?dan ve Dolayl? Etkileri o Halk jksu Ar?tma Ti - TMMOB Makina ...
?dan ve Dolayl? Etkileri o Halk jksu Ar?tma Ti - TMMOB Makina ...
?dan ve Dolayl? Etkileri o Halk jksu Ar?tma Ti - TMMOB Makina ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
ı<strong>dan</strong> <strong>ve</strong> <strong>Dolayl</strong>ı <strong>Etkileri</strong> o <strong>Halk</strong><br />
<strong>jksu</strong> <strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong> <strong>Ti</strong>
m)RKnUR<br />
^^•^•^r Endüstri Malzemeleri San. <strong>ve</strong> <strong>Ti</strong>c. Ltd. Şti.<br />
ttotsSrfctâaf Mbnldğında<br />
DÖRT YOLLU VANALAR<br />
ALNUR-AKNURLTD'nin<br />
imalatçı yan kuruluşudur.<br />
DÖRT YOLLU VANA ile,<br />
Kazanda sabit sıcaklık, yüksek<br />
<strong>ve</strong>rim,<br />
Binaların Kuzey-Güney cephelerinde<br />
dengeli ısı<strong>tma</strong>,<br />
• Kazanı korozyon<strong>dan</strong> koruma,<br />
uzun ömür,<br />
Boylerden her mevsimde sıcak su,<br />
Radyatörlerde toz yanmasını önleme,<br />
Borularda ısı kaybını azal<strong>tma</strong>,<br />
Yakıt sarfiyatında ekonomi,<br />
KÖMÜR ye AKARYAKIT KAZANLARINDA KULLANILIR<br />
DİSK ÖZEL ALAŞIMLA KAPLANMIŞTIR<br />
PASLANMAZ-SIKIŞMAZ<br />
MERKEZ: İSTANBUL Tel: 245 18 06 • 245 46 43 Fax: 249 64 61 ŞUBE: KARTAL Tel: 389 69 10 • 11 Fax: 353 27 13<br />
ŞUBE: ANKARA Tel: 310 14 35 Fax: 310 43 05 ŞUBE: BURSA Tel: 220 79 17 Fax: 221 45 45
Eşyalarınız<br />
su<strong>dan</strong> sebeplerle<br />
yıpranmasın!<br />
Eğer kullandığınız su temiz değilse, hem giysilerinizi hem değerli makinalarınızı<br />
hem de su tesisatınızı bozar. Sizi sürekli bakım <strong>ve</strong> yenileme masrafına sokar.<br />
ÇÖZÜM ALARKO!<br />
Türkiye'de sadece Alarko, evler <strong>ve</strong> işyerleri için<br />
su arı<strong>tma</strong> sistemleri üretir. Alarko Su <strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong> sistemleri, her türlü suyu,<br />
çok kısa sürede yumuşatır, çamurunu, kirecini, mikrobunu <strong>ve</strong> hoşa gitmeyen<br />
kokusunu alır. Giysilerin yıpranmasını, boruların kireçlenmesini, cihazların<br />
bozulmasını önler.<br />
Alarko bayilerinde satışa sunulan, ihtiyacınıza <strong>ve</strong> bütçenize uygun,<br />
yüksek teknoloji ürünü Alarko su arı<strong>tma</strong> sistemlerinden<br />
dilediğinizi seçin... 42 yıllık Alarko gü<strong>ve</strong>ncesiyle daha<br />
temiz <strong>ve</strong> daha sağlıklı suya kavuşun.<br />
ALARKO SAN. VE TİC. A.S, İSTANBUL: Necatibey Cad. No: 84 80030 Karaköy Tel: (0212) 251 84 00 PBX Faks: (0212) 293 77 01<br />
• ANKARA: Sedat Simavi Sok. No: 48 06550 Çankaya Tel: (0312) 440 7910 PBX Faks: (0312) 440 79 30 • iZMiR: Gazi Bıdv. No: 3 / 6 35250<br />
Tel: (0232) 483 25 60 PBX Faks: (0232) 4415513 • ADANA: Ziyapasa Bolv. Çelik Apt. No: 25 / 5-6 01130 Tel: (0322) 457 62 23 PBX<br />
Faks: (0322) 453 05 84'ANIALYA; Metin Kasapoğlu Caddesi Küçükkaya Şilesi A Blok No: 1/4 07050 Tel: (0242) 322 00 29 Faks: (0242) 322 66 64.<br />
13<br />
SU ARITMA SİSTEMLERİ
<strong>Makina</strong>nızda<br />
kaçağa taviz<br />
<strong>ve</strong>rmeyin.<br />
Vana, pompa <strong>ve</strong> karıştırıcılarınızın<br />
sızdırmazlığında Buramann yumuşak sal-<br />
mastralar kullanılır.<br />
Yalnız her salmastra salmastra de-<br />
ğildir. Doğru seçimi, tecrübe, malzeme<br />
kalitesi <strong>ve</strong> üretim teknolojisi yönlendirir.<br />
Sızdırmazlık teknolojisinde 100 yıl-<br />
lık deneyime sahip Burgmann'ın salma-<br />
strasına gü<strong>ve</strong>nin.<br />
Onaylanmış kalite (DÎN ISO 9001'e<br />
uygunluk), dört dörtlük mühendislik, yay-<br />
gın servis ağımız <strong>ve</strong> deneyimimiz işinin<br />
ehli bir ortaktan beklediğinizdir. Başlan 1<br />
gıçta doğru seçim.<br />
Yeşil bir doğa temiz bir<br />
çevre için.<br />
BURCMANN<br />
Endüstriyel SraJınnazlık<br />
Sanayi <strong>ve</strong> <strong>Ti</strong>c. Ltd. Şti.<br />
Yufcan Duduitu İmes Yanı<br />
Gamak Sapağı Kuru Sh. No.9<br />
TR-&İ260 Ümraniye/İstanbul<br />
Tel: O 216-420 37 (M (5 Hal<br />
Fax: 0216-4203705
t u s u n ü y u t a n<br />
/ e D v e n r u r u n<br />
İzocam Prefabrik<br />
Klima Kanalı<br />
İŞ VE <strong>Ti</strong>CARET MERKEZLERİ, KÜLTÜR TESİSLERİ,<br />
EĞi<strong>Ti</strong>M KURUMLARI, EĞLENCE S İ T E L E R İ . . BUGÜN KLİMA<br />
HER YERDE KULLANILIYOR AMA GÜRÜLTÜSÜ BİR TÜRLÜ<br />
ÖNLENEMİYOR. İZOCAM'IN YENİ ÜRÜNÜ İZOCAM<br />
PREFABRİK KLİMA KANALI, SAĞLADIĞI MÜKEMMEL<br />
SES İZOLASYONUYLA KLİMA GÜRÜLTÜSÜNÜ ÖNLÜYOR,<br />
ISI İZOLASYONUYLA ÇALIŞMA PERFORMANSINI ARTIRIYOR.<br />
ÜSTELİK GÜVENLi VE BENZERLERİNDEN<br />
% 40 DAHA EKONOMİK!<br />
SICAĞA • SOĞUĞA - SESE - YANGINA<br />
' V4 - » '' H>WK<br />
, İZOCAMf<br />
IZflCAM Camyünu <strong>ve</strong> Tasyunu ürünleı<br />
^ TSE -JSO ^ TS-ISO 9002 şartlarına uygun<br />
Kaliıe Sistemine sahiptir.<br />
UOCAM fSffAtKİK KLiMA ı<br />
«f r<br />
' " Irfc'<br />
İZOCAM TİCARET Vi SANAYİ A. Ş.<br />
DANIŞMA MERKEZLERİ<br />
•İSTANBUL Tel (212) 275 72 22 (8 »ol)<br />
Foij (212) Uf, 97 69 -ANKARA Tel /3I2J<br />
4?» 6
VANA SANAYİ VE<br />
«4 Seutayûte Wtynet 1/ene*<br />
TİCARET LTD. ŞTİ.<br />
TÜM ARMATÜR SORUNLARINIZDA<br />
HİZMETİNİZDE YE EMRİNİZDEDİR<br />
•UZUN ÖMÜR »TAM EMNİYETLİ<br />
•YÜKSEK KALİTE •% l 00 SIZDIRMAZ<br />
BUHAR, KALORİFER, YANGIN VANALARI, HER NEVİ<br />
FLANŞLI VANTUZ, BORULU BORUSUZ FLANŞ, YERALTI<br />
YER ÜSTÜ SU VANALARI VE ARMATÜRLERİ İMALATI<br />
Firmamızda kendi ürettiğimiz mamul çeşitlerimiz<br />
•DÎN 3204 TSE 457/4 kalorifer vanaları<br />
•DÎN 32I6 TSE 457/I içme suyu 10 atü vanaları<br />
•DÎN 3225 TSE 457/I .a içme suyu 16 atü vanaları<br />
•DÎN 3232 TSEK ÇEK Valf çalparaları<br />
• DÎN 3222 TSE 2821 -1 Yer üstü yangın hidrantları<br />
•DÎN 3221 TSE 2821 -2 Yer altı yangın hidrantları<br />
•TSEK Belgeli Hava bacaları<br />
•TSEK Belgeli Tek Küreli vantuzlar<br />
•TSEK Belgeli çift küreli vantuzlar<br />
•TSE-Li flanşlı-T-parçaları<br />
•TSEK Belgeli Kripinler<br />
•Flanşlı Rediksiyonlar<br />
•Flanşlı 90° Dirsekler<br />
•Buşakle Takımları<br />
•DÎN 3352/4 TSE 457/3.a Elastomer vanalar<br />
•DÎN 3352/4 TSE 457/3.b Elastomer vanalar<br />
•TSEK Belgeli pislik tutucular<br />
•Bağlantı contaları <strong>ve</strong> içme suyu contaları<br />
•DÎN 3357 TSEK Belgeli rediksiyon geçişli küresel vanalar<br />
•DÎN 3367 TSEK Belgeli içten dişli küresel vanalar<br />
•DÎN 3204 uygun küresel kalorifer vanaları<br />
•Borulu borusuz flanşlar <strong>ve</strong> en son imalatımız, Türkiyede ilk<br />
olarak ürettiğimiz DÎN 3352-4-b Elastomer yataklı ND 16<br />
Muflu geçişli vanalar.<br />
•İçme suyu plastik boruya geçiş ek parçaları<br />
Büro v£ Satış ıTersane Cd. Nafe Sk. Nafe han. No:17/ 8 Kat: 2.<br />
(<strong>Ar</strong>apcami Yanı) 80000 Karaköy / İSTANBUL/ TÜRKİYE<br />
Tel: (0212) 255 56 10-255 51 33<br />
Fax:(0212)2376162<br />
Fabrika :Tayakadın Köyü Merkezi Gaziosmanşapa / İSTANBUL 34127<br />
Tel: (0212) 767 60 25-767 66 82<br />
Fax:(0212)7676683<br />
Depo : Esenler Yolu, Medeniaziz Efendi Sk. No: 13<br />
Topkapı - Maltepe - İSTANBUL'<br />
Tel: (0212) 576 36 12 34020
YEŞİLLER YEŞİL<br />
MAVİLER MAVİ KALSIN<br />
EVSEL VE ENDÜSTRİYEL flTIHSULRRIN 1USINDA<br />
13 YILLIK TECRÜBE<br />
— envirOtek —<br />
EKOLOJİK SİSTEMLER DİZAYN - TAAHHÜT - İTHALAT <strong>ve</strong> İHRACAT<br />
1483 Sokak No.: 5/5 35220 Alsancak - İZMİR • Tel.: (0232) 463 72 60 • 422 49 12 • Faks: (0232) 422 49 12<br />
SU PROBLEMİNİZE DOĞRU ÇÖZÜM<br />
• Su Yumuşa<strong>tma</strong> Sistemleri<br />
• Re<strong>ve</strong>rse Osmosis <strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong><br />
Sistemleri<br />
• Musluk Suyu, Kuyu Suyu, Deniz<br />
Suyu <strong>Ar</strong>ıtımı<br />
• Dezenfeksiyon Sistemleri:<br />
Klorlama, Ozonlama <strong>ve</strong><br />
Ultraviyole<br />
• Büro <strong>Ti</strong>pi İçme Suyu Cihazları<br />
• Her Kapasite Uygun Tortu<br />
Filtreleri<br />
•Aktif Karbon Filtreleri<br />
• Filtre Kartuşları<br />
• Membranlar<br />
• Su <strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong> Sistemleri Aksesuar <strong>ve</strong><br />
Yedek parça.<br />
• Planlama, Mühendilik <strong>ve</strong> Servis<br />
Hizmetleri<br />
AYSAN Teknolojik Cihazlar San. <strong>ve</strong> <strong>Ti</strong>c. Ltd. Şti.<br />
Büro : Ataç-1 Sok. No.: 28/11 Kızılay,Ankara Tel.:(312)4356764-4358406 Faks:(312)4358597<br />
İmalat : 10. Sok. No.: 17 Ostim-Ankara Tel.:(312)3544587 Faks:(312)3544588<br />
Satış Mağazası : Carrefour <strong>Ti</strong>c. Merk. Hal Binası Yanı<br />
No.: 6 B3-1 İçerenköy-İstanbul Tel.: (216) 448 01 31 - 448 01 32
ditörden<br />
1996 yılı yayın programımızın ikinci özel sayısı olan "ÇEVRE"<br />
yi sizlere ulaştırmaktan mutluyuz. Son yıllarda önemi iyice ortaya<br />
çıkan çevre kirliliği <strong>ve</strong> çevre sorunları çeşitli nedenlerle sık sık gündeme<br />
gelmekte. Geçtiğimiz haftalarda Marmaris'te çıkan orman yangını<br />
hepimizi hem üzdü hem de dağanın korunmasının ne kadar<br />
önemli olduğu konusunda bizleri bir kere daha düşündürdü.<br />
Türkiye'de Haziran ayının çevre ayı olmadı artık<br />
bir gelenek halini aldı. Biz de bu geleneğe uygun<br />
olarak bu aylara rastlayan sayılarımız<strong>dan</strong> birini<br />
çevre konusuna ayırıyoruz.<br />
Çevre kirliliği sadece insanlara değil dünyamızda<br />
yaşayan tüm canlılara bir tehike arz etmektedir.<br />
Bu sayımızda geçtiğimiz yazılarda sizleri<br />
biraz olsun tesisat konusunun dışına taşıyoruz.<br />
Dünyamızı süsleyen <strong>ve</strong> insanlar için hayati öneme<br />
sahip ormanların hava <strong>ve</strong> çevre kirliliğinden nasıl<br />
etkilendiğini Orman Fakültesi'nden bir bilim adamının<br />
gözüyle inceleyebileceksiniz.<br />
Çevre kirliliğinin canlıları doğru<strong>dan</strong> etkilemesi yanında başka boyutları<br />
da vardır. Hava kirliliğinin dünyanın iklimini etkilediği artık<br />
tüm bilim adamlarınca kabul edilmektedir.<br />
Ozon tabakasının tahrip olması, sera etkisi nedeniyle mey<strong>dan</strong>a<br />
gelen sıcaklık artışları canlı yaşamını olumsuz yönde etkilemektedir.<br />
Çevrenin korunması konusunda en büyük sorumluluklar<strong>dan</strong> biri de<br />
teknolojiyi yaratan kişiler olarak biz mühendislere düşmektedir. Hayatımızı<br />
kolaylaştırırken sonumuzu hazırlamamaya dikkat etmeliyiz.<br />
Bu sayımıza yazılarıyla katkıda Sayın Prof. Dr. Doğan KAN-<br />
TARCI'ya, Sayın Prof. Dr. Yakut Irmak ÖZDEN'e <strong>ve</strong> Sayın Binnur<br />
ERTUŞ'a teşekkür ederiz.<br />
8 • TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ/ Çevre Özel Sayısı 1996
trnmob<br />
makina mühendisleri odası<br />
TESİSflT<br />
MÜHENDİSLİĞİ<br />
ÇEVRE ÖZEL SAYISI 1996<br />
Cilt: 3 Sayı: 30<br />
MMO Adına Sahibi:<br />
Mehmet SOĞANCI<br />
Sorumlu Yazı İsteri Müdürü:<br />
Ercüment ŞEVLE<br />
Editör:<br />
Hasan HEPERKAN<br />
Yayın Sekreteri:<br />
Mahmut TATLIPINAR<br />
Yayın Kurulu:<br />
Ahmet ARJSOY<br />
Ayhan GÜLER<br />
Kani KORKMAZ<br />
Coşkun ÖZBAŞ<br />
Macit TOKSOY<br />
Reklam Yönetmeni:<br />
Nur TAŞLICA<br />
Yapım:<br />
Mavi Tanıtım<br />
Tel: (216) 345 99 20 - 418 59 31<br />
Faks:(216)3489522<br />
Yönetim Merkezi:<br />
MMO İstanbul Şubesi<br />
İstiklal Cad. No: 99 Ankara iş Hanı<br />
Kat: 4 80060 Beyoğlu - İSTANBUL<br />
Tel: (212) 245 03 63-64<br />
(212)2529500-01<br />
Faks: (212} 249 86 74<br />
Baskı Sayısı: 5.000 Adet<br />
Fiyatı 150.000 TL.<br />
Yıllık Abone<br />
Üye- Öğr. 600.000 TL.<br />
Diğer 1.000.000TL<br />
Tesisat Mühendisliği Dergisi'nde yayınlanan<br />
yazı <strong>ve</strong> çizimlerin her hakkı saklıdır, izin alınma<strong>dan</strong><br />
yayınlanamaz.<br />
ISSN 1300-3399<br />
.0 Haberler H,<br />
Ürün Tanıtımı<br />
çindekiler<br />
Hava Kirliliğinin Bitkiler Üzerine<br />
Doğru<strong>dan</strong> <strong>ve</strong> <strong>Dolayl</strong>ı <strong>Etkileri</strong><br />
Prof. Dr. Doğan KANTARCI<br />
<strong>Halk</strong> Sağlığı Açısın<strong>dan</strong> Ülkemizde<br />
Nüfus <strong>Ar</strong>tışı<br />
Prof. Dr. Yakut Irmak ÖZDEN<br />
Atıksu <strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong> Tesisi Modernizasyon<br />
Projesi<br />
Binnur ERTUŞ<br />
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996 • 9
01 da<strong>dan</strong><br />
İSTANBUL'DA SU SORUNU VE<br />
ŞUBEMİZİN ÇALIŞMALARI<br />
994 yılın<strong>dan</strong> beri İstanbul şebekekuyu <strong>ve</strong> içme<br />
suyu istasyonlarında satılan su kalitesiyle ilgili<br />
çalışmalarını yürüten Şubemiz, Haziran 96 başında<br />
yapılan yeni bir çalışmayla son duruma<br />
ilişkin kamuoyunu bilgilendirme çalışmalarının<br />
sürdrdü. İstanbul'u besleyen 21 ana depo çıkışı<br />
esas alınarak 21 yarı kullanım noktasın<strong>dan</strong> alınan örnekler İstanbul<br />
şebeke suyunun, Gıda Maddeleri tüzüğüne göre içme<br />
<strong>ve</strong> kullanma suyu olarak kullanılmayacak kadar kirli olduğunu<br />
gösterdi. Örnek alınan kullanım noktalarının deposuz<br />
evlerden seçilmiş olması, kirlenmeden doğru<strong>dan</strong> İSKİ'nin sorumlu<br />
olduğunu gösteriyor.<br />
Analiz sonuçlarına bakıldığında bakteriyolojik kirlenmeyi<br />
orta<strong>dan</strong> kaldırmak için suyun aşırı derecede klorlanmadığı<br />
anlaşılıyor. Birçok örnekte aktif klor miktarı, izin<br />
<strong>ve</strong>rilen sınır olan 0.5 mg/1 değerini siniştir. Bu durum dezenfeksiyon<br />
işlemi sonucunda da suyun İSKİ tarafın<strong>dan</strong> kullanılamaz<br />
duruma getirildiğini gisteriyor. Bunun dışında analiz<br />
sonuçlarına göre şebeke suyunun nitrit <strong>ve</strong> amonyum azotu<br />
ile kirli olduğunu göstermektedir. Bu durumun aktif enfeksiyonlara<br />
neden olmasa da su uzun süre kullanıldığında<br />
ciddi sağlık sorunlarına yol açtığı bilinmektedir. Su analiz çalışmalarımız<br />
aylık olarak sürdürülecektir.<br />
Şubemezin su analiz sonuçlan kamuoyuna aktarıldıktan<br />
sonra, İSKİ Şubemize yönelik bilinen suçlamalarım sürdürdü.<br />
İSKİ'ye göre Şubemiz su arı<strong>tma</strong> cihazı üreten mes-<br />
Örnek alınma tarihleri :<br />
30-31 MAYIS 1996<br />
4 HAZİRAN 1996<br />
KAYNAK SUYU STANDARD DEĞER.<br />
KULLANIM SUYU STANDARD DEĞER<br />
ŞEBEKE SULARI<br />
PENDİK ŞEBEKE SUYU<br />
ŞiŞLi ŞEBEKE SUYU<br />
KARTAL ŞEBEKE SUYU<br />
MALTEPE ŞEBEKE SUYU<br />
KÜÇÜKYALI ŞEBEKE SUYU<br />
KAVACIK-BEYKOZ ŞEBEKE ŞÜYU<br />
Y.DUDULLU ŞEBEKE SUYU<br />
ALTUNlZADE ŞEBEKE SUYU<br />
TAKSİM ŞEBEKE SUYU<br />
AKSARAY ŞEBEKE SUYU<br />
BAKIRKÖY ŞEBEKE SUYU<br />
HALKALI ŞEBEKE SUYU<br />
MAHMUTBEY ŞEBEKE SUYU<br />
ESENLER ŞEBEKE SUYU<br />
OKMEYDANI ŞEBEKE SUYU<br />
SARIYER ŞEBEKE SUYU<br />
SANAY MH. LEVENT ŞEBEKE SUYU<br />
KAĞITHANE ŞEBEKE SUYU<br />
ÖMERLİ BARAJI ŞEBEKE SUYU<br />
ÖMERLİ KAYNAK SUYU<br />
P.BAHÇE BEYKOZ ŞEBEKE SUYU<br />
KiMYASAL<br />
ANALİZ<br />
SERBEST<br />
KLOR<br />
(mg/1)<br />
0<br />
0.5<br />
1.15<br />
0.98<br />
0.94<br />
0.27<br />
1.4<br />
0.8<br />
1.41<br />
1.35<br />
0.16<br />
1.21<br />
1.04<br />
0.96<br />
0.76<br />
1.02<br />
1.03<br />
0.22<br />
1.69<br />
1.31<br />
0<br />
0<br />
0.54<br />
10 K TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996<br />
NİTRİT<br />
(mg/1)<br />
0<br />
0.5<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0.027<br />
0<br />
0<br />
lektaşlarımızın çıkarı için suyla ilgili iddiaları ortaya a<strong>tma</strong>ktadır.<br />
<strong>Makina</strong> mühendislerinin suyla ilgisi olmadığını<br />
ileri süren Recep Tayyip Erdoğan <strong>ve</strong> İSKİ, bu iddialarıyla<br />
makina mühendislerinin su kalitesiyle igileri olduğunu da<br />
kabul etmiş olduular. Öte yan<strong>dan</strong> basına yapılan açıklamalarda<br />
şebeke suyunda yaşanmak olan kirliliğin çözümünün<br />
evlere takılan su arı<strong>tma</strong> cihazları olamayacağını<br />
Şubemizin ısrarla vurgulaması, İSKİ <strong>ve</strong> Tayyip Erdoğan'ın<br />
iddialarının asılsız olduğunu kanıtlamaktadır. Öte yan<strong>dan</strong><br />
ge.çen yıl Şubemiz İSKİ Gn.Md.'ne birlikte analiz yapmayı<br />
önermiş, ancak İSKİ bun<strong>dan</strong> kaçmıştır.<br />
Birlikte su örneği alarak analiz yapmaktan kaçan, raporlarımızı<br />
şovlar düzenleyerek yırtan İSKİ, keıdilcrıne<br />
hareket edildiğii iddiasıyla, Şubemiz <strong>ve</strong> Şube Başkanımız<br />
aleyhine tazminat davası açtı. İlk duruşması l 1.6. 1996 tarihinde<br />
yapılan <strong>ve</strong> Hatitat Il'ye denk gelen mahkemeden<br />
Şube başkanımız Mustafa <strong>Ar</strong>al, bir yan<strong>dan</strong> Habitaı 'ta sivil<br />
toplum örgütleriye birlikte kent sorunlarına çözüm ,trandığının<br />
ileri sürüldüğüne, öte yan<strong>dan</strong> ise kent sorunlarına<br />
çözüm arandığının ileri sürülğnüne, öte yan<strong>dan</strong> ise kent sorunu<br />
olan su sorunu konusunda kamuoyunun bilgilendiren<br />
Şubemizin bu çalışmasın<strong>dan</strong> dolayı mahkemeye <strong>ve</strong>rildiğine<br />
dikkat çekti. 2. duruşma 19 Eylül 1996 tarihinde Be>oğlu<br />
adliyesinde yapılacak. Davanın ilginç yanı ise, mahkemeye<br />
<strong>ve</strong>rilen dava dilekçesinde, İSKİ'nin şebeke suyunun zaman<br />
zaman kirlendiğini yazılı olarak kabul etmiş olmasıdır.<br />
MİKROBİYOLOJİK<br />
ANALİZ<br />
AMONYUM<br />
(mg/1)<br />
0<br />
0<br />
0.195<br />
0272<br />
0.201<br />
0.267<br />
0.184<br />
0.289<br />
0146<br />
0.173<br />
0.146<br />
0.124<br />
0.151<br />
0245<br />
0.420<br />
0.190<br />
0.190<br />
0272<br />
0.184<br />
1.02<br />
0.091<br />
0.256<br />
0.256<br />
TOPLAM<br />
KOLİFORM<br />
100 ınl'de<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
55<br />
15<br />
10<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
10<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
30<br />
0<br />
0<br />
10<br />
340<br />
0<br />
E-COLİ<br />
lOOml'de<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
0<br />
gıda maddeleri<br />
tüzüğünün icmt:<br />
<strong>ve</strong> kullanma slamlaıd-<br />
larına uygunluk<br />
SONUÇ<br />
uygun değil<br />
uygun değil<br />
uygun değil<br />
uygun değil<br />
uygun değil<br />
uygun değil<br />
uygun değil<br />
uygun değil<br />
uygun değil<br />
uygun değil<br />
uygun değil<br />
uygun değil<br />
uygun değil<br />
uygun değil<br />
uygun değil<br />
uygun değil<br />
uygun değil<br />
uygun değil<br />
uygun değil<br />
uygun değil<br />
uygun değil
ün-Tanıtım<br />
ENOTEC<br />
Mühendislik <strong>ve</strong> Danışmanlık Hizmetleri San. <strong>ve</strong> <strong>Ti</strong>c. Ltd. Şti.<br />
E ndüstrileşmenin<br />
giderek arttığı dünyamızda,<br />
kalitede mükemmelliğe ulaşabilmek<br />
<strong>ve</strong> aynı zamanda çevreye zarar<br />
<strong>ve</strong>rmeden ekosistemdeki bazı dengeleri<br />
muhafaza edebilmek her gün biraz daha<br />
zorlaşmaktadır. Teknoloji liderliğine sahip Amerika <strong>ve</strong><br />
Avrupa ülkeleri bu konuda önemli ilerlemeler kaydettiyse<br />
de, gelişmekte olan ülkelerde kalite <strong>ve</strong> çevre<br />
bilinçleri henüz tam olarak yerleşememiştir. Ancak ülkemizde<br />
son yıllarda büyük kuruluşların girişimleriyle<br />
başlayan <strong>ve</strong> özellikle Gümrük Birliği'ne girilmesiyle<br />
yaygınlaşan bir hareket göze çarpmaktadır. ENOTEC<br />
Ltd. kalite sistemlerinin <strong>ve</strong> çevreyi korumaya yönelik<br />
birtakım teknolojilerin uygulanmasında ülkemizdeki<br />
bazı boşlukları doldurmayı, sanayicilere <strong>ve</strong> diğer kuruluşlara<br />
bu konularda yardımcı olmayı hedeflemektedir.<br />
ENOTEC başlıca 2 depar<strong>tma</strong>n<strong>dan</strong><br />
oluşmaktadır.<br />
1. Danışmanlık depar<strong>tma</strong>nı: "ISO 9000 Kalite Sistemleri,<br />
ISO 14000 Çevre Yönetim Sistemleri, işçi<br />
Sağlığı <strong>ve</strong> Gü<strong>ve</strong>nliği" konularında eğitim, <strong>dan</strong>ışmanlık<br />
<strong>ve</strong> sertifıkasyon hizmetleri<br />
2. Mühendislik Depar<strong>tma</strong>nı: Su <strong>ve</strong> atıksu arıtımı,<br />
atıksuların geri kazanımı, proses iyileştirmesi. •<br />
SU TESİSATI SİSTEMLERİNDE YENİ BİR ÇAĞ BAŞLIYOR:<br />
Quıck & Easy Store Florya'da Açıldı<br />
T emiz<br />
su tesisatı sistemlerinde yeni bir<br />
çağ başlatacak olan Türkiye'deki ilk<br />
Quick & Easy Store Florya'da açıldı.<br />
Tanıtımını ünlü manken <strong>Ar</strong>zum<br />
ONAN'ın gerçekleştirdiği yepyeni <strong>ve</strong><br />
yüksek bir teknolojinin ürünü olan Quick & Easy Sistemi,<br />
İs<strong>ve</strong>ç kökenli VVIRSBO firmasının 10 yıllık bir<br />
mühendislik çalışmasının sonucu olarak ortaya çıktı.<br />
VVIRSBO'nun Türkiye distribütörlüğünü yürüten<br />
IS1YER A.Ş. yetkilileri sistemin sektörde bir devrim<br />
yaratacağını <strong>ve</strong> temiz su tesisatı sistemelerinde şimdiye<br />
kadar karşılaşılan tüm sorunları orta<strong>dan</strong> kaldıracağını<br />
belirttiler.<br />
Quick & Easy Sistemi, diğer su tesisatı sistemlerine<br />
oranla 3 kat daha hızlı <strong>ve</strong> kolay bir uygulama<br />
imkanı sağlarken, uygulanan tesisat 95°°C sıcaklık<br />
<strong>ve</strong> 10 Mpa basınç altında en az 100 yıl<br />
dayanıklılık gösteriyor. Ayrıca sistem, yapısı itibarı<br />
ile uygulamayı yapan tesisatçının hata yapma riskini<br />
en aza indiriyor. Quick & Easy Sistemi bu özellikleri<br />
ile zaman <strong>ve</strong> işçilik maliyetleri bakımın<strong>dan</strong> da önemli<br />
bir kazanç sağlamaktadır. Sistemin kadınlar tarafında<br />
da kolayca uygulanabilir yapıda olması, kadınların tesisatçılık<br />
mesleğine de el atabileceği sinyalini <strong>ve</strong>rmektedir.<br />
•<br />
l ETRA Elektronik <strong>ve</strong> Teknik Sistemler San. <strong>ve</strong> <strong>Ti</strong>c. A.Ş.<br />
T ETRA<br />
A.Ş., çevre kirliliği analiz <strong>ve</strong> kontrol<br />
cihazları ile proses kontrol sistemleri<br />
konularında satış <strong>ve</strong> servis hizmetleri<br />
<strong>ve</strong>ren bir kuruluştur.<br />
Belli başlı temsilcilikleri <strong>ve</strong> konuları<br />
aşağıda özetlenmiştir:<br />
TESTO GMBH: Sıcaklık ölçüm, nem ölçüm, hız<br />
ölçüm, kombine (sıcaklık, hız, nem <strong>ve</strong> basınç) ölçüm cihazları,<br />
bacagazı <strong>ve</strong> yanma <strong>ve</strong>rimliliği ölçüm cihazları, su<br />
analiz cihazları, hidrometri cihazı, ışık şiddeti (lux) <strong>ve</strong><br />
gürültü ölçüm cihazları, stroboskop cihazı.<br />
E. MERCH : Su <strong>ve</strong> atıksu analız fotometreleri, cep<br />
fotometresi <strong>ve</strong> hazır su <strong>ve</strong> atıksu analiz kitleri,<br />
Hijyen monitör (HACCF) Sistemleri<br />
STIP GMBH : Su <strong>ve</strong> atıksu arı<strong>tma</strong> tesislerinde <strong>ve</strong><br />
proses kontolünde kullanılmak üzere on-line B.O.T.<br />
K.O.I. toksisite (zehirlilik), amonyak, nitrat <strong>ve</strong> fosfat<br />
analizörleri.<br />
VELP SCIENTIFICA S.R.L : Termoreaktörler<br />
(K.O.İ <strong>ve</strong> yakma işlemleri için), B.O.I. manometrik<br />
aparatları, inkübatörler, Jat Test cihazları, türbidimetreler,<br />
magnetik karıştırıcılar, ısıtıcı plaklar, peristatik<br />
pompalar <strong>ve</strong> scrubber ünitesi.<br />
EUROGLAS: AOX/EOX/POX <strong>ve</strong> sülfür analiz cihazları,<br />
TOC analizörü.<br />
SOLOMAT : Su kalitesi ölçüm cihazları [pH, mV,<br />
sıcaklık, çözünmüş oksijen, iletkenlik/tuzluluk/TDS,<br />
bulanıklık/TSS, akış hızı, redox, iyon analizi (İSE elektrola)].<br />
MONTEC : Kompozit <strong>ve</strong> sıralı su numune alma cihazı,<br />
açık kanal <strong>ve</strong> boru tipi debi ölçüm cihazları.<br />
ZAMBELLİ S.R.L : İzokinetik bacagazı örnekleme<br />
<strong>ve</strong> partikül emisyon ölçüm sistemleri <strong>ve</strong> ortam havası<br />
örnekleyiciler. •<br />
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ/Çevre Özel Sayısı 1996 «11
ün-Tanıtım<br />
YTONG<br />
HAVANIZI DEĞİŞTİRECEK<br />
Ç<br />
evre <strong>ve</strong> Hava Kirliği son yıllarda Türkiye'nin<br />
değişmez gündemi. Özellikle kış<br />
aylarında daha çok konuşup tartıştığımız,<br />
yaz aylarında unutup ta rafa kaldırdığımız<br />
bir büyük tehlike. Hava kirliliği bırakınız<br />
yaşlı, bebek <strong>ve</strong> hasta insanları sapasağlam<br />
kişileri bile "öldürüyor". Öyle bir tehlike<br />
ki, toplu ölüm felaketi pusuda bekliyor. Bugün sağlıklı<br />
olanlar önümüzdeki yıllarda kanser, bronşit, düşük <strong>ve</strong><br />
sakat bebek doğurma riski ile karşı karşıya... Astımlı<br />
<strong>ve</strong> alerjik nefes hastaları ile kalp hastalarının ise yaşaması<br />
bile mucize... Geçtiğimiz kış Dünya Sağlık Örgütü'nün<br />
tedbir alınması gereken üst sınır olarak belirlediği<br />
kirlilik oranı, kimi zaman % 1000 oranında<br />
aşılmasına rağmen etkin bir ö'nem alınamadı.<br />
Bugün Türkiye'de 2.5 milyonun üstünde konut<br />
açığı bulunduğu, nüfusun % 60'ının kentlerde, bunun<br />
da % 40'ının 5 büyük kentte yaşadığı bilinmektedir.<br />
Ayrıca nüfus artışı dolayısıyla da yılda en az 500 bin<br />
adet konut yapılmasına ihtiyaç vardır. Sürmekte olan<br />
Standard dışı yapılaşma .<strong>ve</strong> gecekondulaşmanın sebep<br />
olduğu <strong>ve</strong> olacağı enerji kaybı, hava <strong>ve</strong> çevre kirliği ile<br />
kaynak israfının ne büyük boyutlara ulaşmakta olduğu<br />
tasavvur edilebilir. Unutulmamalıdır ki, konut harcamaları<br />
ulusal gelir artış-ın<strong>dan</strong> daha büyük oranlarda<br />
ar<strong>tma</strong>ktadır.<br />
Yapılan hesaplamalar, ruhsatlı kaçak yapılar <strong>ve</strong> gecekondular<br />
eklendiğinde Türkiye'de konut ihtiyacının<br />
büyük ölçüde karşılandığını, gerçek sorunun daha çok<br />
kalite konusunda karşımıza çıktığını göstermekte.<br />
Özetle konutların ısı<strong>tma</strong> <strong>ve</strong> soğu<strong>tma</strong> kaynaklı enerji<br />
kayıpları <strong>ve</strong> oluşan hava kirliliğinin çözümü stardard bir<br />
yapılaşma <strong>ve</strong> denetimle mümkün olacaktır. Bunun için<br />
de uygulanması elzem olan ilk <strong>ve</strong> uzun vadeli tedbir, yapılarda<br />
ısı yalıtımının gerektiği gibi uygulanmasıdır. Bunu<br />
şu kural daha açık ortaya koyar :<br />
"Ne kadar az yakıtla ısınırsanız, havayı o kadar az<br />
kirletirsiniz." Üstelik<br />
"Ne kadar az yakıtla ısınırsanız o kadar az harcama<br />
yapmış olursunuz.<br />
Türkiye'de bir yılda ısı<strong>tma</strong> için 5 milyar dolarlık<br />
yakıt harcanmaktadır. Eğer yeterli ısı yalıtımı yapılırsa,<br />
bu miktarın 3 milyar dolarlık kısmını tasarruf etmemiz<br />
mümkün olacaktır. 3 milyar dolar Türkiye bütçesinin<br />
hemen hemen % 10'una eşdeğerdir. Düşünebiliyor<br />
musunuz her yıl Türkiye bütçesinin %10'unu havaya<br />
atıyoruz. Hem ekonomimize büyük bir yük bindiriyoruz,<br />
hem de havayı ölümcül bir şekilde kirletiyoruz.<br />
Bu noktada en büyük sorumluluk belediyelerimize<br />
düşüyor. Şöyle bir çevremize baktığımızda şu anda inşaat<br />
halinde olan binlerce yapının kaçak <strong>ve</strong> ısı yalıtımsız<br />
yapılmakta olduğunu görebiliriz. Unutulmaması<br />
gereken bir başka gerçek ise bugün insanlarımızın<br />
büyük çoğunluğunun maalesef sağlıksız yapılarda ya-<br />
12 • TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ/Çevre Özel Sayısı 1996<br />
sadığıdır. Oysa gelişmişliğin bir numaralı göstergesi,<br />
sağlıklı konutlarda yaşamaktır. Şehirleşmede modern<br />
çağa ulaşmanın başka yolu yoktur.<br />
<strong>Ar</strong>tık daha da geç olma<strong>dan</strong> ülkemize <strong>ve</strong> insanımıza<br />
olan vazifelerimizi yerine getirmeliyiz, yoksa gelecek<br />
yıl geçen yıl<strong>dan</strong> da kötü olacak, kaybedeceklerimiz<br />
tahminlerimizden fazla olacaktır.<br />
Ytong kullanımının yaygınlaşmasının çevre korumasına<br />
olan çok önemli katkıları gözardı edilemez.<br />
Ytong'un temel hammaddesi kuvarsit <strong>ve</strong>ya silisli kumdur.<br />
Oysa en yaygın duvar malzemesi olan tuğla, tapraktan<br />
üretilmektedir. En <strong>ve</strong>rimli tarım topraklarının<br />
tuğla üretiminde kullanılması, sadece kullanılan toprağın<br />
kaybına değil, çevresindeki tarımsal arazinin de<br />
su kaybı yoluyla çoraklaşmasına neden olmaktadır.<br />
Turgutlu ilçesi bu kaybın can|ı bir örneğidir. Erozyon<br />
tehlikesi ile karşı karşıya kalan Türkiye bugün bir<br />
avuç toprağını israf edebilecek konumda değildir.<br />
Binaların yalıtım sorununu yapım aşamasında ek<br />
hiçbir zahmet getirmeden çözebilecek <strong>ve</strong> yapı ömrü<br />
boyunca asla bakım <strong>ve</strong> tadilat masrafı gibi ek külfetler<br />
getirmeyecek yapı malzemesi Ytong'tur. Ytong'un ısı<br />
yalıtımını sağlayan özellik, bünyesindeki milyonlarca<br />
durgun hava habbecikleridir. Hacmin % 84'ünü kuru<br />
havanın oluşturduğu <strong>ve</strong> kuru birim ağırlığı 400 kg/m 3<br />
olan Ytong, doğal olarak başka hiçbir yalıtım malzemesine<br />
gerek duyulma<strong>dan</strong> ısı yalıtımı sağlayan tek<br />
duvar malzemesidir.<br />
Ytong'un en önemli özelliklerinden birisi de, hafifliğinden<br />
ileri gelen ömrünün sınırsız kabul edilebilirliğidir.<br />
Bunun yanında Ytong'da diğer ısı yalıtım<br />
malzemelerindeki gibi sentetik <strong>ve</strong>ya organik katkılar bulunmamaktadır.<br />
Bu malzemeler rutubete, yangına karşı<br />
hassas, küflenme <strong>ve</strong> böceklenmeye ise yatkındırlar. Bir<br />
başka deyimle sınırlı ömre sahiptirler.<br />
Ytong kullanımının yaygınlaşmasının çevre korumasına<br />
olan katkıları göz ardı edilemez. Ytong'un<br />
temel hammaddesi kuvarsit <strong>ve</strong>ya silisli kumdur. Oysa<br />
en yaygın duvar malzemesi olan tuğla, topraktan üretilmektedir.<br />
Bu ise hem <strong>ve</strong>rimli toprakların kaybına<br />
yol açmakta ayrıca erozyon riskini de doğurmaktadır.<br />
Binaların yapım esnasında yalıtım sorununun çözümünde,<br />
hafifliği <strong>ve</strong> ölçülerindeki hassasiyeti ile işçilik<br />
kolaylığı sağlaması, sentetik <strong>ve</strong>ya organik katkılar bulunmadığında<br />
rutubete, yangına karşı ayrıca ısı yalıtımı<br />
özelliği sayesinde yakıt sarfiyatında önemli tasarruf<br />
sağlar <strong>ve</strong> bu avantajlara sahiptir.<br />
Ytong inşaat sektörünün her alanıma hitap eden<br />
ürün çeşitleri <strong>ve</strong> kalitesiyle, toplu konut, sanayii, turizm<br />
yatırımların<strong>dan</strong> konutlara afet evlerine, çok katlı<br />
gökdelenlerden tek katlı villara kadar her türlü yapılarda<br />
kullanılmaktadır. Halen Pendik <strong>ve</strong> Gebze'de<br />
fabrikalarında üretim yapan Ytong, 1997 yılı sonlarında<br />
Trakya'da 3. fabrikasını hizmete sokacaktır. •
akale<br />
HAVA KİRLİLİĞİNİN<br />
BİTKİLER ÜZERİNE<br />
DOĞRUDAN VE DOLAYLI ETKİLERİ<br />
ÖZET<br />
Katı tanecikler (0 0.05-20 ), gazlar,<br />
buharlar ile bunlar<strong>dan</strong> oluşan fotokimyasal<br />
pus (smog), asit yağışlar<br />
(yağmur, sis, kırağı, kar) <strong>ve</strong> kotooksidasyon<br />
ürünleri PAN (Poroksiasetilnitrat), ozon<br />
(Oj) vb. maddeler havayı kirletmektedirler. Bu maddeler<br />
bitki yapraklarına ya doğru<strong>dan</strong> (temas) yolu ile<br />
zarar <strong>ve</strong>rmekte, yahut yapraktaki solunum gözeneklerinin<br />
kapakçıklarının (stama kapakçıkları) açılıp<br />
kapanmasını önlemekte (devamlı terleme ile su<br />
kaybı), yahut solunum başlıklarına gererek CCh'in<br />
özümlenmesi olayına karışmakta (COa ile karbonhidrat<br />
sentezi, SCh ile H2SCb -> Ü2SO4 sentezi) <strong>ve</strong> asit sentezine<br />
sebep olmaktadırlar. Bütün bu zararlara açık<br />
olan bitki yaprakları zarar görmekte, kurumakta, bitki<br />
de ölmektedir. Yağışlarla toprağa ulaşan hava kirleticiler,toprağın<br />
katyonlarının yıkanmasına <strong>ve</strong> toprağın<br />
asitleşmesine sebep olmaktadırlar. Toprak mikroflorası<br />
<strong>ve</strong> mikrofaunası bu zararlı kirli hava ile<br />
asitleşmiş <strong>ve</strong> kirlenmiş yağışlar<strong>dan</strong> olumsuz olarak etkilenmektedir.<br />
Bitkilerin kökleri de asitleşmiş, ağırmetallerce<br />
<strong>ve</strong> zehirli iyonlarla (AT 3 ) zenginleşmiş toprak<br />
suyun<strong>dan</strong> olumsuz olarak etkilenmektedir. Hava<br />
kirliliğinin bitkiler üzerindeki doğru<strong>dan</strong> olumsuz etkileri<br />
yanında, toprak kirliliği dolayısı ile de olumsuz<br />
etlâreri zerinde önemle durmak gerekmektedir.<br />
1. Giriş<br />
Havayı kirletici madelerin bitkilere etkisi çok yönlü<br />
<strong>ve</strong> çok çeşitlidir. Konuyu bütünü ile kavramak <strong>ve</strong> anla<strong>tma</strong>k<br />
Renüz pek mümkün olamamıştır. Hava kirliliğini<br />
yaratan herbir maddenin sadece kendi etkisi, bir diğer<br />
madde ile birlikte etkisi <strong>ve</strong>ya birçok hava kirleticinin birarada<br />
etkileri bitki yaprağı üzerinde farklı nitelikte <strong>ve</strong><br />
şiddette etkilenmelere. yol açmaktadır. Bitki yaprağı<br />
üzerinde yoğunlaşmış olan araştırmaların herbirinin so-<br />
Prof. Dr. Doğan KANTARCI<br />
İ.Ü. Orman Fakültesi<br />
Toprak İlmi <strong>ve</strong> Ekoloji Anabilim Dalı<br />
nucu yeni araştırmaların sağlayacağı bilgileri gerektirmektedir.<br />
Toprak üzerindeki hava-su <strong>ve</strong> toprak kirleticilerin<br />
etkisi geliştikçe bitki üzerindeki olumsuz etkiler<br />
daha çok değişkenlik kazanmaktadır. Bu defa<br />
sadece kök-yaprak (toprak-hava-su) ilişkilerinin yanısıra<br />
bitkinin ürün kalitesi <strong>ve</strong> miktarı (orman ağaçlarında<br />
odun <strong>ve</strong>rimi <strong>ve</strong> odunun niteliği) de işin içine karışmaktadır.<br />
Bütün bu etkileyici maddeleri, etkilenmeleri<br />
<strong>ve</strong> sonuçlarını birarada sunmak için bilgilerimiz de oldukça<br />
sınırlıdır. Hava kirliliğinden, dolayısı ile bun<strong>dan</strong><br />
kaynaklanan su <strong>ve</strong> toprak kirliliğinden ötürü bitkiler üzerindeki<br />
olumsuz etkiler geniş alanlarda <strong>ve</strong> çok belirgin<br />
olarak ortaya çıkmıştır. Bilimin sınırlarını zorlama<strong>dan</strong><br />
hava kirliliğinin bitkilere etkileri mevcut bilgilerimizle<br />
kurabildiğimiz sebep-sonuç ilişkileri ile aşağıda özetlenmeye<br />
çalışılmıştır.<br />
2. Hava Kirleticiler<br />
Hava kirleticileri; katı maddeler, gazlar-buharlarsıvılar<br />
<strong>ve</strong> fotokimyasal pus (smog) olarak üç grupta<br />
toplamak <strong>ve</strong> incelemek mümkündür.<br />
2.1. Havayı Kirleten Katı Madeler<br />
Hava kirliliğini yaratan katı madeler çapları 0.05-<br />
20 mikron arasında olan <strong>ve</strong> havada asılı olarak bulunabilen<br />
taneciklerdir. Bunların arasında tozboyutu<br />
(0 20-2 mikron), kil boyutu (0 < 2 mikron) gibi topraktan<br />
vb. yüzleren gelen katı madeler bulunduğu gibi<br />
uçucu küllerden (kömür külleri vb.) <strong>ve</strong> sanayi bacı vd.<br />
atıkların<strong>dan</strong> kaynaklanan Ca, Mg, Na, Fe, Cu, Zn,<br />
Mn, Pb vd. elementler <strong>ve</strong>ya bunların birleşikleri ile<br />
radyoaktif tozlar (linyit kömürü küllerinden vd.), fosil<br />
yakıtların tam yanmamasın<strong>dan</strong> kaynaklanan is (hidrokarbonlar,<br />
C <strong>ve</strong> H kökleri) de bulunmaktadır.<br />
2.2. Havayı Kirleten Gazlar-Buharlar <strong>ve</strong> Sıvılar<br />
Tam yanmayan her organik madde havayı çı-<br />
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996 13
TABLO I. İstanbul <strong>ve</strong> yakın çevresinde yağmur suyu reasiyonları (Kış 1986)<br />
1985-1986 Kış ölçmeleri<br />
Rüzgar Yönü Rumeli Feneri Bahçeköy<br />
Kuzey 4.2-5.3 4.2-4.7<br />
Güney 6.0-6.8 6.0-6.8<br />
Kaynak : KANTARCI, M. D. 1986 '<strong>dan</strong> özetlenmiştir.<br />
BELGRAD<br />
ORMANI<br />
AÇIK<br />
ALANDA<br />
ORMAN<br />
ALTINDA<br />
İZMİT<br />
ÇEVRESİ<br />
ORMAN<br />
ALTINDA<br />
YIL<br />
AYLAR<br />
METEOROLOJİ İST. YANI<br />
ATATÜRK ARBORETUMU<br />
MEŞE ORMANI<br />
KAYIN ORMANI<br />
KARACAM ORMANI<br />
YIL<br />
AYLAR<br />
KAVAKLIK<br />
KARAÇAM<br />
Kaynak: ÇEPEL, N. E.ERUZ- Ö. KARA ÖZ 1993.<br />
1990-1991<br />
XI-XII-I-V-XI-XII<br />
3.8-6.6<br />
3.8-6.0<br />
3.4-6.8<br />
3.6-6.8<br />
3.0-6.6<br />
1990-1991<br />
XII-I-V-XI-XII<br />
2.6-8.3<br />
2.6-7.2<br />
kardığı is <strong>ve</strong> CO ile kirletir. Ancak, özellikle fosil yakıtların<br />
tam yanması ile çıkan gazlar <strong>ve</strong> tozlar da havayı<br />
kirletmektedir. Fosil yakıtlar<strong>dan</strong> çıkan gazlar<br />
(CO, CÛ2, SO2, NOx, CH, H2S) ile kimya sanayiinden<br />
gelen (F <strong>ve</strong> C ı vd.) gazlar çok yoğun hava kirleticileridir.<br />
(1)<br />
Havaya <strong>ve</strong>rilen C ı <strong>ve</strong> NOx gazları ozonu (O.ı) parçalanması<br />
yüryüzündün 20-25 km yükseklikte en<br />
yoğun olarak bulunan ozon tabakasının incelmesine<br />
<strong>ve</strong> delinmesine yol açmaktadır (17000-25000 m yükseklikteki<br />
hava ulaşımı) (2).<br />
Havadaki nemin yoğuşması (soğuma sonucunda)<br />
kirletici gazların <strong>ve</strong> buhar halindeki kirleticilerin şebnem,<br />
sis, yağmur, kırağı, kar içinde bitki, toprak, vd.<br />
yüzeylere inmesine sebep olmaktadır. Sıvı <strong>ve</strong>ya kar<br />
haline dönüşmüş hava nemi bir yan<strong>dan</strong> asit yağıtlara<br />
sebep olurken, havadaki asılı katı maddeleri de bitki<br />
<strong>ve</strong> toprak yüzeyine indirmektedir (Bkz. Tablo l, 2, 3,).<br />
2.3. Fotokimyasal Pus (Smog) <strong>ve</strong> Fotooksitlenme<br />
Pus doğal olarak havadaki toz ile subuharının karışımı<br />
olup, güneş ışınları bu karışımda kısmen<br />
yansımakta <strong>ve</strong> puslanma gözle farkedilmektedir. Havayı<br />
kirletici gazların <strong>ve</strong> taneciklerin subuharı ile birlikte<br />
havada yoğunlaşması da pus oluşumudur.<br />
Güneş ışınlarının (özellikle A, = 3000 A° morötesi)<br />
bu kimyasal karışımlı pus içinde yansıması SÛ2 <strong>ve</strong><br />
14 • TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996<br />
Çobançeşme (Havaalanı)<br />
6.2-6.5<br />
4.2-4.6<br />
1991<br />
VI-IX<br />
4.0-8.7<br />
5.6-7.4<br />
5.0-6.8<br />
5.2-6.7<br />
4.8-6.8<br />
1991<br />
VI-IX<br />
5.7-9.1<br />
5.7-7.6<br />
1992<br />
I_V-XI-XII<br />
4.1-6.7<br />
4.3-6.8<br />
3.7-7.1<br />
3.7-6.6<br />
3.1-6.3<br />
1992<br />
I-V-XI-XII<br />
5.7-7.8<br />
4.1-8.3<br />
1992<br />
VMX<br />
5.8-8.7<br />
5.9-8.3<br />
4.9-7.6<br />
5.5-6.4<br />
4.8-6.5<br />
1992<br />
VI-IX<br />
4.9-7.8<br />
4.4-5.6<br />
NOx moleküllerinin aktifleşmesine, böylece O? molekülleri<br />
ile yükseltgenme reaksiyonlarına <strong>ve</strong> O? oluşumuna<br />
sebep olmaktadır 1). Ozon pus içindeki organik<br />
kökler<br />
3. Hava Kirliliğinin Bitkiler Ü/erine<br />
Doğru<strong>dan</strong> <strong>Etkileri</strong><br />
Hava kirliliği bitkilerin yapraklarına, toprak <strong>ve</strong><br />
toprak suyu vasıtası ile köklerine <strong>ve</strong> meyvaları ile<br />
gövdeyi oluşturan hücre dokularına (ağaçlarda<br />
oduna) olumsuz <strong>ve</strong>ya öldürücü etkiler yapmaktadır.<br />
3.1. Havva Kirliliğinin Yapraklara Etkisi<br />
Havada kirlilik yaratan maddeler bitki yapraklarının<br />
yüzeyine temas ile, yapraktaki solunum gözeneklerinin<br />
kapakçıklarını tıkayarak, solunum gözeneklerinden<br />
içeri girip karbondioksit özümlemesine<br />
katılarak olumsuz etkiler yapmaktadırlar<br />
3.7.7. Yaprak Yüzeyine Temas İle Oluşan<br />
Zararlı Etkiler<br />
Yaprak yüzeyine temas ile olaşan zararlar katı<br />
madde tanecikleri <strong>ve</strong> gazların kuru <strong>ve</strong>ya nemli-ıslak<br />
birikiminin sonucunda ortaya çıkmaktadır (Tablo 6).<br />
Tozlar kısa mesafede çökenler (0 < 10 mikron) <strong>ve</strong><br />
daha uzak mesafelere taşınabilenler (uçan tozlar 0 <<br />
10 mikron) asit <strong>ve</strong>ya alkali nitelikli, ağır metaller
TABLO 2. Türkiye'de kar reaksiyonları<br />
BOLU-ALADAĞ KÖROĞLU DAĞLARI<br />
MEVKt ALADAĞ KUZEY YAMACI<br />
YÜKSELTİ m.<br />
YIL 1991 MART<br />
1992 MART<br />
DAL YOSUNLARI<br />
(ASİT SiS ETKiSi)<br />
SAMANLI DAĞLAR<br />
MEVKİ<br />
YÜKSELTİ m<br />
YIL 1991 MART<br />
DAL YOSUNLARI<br />
900 1000 1300<br />
4.3-5.0<br />
3.4-5.6 4.3-6.8 3.9-4.7<br />
KELTEPE KUZEY YAMACI<br />
900 1000<br />
5.6-5.8 4.8-6.0<br />
3.9 3.6-3.9<br />
1500<br />
4.3-5.:<br />
3.7<br />
ALADAĞ<br />
DORUK<br />
1600<br />
4.4-5.3<br />
3.8-4.6<br />
ULUDAĞ (KUZEY YAMAÇ)<br />
MEVKİ KİRAZLI YAYLA TELEVİZYON KULESİ<br />
YÜKSELTİ m. 1630 1640 1750 1800<br />
YIL 1991 ŞUBAT 5.0-5.6 4.8-6.1 4.3-5.8 4.5-5.7<br />
DAL YOSUNLARI 3.7 3.8<br />
3.7<br />
SARIALAN<br />
BOĞAZI<br />
1600<br />
3.4-3.5<br />
4.0-5.<br />
BEYDAĞLARI (BATI TOSOLAR) (KUZEY YAMAÇ)<br />
MEVKİ KARTALSİVRİSİ (ELMALI-KUMLUCA ARASI)<br />
YÜKSELTİ m. 2600<br />
YIL 1991 NİSAN 6.3-7.3 (Çıplak kayalıklar<strong>dan</strong> gelen CaCOs tozun etkisi ile 7.3 PH)<br />
DAL YOSUNLARI 4.1 (1700 m'de sedir ormanında)<br />
Kaynak : KANTARCI, M.D. 1992<br />
(Cd, Cu, Ni, Hg) <strong>ve</strong>ya radyoaktif içerikli olarak sınıflandırılabilirler.<br />
Kuru durumda yaprak yüzeyinde biriken tozlar şu<br />
zararlara sebep olurlar :<br />
(1) Yaprak yüzeyinde biriken tozlar (toz <strong>ve</strong>ya kabuklaşmış<br />
toz) güneş ışınlarını geri yansıttıkları<br />
için fotosentez olayını (fiziksel olarak)<br />
geriletirler.<br />
(2) Kuru havada yaprak yüzeyine konan CaO tanecikleri<br />
özellikle kaba dokulu yaprakların terlemesi<br />
esnasında çıkardığı subuharı ile birleşerek<br />
Ca(OH)2'e dönüşürler. Bu arada çıkan<br />
ısı ile yaprak yüzeyinin kavrulmasına <strong>ve</strong> zarar<br />
görmesine sebep olurlar, (çimento fabrikası etkisi).<br />
3) Tozlar yaprak yüzeyindeki solunum gözeneklerinin<br />
(stoma) kapakçıklarının çevresine<br />
yerleşerek onların çalışmasını önlerler. Hava<br />
kuruduğunda (öğle vakti) kapanamayan kapakçıklar<strong>dan</strong><br />
terleme devam eder. Bitki yaprağı<br />
devamlı <strong>ve</strong> aşırı su kaybın<strong>dan</strong> (kuraklık<br />
etkisi) zarar görür <strong>ve</strong>ya kurur (Şehir içi park-<br />
3.6<br />
KÖROĞLUDAĞLARI<br />
KARTALKAYA<br />
KUZEY<br />
YAMACI DORUK<br />
1700<br />
4.5-4.9<br />
3.4-5.2<br />
3.7<br />
2000<br />
4.7-5.4<br />
3.6-4.9<br />
lar, yol kenarları, orman kenarlarında daha belirgin<br />
görülür).<br />
Nemli <strong>ve</strong>ya ıslak durumda (sis-çiğ-kırağı ile) yaprak<br />
yüzeyine biriken tozlar yukarıda sayılan zararlara<br />
ek olarak kimyasal özellikleri ile de (asit etkisi gibi)<br />
yaprak yüzeyine zarar <strong>ve</strong>rirler (Tablo 6).<br />
Yaprak yüzeyine yapışan asit sis, asit çiğ, asit kırağı<br />
gibi su molekülleri gündüz buharlaştıklarında<br />
içerdikleri asit (EbSCU v.d.) yaprak yüzeyinde kalır <strong>ve</strong><br />
asit yanıklarına sebep olur (sarı nokralar). Yaprak yüzeyinde<br />
asit sis, çiğ birikimi (nemli <strong>ve</strong> sıcak mevsimlerde)<br />
mantarların gelişmesi için uygun ortam<br />
sağlar. Böylece dolaylı olarak mantar zararları ortaya<br />
çıkar.) (Tablo 6).<br />
3.7.2. Kükürtdioksit (SÛ2) <strong>ve</strong> Zararları<br />
Zararlı gazların en önemlisi kkürtdioksittir (SCh).<br />
Kükürtdioksitin molekül ağorlığı 64 g olup (CCh =<br />
48 g), havanın nemine <strong>ve</strong> sıcaklığına göre 2-5 gün<br />
atmosferde kalabilir. Rüzgarların etkisi ile ülkeler<br />
arası <strong>ve</strong> kıtalararası taşınabilmekte hava nime ile<br />
HbSCb <strong>ve</strong> HzSCVe dönüşmektedir. Nemli havada<br />
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996 15
TABLO 3. Açık alana, kayın (yapraklı) <strong>ve</strong> ladin (ibreli) ormanına yağışla gelen madde miktarları <strong>ve</strong> yağış<br />
cinsine göre madde oranları.<br />
A<br />
Yağışlarla Gelen Maddeler kg/ha/yıl<br />
Madde<br />
mm/m 2 B<br />
Yağış Cinsinie Göre<br />
Açık Alan Kayın Ladin<br />
Yaz Kış Kar Sis Çiğ <strong>ve</strong><br />
Ormanı Ormanı<br />
Kırağı<br />
YIL 1017 864 747<br />
Nt<br />
24.3 32.4 39.8<br />
NO 3 mg/lt 3.9 ? 193 50<br />
S<br />
23.4<br />
53.1 83.4<br />
SO4 mg/lt 10.6 ? 322 114<br />
CI<br />
16.8<br />
32.7 39.4<br />
CI mg/lt<br />
1<br />
? 35 11<br />
Na 7.9<br />
14.2<br />
17.4<br />
KAYNAK : Puxbaum, H 1983<br />
K<br />
3.7<br />
6.7 8.1<br />
Ca<br />
10.0<br />
17.5<br />
21.1<br />
Mg<br />
1.8<br />
3.0 4.2<br />
Al<br />
1.1<br />
2.0 2.5<br />
Mn 0.4<br />
0.7 0.9<br />
% 47.7 %20.0 %3.7 %28.6<br />
H+<br />
0.79<br />
1.5 1.8<br />
Cr<br />
14.3 149.0 165.0<br />
Co<br />
13.8<br />
16.0 19.6<br />
Ni<br />
27<br />
123 140<br />
%38.4 %20. %17.5 %23.4<br />
Zn<br />
1377 1632 1732<br />
Cd<br />
15.9 16 20<br />
%11.0 %25.4 %21.0 %42.6<br />
Pb 285 437 733<br />
% 22.2 %26.7 %26.7 %24.4<br />
Cu 236 470 659<br />
%41.2 %26.3 %17.9 % 14.6<br />
Fe<br />
0.8<br />
1.2 2.1<br />
%28.2 %25.9 %25.2 %20.8<br />
Kaynak :<br />
Ellenberg, H.-R.Mayer<br />
j. Schauermann 1986<br />
KAYNAK:<br />
TABLO 4. Zehirli gazlara karşı bitkilerin hassasiyet dereceleri<br />
(Üst sınır değerler mikrogram/m 3<br />
hava)<br />
HASSASİYET<br />
DERECESi<br />
I ÇOK HASSAS<br />
BİTKİLER<br />
II HASSAS<br />
BİTKİLER<br />
III AZ HASSAS<br />
BİTKİLER<br />
SO2<br />
30 DAKİKA BÜYÜME<br />
İÇİN DÖNEMİ<br />
250 50<br />
400 80<br />
600 120<br />
NÛ2<br />
30 DAKİKA BÜYÜME<br />
İÇİN DÖNEM<br />
6000 350<br />
Kaynak : Verein Deutscher Ingenieure (VDI) Richtlinie 2310-1978 BI?4 NO2,<br />
SCb-2 ile SÛ4-2 5-8 gün atmosferlerde kalabilmekte<br />
<strong>ve</strong> 1000 km uzağa taşınabilmektedirler. Böylece sanayileşmemiş<br />
<strong>ve</strong>ya sanayiden uzak olan yerlerde<br />
dahi asit yağışlar oluşmaktadır (Tablo l <strong>ve</strong> 2). Kükürtdioksit<br />
asit sis <strong>ve</strong> çiğ içinde yağmur<strong>dan</strong> daha<br />
fazla bulunmaktadır (Tablo 3). Bunun sebebi yaprak<br />
üstünde yağışsız günlerde kuru olarak birikmiş<br />
SCh'nin sis <strong>ve</strong>ya çiğ ile nimlenip sis <strong>ve</strong> çiğ damlacıklarını<br />
zenginleştirmesidir.<br />
Orta Avrupa'da yağıoşlarla (kar dahil) SÛ4-2 birikiminin<br />
açık alanda 23.8 kg/ha/yıl olduğu halde,<br />
16 • TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996<br />
Glatzel, G.-M.Kazda-<br />
L. Lindrebner 1986.<br />
HF<br />
GÜNLÜK AYLIK BÜYÜME<br />
DÖNEMİ<br />
2.0 0.4 0.3<br />
3.0 0.8 0.5<br />
4.0 2. 1.0<br />
kayın ormanında 53.1 kg/ha/yıl, ladin ormanında ise<br />
83.4 kg/ha/yıl olduğu bildirilmiştir (Ellenberg, H.R.-<br />
Mayer-J. Schalerman 1986). Benzer değerler bir<br />
başka araştırıcı tarafın<strong>dan</strong> da açık alanda 27 kg/ha/<br />
yıl, ladin ormanında 90 kg/ha /yıl olarak <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
(Von Simrey, J. 1987).<br />
Yaprak, bitkilerinin özümleme <strong>ve</strong> en önemli solunum<br />
organıdır. Bitki yapraktaki klorofili ile su <strong>ve</strong><br />
karbondioksiti güneş ışığı etkisi ile birleştirip şeker<br />
vd. aminoasitleri üretmektedir. Üretilen şekerin bir<br />
kısmı solunum için tekrar harcanmaktadır.
TABLO 5. Çeşitli bitki türlerinin zehirli gazlara karşı dayanma sınırları<br />
1. ORMAN AĞAÇLARI<br />
LADİN (Picea occidentalıs <strong>ve</strong> P. orientalis)<br />
GÖKNAR (Abies sp.)<br />
SARIÇAM (Pinus syl<strong>ve</strong>stris)<br />
MELEZ (Larix decidua)<br />
GÜRGEN (Carpinus betulus)<br />
KAYIN (Fagus sylvatica <strong>ve</strong> F. orientalis)<br />
MEŞE (Quercus sp.)<br />
2. TAHILLAR<br />
BUĞDAY (Triticum aestivum)<br />
YULAF (A<strong>ve</strong>na sativa)<br />
ARPA (Hodeum vuygare)<br />
ÇAVDAR (Secale creale)<br />
MISIR (Zea mais)<br />
3. SEBZELER<br />
SOĞAN (Allium cepa)<br />
ÇALI FASULYESİ (Phaseolus vulgaris var nanus)<br />
BEZELYE (Pisum sativum)<br />
BAKLA(Viciafaba)<br />
DOMATES (Lycopersicon lycopersicum)<br />
SALATALIK (Lactuca sativa)<br />
(Marul)<br />
HAVUÇ (Daucus carota)<br />
KEREVİZ (Apium gra<strong>ve</strong>loens var. rapaceum)<br />
HARDAL (Sinopis alba)<br />
PATATES (Solanum tuberosum)<br />
YEŞİL LAHANA (Brassica oleracea var. sabellica)<br />
BEYAZ LAHANA (" " " alba)<br />
KIRMIZI LAHANA ( rubra)<br />
ALABAŞ LAHANA ( gnngylades)<br />
KIRMIZI TURP (Raphanus sativus var. sativus)<br />
BAYIR TURPU (Raphanus sativus)<br />
KIRMIZI PANCAR (Beta vulgaris var. conditiva)<br />
4. DİĞER TARIM BİTKİLERİ<br />
ŞEKER PANCARI (Beta vulgaris)<br />
TÜTÜN (Nicotiana tabacum)<br />
5. YEM BİTKİLERİ<br />
ACI BAKLA (Lupinus angustit'olius)<br />
YONCA (Medicago sativa)<br />
YONCA (Trifolium incarnatum)<br />
(Vicia sativa)<br />
RABİSA<br />
6. MEYVELER<br />
ASMA (ÜZÜM ASMASI)<br />
S02<br />
I<br />
I<br />
II<br />
II<br />
II<br />
II<br />
III<br />
II<br />
II<br />
II<br />
II<br />
III<br />
-<br />
-<br />
-<br />
-<br />
III<br />
-<br />
-<br />
-<br />
-<br />
III<br />
III<br />
III<br />
II<br />
III<br />
-<br />
-<br />
III<br />
II<br />
-<br />
-<br />
I<br />
I<br />
-<br />
II<br />
II<br />
NO:<br />
Kaynakça: Verein Deutscher Ingenieure (VDI) Richtünie 2310-197R Geissler, G. 1988 (Kloka, A. 1978'e göre).<br />
II<br />
II<br />
III<br />
I<br />
III<br />
III<br />
III<br />
II<br />
I<br />
I<br />
II<br />
II<br />
III<br />
-<br />
I<br />
II<br />
II<br />
I<br />
I<br />
II<br />
I<br />
II<br />
III<br />
III<br />
III<br />
III<br />
-<br />
-<br />
-<br />
-<br />
I<br />
I<br />
I<br />
I<br />
I<br />
-<br />
-<br />
HF<br />
I<br />
I<br />
II<br />
II<br />
II<br />
II<br />
III<br />
III<br />
III<br />
III<br />
III<br />
II<br />
I<br />
I<br />
II<br />
II<br />
III<br />
-<br />
-<br />
-<br />
-<br />
III<br />
III<br />
III<br />
III<br />
III<br />
-<br />
-<br />
III<br />
III<br />
-<br />
-<br />
II<br />
II<br />
II<br />
-<br />
II<br />
HCI<br />
-<br />
-<br />
-<br />
-<br />
-<br />
-<br />
-<br />
-<br />
II<br />
-<br />
II<br />
-<br />
-<br />
I<br />
-<br />
I<br />
II<br />
I<br />
-<br />
-<br />
-<br />
-<br />
III<br />
-<br />
-<br />
-<br />
I<br />
I<br />
III<br />
-<br />
III<br />
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ/ Çevre Özel Sayısı 1996 17<br />
I<br />
-<br />
-<br />
-<br />
-<br />
-
TABLO 6. Havayı Kirletici Maddeler, Bitkilere <strong>Etkileri</strong> Ve Sonuçları<br />
MADDELER ÖZELLİKLERİ ETKİ ŞEKLİ<br />
Tozlar Asit Nitelikli<br />
*<br />
Alkali Nitelikli<br />
Yaprak Yüzeyinde Birikim<br />
Güneş Işınlarının Geri Yansıtılması<br />
Çöken 0>10u Radyoaktif Metaller Solunum Gözeneklerinin Tıkanması<br />
Uçan 0< 10u Ağır metaller Solunum Kapakçıklarının Açık<br />
Fotokimyasal Pus<br />
(Smog)<br />
Gazlar Kirli Hava<br />
Karbonmonoksit (Co)<br />
Metan (CH4) Asit Yağmur<br />
Hidrokarbonlar (Cxhy) Asit Sis<br />
Azot Oksitler (Nox) Asit Çiğ<br />
Kükürtdioksit (802) Asit Kırağı<br />
Klorürlü Asit Kar<br />
Hidrokarbonlar (Chcı)<br />
Flor (F)<br />
Hidrojenflorür (Hf)<br />
Klor (Cı)<br />
Kalması<br />
Hidrojenklorür (Hcı) r> •• — Kil Minerallerinin Tahribi<br />
Ozon (O3)<br />
Peroksitler <strong>ve</strong> Pan<br />
(Peroksiasetilnitrat) ^ f<br />
Toprak<br />
gaz halindeki hidrokarbonlar: ETİN C2H2<br />
(İyi yanmamış yakıt artığı)<br />
SO2 <strong>ve</strong> NÛ2 gazlarının CO2 gibi<br />
Özümlenmesi<br />
Temas ile Asit Etkisi<br />
Su Damlasının Buharlaşması ile<br />
Yaprak Yüzeyinde Asit<br />
Yoğunlaşması<br />
— Topraktaki Katyonların Yıkanması<br />
— Asit Humus Oluşumu<br />
— Toprak Reaksiyonunun Asitleşmesi<br />
— Al +++<br />
Serbest Kalması (Zehir Etkisi)<br />
— Mikroorganizma Faaliyetinin<br />
Aksaması (Ayrışmanın Duraklaması)<br />
— Ağır Metaller Ve Radyoaktif<br />
Metaller ile Kirlenme<br />
ETEN C2H4 ET AN C2Hs<br />
Karbondioksitin özümlenmesi sonucunda üretilen<br />
heksosefosfat'ın solunumla sarfedilçnden daha fazla<br />
olması halinde bitki yaşayabilmekte, beslenip büyümekte<br />
<strong>ve</strong> meyva <strong>ve</strong>rmektedir. Ancak klorofilin tahribi<br />
sonucunda CCh sentezi yeteri kadar yapılmazsa,<br />
solunum için gerekli şeker sağlanamamakta <strong>ve</strong> bitki<br />
ölmektedir. Bu olay gölgede kalmış ışık bitkilerinin<br />
ışık açlığın<strong>dan</strong> ölümüne benzemektedir (Tablo 6).<br />
Bilindiği gibi topraktan alınan su ile hava<strong>dan</strong> alınan<br />
karbondioksit güneş ışığı etkisi altında klorofil<br />
tarafın<strong>dan</strong> sentez edilerek şekere dönüştürülmektedir.<br />
18 • TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996<br />
SÖ2+H2O-->H2SÖ3~>H SO4<br />
CaO+H2O->CaOH2+Isı<br />
Solunum Ve Terlemede (Transp.)<br />
Dengesizlik<br />
Aşırı Su Kaybı<br />
Kuraklığa Dayanıksızlık<br />
.<br />
Özümlemede Azalma<br />
Solunum için Yetersizlik<br />
C(iHi2O6 üretimi<br />
CfiHnOfi yerine H2SO4 <strong>ve</strong> HNOs<br />
Sentezi Ve Klorofilin Tahribi<br />
Don Etkisine Dayanıksızlık<br />
Asit Yanıkları<br />
Zehirlenme<br />
Mantar Gelişimi Ve Manlar<br />
Misellerinin Solunum<br />
Gözeneklerini (Stoma) Tıkaması<br />
Bitki Beslenmesinde Aksamalar<br />
Bitkilerin Gövde-yaprak Ve<br />
Meyvalarında Ağır Metal Ve<br />
Radyoaktif Metal Birikimi<br />
Üretimde Azalma Veya Ölüm<br />
•l<br />
KLOROFİL<br />
6CÛ2 + 6H 2 0 + 674 çal > C
TABLO 7. Yeşil Bitkilerde Özümleme Reaksiyonları <strong>ve</strong> Hava Kirliliğinin Etkisi<br />
başlamaktadır (Tablo?). Havada kükürtdioksitin (SCh)<br />
bulunması halinde yaprakların solunum gözeneklerinde<br />
hava ile CCh alınırken SO-ı'de alınmaktadır. Klorofilde<br />
karanlıktaki reaksiyonlar zincirine CCh'in yerine SCb'in<br />
girmesi H + -HSO-j <strong>ve</strong> giderek H + -HSO'4 sentezine sebep<br />
olmaktadır.<br />
Klorofildeki kloroplastlar yaprakçıklar (lameller)<br />
halinde istiflenmiş olarak bulunmaktadırlar. Bu lamel<br />
çiftlerinin (Thylakoid) dış yüzeylerinde anyonlar çoğunlukta<br />
olup pH =8, iç yüzeylerinde ise H+ çoğunlukta<br />
olup pH H 5.5 civarındadır. Thylakoid za-<br />
Z .PBtîDSETOSrAT<br />
HOL.<br />
TRtpsErosrAT<br />
nZKSOSETOCTAT<br />
(mııım)<br />
rınıniki tarafındaki bu reaksiyon <strong>ve</strong> elektron farkı<br />
NADPH ile taşınmış olan H + <strong>ve</strong> ATP ile taşınmış<br />
olan fosfatın alınabilmesini <strong>ve</strong> Calvin çemberindeki<br />
reaksiyonlar zincirine dahil olmalarını sağlamaktadır.<br />
Thylakoid'lerin dış yüzeyinde HzSCb oluşumu ile<br />
artan asitlik pH farkını azal<strong>tma</strong>kta <strong>ve</strong> fosfat anyonunun<br />
iç kesime geçmesini önlemektedir. HCOa ile<br />
fosfat anyonunun Calvin çemberindeki reaksiyonlar<br />
zincirine dahil olamaması klorofilin şeker sentezini<br />
engellemektedir. Solunum için gereken şeker sentezinin<br />
yapılamaması ise bitkiyi ölüme götürecek<br />
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996 19
TABLO 8. Anakaya-Toprak-Tampon Alanı ilişkisi <strong>ve</strong> Asit Yağışların Toprağa Etkisi<br />
ANAKAYALAR<br />
İKLİM<br />
. \V<br />
KİREÇ TAŞLARI<br />
DOLONİTLER<br />
KİREÇLİ TORTULLAR<br />
(KATI VE GEVŞEK)<br />
İLE FLİŞLER<br />
KALKŞİSTLER<br />
BAZİK ERÜPTİF<br />
SİLİKAT KAYALARI<br />
(GARBO-BAZALT GRUBU)<br />
NÖTR ERÜPTİF<br />
KUVARSSIZ<br />
SİLİKAT KAYALARI<br />
(DİORİT-ANDEZİT GRUBU)<br />
NÖTR ERÜPTİF<br />
KUVARSLI<br />
SİLİKAT KAYALAR<br />
(KUVARS DİORİT-DAZİT)<br />
GNAYSLAR<br />
MİKAŞİSTLER<br />
KİREÇSİZ TORTULLAR<br />
İLE FLİŞLER<br />
ASİT ERÜPTİF<br />
KUVARSIZ<br />
SİLİKAT KAYALAR<br />
(SİYENİT-TRAKİT GRUBU)<br />
ASİT ERÜPTİF<br />
KUVARSLI<br />
SİLİKAT KAYALAR<br />
(GRANİT-RİYOLİT GRUBU)<br />
KUVARS SERİSİT ŞİSTLER<br />
KUVARSİTLER<br />
KİREÇSİZ VE KUMLU<br />
TORTULLAR<br />
kadar zarar <strong>ve</strong>rir.<br />
Kloroplastların asit etkisi ile bozunması sonucunda<br />
ise klorofilin merkezindeki Mg ++<br />
'un serbest<br />
kalması <strong>ve</strong> kaybına sebep olmaktadır. Klorofili bozulan<br />
yapraklar ise sararmaktadırlar.<br />
3.1.3. Azotoksitler (NO*) <strong>ve</strong> Zararları<br />
Azotoksitler esas olarak NO <strong>ve</strong> NCh ile bunlar<strong>dan</strong><br />
türeyip gaz halinde havada bulunabilen bileşikleri<br />
kapsamaktadır. Azotdioksitin (NCh) molekül ağırlığı<br />
46 g olup, kaynaklandığı yerden çok uzaklara <strong>ve</strong> yük-<br />
20 • TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ/ Çevre Özel Sayısı 1996<br />
YERYÜZÜ ' H*<br />
ŞEKLİ<br />
1 CANLILAR ASİT AĞIR<br />
(BİTKİLER) YAĞIŞLAR METALLER<br />
T^^ y y<br />
ALANLARI ASİTLEŞME VE<br />
AĞIR METAL KİRLİLİĞİ<br />
ALKALEN Ca + + Ca + + + +<br />
VE Mg<br />
KİL TOPRAKLARI TAMPON ALANI YIKANMASI<br />
Ca ++ VEMg ++ ZENGİN<br />
3 TABAKALI KİL<br />
pH 6.2 -8.2<br />
MİNERALLERİ<br />
HAFİF ALKALEN<br />
VEYA NÖTR<br />
KİLLİ TOPRAKLAR<br />
Ca<br />
/<br />
++<br />
+ +<br />
VEMg<br />
3 TABAKALI KİL<br />
NÖTR VEYA SİLİKAT Ca ++ VEMg<br />
HAFİF ASİT TAMPON ALANI YIKANMASI<br />
KİLLİ TOPRAKLAR<br />
Ca<br />
pH 5.0 - 6.2<br />
++ Mg + + K +<br />
3 TABAKALI KİL<br />
NÖTR VEYA<br />
H AFİF AS İT<br />
KUMLU TOPRAKLAR ^<br />
SÜZEK TOPRAKLAR KOLLOİD<br />
3 VE 2 TABAKALI TAMPON ALANINA<br />
KİL MİNERALLERİ ^^-^<br />
HAFİF ASİT KOLLOİD K + YIKANMASI<br />
ASİT TAMPON ALANI KİL MİNERALİNİN<br />
KİLLİ TOPRAKLAR pH 4.2-5.0 AYRIŞMASI<br />
K + BOL 1 HUMUSUN ASİTLEŞMESİ<br />
2 TABAKALI KİLLER 1<br />
ASİT y ^<br />
KUMLU TOPRAKLAR " T<br />
K+ BOL » İKLİM VE BİTKİ ALÜMİNYUM<br />
SÜZEK TOPRAKLAR ÖRTÜSÜNÜN TAMPON ALANINA<br />
2 TABAKALI KİL ETKİSİ ^^-~-<br />
MİNERALLERİ | ^^^^<br />
ALÜMİNYUM \ KİL MİNER \LİMİN<br />
TAMPON ALANI AYRIŞMASI<br />
pH 3.0-4.2 AL +++ VEH + BOL BİTKİ İÇİN<br />
| ZEHİR ETKİSİ VE<br />
DEMİR TAMPON ALANI BESLENME<br />
pH < 3.0 BOZUKLUKLARI<br />
sekliklere taşınabilmektedir. Azotoksitler asit sis <strong>ve</strong><br />
çiğ içinde, asit yağmur<strong>dan</strong> daha fa/,1 a bulunmaktadırlar<br />
(Tablo 3). Aynen SCh'de olduğu gibi,<br />
yağışsız günlerde yaprak üstünde kuru durumda biriken<br />
NCh'nin nemlenip sis <strong>ve</strong> çiğ damlalarını zenginleştirmesi<br />
olayı burada da sözkonusudur. Daha<br />
sonra buharlaşan sis <strong>ve</strong> çiğ damlalarında yoğunlaşan<br />
HNCb yaprak yüzeyinde asit yanmalarına sebep olmaktadır.<br />
İyi yanmamış petrol türevleri ile birlikte N0> gazlarının<br />
morötesi ışınlarının etkisi altında Cb üretmesi<br />
+ +
TABLO 9. Ağır Metallerin Toprakta Bulunabilen Miktarları Ne Kirlilik Sınırı Olarak Toprakta içme Suyunda Ve<br />
<strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong> Suyunda Kabul Edilebilir Değerleri<br />
ARSENLİK (As)<br />
BAKIR (Cu)<br />
BOR (B)<br />
BROM (Br)<br />
CIVA (Hg)<br />
ÇİNKO (Zn)<br />
FLOR (F)<br />
KADMİUM (Cd)<br />
KOBALT (Co)<br />
KROM (Cr)<br />
KURŞUN (Pb<br />
MOLİBDEN (Mo)<br />
NİKEL (Ni)<br />
SELEN (Se)<br />
TİTAN (<strong>Ti</strong>)<br />
URANYUM (U)<br />
VANADYUM (V)<br />
X) Kısa süreli sulama<br />
A : İri taneli taprak<br />
1:1. <strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong>, II :<br />
TOPRAKTA<br />
KABUL<br />
BULUNUŞ EDİLEBİLİR<br />
mg/kg mg/kg<br />
2-20 20<br />
5-20 50<br />
(Zehir etkisi : 0.1-1.0 mg/lt)<br />
5-30 25<br />
1-10 10<br />
0.1-1.0 2<br />
10-50 300<br />
50-200 200<br />
0.1-1.0 3<br />
(Zehir etkisi : 0.1-1.0 mg/lt)<br />
İÇME SULAMA<br />
SUYUNDA SUYUNDA<br />
mg/lt mg/lt<br />
0.4 A 10<br />
B 10<br />
A 0.20<br />
B 5<br />
1-3<br />
-<br />
0.004 4<br />
2 A 2.0<br />
B 0.05<br />
1.5<br />
0.006 A 0.01<br />
(Bitkide 50 mg/kg olursa insanda hastalık yapıcı)<br />
1.0-10 50<br />
10-50 100<br />
(Zehir etkisi : 0.5-5.0 mg/lt)<br />
0.1-20 100<br />
1-5 5<br />
(Bitkisel hayvan yeminde 15<br />
10-50 50<br />
-<br />
0.05A 0.01 x)<br />
1.2 X<br />
)<br />
B 0.05<br />
0.04 A 5.0<br />
B 20.0<br />
A 0.01<br />
B 0.5<br />
ppm ise zehir etkisi)<br />
A 0.2<br />
B 2.0<br />
(Zehir etkisi : Asilliğe bağlı olarak 0.05-1.0 mg/lt)<br />
0.1-5 3<br />
0.008 A 0.02<br />
B 0.05<br />
(Zehir etkisi : 0.025 mg/lt)<br />
500<br />
5<br />
10-100 50<br />
için : 1 mg/lt<br />
B : İnce taneli toprak<br />
2. <strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong><br />
<strong>ve</strong> fotooksidasyona uğraması sonucunda peroksiasetilnitrat<br />
(PAN) oluşmaktadır 5<br />
) (Tabloö).<br />
Azotoksitler de aynen SCh gibi yaprakların solunum<br />
gözeneklerinden girerek kloroplastların zarı<br />
üzerinde asit etkisi yapmakta <strong>ve</strong> klorofilin tahribine<br />
sebep olmaktadırlar.<br />
3.1.4. Diğer Zararlı Gazlar<br />
Bitkiler için zararlı etkiler yapan diğer gazlan,<br />
ozon (Os), klor (Cl), flor (F), metan (CFU), amonyak<br />
(NHa), hidrojensülfür (H 2 S) <strong>ve</strong> karbondioksit (CCh)<br />
olarak sıralayabiliriz.<br />
Ozon'un tek başına etkisi oksitleyici özelliğinden<br />
-<br />
-<br />
-<br />
ARILTILMIŞ<br />
SULAMA<br />
SUYUNDA<br />
mg/lt<br />
I. 0.10<br />
II. 0.04<br />
80-120<br />
-<br />
I < 0.0009<br />
II 0.0005<br />
ı 0:12<br />
-<br />
20<br />
-<br />
I 0.02<br />
II 0.008<br />
I 0.007<br />
III 0.007<br />
I 0.10<br />
II 0.004<br />
I 0.005111<br />
II 0.005<br />
ileri gelmektedir. Özellikle fotokimyasal pus (smog)<br />
<strong>ve</strong> yüksek miktarda Os içeren sis bitki yapraklarında<br />
zarar <strong>ve</strong>rebilmektedir. Ozonun daha önemli etkisi ise<br />
oksitleyici özelliği ile SCh, NOx gazlarını akti<strong>ve</strong> etmesi<br />
hidrokarbonlar ile <strong>ve</strong> peroksiasetilnitrat oluşumunu<br />
sağlamasıdır'). Ancak kış mevsiminde mor<br />
ötesi ışınların daha az alınması alçak arazide Cb oluşumunu<br />
yavaşla<strong>tma</strong>ktadır. Buna karşılık ılık <strong>ve</strong> güneşli<br />
kış günlerinde <strong>ve</strong> sıcak yaz mevsiminde (güneşlenmeye<br />
bağlı olarak) ozon oluşumu ar<strong>tma</strong>kta <strong>ve</strong><br />
fotokimyasal pus (smog) oluşumu görülmektedir.<br />
(Halbvvacks, G. 1984). Ozonun yerden 400-450 m'den<br />
itibaren arttığı <strong>ve</strong> 2000 m'ye kadar artışın devam et-<br />
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996 21<br />
-<br />
-<br />
-
tiği bildirilmiştir (Krapfenbauer, 1985). Bu sebeple<br />
ısınan hava ile yükselen N0x, SOz <strong>ve</strong> CxH y yüksek dağlık<br />
arazide daha yoğun olan morötesi (uv) ışınlarının<br />
etkisi altında ozon <strong>ve</strong> PAN oluşumuna sebep oldukları<br />
gibi , orman ağaçları için de hep birlikte zararlı<br />
etkiler yapabilmektedirler. Gece soğuyan hava<br />
içinde yoğuşan nem ile hava ağırlaşmakta <strong>ve</strong> dağ<br />
meltemleri oluşmaktadır. Dağ meltemleri ile alçak<br />
araziye inen SCh, N0x, PAN <strong>ve</strong> O? dağ eteklerinde <strong>ve</strong><br />
çukur yerlerde asit sis birikimine sebep olmaktadırlar.<br />
Sanayinin yoğunlaştığı yerlerde Cl <strong>ve</strong> F asit etkisi<br />
yapmaktadır. HC1 <strong>ve</strong> HF asitleri kloroplastların yüzey<br />
zarında dış <strong>ve</strong> iç yandaki pH dengesini bozarak klorofilin<br />
özümleme fonksiyonunu engellemekte <strong>ve</strong> giderek<br />
klorofilin tahribine sebep olmaktadırlar.<br />
Yoğun amonyak (NHs) özellikle kuru havada yapraklar<br />
üzerinde tahriş edici etki yapmaktadır. Ancak<br />
daha az NH.1 havadaki nem ile NHtOH'e dönüştüğünde<br />
NH + 4 bitki besin maddesi olarak kullanılmaktadır.<br />
CÜ4 <strong>ve</strong> HıS zehirli bileşikler olup, bitki yapraklarının<br />
<strong>ve</strong> köklerinin solunumunda zehirlenmelere<br />
sebep olmaktadırlar.<br />
Havada Oh'in ar<strong>tma</strong>sı sıcaklığın da ar<strong>tma</strong>sına (sera<br />
etkisi), yağışların azalmasına, havanın nisbi neminin<br />
azalmasına, bitki yaprakların<strong>dan</strong> terlemenin ar<strong>tma</strong>sına<br />
sebep olmaktadır. Böylece toprak-su-bitki- terleme-<br />
(transpirasyon) dengesi bozulmaktadır (kuraklık etkisi)<br />
6 '<br />
3.7.5. Hava Kirliliğinin Odun Kalitesine <strong>Etkileri</strong><br />
Hava kirliliğinden etkilenmiş olan orman ağaçlarının<br />
odun kalitesinde de bazı olumsuz değişiklikler<br />
saptanmıştır. Özümlemenin yavaşladığı <strong>ve</strong> bu sebeple<br />
beslenmenin yetersizleştiği ağaçlarda yıllık halkalar<br />
daralmakta <strong>ve</strong> odun üretimi azalmaktadır.<br />
Yıllık halka daralmasının ibreli türlerde daha belirgin<br />
olduğu, yapraklı türlerde ise daha seyrek rastlandığı<br />
araştırma sonuçların<strong>dan</strong> anlaşılmaktadır (As,<br />
N. 1994). İbreli ağaç türlerinin yıl boyunca yapraklı olmaları,<br />
yapraklı ağaçların kışın yapraksız olmaları<br />
hava kirliliğinden farklı etkilenmeye sebep olmaktadır.<br />
Ladin ağaçlarının hava kirliliğinden etkilenmiş<br />
olanlarında odunun yoğunluğunun azaldığı (433 kg/<br />
m- 1 / 475 kg/m 3 = % 9) belirtilmiştir (Hantsch, W.<br />
1983'e As. N. 1994). Ancak sarıçam, meşe <strong>ve</strong> kayın<br />
ağaçlarının odunlarında fark bulunamamıştır (Çeşitli<br />
araştırmacılara göre As, N. 1994). Hava kirliliğinden<br />
etkilenmiş olan ladin ağaçlarının diri odunlarının<br />
eğilmeye karşı direncinin % 34.4 daha az olduğu bulunmuştur.<br />
Ancak benzer direnç zayıflaması çam,<br />
göknar <strong>ve</strong> kayın ağaçlarında saptanaamıştır<br />
Polonya'da sarıçam odunlarında iletim borularını<br />
oluşturan hücrelerin (trakeid) kısaldığı, hücrelerin<br />
düzensiz bir hal aldığı, l cm'deki reçine kanalı sayısının<br />
arttığı belirlenmiştir (Niedzielika, B. 1987'ye<br />
göre As, N. 1994). Hava kirliliğinden şiddetle etkilenmiş<br />
olan ağaçların yıllık halkalarında ya/ odunu<br />
hücre çeperi kalınlığının % 30 oranında inceldiği ortaya<br />
konulmuştur (Bauch, J. <strong>ve</strong> ark. 1986'ya göre As,<br />
N. 1994).<br />
Hava kirliliğinden etkilenmiş olan ladin ağaçlarının<br />
kesilip depolanan tomruklarında 4 ay içinde<br />
mantarların olumsuz etkileri görülmüştür.<br />
Ağaçların hava kirliliğinden farklı olarak etkilenmelerinin<br />
sebebi, hava kirlilliğinin derecesi, topraktaki<br />
katyonların cinsi <strong>ve</strong> miktarı, toprağın oluştuğu<br />
anakaya, yetişme ortamının kurak <strong>ve</strong>ya nemli<br />
oluşu gibi faktörlere de bağlıdır.<br />
4. Hava Kirliliğinin Bitkiler Üzerine<br />
<strong>Dolayl</strong>ı <strong>Etkileri</strong><br />
Havayı kirleten katı maddeciklerin <strong>ve</strong> gazlar ile<br />
buharların yağışlarla toprağa inmeleri, toprağın <strong>ve</strong><br />
toprak suyunun etkilenmeleri, besin maddelerini <strong>ve</strong><br />
suyu topraktan alan bitkileri de dolaylı olarak etkilemektedir.<br />
4.1. Topraktan Tampon Alanlar <strong>ve</strong><br />
Asit Yağışların Etkisi<br />
Toprak özellikleri oluştuğu anakayanın özelliklerine<br />
bağlıdır. Zamanla iklim, yeryüzü şekli, canlılar<br />
(özellikle bitki örtüsü) etkilerinin altında toprağın<br />
özelliklerinde bazı değişmeler <strong>ve</strong> gelişmeler<br />
olmaktadır. Ancak anakaya<strong>dan</strong> gelen mineraller, bu<br />
minerallerin içerdikleri katyonlara göre oluşan 3<strong>ve</strong>ya<br />
2- tabakalı kil mineralleri, toprağın killi (ge-<br />
ıSem<br />
PASLANMAZ ÇELİK DOĞAL GAZ BACA SİSTEMİ<br />
ISI ENDÜSTRİ MERKEZİ SAN. TİC. LTD. ŞTİ.<br />
Bağdat Cad. No.: 262/3 81060 Caddebostan / istanbul Tel.: (216) 358 03 79 - 385 03 85 • Fax: (216) 385 03 86<br />
22 • TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996
çirimsiz) <strong>ve</strong>ya kumlu (süzek) oluşu, kil minerallerinde<br />
tutulan katyonlar <strong>ve</strong> humusun nitelikleri ile mikrobiyolojik<br />
faaliyetin durumu toprağın önemli özellikleri<br />
arasındadır. Bütün bu toprak özellikleri toprak<br />
suyundaki katyonların cinsini <strong>ve</strong> miktarını etkilemektedir.<br />
Bu özelliklere dayanarak toprağın reaksiyonu<br />
tampon alanlara ayrılmıştır (Tablo 8)7). Minerallerin<br />
<strong>ve</strong> organik maddenin (humus) ayrışması ile<br />
serbest kalan katyonlar ile anyonlar<strong>dan</strong> fosfatlar toprak<br />
kolloidleri (kil mineralleri vd.) tarafın<strong>dan</strong> tutulur. Bu<br />
iyonlar bitki kökleri tarafın<strong>dan</strong> su ile birlikte alınırlar<br />
(Bitki besin maddeleri). Yaprak dökümü ile toprak yüzeyine<br />
inen organik maddeler ise toprak hayvancıkları<br />
<strong>ve</strong> mikroorganizmalar (bakteriler <strong>ve</strong> mantarlar) tarafın<strong>dan</strong><br />
parçalanıp-ayrıştırırlar. Bu ayrışma ürünleri<br />
yağış suları ile toprağın derinliklerine sızar, kil mineralleri,<br />
tarafın<strong>dan</strong> tutulur <strong>ve</strong> bitki besin maddesi olarak<br />
kökler tarafın<strong>dan</strong> yeniden alınır. Asit yağışlar<br />
toprağa iki yönde etki yapmaktadırlar.<br />
(1) Toprak yüzeyinde <strong>ve</strong> st kesiminde yaşayan<br />
mikroorganizmaları olumsuz etkiler: Kolloid<br />
organik maddedeki suyun asitleşmesi bakterilerin<br />
faaliyetini yavaşla<strong>tma</strong>kta <strong>ve</strong>ya onları<br />
yok etmektedir. Bu durumda ayrışma yavaşlamakta<br />
<strong>ve</strong> asit ürünler (humus asitleri) ortaya<br />
çıkmaktadır. Toprak ise organik maddenin<br />
ayrışması sonucu serbest kalacak katyon <strong>ve</strong><br />
anyonları alamamakta <strong>ve</strong>ya geç almaktadır.<br />
(2) Asit yağışta yüksek miktarda bulunan <strong>ve</strong> devamlı<br />
gelen H+ iyonu ile toprak kolloidlerinde<br />
tutulmuş olan katyonlar yer değiştirmektedir.<br />
Bu katyonlar sızıntı suyu ile topraktan yıkanmakta<br />
<strong>ve</strong> toprak fakirleşmektedir. Böylece<br />
toprağın tampon alanları da zaman içinde değişmekte<br />
<strong>ve</strong> alüminyum tampon alanına doğru<br />
bir kayma olmaktadır. Alüminyum ise bitkiler<br />
için zehir etkisi yapmaktadır (Tablo 8).<br />
4.2. Toprak Kirlenmesi Üzerine<br />
Kirli Havanın Etkisi<br />
Havayı kirleten katı maddelerin arasında bulunan<br />
metal <strong>ve</strong> ametaller de yağışlarla toprağa ulaşmaktadırlar.<br />
Bunların arasında bulunan ağır metaller<br />
<strong>ve</strong> radyoaktif maddeler toprağı kirletmektedirler. Bu<br />
ağır metal iyonlarının bitki tarafın<strong>dan</strong> alınması<strong>ve</strong><br />
meyvalara geçmesi <strong>ve</strong>ya et ile sütte birikimi insanları<br />
etkileyecek düzeye ulaşabilmektedir (Tablo 9).<br />
Özellikle linyit kömüründeki ağır metaller yüksek<br />
sıcaklıkta kısmen buharlaşmakta <strong>ve</strong> baca gazlarına<br />
karışmakta, soğuma sırasında da ince kül taneciklerinin<br />
üstünde yoğuşmaktadırlar. Elektrostatik<br />
filtrelerin tam <strong>ve</strong>rimle çalıştırılması halinde dahi<br />
baca gazlarına karışan çok ince kül taneciklerinin baca<strong>dan</strong><br />
atmosfere <strong>ve</strong>rildiği saptanmıştır (Boybay, M.m.<strong>Ar</strong>slan<br />
1988). Uçucu küllerin yüzeyinde <strong>ve</strong> içindeki<br />
ağır metallerin suda çözünebilmeleri mümkündür 8).<br />
Yakıt yağı (fuel-oil) kullanan termik santrallarda da<br />
cürufta <strong>ve</strong> uçucu külde ağır metallerin bulunduğu <strong>ve</strong><br />
bunların da çevre kirliliğine sebep olduğu bilridilmiştir<br />
(Aydır, A. 1994) 9). Linyit kömürü ile çalışan<br />
termik santralların küllerinde ağır metallerin yanında<br />
uranyum <strong>ve</strong> toryum gibi radyoaktif metaller de<br />
bulunmaktadır. Bu radyoaktif metallerin asit ortamda<br />
çözündürülmeleri ile önemli miktarda uranyumun<br />
elde edilebileceği bildirilmiştir (Hepşen, T. 176, Kalayoğlu,<br />
S. - E. Ünseren 1988)10)<br />
Topraktaki iyonlar (0 0.2-0.5 m|o.) toprak suyu ile<br />
birlikte kök hücrelerinin zararın<strong>dan</strong> plazmanın dış kesimi<br />
(sınır bölgesi = plasmalemma) geçmektedirler<br />
(pasif iyon alımı). Kök hücrelerinin zar dokusundaki<br />
aralıklar 50 m|J, civarındadır. Zar kalınlığı ise SOOmu,<br />
civarındadır (Finck, A. 1969). Toprak suyunda H+ iyonunun<br />
ar<strong>tma</strong>sı kök hücrelerinin zar dokusunda Ca++<br />
iyonlarının azalmasına <strong>ve</strong> zar dokusunun iyon geçirgenliğinin<br />
ar<strong>tma</strong>sına sebep olmaktadır. Bu durumda<br />
pasif iyon alımı ar<strong>tma</strong>ktadır. Özellikle yaprak, meyva <strong>ve</strong><br />
tohumların<strong>dan</strong> yararlanılan tarım bitkilerinin yetiştirildiği<br />
toprakların ağır metaller <strong>ve</strong> radyoaktif iyonlarla<br />
kirlenmesi yukarıda belirtilen asitleşme (H+ iyonu<br />
fazlalığı) <strong>ve</strong> pasif iyon alımı, bitki organlarında ağır<br />
metal birikimi bakımın<strong>dan</strong> sorun yaratacak bir olgudur.<br />
5. SONUÇ<br />
Havayı kirleten maddeler doğru<strong>dan</strong> <strong>ve</strong>ya dolaylı<br />
olarak bitkileri etkilemektedirler. Ormanların genellikle<br />
yamaç arazide bulunması hava kirliliği et-<br />
ıSem TESİSATTA ÇAĞDAŞ UYGULAMA..!<br />
Radyatör tesisatı (ISEM-term) <strong>ve</strong> Sıhhi tesisat (ISEM-san) Bağlantı Ekipmanları;<br />
PPR-C <strong>ve</strong> VPE özel üretim plastik kılıflı borular, fittingleri, kollektörleri <strong>ve</strong> diğer ekipmanları<br />
ISI ENDÜSTRİ MERKEZİ SAN. TİC. LTD. ŞTİ.<br />
Bağdat Cad. No.: 262/3 81060 Caddebostan / istanbul Tel.: (216) 358 03 79 - 385 03 85 • Fax: (216) 385 03 86<br />
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996 23
kişinin sadece orman ölümleri ile sınırlı kalmayacağını<br />
göstermektedir. Orman ekosisteminin yok<br />
olması, toprağın erozyona uğrayıp taşınmasına, yerleşme-tarım<br />
<strong>ve</strong> sanayi alanlarının sellerle tahribine,<br />
barajların su yerine taşınan materyal ile dolmasına, su<br />
üretiminin <strong>ve</strong> depolanmasının (baraj) azalmasına, sulu<br />
tarım alanlarının sulanamaması <strong>ve</strong> hidroelektrik üretiminin<br />
düşmesine kadar uzanan olaylar zincirini başla<strong>tma</strong>k<br />
demektir. Tarım alanlarının hava kirliliğinden<br />
etkilenmesi bir yan<strong>dan</strong> <strong>ve</strong>rimi azaltır, çiftçinin tarımı<br />
terketmesine sebep olurken, öte yan<strong>dan</strong> da ağır metallerle<br />
zenginleşmiş olan besin maddeleri ile sağlığımızı<br />
tehdit etmektedir. Türkiye'nin barınılabilirliğini<br />
devam ettirmek için havayı temiz<br />
tu<strong>tma</strong>k zorunda olduğumuzu herkese anla<strong>tma</strong>lıyız.<br />
KAYNAKÇA<br />
- AS, N. 1994. Çevre Kirliliği <strong>ve</strong> Odun Kalitesi. Gökova<br />
Körfezi Çevre Sorunları <strong>ve</strong> Yönetimi Sempozyumu<br />
(13-20). 28-30 Haziran 1994-Dokuz<br />
Eylül Üni. Çevre Müh.Bölümü-İZMİR.<br />
- Aydemir, O. <strong>ve</strong> F.İnce 1988. Bitki Besleme. Dicle<br />
Üni. Eğitim Fak. Yay.No. 2 DİYARBAKIR.<br />
- Aydın.A. 1994. Enerji Santrallarının Uçucu Küllerinin<br />
Değerlendirilmesi. Gökova Çevre Sorunları<br />
<strong>ve</strong> Çevre Yönetimi Sempozyumu. Edit:Ayşegül<br />
İ.Pala. Dokuz Eylül Üni. Müh. Fak.Çevre Müh.<br />
Bölümü, İZMİR.<br />
- Boybay, M. <strong>ve</strong> M.<strong>Ar</strong>slan 1988. Uçucu Külün Özellikleri<br />
<strong>ve</strong> Değerlendirilmesi. Fırat Havzası l. Çevre<br />
Sempozyumu (s.55-61). Edit: Şücaettin Kırımhan-<br />
Bülent Tapkaya-Fırat Üni. ELAZIĞ.<br />
- Curtis.H. <strong>ve</strong> N. Sue Barnes 1981. Invitation to Biology<br />
(3. baskı). Worth Publishers, Inc.ISBN 0-<br />
87901-131-9, NEWYORK-ABD.<br />
- Çepel, N. 1990. Hava Kirliliği <strong>ve</strong> Ormanlar.<br />
Orman Müh.Derg. Haziran 1990, Sayı 6(8-10),<br />
Orman Müh.Odası Yayını-ANKARA.<br />
- Çepel, N. E.Eruz <strong>ve</strong> Ö. Karaöz, 1993. Asit-<br />
Depolamasının İzmit <strong>ve</strong> Bahçeköy-İstanbul Yöresinde<br />
Bazı Orman Yetişme Ortamlarına Yaptığı<br />
Etkiler <strong>ve</strong> Alınabilecek Önlemler. Türkiye'de Doğayı<br />
Koruma Vakfı <strong>Ar</strong>aştırma Projesi Raporu (25<br />
s.).<br />
Ellenberg, H.R. Mayer <strong>ve</strong> J.Schaer<strong>tma</strong>nn, 1986.<br />
Ökosystemforschungsergebnisse deş Solling Projekts.<br />
Verlag Eugen Ulmer ISBN 3-8001-3431-4<br />
Stuttgart-Fed. Almanya.<br />
Fabig,W.1987. Schadttoffbelastung von Böden-<br />
Auswiirkungen auf boden-und Wassergualitllt<br />
allg.Forstzeitsehr.7,Feh,1987 (18-131)BLV Verlanggesellschaft<br />
Cmbll Münih-Fed.Almanya.<br />
Finck.A. 1969. Pflanzenernahrung in Stichvvorten<br />
Verlag Ferdinand Hirt-Kiel. Fed.Almanya.<br />
Geissller.G. 1988. Pflanzenbau (2.baskı). Verlag<br />
Paul Parey ISBN 3-489-61510-7 Berlirı-Hamburg<br />
Fed.Almanya.<br />
Glatzel,G., M.Kazda <strong>ve</strong> L.Linbedner, 1986.Die<br />
Belastung von Buchenwaldöküsystemen durch<br />
Schadstoffdeposition im Nahbereich Stadtischer<br />
Ballungsgebiete im Wienerwald. Düsseldorfer Geobotanische<br />
Kollaq. Mariz 1986 (15-3).<br />
Fed.Almanya.<br />
Halbwacts,G. 1984. Organismal Responses of<br />
Higher Hlantes to Atmospheric PollutantsP Sulphur<br />
Dioxide and Fluoride. Air Pollution and Plantlife<br />
Chapter 9( 175-213). Edit: M.Treshow,John<br />
Wiley und Sons Ltd.<br />
Hepşen, T. 1976. Yatağan Bölgesindeki Uranyumlu<br />
Linyitlerden Uranyumun Değerlendirilmesi.<br />
İ.T.Ü. Nükleer Enerji Enstitüsü<br />
Doktora Tezi- İSTANBUL.<br />
Kalayoğlu, S., F. Ünseren 1988. Yatağan Termik<br />
Santralı Küllerinin Değerlendirilmesi, Küllerde<br />
Uranyum Tayini <strong>ve</strong> Uranyumun Kazanılması 4. Bilimsel<br />
<strong>ve</strong> Teknik Çevre Kong. 1988 (l 2 s.) Çevre<br />
Genel Müdürlüğü, Dokuz Eylül Üni. Müh. Mim.<br />
Fak. Çevre Müh. Böl. Edit: O.Uslu-M.Evirgen-<br />
A.Müezzinoğlu - İZMİR<br />
Kantarcı ,M.D. 1986. İstanbul-Feneryolu Ağaçlandırma<br />
Alanında Asit Yağışların Etkisi <strong>ve</strong> Bu<br />
Yağışların Kaynağı Üzerine İncelemeler (II s.).<br />
ÇEVRE-86 Sempozyumu, 2-5.6.1986. Edit:<br />
:O.Uslu. Dokuz Eylül Üni.Müh.Mim.Fak.Çevre<br />
Böl. İZMİR.<br />
Kantarcı,M.D.1992. Zararlı Maddelerin Orman<br />
ıSem ISITMADA YENİ BOYUT. J<br />
YER KALORİFERİ SİSTEMİ:<br />
•PPR-C Isı<strong>tma</strong> borusu <strong>ve</strong> tüm sistem ekipmanları<br />
• Anahtar teslimi sistem montajı;<br />
• Teknik Danışmanlık Hizmetleri; kısa sürede detaylı <strong>ve</strong> alternatifli çözümler içeren teklifler tarafımız<strong>dan</strong> ücretsiz hazırlanmaktadır.<br />
ISI ENDÜSTRİ MERKEZİ SAN. TİC. LTD. ŞTİ.<br />
Bağdat Cad. No.: 262/3 81060 Caddebostan / istanbul Tel.: (216) 358 03 79 - 385 03 85 • Fax: (216) 385 03 86<br />
24 • TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996
Topraklarına <strong>Etkileri</strong> (406-421). Dokuzuncu Tür-<br />
kiye-Almanya-Polonya Çevre Müh. Semp. 5-<br />
7.10.1992. Edit: G. Kocasoy, Boğaziçi Üni.<br />
Yay.Nü. 516-ISBN 975-518-011-7-İSTANBUL.<br />
Krapfenbauer,A.1985.<strong>Ar</strong>gumente zur Schadtstoffmessung<br />
in Verbindung mit Pflanzenschaden<br />
Vortrage der Fach<strong>ve</strong>ranstaltuğn 26.11.1985-Wien-<br />
AVUSTURYA.<br />
Marland,F.,R.M.Rotty 1985. Journal of the Air<br />
Pollution. Control Association, Vol.35 nü. 10.<br />
Mengel,K. 1969.Ernahrung und Stoffwechesel der<br />
Pflanze-Fustav Fischer Verlag Stuttgart-<br />
Fed.Almanya.<br />
Neumann,K.H.1969.Der Eintritt Der Nahrstoffe in<br />
den Stoffwechsel and ihre Weitere Verarbetung<br />
(Ernahrungsphysiologie der Kulturupflanzen).<br />
Scharrer Linser; Handbuch der Pflanzen Ernahrng<br />
und Düngung 1/1-Springer <strong>ve</strong>rlag Wien-Newyork.<br />
Puxbaum,H.1983.Saur Niederschlage-Vorkommen<br />
und Auswirkungen Österreichische Chemine Ze-<br />
iitschriftIL2.Feb.1983 s.33-36.<br />
Von Sımrey, J. 1987. Der Waldboden als Le-<br />
bensraum-Belasting und Gefarhrdung Allg. Forstzeitschrift<br />
7. Feb. 1987/6 (s.113-116). BLV-<br />
Verlaggesellschaft GmbH-Münih-Fed.ALmanya.<br />
Ünlügil,H.,A.Ertaş.İstanbul Yakınlarındaki Çam<br />
Ağaçlarında Sphaeropsis Sapinea (Fr.) Ayko <strong>ve</strong><br />
Sutton Mantar Hastalığı. İ.Ü., Orman Fakültesi<br />
Derg. Seri A (Basımda).<br />
Verein Deutscher Ingenigure (VDI) 1978. Richtlinie22310.<br />
B1.2SO2, B1.3<br />
DİPNOTLAR<br />
1) 30 ppm CO içeren havanın 8-10 saat solunursa kandaki<br />
homoglobinin % 5'ini bağladığı bildirilmektedir.Havada<br />
SO2 gazı 0.3 ppm'den itibaren, azotoksitlerin 0.5<br />
ppm'den itibaren Ozon'un (03) 0. l ppm yoğunluktan itibaren<br />
akciğerler üzerinde zehirleyici etki yaptığı bildirilmiştir.<br />
2) Ozonun koruyucu etkisi yok edildiği takdirde morötesi<br />
ışınları (özellikle X = 2400-3000 A° canlıların DNA<br />
(desoksiribonükleikasit) molekülleri üzerindeki etkisi<br />
kanser yapıcı <strong>ve</strong>ya yokedici gelişmelere yolaçmaktadır.<br />
(hidrokarbonlar CH) ile reaksiyona girerek peroksitlerin<br />
(örnek : peroksiasetilnitrat = PAN) oluşumuna yolaçmaktadır<br />
3-5). Bu vb. fotokimyasal reaksiyonların<br />
oluştuğu pus "fotokimyasal pus" olarak tanımlanmaktadır<br />
(İng.smog)<br />
3) l ton benzin yandığında havaya 23.3 kg NO x' 83.7 kg<br />
CH, 418.6 kg CO <strong>ve</strong>rmektedir.<br />
4) İstanbul'un kuzeyindeki çam ağaçlandırma alanlarında<br />
çam ibreleri, kozalakları <strong>ve</strong> tomurcuklarında mantar zararları<br />
görülmüştür. Bu mantarın Scleroderris lagerbergii<br />
olduğu iddia edilmişse de (Çepel, N. 1990),<br />
daha sonra Diplodia pini (Syn.Sphareopsis sapinea) olduğu<br />
saptanmıştır. (Ünlügil, H.-A.Ertaş, basılmakta).<br />
5) N0x <strong>ve</strong> Cx Hy'nin PAN'a dönüşümü'<br />
uv<br />
NÜ2 —- >NO+0<br />
0 + 02 —-> Oj<br />
Û3+CxHy —-> CxHyÛ3 Metan dışındaki hidrokarbonların<br />
CxHyÛ3 + 02 > CxHyÛ2 aldehitlere <strong>ve</strong> ketonlara oksitlenmesi<br />
CxHy02+ NÛ2 —-> PAN Peroksiasetilnitrat<br />
6) Atmosferdeki genel sıcaklık artışı 4° C olarak tahmin<br />
edilmekte olup, bu artışta gazların paylan şöyle <strong>ve</strong>rilmiştir:<br />
C02 3 °C + NO 2 0.7°C + CP 4 0.3°C = 4°C<br />
(Marland, G.-R.M.Rotty 1985).<br />
7) Toprağın tampon etkisi : Toprak suyunda artan H+<br />
iyonlarının toprak kolloidlerinde tutulan değiştirilebilir<br />
katyonlarla (Ca, Mg, K, NHU) değiştirilmesi (karşılanması)<br />
<strong>ve</strong> toprak suyu-toprak kolloidleri arasındaki<br />
katyon dengesinin sağlanmasıdır. Böylece toprak suyunun<br />
asilliği giderilfnektedir.<br />
8) Kurşun (Pb %3.4), krom (Cr %5.7), Çinko (Zn %22.0),<br />
<strong>Ar</strong>senik (As % 4.1), kadmium (Cd %18) oranında 25°C<br />
suda çözündürülmüştür (Boybay,M.-M. <strong>Ar</strong>slan 1988).<br />
9) Yakıt yağı kullandığı dönemde Ambarlı Termik Santralının<br />
uçucu külünde V, Ni, Fe, Cu, Co, Ga, Mo, Cr,<br />
Pb <strong>ve</strong> Si (SlOz) belirlenmiştir.<br />
10) Yatağan Termik Santralında yılda 11000-15000 ton<br />
uçucu baca külü ile 1.8-2.3 milyon ton yer külü oluşmaktadır.<br />
Her iki kül içindeki uranyumun miktarı yılda<br />
250-320 ton arasındadır (Kayaloğlu-S.-E.Ünseren<br />
1988).Santralın elektrofiltrelerinin %99.22 <strong>ve</strong>rimle çalıştığı<br />
kabul edilse dahi kaçan toz % 0.8 oranındadır.<br />
Santralın bacalarının devamlı tüttüğü gözönüne alınırsa<br />
kaçan tozun daha fazla olduğu anlaşılır.<br />
GÜRDAL MÜHENDİSLİK<br />
VE MÜŞAVİRLİK<br />
HİZMETLERİ A.Ş.<br />
HİZMETLER:<br />
• Etüd <strong>ve</strong> Proje<br />
• Kontrollük<br />
• Danışmanlık<br />
UZMANLIK KONULARI<br />
• Havalandırma <strong>ve</strong> Klima<br />
• Isı<strong>tma</strong> <strong>ve</strong> Soğu<strong>tma</strong><br />
• Yangın Söndürme<br />
• Sıhhi Tesisat<br />
• Yüzme Havuzu<br />
• Isı Geri Kazanımı<br />
• Endüstriyel Tesisat<br />
Abide-i Hürriyet Cad. No.: 129 K: 1 D:1 80270 Şişli-istanbul<br />
Tel.: (212) 241 72 46 - 231 65 77 Fax: (212) 225 98 27<br />
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996 25
akale<br />
HALKSAĞLJĞI AÇISINDAN<br />
ÜLKEMİZDE NÜFÛS ARTIŞI<br />
ÖZET<br />
Çağdaş halk sağlığı, hastalık <strong>ve</strong> sağlıksızlıkların<br />
kökenini insanı çevreleyen<br />
fiziksel, biyolojik <strong>ve</strong> toplumsal<br />
ortamda arar <strong>ve</strong> çevreyi<br />
hastalık yapıcı etkenlerden arındırarak, insana uyumlu<br />
kılmayı amaçlar.<br />
Dolayısıyla, insanın en önde gelen gereksinimi<br />
olan hava'nın kirlenmesi, bu kirliliğin insan sağlığı<br />
üzerindeki olumsuz etkileri <strong>ve</strong> bunların denetim altına<br />
alınabilmesinin sağlanması, günümüz halk sağlığının<br />
önemli konularıdır.<br />
Bu yazımızda, hava kirlenmesinin sağlık üzerindeki<br />
bazı olumsuz etkileri incelenmekte, <strong>ve</strong> ülkemizde hava<br />
kirlenmesinin demografik belirleyicileri olan nüfus artışı<br />
<strong>ve</strong> kentleşme süreçlerine değinilmektedir.<br />
A) Sağlık Ve <strong>Halk</strong> Sağlığı Konusunda Birkaç<br />
Saptama.<br />
1) SAĞLIK<br />
Dünya Sağlık Örgütü'nün klasik tanımına göre<br />
sağlık, "yalnızca hastalık <strong>ve</strong> sakatlığın yokluğu değil,<br />
bedensel, zihinsel, ruhsal <strong>ve</strong> toplumsal tam bir iyilik<br />
durumu"dur. Dolayısıyla, bir "tam iyilik hali" olarak<br />
sağlık'ın -bir anlamda mutluluk gibi- dolaysız biçimde,<br />
kesin ölçümlerle ifadesi güçtür. Daha kolaylıkla<br />
ölçülebilir olan , bu "tam iyilik durumu"n<strong>dan</strong><br />
sapmalar, diğer bir deyişle hastalık durumlarıdır.<br />
Öte yan<strong>dan</strong>, sağlığın durağan değil, devingen bir<br />
kavram olduğu da açıktır. Gerçekten, insanoğlu'nun toplumsal<br />
gelişim sürecinde, "tam bir iyilik durumu" bir<br />
yan<strong>dan</strong> boyutları <strong>ve</strong> gerekimleri zamanla çeşitlenen, giderek<br />
karmaşıklaşan, diğer bir yan<strong>dan</strong> da, zaman içinde<br />
yaklaşılsa da, tam ulaşılamayan bir sınırdır.<br />
Bütün bu değerlendirmeler gözönünde bulundurularak,<br />
sağlığın, bireyin içinde yaşadığı fiziksel,<br />
biyolojik <strong>ve</strong> toplumsal çevresiyle et-<br />
26 • TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996<br />
Prof. Dr. Yakut Irmak ÖZDEN<br />
İstanbul Tıp Fakültesi <strong>Halk</strong> Sağlığı<br />
Anabilim Dalı Başkanı<br />
kileşiminde bir denge durumu olduğunu söylemek yerinde<br />
olacaktır. (Irmak, Y. 1984 ç.)<br />
2) HALKSAĞLIĞI<br />
Çağdaş <strong>Halk</strong> Sağlığı, toplumsal araştırına yöntemlerinden<br />
halkın sağlık eğitimine, aile planlamasın<strong>dan</strong><br />
toplum beslenmesine ya da sağlık ekonomisine<br />
kadar geniş bir yelpaze üzerinde yeralan,<br />
çeşitli kuramsal <strong>ve</strong> uygulamalı bilim alanlarını kapsar.<br />
Bunlar içinde, hekimlik bilgi <strong>ve</strong> uygulamaları,<br />
"Koruyucu Hekimlik"in konusunu oluşturur.<br />
Dünya tarihinde ilk kez Çinliler en büyük hekimi,<br />
"hasta olan birini değil, henüz hastalanmamış olanı<br />
sağaltan hekim" olarak tanımlamışlardır. Bu yaklaşım,<br />
çağdaş dünyada da geçerliliğini korumakta <strong>ve</strong><br />
günümüzde de, koruyucu hekimliğin, tedavi edici hekimlik<br />
karşısında önceliği vurgulanmaktadır. (Dahası<br />
korumak, tedavi etmekten ucuzdur).<br />
Yukarıda, sağlığın, bireyin içinde yaşadığı fiziksel,<br />
biyolojik <strong>ve</strong> toplumsal çevresiyle etkileşiminde<br />
bir denge durumu olduğuna değinmiştik.<br />
Bu denge olgusuna <strong>ve</strong> dengenin bozulduğu durumlara<br />
koruyucu <strong>ve</strong> sağaltıcı (tedavi edici) hekimlik iki ayrı<br />
açı<strong>dan</strong> yaklaşmaktadır:<br />
Hastalık <strong>ve</strong> sağlıksızlıkların kökeni insanı çevreleyen<br />
fiziksel, biyolojik <strong>ve</strong> toplumsal ortamlarda<br />
arayan koruyucu hekimlik, çevreyi hastalık yapıcı etkenlerden<br />
arındırarak, insana uyumlu kılmaya çalışırken,<br />
hastalık olgusunu da, daha çok kişisel bir<br />
sapma olarak ele alan, tedavi edici hekimlik, birey<br />
üzerinde yoğunlaşarak, onu, çevreye yeniden uyumlu<br />
kılmaya yönelmektedir. (IRMAK, Y1984 ç.)<br />
<strong>Halk</strong> Sağlığı <strong>ve</strong> Koruyucu Hekimlikle ilgili yukarıdaki<br />
kısa açıklamalarımız<strong>dan</strong> da anlaşıldığı gibi,<br />
çevre sorunları <strong>ve</strong> çevrenin insan sağlığı üzerindeki<br />
etkileri, çağdaş halk sağlığında önemli bir yer tu<strong>tma</strong>ktadır.
Bu yazımızda, çevrenin temel öğelerinden biri<br />
olan havanın kirlenmesinin sağlık üzerindeki etkilerine<br />
ana çizgileriyle değindikten sonra, ülkemizde<br />
çevre sorunlarının iki temel belirleyicisi olan nüfus artışı<br />
<strong>ve</strong> kentleşme olgularını gözden geçireceğiz.<br />
B. Hava Kirlenmesi<br />
Bilindiği gibi hava kirliliği, havanın, doğal bileşiminde<br />
bulunan ana maddelerin değişmesi, ya da<br />
yapısına yabancı maddelerin girmesi sonucu insan<br />
sağlığı <strong>ve</strong> huzurunu etkileyecek, hayvan, bitki <strong>ve</strong><br />
insan yapılarına zarar <strong>ve</strong>recek derecede bozulması<br />
(değişmesi) biçiminde tanımlanmaktadır.<br />
Hava kirliliğinin oluşmasında, rüzgar, ısı, nem,<br />
basınç, en<strong>ve</strong>rsiyon gibi meteorolojik değişkenler <strong>ve</strong><br />
olaylar, topografik-jeomorfolojik özellikler gibi doğal<br />
etkenlerin yanısıra, çevreyi dikkate almayan sanayileşme,<br />
hızlı nüfus artışı <strong>ve</strong> kentleşmenin de payı<br />
büyüktür. Özellikle, ülkemizde son (50) yılda ya-<br />
Tablo 1: Çevre Kirleticilerinin Muhtemel Sağlık <strong>Etkileri</strong><br />
Kirletici<br />
Kükürt dioksit (kükürt oksidlerinin<br />
kükürt, kükürt trioksit,<br />
sülfat asidi <strong>ve</strong>ya sülfat<br />
asidi <strong>ve</strong>ya sülfat tuzların<strong>dan</strong><br />
ileri gelen etkileri.)<br />
Yanma odakların<strong>dan</strong> kükürt<br />
oksidleri <strong>ve</strong> tanecikli maddeler<br />
Tanecikli maddeler<br />
Oksi<strong>dan</strong>lar<br />
Ozon<br />
Karbon Monoksid<br />
Azot dioksid<br />
Kurşun<br />
Kaynak : (Baykut, F.v.d., 1987)<br />
Mutlak Etki<br />
Genel Hava Kirlenmesi<br />
1. Astım <strong>ve</strong> kronik bronşit ağırlaşması.<br />
2. Akciğer fonksiyonlarının bozulması<br />
3. Duygusal irritasyon<br />
4. Ölümlerde kısa sürede ar<strong>tma</strong><br />
5.<br />
6. Bronşit <strong>ve</strong> kalp-damar hastalığında<br />
şiddetlenme<br />
7. Kronik bronşit <strong>ve</strong> amfizemin<br />
Biyolojisinde yardımcı rol<br />
8. Çocuklarda solunum hastalıklarında<br />
yardımcı rol<br />
1 1 . Amfizem, astım <strong>ve</strong> bronşitte<br />
şiddetlenme<br />
12. Bronşit-amfizemli hastalarda<br />
akciğer fonkisonlarının bozulması<br />
13. Göz solunum irritasyonu<br />
15. Akciğer fonksiyonunun bozulması<br />
17. Kalp-damar hastalıklı hastalarda<br />
egzersiz toleransında bozulma<br />
23. Vücutta artan depolama<br />
şanan yoğun kentleşmeye bağlı sağlıksız yapılaşma<br />
<strong>ve</strong> yeşil alanların gitgide azalması, ısınmada ağırlıklı<br />
olarak fosil yakıtların kullanılması, kent içi ulaşımda<br />
sayıları hızla artan motorlu taşıtların egzost gazları<br />
gibi etmenler de hava kirliliğini arttırmaktadır.<br />
Her erişkin günde yaklaşık (15 kg.) hava alır. Açlığa<br />
60 gün, susuzluğa 6 gün dayanabildiği halde, havasızlığa<br />
6 dakika dayanamaz. (Velicangil, S.,1979)<br />
Hava kirliliğinin <strong>ve</strong> bu olayın insan sağlığı üzerindeki<br />
etkilerinin incelenmesinin tarihçesi 1910'lu<br />
yıllara kadar gider. İlk kez bu dönemde karbondioksit<br />
dumanı <strong>ve</strong> diğer kirleticilerin kent havasını zehirlediği<br />
<strong>ve</strong> insanlarda sağlık bozukluklarına yol açtığı<br />
saptandı. ABD'de <strong>ve</strong> Avrupa'da ilk yasaklar getirilmeye<br />
başlandı.<br />
1930'da Belçika'da Meuse Vadisi'nde üç günlük<br />
yoğun bir sisin sonucunda hastalanan yüzlerce insan<br />
arasında 60'ı öldü. Bir yıl sonra, 1931'de İngiltere'nin<br />
sanayi bölgelerinden Manchester'de 9 günlük yoğun<br />
Muhtemel Etki<br />
9. Akciğeri kanseri Biyolojisinde yardımcı rol<br />
10. Kronik solunum hastalıklarında ar<strong>tma</strong><br />
14. Motorlu araç kazalannda artan ihlimaliyet<br />
16. Muhtemelen lipid peroksidlenmesi <strong>ve</strong><br />
bağlantılı prosesler nedeniyle yaşlanmada<br />
hızlanma<br />
18. Genel <strong>ve</strong> loplu ölüm oranlarında ar<strong>tma</strong><br />
19. Sanlral sinir sislemi fonksiyonlarında bozulma<br />
20. Alerosikleroziste sebep faktörü<br />
21. Akciğer amfizeminde faklör<br />
22. Masl hücreleri <strong>ve</strong> makrofajlar gibi akciğer<br />
korunmasında bozulma <strong>ve</strong>ya Akciğer fonksiyonlarında<br />
değişme<br />
24. Hemoglabin <strong>ve</strong> porfirin sentezinde bozulma<br />
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ/Çevre Özel Sayısı 1996 • 27
ir sisin ardın<strong>dan</strong> ölü sayısı 600'e yaklaştı. (Baykurt,<br />
Fv.d., 1987)<br />
Bu faciaları izleyen 10-15 yıl içinde bu konuda<br />
yoğun araştırmalar yapılmış <strong>ve</strong> kirleticilerin "sınır<br />
değerleri" kavramı geliştirilmiştir. Nitekim, 1945<br />
yılı, hava kirlenmesinin bilimsel yönden melodik olarak<br />
incelenmeye başlandığı tarih olarak kabul edilir.<br />
Bu tarihi izleyen 10 yıl içinde, özellikle ABD <strong>ve</strong><br />
İngiltere'de hava kirlenmesine bağlı bir çok kitle halinde<br />
hastalanma <strong>ve</strong> ölüm olayı mey<strong>dan</strong>a çıktı.<br />
1948'de ABD Pennsylvania eyaletinde, küçük bir sanayi<br />
kenti olan Donora'da 4 günlük bir sisten sonra<br />
14.000 kişi hastalandı, bu insanlar<strong>dan</strong> 20'si kaybedildi.<br />
Bu olayda hastalanmış olan grup, uzun dönemde izlendiğinde,<br />
bu grupta erken ölüm sıklığının, kentteki<br />
diğer gruplardakinden çok daha yüksek olduğu gözlendi.<br />
Londra'da, geçen yüzyılın sonunda (1873) yoğun<br />
bir siste bronşitten 268 kişinin beklenmedik ölümü<br />
rapor edilmişti. Benzer bir olay 1952'de tekrarlandığında,<br />
özellikle bronşit <strong>ve</strong> kalp krizlerinden ani<br />
ölümlerin olağanüstü artarak, beklenen sayının 4000<br />
kadar üstüne çıktığı saptandı. Gene Londra'da 1956<br />
yılı Ocak ayında, uzun süren bir sis olayına bağlanan<br />
<strong>ve</strong> beklenen sayıyı 1000 kadar aşan ölümlerden hemen<br />
sonra, Britanya parlamentosun<strong>dan</strong> temiz hava yasası<br />
geçirilerek linyit kömürünün yakılması sınırlandı.<br />
Bu yazımızda kükürtdioksit, asılı partikül maddeler,<br />
karbonmonoksit, azotoksitleri, kurşun <strong>ve</strong> fotoşimik<br />
oksi<strong>dan</strong>ların sağlık üzerindeki etkilerine kısaca<br />
değinmek istiyoruz.<br />
1) Başlıca Hava Kirleticilerinin<br />
İnsan Sağlığı Üzerindeki <strong>Etkileri</strong><br />
Hava kirlenmesinin insan sağlığı üzerindeki etkileri<br />
inelenirken, Akut (İ<strong>ve</strong>cen), Sübakut (yarı i<strong>ve</strong>cen)<br />
<strong>ve</strong> kronik (süreğen) etkileri birbirinden ayırmak<br />
uygun olur.<br />
Bu konuda yapılan araştırmalarda, kirleticilerin<br />
uzun dönemde beliren kronik etkilerine ya da kısa,<br />
yoğun bir maruziyetin uzun süre sonra yol açabileceği<br />
Kaynak: W.H.O., 1972<br />
/<br />
HASTALANMÂ\<br />
HASTALIĞI<br />
HAZIRLAYAN FİZ-<br />
YOLOJİK BOZU_LMALAR<br />
FİZYOLOJİK VE PSTKÖLÖjr<br />
BELİRSİZ DEĞİŞMELER<br />
ORGANİZMANIN KİRLETİCİLERLE<br />
YÜKLENMESİ<br />
- ETKİLENEN NÜFUSUN YÜZDESİ -<br />
Şekil I. Kirleticiye Maruziyette Biyolojik Tepkilerin Şematik ifadesi<br />
28 • TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ/ Çevre Özel Sayısı 1996<br />
sonuçlara ışık tu<strong>tma</strong>k kuşkusuz daha zordur.<br />
Öte yan<strong>dan</strong>, kirlenmenin sağlık üzerindeki etkileri,<br />
kirliliğe maruziyetin süresi <strong>ve</strong> maru/iyet sırasındaki<br />
ısı-nem gibi doğal etmenlerin yamsıra risk<br />
altındaki insanların yaş, cinsiyet, beslenme <strong>ve</strong> sağlık<br />
durumu gibi bireysel özelliklerine göre de değişir.<br />
Genel olarak çocuklar <strong>ve</strong> yaşlılar, sigara içenler <strong>ve</strong><br />
zaten kronik Bronşit, Astım, ya da Koroner Kalp<br />
Hastalığı olanlar hava kirliliğine karşı daha duyarlıdır.<br />
(Türkeş, M.vd., 1992)<br />
Tablo l'de başlıca hava kirleticilerinin insan sağlığı<br />
üzerindeki etkileri özetlenmiştir.<br />
Kükürtdioksit <strong>ve</strong> APM : Suda çözünen bir gaz<br />
olup, kolayca kan dolaşımına giren kükürtdioksitin<br />
burundaki koruyucu kıllı tabakada <strong>ve</strong> epitel dokularda<br />
yıkım yaparak balgam miktarını arttırdığı <strong>ve</strong> solunum<br />
hastalıklarına yol açtığı bilinmektedir. ABD<br />
<strong>ve</strong> çeşitli Avrupa ülkelerinde bu alanda yapılmış çok<br />
sayıda araştırmada, değişik yaş gruplarında hava kirlenmesinin<br />
etkileri incelenmiştir. Bu araştırmalar kirlenmeye<br />
bağlı olarak tüm gruplarda, akciğer fonksiyon<br />
testlerinde değişik derecelerde bozulma <strong>ve</strong><br />
özellikle çocuklarda, üst <strong>ve</strong> alt solunum yolları enfeksiyonlarında<br />
artış olduğunu göstermektedir.<br />
APM'nin insan sağlığı üzerindeki etkileriyle ilgili<br />
çalışmalarda da APM'nin miktarının dört kat artışının,<br />
astım <strong>ve</strong> bronşitten beklenen ölüm sayısını<br />
üçe katladığını göstermiştir, l Mikron<strong>dan</strong> daha küçük<br />
olan Partiküller (*), akciğerlerdeki al<strong>ve</strong>ollere ulaşarak<br />
KOAH (Tıkayıcı Akciğer Hastalığı)na yol açmakta,<br />
bunların taşıdıkları kanserojen <strong>ve</strong> toksik elementlerle<br />
de, akciğer <strong>ve</strong> lenf kanseri olasılıklarını arttırmaktadır.<br />
Karbon Monoksit<br />
Solunum yoluyla alınan karbon monoksıt, yaşamsal<br />
işlevi dokulara oksijen taşımak olan hemoglobinle<br />
birleşir. Dolayısıyla, karbonmonoksitin<br />
solunması, akciğerlerden vücut dokularına oksijen taşınmasını<br />
bozar.<br />
Kanda doğal olarak % 0,8 oranında var olan kar-<br />
ZARAR<br />
~
Kaynak: Velicangil, S., 1975<br />
£ 100-<br />
H 80-<br />
| 60-<br />
< 40-<br />
K<br />
g 20o<br />
w<br />
\ \ \ \ l<br />
2 3 4 5 6<br />
ÇAP (MİKRON)<br />
Şekil 2. Solunumla Alınan Partiküllerin Akciğerde Kalma Oranının Çaplarına Göre Değişmesi<br />
Tablo 2. SOî ye Dumanın Sağlık Üzerindeki <strong>Etkileri</strong><br />
Ölümlerde <strong>ve</strong> Hastaneye<br />
Ya<strong>tma</strong>larda <strong>Ar</strong>tış<br />
Akciğer Hastalıklarının<br />
Durumunda Kötüleşme<br />
Solunum Şikayetleri<br />
Kaynak: (Bay kut, F.v.d., 1987)<br />
SÛ2<br />
500u.g/m 3<br />
500-250 u,g/m 3<br />
lOOjıg/m 3<br />
(Günlük Ortalama)<br />
(Günlük Ortalama)<br />
(Yıllık <strong>Ar</strong>itmetik Ortalama)<br />
Duman<br />
500ng/m 3<br />
(Günlük Ortalama)<br />
250 u.g/m 3<br />
(Günlük Ortalama)<br />
150u.g/m 3<br />
(Yıllık <strong>Ar</strong>itmetik Ortalama)<br />
Aşağıdaki çizelgede, kalp hastalığı olanlar için kritik snır sayılan kanda CO oranının % 4'e ulaşmasını sağlayacak<br />
koşullar özetlenmiştir.<br />
Tablo 3. % 4'ün Karboksihemeglobin Düzeyine Ulaşmak için gerekli CO Konsantrasyonları<br />
Havadaki CO<br />
mg/m- 1<br />
29<br />
35<br />
117<br />
Kaynak: W. H. 0. J 972<br />
PPm<br />
25<br />
30<br />
100<br />
Tablo 4. Fotoşimik Oksi<strong>dan</strong>ların Beklenen Sağlık <strong>Etkileri</strong><br />
Astım Nöbetlerinde<br />
<strong>Ar</strong>tış<br />
250 mg/tn 3<br />
Isaat<br />
Kaynak:W.H.O.,1972<br />
Akciğer Fonksiyon<br />
Bozukluğu<br />
250 mg/m 3<br />
1 saat<br />
Süre<br />
Saat<br />
24<br />
8<br />
1<br />
Duyu Organlarında<br />
Tahriş<br />
250 mg/m 3<br />
Isaat<br />
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ/ Çevre Özel Sayısı 1996 • 29
oksihemoglobin'in oranının artışı, Psikomotör sistem<br />
(görme bozukluğu, el becerilerinde, öğrenme yeteneğinde,<br />
hareketlerin eşgüdümünde azalma gibi) <strong>ve</strong><br />
kalp-dolaşım sistemi üzerinde ciddi zararlar yara<strong>tma</strong>ktadır.<br />
Dolayısıyla, belli bir düzeyde kalp yetmezliği<br />
olan kişilerde, tehlike daha da büyümektedir.<br />
SÛ2, APM <strong>ve</strong> CO'nun dışında, fotoşimik oksi<strong>dan</strong>lar,<br />
Azot Dioksit <strong>ve</strong> Kurşun'un da sağlık üzerindeki zararlı<br />
etkileri incelenmeye devam edilmektedir.<br />
Fotoşimik oksi<strong>dan</strong> düzeyinin 250 |0.g/m 3<br />
'ü aştığı<br />
durumlarda, yapılan gözlemlerde, sporcuların performanslarında<br />
belirgin düşüşler saptanmıştır.<br />
Bu konuda laboratuar hayvanları üzerinde yapılan<br />
deneyler, oksi<strong>dan</strong>lara maruz kalan deneklerin solunumla<br />
alınan enfeksiyonlara dirençlerinin kırıldığını<br />
göstermiştir.<br />
Aynı saptama, Azot Dioksit konusunda da yapılmıştır.<br />
NCb ye maruz kalan deney hayvanlarında<br />
ayrıca akciğer hücrelerinde belirgin patolojik değişmeler<br />
de görülmüştür.<br />
Hemoglobin <strong>ve</strong> porfirin sentezini bozan kurşun'un,<br />
kanda belli bir yoğunluğa ulaşması durumunda, dikkat<br />
kaybı, öğrenme güçlüğü gibi önemli zihinsel kayıplara<br />
yol açtığı bilinmektedir. (W.H.O., 1972)<br />
Tütün kullanımının sağlık üzerindeki etkileri<br />
kendi başına ayrı bir inceleme alam olduğun<strong>dan</strong>, burada<br />
yalnızca, konunun çevreyi ilgilendiren yönüne,<br />
diğer bir deyişle, tütün dumanına edilgen maruziyetin<br />
bazı önemli sağlık etkilerine yer <strong>ve</strong>rmek istiyoruz.<br />
A.B.D. çevre koruma ajansının 1938'den beri sürdürdüğü<br />
çalışmaların ürünü olan 500 sayfayı aşan ra-<br />
«MMML BÖIÖİLI»<br />
ıftîîlllip]<br />
ıfrffoâllı<br />
ifffttFrrjffflâ<br />
fftff tit'frM<br />
(Tfnttfttiâffl ffWmtî7fri<br />
Kaynak: Smillie. W.G., Kilbourne, E.D.: Pre<strong>ve</strong>nti<strong>ve</strong> Medicine and<br />
Public Health, 3-Edit, S.87, the Macmillan Cıı., New York (1966)<br />
Kaynak: Velicangil, S., 1979<br />
Şekil 3. Tütün Kullanma Şekli, Miktarı <strong>ve</strong> Durulan<br />
Yer ile Akciğer Kanseri <strong>Ar</strong>asındaki ilişkiler<br />
30 • TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ/ Çevre Özel Sayısı 1996<br />
porda (U. S. Env. Prot. Ağ., 1993) bilimsel kanıtlara<br />
dayanılarak varılan sonuçlar<strong>dan</strong> bazıları aşağıdadır:<br />
"l- Çevredeki tütün dumanına sık sık maruz<br />
kalma, A.B.D. 'de, halk sağlığını olumsuz olarak <strong>ve</strong><br />
ciddi düzeyde etkilemektedir.<br />
2- Çevreye saçılan tütün dumanı, insan akciğerleri<br />
için kanser yapıcı niteliktedir. ABD 'de sigara içmediği<br />
halde sadece çevreye saçılan sigara dumanı nedeniyle l<br />
yılda akciğer kanserinden ölen erişkin sayısı 3000'dir.<br />
3- Çocuklardaki etkiler: Çevreye saçılan tütün dumanı;<br />
çocuklarda, bronşit <strong>ve</strong> zatürre gibi alt solunum<br />
yolu enfeksiyonlarına yakalanma tehlikesini, nedensel<br />
nitelikte olmak üzere arttırmaktadır. 18 aylığa kadarki<br />
bebek <strong>ve</strong> çocuklar<strong>dan</strong>; dumanaltı olduğu için bu hastalıklara<br />
yakalananların sayısı yılda 150.000-300.000<br />
arasında değişmektedir.<br />
Ortalama saçılan tütün dumanını soluyan çocuklarda<br />
bu nedenle orta kulakta sıvı toplanması ortaya<br />
çıkabilir. Bu çocuklarda dumanın tahrişine bağlı<br />
olarak, üst solunum yolu rahatsızlığı bulgularına daha<br />
sık rastlanabileceği gibi, akciğer fonksiyonlarında da<br />
küçük fakat anlamlı düzeyde azalmalar olabilir.<br />
Astımlı çocuklarda belirtilerin şiddetlenmesi <strong>ve</strong><br />
nefes darlığı krizi sayısının ar<strong>tma</strong>sı ile dumanaltı<br />
olma arasında bir neden-sonuç ilişkisi vardır. Ortalama<br />
saçılan tütün dumanı nedeniyle durumu kötüleşen<br />
astımlı çocuk sayısının 200.000 ile l .000.000<br />
arasında olduğu tahmin edilmiştir.<br />
Daha önce astım teşhisi konmamış çocuklar için<br />
de dumanaltı olmak, astıma yakalanma riskini yükseltmektir."<br />
(Sağl. Gen., 1994)<br />
Tütün dumanının , diğer hava kirliliklerimle birleşiminin<br />
bu maddelerin ayrı ayrı taşıdıkları riskleri<br />
büyüttüğü <strong>ve</strong> bu birleşimlerin henüz tümü tanı açıklığa<br />
kavuşmamış olan yeni sağlık sorunları da yarattığı<br />
ileri sürülmektedir.<br />
1) NÜFUS ARTIŞI<br />
Bilindiği gibi, Türkiye'de nüfus, dünyadaki gelişmekte<br />
olan tüm ülkelerde olduğu gibi, 2. Dünya<br />
Savaşı'nı izleyen yıllar<strong>dan</strong> başlayarak, çok yüksek<br />
bir hızla artmıştır (Çizelge 4).<br />
Yukarıdaki çizelgeden görüldüğü gibi, nüfusumuz<br />
cumhuriyet tarihi içinde, her (30) yılda bir ikiye katlanmıştır.<br />
Çok kısa bir zaman aralığına sığan bu artış, gerek<br />
dolaysız olarak, gerekse dolaylı biçimde, sağlıksız bir<br />
kentleşmeyi hazırlayarak, çevre sorunlarının temel<br />
demografik belirleyicisi olmuştur.<br />
2) KENTLEŞME<br />
Diğer gelişmekte olan ülkelerde olduğu gibi, Türkiye'de<br />
de kentleşme, ülkemizin 2.Dünya savaşın<strong>dan</strong> bu<br />
yana içine girdiği hızlı değişme sürecinin en belirgin,
Tablo 5. Kirletici Konsantrasyonların <strong>ve</strong> Sağlık <strong>Etkileri</strong> ile KSI Değerlerinin Karşılaştırılması<br />
İndeks<br />
Değeri<br />
500<br />
400<br />
300<br />
200<br />
100<br />
50<br />
0<br />
Hava Kalite<br />
Düzeyi<br />
Son derece<br />
zararlı<br />
Acil tedbir<br />
gerektirici<br />
İkaz edici<br />
Alarma<br />
geçirici<br />
TSP<br />
24-S<br />
1000<br />
875<br />
825<br />
375<br />
260<br />
75<br />
Kaynak : Baykut, F.vd., 1987)<br />
0<br />
SO2<br />
24-S<br />
2620<br />
2100<br />
1600<br />
800<br />
365<br />
80<br />
0<br />
CO2<br />
8-S<br />
57,5<br />
46,0<br />
340<br />
17,0<br />
10,0<br />
5,0<br />
0<br />
022<br />
1-S<br />
1200<br />
1000<br />
800<br />
400<br />
160<br />
80<br />
0<br />
Kirletici Düzeyleri (u/m 3 )<br />
NO2<br />
1-S<br />
3750<br />
3000<br />
2260<br />
1130<br />
dışlaşmış <strong>ve</strong> somut yönünü oluşturmuştur (Tablo 5).<br />
1994'de 35.000.000'a ulaştığı tahmin edilen kentli<br />
nüfusumuzun yan<strong>dan</strong> fazlası da hava kirlenmesi açısın<strong>dan</strong><br />
özellikle riskli olması beklenen nüfusu<br />
500.000'i aşan kentlerde yaşamaktadır.<br />
Ülkemizde kent <strong>ve</strong> kır kesimlerinden yıllık nüfus<br />
artış hızının ayrıca aşağıdaki grafikten izlenebilir.<br />
Ülkemizin en büyük anakenti olan İstanbul'da 1987-<br />
88 yıllarında yapılan bir araştırmada şubatta Şişli'de<br />
SCh kirliliğinin maksimumu değeri 502 u,g/m\ en<br />
düşük değeri haziranda, Zeytinburnu'nda 65 u,g/m 3<br />
olarak,<br />
APM ise, 242 u.g/m 3<br />
maksimum değeriyle şubatta<br />
Şişli'de, en düşükse 12 u.g/m 3 ile, temmuz ayında Kartal'da<br />
saptanmıştır. (Aslantürk, F., 1990)<br />
Bu kirleticilerin İstanbul'da 1989-90'daki aylık değişimi<br />
görülmektedir.<br />
D) SONUÇ<br />
10 <strong>Ar</strong>alık 1948'de yayınlanan İnsan Haklan Ev-<br />
b<br />
b<br />
b<br />
Sağlık<br />
Etkisi<br />
Zararlı<br />
Çok<br />
sağlıksız<br />
Sağlıksız<br />
ılımlı<br />
iyi<br />
Genel Sağlık Etkisi<br />
Hasta <strong>ve</strong> yaşlıların<br />
vaktinden önce ölümü<br />
sağlıklı insanların<br />
normal aktivitelerini<br />
etkileyen ters belirtilerle<br />
karşılaşması.<br />
Sağlıklı insanlarda<br />
hareketlilik toleransında<br />
azalma <strong>ve</strong> belirtilerin<br />
önemli ölçüde<br />
kötüleşmesi; bazı<br />
hastalıkların zamansız<br />
ortaya çıkması<br />
Kalp ciğer rahatsızlığı<br />
olan kişilerde<br />
hareketlilik toleransında<br />
azalma <strong>ve</strong> belirtilerin<br />
önemli ölçüde<br />
kötüleşmesi.<br />
Sağlıklılarda yaygın<br />
belirtiler.<br />
Hassas kişilerde<br />
belirtilerde zayıf<br />
kötüleşme; sağlıklı<br />
insanlarda sinirlilik<br />
belirtileri<br />
Önlemler<br />
İnsanların hepsi kapı <strong>ve</strong><br />
pencereleri kapalı olarak<br />
kapalı yerlerde kalmalılar.<br />
Fiziksel uğraşlar enaza<br />
inmeli <strong>ve</strong> trafikten<br />
sakınmalı.<br />
Yaşlı <strong>ve</strong> hastalıklı kişiler<br />
kapalı yerlerde kalmalı <strong>ve</strong><br />
fiziksel uğraşlar<strong>dan</strong><br />
sakınmalı. Açık havada<br />
toplu aktividen sakınmalı<br />
Yaşlı <strong>ve</strong> kalp <strong>ve</strong>ya ciğer<br />
rahatsızlığı olan kişiler<br />
kapalı yerlerde kalmalı <strong>ve</strong><br />
fiziksel aktiviteyi<br />
azal<strong>tma</strong>lı.<br />
Kalp <strong>ve</strong>ya solunum<br />
yetmezliği olan kişilerde<br />
fiziksel uğraşları <strong>ve</strong><br />
açıkhava faaliyetlerini<br />
azal<strong>tma</strong>lı<br />
rensel Bildirisinde "Sağlık" temel bir kişilik hakkı<br />
olarak kabul edilmiştir.<br />
Çağdaş tıp, yazımızın başında <strong>ve</strong>rdiğimiz<br />
D.S.Ö.'nün klasik tanımındaki yaklaşıma uygun olarak,<br />
insanı, yaşamının ana rahmindeki ilk anların<strong>dan</strong><br />
başlayarak, fiziksel, biyolojik <strong>ve</strong> toplumsal çevresiyle<br />
bir bütün olarak ele almakta <strong>ve</strong> onu yaşamı boyunca<br />
korumayı amaçlamaktadır. Çağdaş yaklaşıma göre<br />
tıp, koruyucu, iyileştirici <strong>ve</strong> esenlendirici (rehabilite<br />
edici) hizmetleri bir bütün olarak ele almalı <strong>ve</strong> her<br />
şeyden önce, insan sağlığına zararlı tüm etmenleri gidermeye<br />
çalışmalıdır.<br />
Her ne kadar günlük yaşamda, bireysel açı<strong>dan</strong>, "Sağlığın<br />
Bedeli Yoktur" ifadesi sıkça kulanılsa da, zengin<br />
ülkelerde bile halk sağlığına ilişkin kararlar, maliyet/<br />
yarar ilkelerinin egemen olduğu sağlık ekonomisi hesaplarına<br />
göre alınmaya çalışılmaktadır. (Bk. Grafik 8)<br />
Ülkemizdeyse henüz, hava kirlenmesini denetim<br />
altına alabilmek için yapılması gereken yatırımlar ko-<br />
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996 31
Tablo 6. Türkiye'de Nüfus <strong>Ar</strong>tışı<br />
Yıl<br />
1927<br />
1935<br />
1940<br />
1945<br />
1950<br />
1955<br />
1960<br />
1965<br />
1970<br />
1975<br />
1980<br />
1985<br />
1990<br />
Kaynak: D./.E., 1992<br />
X '<br />
7 -<br />
~~~" Toplanı - Toı.-ıl<br />
- — Şehir - Cıly<br />
6 - - Koy - Wılliij:c<br />
5 -<br />
4 -<br />
\ -<br />
2 -<br />
l -<br />
-1 -<br />
'"..<br />
İN^<br />
.<br />
*<br />
-3?<br />
i İ<br />
•<br />
»<br />
ı<br />
Nüfus<br />
13.648.270<br />
16.158.018<br />
17.820.950<br />
18.790.174<br />
20.947.188<br />
24.064.763<br />
27.754.820<br />
31.391.421<br />
35.605.176<br />
40.347.719<br />
44.736.957<br />
51.420.757<br />
56.473.035<br />
...<br />
-_^^*~<br />
:^-•""<br />
*ı~<br />
"""^^ - ^.<br />
Yıllık Ortalama Nüfus <strong>Ar</strong>tışı Hızı<br />
-<br />
i<br />
*•..<br />
. ...!*••'<br />
t<br />
/<br />
21,1<br />
17,3<br />
10,6<br />
21,7<br />
27,8<br />
28,5<br />
24,6<br />
25,2<br />
25,0<br />
20,7<br />
27,8<br />
21,8<br />
,<br />
r^"^"^ ^^~ı<br />
1 1 , 1 1 , 1 1 1 — | 1<br />
"""•<br />
\<br />
V<br />
v<br />
• *%<br />
\<br />
*<br />
•<br />
"^^<br />
V* ***<br />
;7/.
Tablo 7. Şehir <strong>ve</strong> Köy Nüfusları <strong>ve</strong> Yıllık Nüfus <strong>Ar</strong>tış Hızları (Devam)<br />
SAYIM YILI TOPLAM<br />
Census year Total<br />
E 7 936 720<br />
K 6221248<br />
1940-T 17820950<br />
E 8898912<br />
K 8 922 038<br />
1945-T 18790174<br />
E 9 446 580<br />
K 9 343 594<br />
1950-T 20947188<br />
(1)E 10572555<br />
K 10347631<br />
195 5 -T 24064763<br />
E 12233421<br />
K 11831342<br />
1960-T 27754820<br />
E 14163888<br />
K 13590932<br />
1965-T 31391421<br />
E 15996964<br />
K 15394457<br />
1970-T 35605176<br />
E 18006986<br />
K 17598190<br />
1975-T 40347719<br />
E 20 744 730<br />
K 19602989<br />
1980-T 44736957<br />
E 22 695 362<br />
K 22 041 595<br />
1985-T 50664458<br />
E 25 671 975<br />
K 24 992 483<br />
1990-T 56473035<br />
SAYIM YIL<br />
NÜFUSU<br />
Population ot<br />
census years<br />
(D<br />
1 969 968<br />
1 832 674<br />
4 346 249<br />
2 332 558<br />
2013691<br />
4687 102<br />
2 503 342<br />
2 1 83 760<br />
5 244 337<br />
2817318<br />
2427019<br />
6 927 343<br />
3 743 059<br />
3 184284<br />
8859731<br />
4771 433<br />
4 088 298<br />
10805817<br />
5783813<br />
5 022 004<br />
13691101<br />
7312714<br />
6 378 387<br />
16869068<br />
9 004 842<br />
7 864 226<br />
19645007<br />
10272 130<br />
9 372 877<br />
26 865 757<br />
14010662<br />
12855095<br />
33326351<br />
ŞEHİRLER-Cities<br />
TOP. N UF.<br />
ORANI (%)<br />
Percantagein<br />
total<br />
Population<br />
24,8<br />
22,3<br />
24,4<br />
26,2<br />
22,6<br />
24,9<br />
26,5<br />
23,4<br />
25,0<br />
26,6<br />
23,4<br />
28,8<br />
30,6<br />
26,9<br />
31,9<br />
33,7<br />
30,1<br />
34,4<br />
36,2<br />
32,6<br />
38,5<br />
40,6<br />
36,2<br />
41,8<br />
43,4<br />
40,1<br />
43,9<br />
45,3<br />
42,5<br />
53,0<br />
54,6<br />
51,4<br />
59,0<br />
YILLIK NUF.<br />
ARTIŞ HIZI<br />
Annual<br />
grovvth<br />
rate<br />
(%0)<br />
26,72<br />
15,10<br />
22,47<br />
55,67<br />
49,21<br />
39,71<br />
47,33<br />
41,75<br />
30,47<br />
62,61<br />
43,10<br />
SAYIM YIL<br />
NÜFUSU<br />
Population of<br />
census years<br />
(2)<br />
5 966 802<br />
6 388 574<br />
13474701<br />
6 566 354<br />
6 908 347<br />
14 103072<br />
6 943 238<br />
7 159834<br />
15702851<br />
7 755 239<br />
7947612<br />
17 137420<br />
8 490 362<br />
8 647 058<br />
18895089<br />
9 392 455<br />
9 502 634<br />
20 585 604<br />
10213 151<br />
10372453<br />
21 914075<br />
10694272<br />
11 219 803<br />
23478651<br />
11 739888<br />
11 738763<br />
25091 950<br />
12423 232<br />
12668718<br />
23798701<br />
11 661 313<br />
12 137388<br />
23 146 684<br />
KÖYLER: Villiages<br />
TOP.NÜF.<br />
ORANI%<br />
Percantagein<br />
total<br />
Population<br />
75,2<br />
77,7<br />
75,6<br />
73.8<br />
77,4<br />
75,1<br />
73,5<br />
76,6<br />
75,0<br />
73,4<br />
76,6<br />
71,2<br />
69,4<br />
73,1<br />
68,1<br />
66,3<br />
69,9<br />
65,6<br />
63,8<br />
67,4<br />
61,5<br />
59,4<br />
63,8<br />
58,2<br />
56,6<br />
59,9<br />
56,1<br />
54,7<br />
57,5<br />
47,0<br />
45,4<br />
48,6<br />
41,0<br />
Şekil 5. Bazı Şehirlerde 1989-1990 Kış Sezonu SCh <strong>ve</strong> Duman Ortalama Konsantrasyonları<br />
YILLIK NÜ.<br />
ARTIŞ HIZI<br />
Annual<br />
growth<br />
rate<br />
(%())<br />
17,34<br />
9,12<br />
21,49<br />
17,48<br />
19,53<br />
17,14<br />
12,51<br />
13,79<br />
13,29<br />
-10,58<br />
-5,56<br />
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ/Çevre Özel Sayısı 1996 • 33
Tablo 8. 1 989- 1 990 Kış Dönemi İllerde Yapılan SO, <strong>ve</strong> Duman Ölçümlerinin Ortalama Değerleri (kg/m 3 )<br />
İLLER 1 SO2 | PM<br />
A<strong>dan</strong>a 28 59<br />
Ağr 141 120<br />
Antalya 32 70<br />
Bolu 92 59<br />
Çanakkale 230 44<br />
Diyarbakır 491 289<br />
Erzincan 170 166<br />
Gaziantep 177 126<br />
İsparta 188 120<br />
Kars 1 05 73<br />
Kırklareli 95 42<br />
Kütahya 289 113<br />
K. Maraş 249 73<br />
Rize 54 27<br />
Sivas 305 147<br />
Trabzon 50 87<br />
Yozgat 229 80<br />
Kaynak: T. Çevre Sor. Vakfı, 1994<br />
S02<br />
UUMAN<br />
Şekil 6. Diyarbakır'da Kirleticilerin Aylık Değişimi<br />
İLLER | SO2<br />
Adıyama 153<br />
Amasya 96<br />
Aydın 79<br />
Burdur 140<br />
Çorum 353<br />
Edirne 157<br />
Erzurum 244<br />
Hatay 158<br />
İstanbul 364<br />
Kastoınonu 157<br />
Kocaeli 284<br />
Malatya 384<br />
Mardin 58<br />
Sakarya 1 92<br />
Tekirdağ 163<br />
Uşak 198<br />
Zonguldak 101<br />
nüsü da siyasal kararla belirlenmektedir.<br />
D.S.Ö., günümüzde öncelikle ereğini, "2000 yılında<br />
herkese sağlık" özdeyişiyle dile getirmektedir. Kuşkusuz,<br />
2000 yılı için öngörülen, hastalık <strong>ve</strong> sakatlıklar<strong>dan</strong><br />
tümüyle arınmış, herkesin "Tam bir iyilik<br />
durumu"na kavuştuğu bir düş dünyası değildir. Daha<br />
gerçekçi bir yaklaşımla, burada amaç, tüm toplulukların<br />
Tablo 9. Kentli Nüfus Oranı /%)<br />
İller<br />
Diyarbakır<br />
Malatya<br />
Bursa<br />
İstanbul<br />
Sivas<br />
Ankara<br />
Erzurum<br />
Elazığ<br />
Kaynak D.İ.E., 1992<br />
1950<br />
24<br />
20<br />
33<br />
86<br />
17<br />
43<br />
16<br />
20<br />
34 • TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996<br />
1960<br />
31<br />
31<br />
38<br />
80<br />
22<br />
59<br />
23<br />
29<br />
PM<br />
130<br />
79<br />
84<br />
84<br />
123<br />
70<br />
131<br />
157<br />
167<br />
76<br />
114<br />
164<br />
46<br />
73<br />
96<br />
105<br />
144<br />
İLLER<br />
Afyon<br />
Ankara<br />
Balıkesir<br />
Bursa<br />
Denizli<br />
Elazığ<br />
Eskişehir<br />
İçel<br />
İzmir<br />
Kayseri<br />
Konya<br />
Manisa<br />
Muğla<br />
Samsun<br />
Tokat<br />
Van<br />
SÜ2<br />
105<br />
268<br />
107<br />
385<br />
145<br />
243<br />
296<br />
92<br />
125<br />
190<br />
313<br />
119<br />
105<br />
238<br />
165<br />
139<br />
PM<br />
116<br />
154<br />
S(ı<br />
1x5<br />
88<br />
223<br />
70<br />
8<br />
1.19<br />
124<br />
108<br />
8!<br />
4 n ı<br />
61<br />
125<br />
LM<br />
temiz bir çevrede, temel gereksinimleri karşılanarak yaşayabildikleri,<br />
kaçınılması olanaklı hastalık <strong>ve</strong> sakatlıklar<strong>dan</strong><br />
kurtulmuş bir dünya yara<strong>tma</strong>ktır.<br />
Günümüzde halk sağlığında özellikle 65 yaşın<strong>dan</strong><br />
önce meyana gelen ölümlerin büyük kısmı tıp bilimlerinin<br />
ulaşmış olduğu bilgi <strong>ve</strong> sağlayabildiği uygulama<br />
düzeyi çerçe<strong>ve</strong>sinde, "kaçınılabilir" (ya da<br />
"önlenebilir") sayılmakta <strong>ve</strong> bunların azaltılabilmesi<br />
için toplumların çaba göstermesinin önemi vurgulanmaktadır.<br />
(W.H.O., 1989)<br />
Kuşkusuz bu noktaya ulaşmada, hava<strong>dan</strong> başlayarak<br />
tüm çevrenin halk sağlığı yararına denetim altına<br />
alınması ilk adımlar<strong>dan</strong> biri olmalıdır.<br />
Ülkemizde de artık kentleşme, sanayileşme <strong>ve</strong><br />
kalkınmanın yalnızca olası ekonomik yararlarına<br />
değil, bu hızlı toplumsal değişmelerin halk sağlığına<br />
olan etkilerini de hesaba katarak, insan sağlığına <strong>ve</strong><br />
yaşamın kalitesine, hakettikleri önceliği <strong>ve</strong>ren anlayış<br />
<strong>ve</strong> yaklaşımların gündeme gelmesine i<strong>ve</strong>dilikle<br />
gereksinme vardır.<br />
KAYNAKÇA<br />
l- ASLANTÜRK, F., 1990: İstanbul'da 1987-88<br />
Yıllan Kükürtdioksit <strong>ve</strong> Asılı Partiküler<br />
Madde Kirliliğinin izlenmesi - ( İhtisas Tezi)<br />
1970<br />
40<br />
35<br />
49<br />
73<br />
29<br />
72<br />
28<br />
40<br />
1980<br />
48<br />
40<br />
55<br />
62<br />
36<br />
78<br />
35<br />
42<br />
1990<br />
54<br />
54<br />
72<br />
92<br />
50<br />
88<br />
47<br />
54
İST. TIP FAK.<br />
2- BAYKUT, F., AYDIN A. <strong>ve</strong> BAYKUT S.,<br />
1987: Çevre Sorunları <strong>ve</strong> Korunma -İST. Univ.<br />
Yayını No: 3449, Mühendislik Fak. No: 73 ,<br />
İSTANBUL<br />
3- D.İ.E., 1992: Türkiye İstatistik Yıllığı 1990,<br />
Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, Yayın<br />
No: 1510 ANKARA.<br />
4- IRMAK (SENCER), Y., 1978: Sağlık HİZ<br />
metlerinin Toplumsal Değişme Süreci İçinde<br />
Gelişimi - İst. Univ. Bülteni , Mart 78<br />
Sayı:7,S:36-40<br />
5- IRMAK (SENCER) , Y., 1979: Türkiyede<br />
Kentleşme : Bir Toplumsal <strong>ve</strong> Kültürel Değişme<br />
Süreci, Kültür Bak., ANKARA.<br />
6- IRMAK, Y., 1984: 7 Nisan Dünya Sağlık<br />
Gününün Düşündürdükleri, CUMHURİYET 7<br />
Nisan.<br />
7- IRMAK, Y., 1984: Kentleşmenin İnsan Sağlığına<br />
<strong>Etkileri</strong>, Şehirciliğin Son 25 Yılı.<br />
İ.T.Ü. 8:209-215.<br />
8- TÜRKEŞ, M., SÜMER, U. <strong>ve</strong> KILIÇ G. 1992:<br />
Atmosferin Korunması <strong>ve</strong> İklim Değişikliği.<br />
T.C. BAŞBAKANLIK D.M.İ. GN.M.D., AN-<br />
KARA.<br />
9- TÜRKİYE ÇEVRE SORUNLARI VAKFI,<br />
1994: Türkiye'nin Çevre Sorunları 93, AN-<br />
KARA.<br />
10-SAĞLLIĞI GELİŞTİRME VE SİGARA İLE<br />
MÜCADELE DERNEĞİ, 1994: Sağlık İçin Sigara<br />
Alarmı, Cilt: 1,8:2.<br />
11-U.S. ENVIRONMENTAL PROTECTION<br />
AGENCY, 1993: Respiratory Health Effects<br />
Of Passi<strong>ve</strong> Smoking: Lung Cancer And Other<br />
Şekil 7. İstanbul'da Kirleticilerin Aylık Değişimi<br />
Disorders. -Document EPA/A/600/6-90/006F<br />
WASHIGTON, U.S.A.<br />
12-VELİCANGİL, S., 1979: Koruyucu <strong>ve</strong> Sosyal<br />
Tıp, İSTANBUL.<br />
13-W.H.O., 1972: Air Quality Criteria And Guides<br />
For Urban Air Pollutants Technical Report<br />
Series, No:506 GENEVA.<br />
14-W.H.O., 1989: La Mortalite Evitable -Rapport<br />
Trimestriel de Statistiques Sanitaires Bondiales,<br />
GENEVA.<br />
Tablo 10. Diyarbakır'da Ölçülen Kirletici<br />
Düzeyleri (kg/m 3 )<br />
Aylar<br />
Ekim<br />
Kasım<br />
<strong>Ar</strong>alık<br />
Ocak<br />
Şubat<br />
Mart<br />
Kaynak: DİE, 1990<br />
1988-1989<br />
SÛ2 Duman<br />
56 55<br />
128 125<br />
326 312<br />
276 255<br />
233 226<br />
160 144<br />
1988-1989<br />
SOz Duman<br />
32 32<br />
Şekil 8. Sağlığın Korunması <strong>ve</strong> Kirliliğin<br />
Denetiminin Maliyeti<br />
140 135<br />
444 340<br />
870 430<br />
883 450<br />
574 338<br />
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ/Çevre Özel Sayısı 1996 • 35
akale<br />
ATIKSU ARITMA TESİSİ<br />
MODERNİZASYON PROJESİ<br />
ESKİ ARITMA TESİSİNİN<br />
TANITILMASI<br />
Onduline Fabrikası atıklarıyla ilgili<br />
olarak 1982 senesinde İstanbul<br />
Teknik Üni<strong>ve</strong>rsitesi Çevre Mühendisliği<br />
Bölümü'nce bir araştırma yapılmış <strong>ve</strong> bu<br />
araştırma sonucu bir arı<strong>tma</strong> tesisi projesi hazırlanmış<br />
<strong>ve</strong>bu projeye göre inşaatı yapılarak işletmeye alınmıştır.<br />
Bu tesis ana başlıklarıyla şu ünitelerden oluşmaktadır.<br />
a) Izgara <strong>ve</strong> Kalbur Tesisi<br />
b) Anaerobik Çürütme<br />
Tesisi<br />
c Biyolojik Etkili Sızdırma<br />
Kuyusu<br />
İşletmeden gelen sular ızgara<br />
<strong>ve</strong> kalbur tesisisinde süzüldükten<br />
sonra, evsel atıklar<br />
yağ tutucuların<strong>dan</strong> geçirildikten<br />
sonra bir rögarda<br />
birleşerek bir anaerobik reaksiyon<br />
hücresine alınmaktadır.<br />
Burada takriben bir<br />
günlük bekleme sonucu çürüme,<br />
çökelme <strong>ve</strong> yüzdürme<br />
sağlanmakta, sonra da iki adet<br />
biyolojik etkili sızdırma kuyusuna<br />
<strong>ve</strong>rilmektedir.<br />
Bu tesisin çalıştırılması<br />
sırasında yapılan birçok geliştirmeler<br />
olmuştur. Atık su<br />
debisinin azaltılması, dengelenmesi,<br />
bazı arı<strong>tma</strong> tesisi<br />
ünitelerinin, üretim ünitelerine<br />
entegre edilmesi sayesinde<br />
bu anaerobik sis-<br />
36 • TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996<br />
BinnurERTUŞ<br />
Binnur ERTUŞ<br />
7953 yılında Gaziantep'te doğdu. Yüksek<br />
öğrenimini Nevvcastle Upon Tyne Üni<strong>ve</strong>rsitesi<br />
<strong>Makina</strong> Mühendisliği Bölümü'nde 1975 yılında<br />
tamamladı. Ergani Bakır İşletmeleri <strong>ve</strong> Div-<br />
riği Demir Çelik İşletmeleri'ndeki çeşitli ya-<br />
tırım projelerinde görev aldıktan sonra, 1981<br />
yılında Onduline Grubu'na katıldı. Halen On-<br />
duline Avrasya A.Ş. 'nin Sapanca Fabrikası'nda<br />
Teknik Müdür olarak çalışmaktadır.<br />
temin mantıklı <strong>ve</strong> <strong>ve</strong>rimli operasyonu sürdürülmüştür.<br />
Ancak gelişen yeni koşullar gereği bir sistem değişikliği<br />
yapmak <strong>ve</strong> tam biyolojik arı<strong>tma</strong> sistemine<br />
geçmek zarureti doğmuştur.<br />
2. BİYOLOJİK ARITMA<br />
SİSTEMİNİN TANITILMASI<br />
Bu sistem yer altına inşa edilmiş olan çürütme,<br />
havalandırma, dinlendirme<br />
hücreleri <strong>ve</strong> toplama deposu<br />
ile üst yapıda monte<br />
edilmiş mekanik ekipmanlar<br />
<strong>ve</strong> kurnanda sisteminden<br />
oluşmaktadır.<br />
2.1. Çürütme<br />
Hücresi<br />
Tesise muhtelif noktalardaki<br />
rögarlar, yağ tutucular<br />
<strong>ve</strong> eleklerden gelen<br />
atık sular bir anaerobik çürütme<br />
hücresine alınır. Burada<br />
giriş <strong>ve</strong> çıkışlarda bulunan<br />
savaklar vasıtasıyla<br />
çok düşük bir akış hızı ile<br />
laminer hareketler sağlanmaktadır.<br />
Yer altına gömülü bulunan<br />
bu kapalı hücre betonorme<br />
perdelerden inşa<br />
edilmiş olup bu sayede<br />
önemli bir termik izolasyon<br />
elde edilmekledir. Doğal sıcaklık<br />
altında yaklaşık üç<br />
günlük bir bekleme süresi<br />
temin edilmektedir. Bu sa-
TOPUMA<br />
HÜCRESt<br />
yede bir taraftan ön yağ tutucularda <strong>ve</strong> rögarlarda tutulamayan<br />
hafif maddelerin yüzdürülmesi, çekebilenlerin<br />
ise çöktürülmesi sağlanmakta olup bir taraftan<br />
da anaerobik olarak çürütme ortamı<br />
oluşturulmakta <strong>ve</strong> bu ortamda organik maddelerin kısmen<br />
primitif maddelere ayrıştırılması sağlanmaktadır.<br />
2.2. Havalandırma Hücresi<br />
Çürütme hücresinden çıkan sular havalandırma<br />
hücresine alınarak burada yaklaşık iki günlük bekleme<br />
süresi içinde organik maddelerin tamamen indirgenmesi<br />
suretiyle tam arı<strong>tma</strong> elde edilmektedir.<br />
Yine toprağa gömülü betonarme olarak yapılan bu<br />
hücrenin tabanına eşit dağılım sağlayacak şekilde<br />
diffüzörler yerleştirilmiştir. <strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong> tesisi üst yapısında<br />
iki adet hava körüğü (blower) monte edilmiştir.<br />
Bunlar iki ayrı tip olmalarına rağmen yedek<br />
olarak <strong>ve</strong>ya birlikte çalışabilecek şekilde tasarlanmışlardır.<br />
Bir tanesi yüksek basınçlı hava körüğü<br />
olup diffüzörlere sıcak hava basmaktadır. Diğeri<br />
HUCMSt<br />
ATIK<br />
SU<br />
C IBISt<br />
esas itibariyle, bir su ringli vakum pompası olup aynı<br />
zamanda yüksek kapasiteli bir hava körüğü olarak da<br />
fonksiyon görmektedir. Yeraltı borularıyla havalandırma<br />
hücresindeki diffüzörlere gelen hava, burada<br />
havuz dibine yoğun <strong>ve</strong> şiddetli bir şekilde ince<br />
kabarcıklar oluşturarak bütün hücrede topyekün bir<br />
karıştırma sağlanmaktadır. Bu sayede sağlanan oksijenle<br />
hücrede bulunan mikroorganizmalar atık su<br />
içindeki organik maddeleri oksitlenme <strong>ve</strong> onları su<br />
<strong>ve</strong> karbondioksite dönüştürmektedir.<br />
Havanın sıcak olarak gelmesi bu prosesi hızlandırmaktadır.<br />
Üretim birimlerinden gelen atıksu<br />
içinde bulunabilecek az miktardaki selüloz kalıntılarımın<br />
bu mikroorganizmalar için iyi bir besleyici<br />
olduğu tesbit edilmiştir. Çürütme <strong>ve</strong> uzun havalandırma<br />
sayesinde bu tür atıkların bertaraf edilmesi<br />
<strong>ve</strong> yüksek arı<strong>tma</strong> <strong>ve</strong>rimliliği sağlanmaktadır.<br />
2.3. Dinlendirme Hücresi<br />
Dinlendirme hücresi bir çökeltme <strong>ve</strong> durul<strong>tma</strong> ha-<br />
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996 37
vuzudur. Giriş <strong>ve</strong> çıkışları yine savaklar altın<strong>dan</strong> <strong>ve</strong><br />
düşük hızlarla yapılmaktadır. Bu hücreye havalandırma<br />
hücresinden gelen su <strong>ve</strong> çamur karışımı dinlenme <strong>ve</strong><br />
yaklaşık iki günlük bekleme sonucu ayrışmaya başlar.<br />
Mikroorganizmaların oluşturduğu çamur dibe çöker, su<br />
ise durulanarak çıkış savağın<strong>dan</strong> sistemi terkeder.<br />
Havuz dibinde biriken çamur çok azdır. Bu çamur<br />
zaman zaman havalandırma hücresine geri devredilmektedir.<br />
Böylece o gözdeki mikroorganizma konsantrasyonunun<br />
gerekli düzeyde tutulması sağlanmaktadır.<br />
Bir iki senede bir fazla çamurun alınması<br />
<strong>ve</strong> havza dışına taşınması düşünülmektedir. Çamur<br />
geri devri <strong>ve</strong>ya atılması işlemlerinin yapılması için<br />
küçük bir vi<strong>dan</strong>jör sistemi düşünülmüştür. Yukarıda<br />
bahsi geçen vakum pompası bu sistemin çalışmasını<br />
sağlamaktadır. Seyyar vi<strong>dan</strong>jör tankı vakumlanarak,<br />
içine hücre dibindeki çamurun emilmesi temin edilecektir.<br />
Bu tanka alınan çamur geri devre sokulacak<br />
<strong>ve</strong>ya tesis dışına taşınacaktır.<br />
2.4. Kalite Kontrolü<br />
Çeşitli aşamalar<strong>dan</strong> geçerek arıtılmış bulunan<br />
suyun kalitesi birçok laboratuvar testlerinden geçirilmiş<br />
<strong>ve</strong> çeşitli standardlardaki kriter değerlerle kıyaslaması<br />
yapılmıştır. Elde edilen değerler "Su Kirliliği<br />
Kontrolü Yönetmeliği Teknik Usuller<br />
Tebliği"nde belirtilen "Sulama Suyu Kalite Kriterleri"ne<br />
göre II. sınıf su kalitesinden daha iyi değerler<br />
elde edilmiştir.<br />
3. GERİ DÖNÜŞÜM<br />
SİSTEMİNİN TANITILMASI<br />
Elde edilen arıtılmış suyun, ilgili deşarj kriterlerine<br />
uygun olmasına rağmen toprağa sızdırılması<br />
yerine fabrikanın üretim birimlerinde kullanılması<br />
düşünülmüştür. Proses suları, daha önce<br />
açıklandığı gibi zaten kendi içinde kapalı devre haline<br />
getirilerek arı<strong>tma</strong> tesisi üzerindeki yükü minimuma<br />
indirilmiş idi. Bu çalışmanın daha da ileri<br />
götürülerek, bu kez üretim birimlerinin, arı<strong>tma</strong> tesisinin<br />
yükünü taşıması mümkün hale getirilmiştir.<br />
Üretim birimlerinde gerekli olan suyun tamamı kuyu<strong>dan</strong><br />
sağlanırken şimdi, kullanılmış su arıtılarak<br />
gerisin geriye işletmeye <strong>ve</strong>rilerek su ihtiyacının<br />
önemli bir bölümü böylece karşılanmaktadır. Böylelikle<br />
hem yeraltı su rezervlerinin daha tasarruflu<br />
kullanılması sağlanırken aynı zamanda da fabrika<br />
içindeki suların tam kapalı devre halinde dolaşımda<br />
bulunması <strong>ve</strong> çevreye deşarjın sıfır olması mümkün<br />
hale gelmektedir. Bu, her bakım<strong>dan</strong> ekolojik dengelerin<br />
korunması açısın<strong>dan</strong> çok önemli bir gelişme<br />
olmaktadır. Bu fabrikanın sıvı atığı sıfırdır.<br />
<strong>Ar</strong>ıtılmış suyun işletmede proses suyu olarak kullanılabilmesi<br />
amacıyla ila<strong>ve</strong> arı<strong>tma</strong> üniteleri kurularak<br />
38 • TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996<br />
daha iyi bir su kalitesi elde edilmektedir.<br />
3.1. <strong>Ar</strong>ıtılmış Suyun Tahliyesi<br />
Biyolojik olarak arıtılmış olan su bir başka yeraltı<br />
havuzunda depolanır. Bu depo, fabrikanın yaklaşık<br />
üç günlük arıtılmış suyunu alacak kapasitededir.<br />
Normalde boş tutulmaya çalışılır. Bu<br />
boşal<strong>tma</strong> işlemi su seviyesine göre otomatik olarak<br />
iki adet pompa sayesinde yapılmaktadır. Pompalar<strong>dan</strong><br />
biri arıza yaparsa diğeri otomatik olarak devreye girecek<br />
şekilde tasarlanmıştır.<br />
3.2. Filtrasyon Ünitesi<br />
<strong>Ar</strong>ıtılmış su, askıda katı madde oranı açısın<strong>dan</strong><br />
son derece yüksek bir kaliteye sahip olmasına rağmen,<br />
bir ileri derecede arı<strong>tma</strong> sağlanması <strong>ve</strong> gravite ile çökmeyen<br />
katıların <strong>ve</strong> kolloidlerin tutulması için bir basınçlı<br />
filtre grubu ila<strong>ve</strong> edilmiştir. İki adet yüksek kapasiteli<br />
aşağı akışlı, iki tabaka kum <strong>ve</strong>/<strong>ve</strong>ya aktif<br />
karbon yataklı kolonlar kullanılmaktadır. Kolonlar, arıtılmış<br />
suyun değerlendirme yerine göre seri <strong>ve</strong>ya paralel<br />
<strong>ve</strong>ya tek tek çalıştırılabilmektedir. Kirlenme derecesi,<br />
üzerinde bulunan ölçü aletleri vasıtasıyla oluşan<br />
basınç farklılıklarına göre değerlendirilmektedir. Biriken<br />
kirliliğin uzaklaştırılması kolonların ters yıkama<br />
işlemleriyle sağlanmaktadır. Ters yıkama suları gerisin<br />
geriye atıksu giriş rögarına döndürülmektedir.<br />
3.3. Dezenfeksiyon Ünitesi<br />
<strong>Ar</strong>ıtılmış <strong>ve</strong> filtre edilmiş suyun bakteriyolojik<br />
olarak pasifleştirilmesi, insanların bunu işletme suyu<br />
olarak gü<strong>ve</strong>nli kullanabilmeleri için gereknu'ktedir.<br />
Dezenfeksiyon işlemi sodyum hipokloridin sudaki<br />
çözeltisi ile yapılmaktadır. Bu vasıtasıyla tesisata enjekte<br />
edilmektedir. Dozaj pompası debisi arıtılmış su<br />
debisine göre ayarlanmış olup, doğru<strong>dan</strong> doğruya arıtılmış<br />
su pompalan ile senkronize şekilde otomatik<br />
olarak devreye girmektedir.<br />
<strong>Ar</strong>ıtılmış su toplama deposunun <strong>ve</strong> filtrelerin dezenfeksiyonu<br />
genel bakımlarda <strong>ve</strong> bağımsı/, olarak<br />
yapılacak, böylece hipoklorit tarafın<strong>dan</strong> biyolojik<br />
hücrelerdeki mikroorganizmalara zarar <strong>ve</strong>rilmemiş<br />
olacaktır. Esasen bu nedenden ötürü dezenfeksivon en<br />
son arı<strong>tma</strong> işlemi olarak öngörülmüştür.<br />
3.4. Geri Kazandırma Tesisatı<br />
Geri kazanılan suyun, işletmeye doğru<strong>dan</strong> <strong>ve</strong>rilmesi<br />
mümkün olmakla birlikte, işletmenin su taleplerinin<br />
saatlere <strong>ve</strong> günlere göre değişiklik göstereceği<br />
düşünülerek büyük bir depolama tankı bir<br />
dengeleme unsuru olarak tahsis edilmiştir. Depolama<br />
tankı fabrikanın bir aylık atık suyunun tamamın<strong>dan</strong><br />
fazlasını alabilecek kapasitededir. Bu büyük hacim, her<br />
türlü arıza, bakım vs. duraksamalarda atık suyun geri
kazanılması <strong>ve</strong> depolanması bakımın<strong>dan</strong> geniş bir ra- Hitanın yangın söndürme sistemine bağlantılı ek bir<br />
hatlık <strong>ve</strong> sigorta olanağı sağlamaktadır. Tank çıkışında yangın pompası bağlanarak, gerek görüldüğünde tank-<br />
bulunan pompalar, işletmenin su ihtiyacına göre oto-<br />
matik olarak devreye girmektedirler. Tanka ayrıca, fab-<br />
ta mevcut<br />
olarak kullanılması<br />
bulunabilecek suyun yangın suyu rezervi<br />
° Iana<br />
ğ> da<br />
getirilmiştir.<br />
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ/Çevre Özel Sayısı 1996 • 39
akale<br />
ATIKSU ARITMA TESİSLERİNDE KULLANILAN<br />
PROSESLER VE MEKANİK<br />
EKİPMANLAR HAKKINDA<br />
GENEL BİLGİLER<br />
1<br />
GİRİŞ<br />
En geniş kapsamlı hali ile Çevre;<br />
bütün canlıları <strong>ve</strong> tabii kaynakları<br />
^ içine alan, biz insanların yaşadığı <strong>ve</strong><br />
bütün aktivitelerini gerçekleştirdiği<br />
ortam olarak tanımlanabilir. Gitgide kalabalıklaşan <strong>ve</strong><br />
bunun neticesi çok süratli bir şekilde ihtiyaçları artan<br />
insanoğluna cevap <strong>ve</strong>ren sosyal <strong>ve</strong> endüstriyel gelişmelerin<br />
yarattığı; toprak kirliliği, hava kirliliği, gürültü<br />
kirliliği <strong>ve</strong> su kirliliği gibi problemlerin, dünyanın<br />
yaratılışında mevcut olan ekolojik dengeyi<br />
bozduğu <strong>ve</strong> bazı hallerde de tamamen tahrip ettiği bir<br />
gerçektir. İnsan faaliyetlerinin durdurulması mümkün<br />
olamayacağına <strong>ve</strong> bunların yol açacağı çevre kirlenmesi<br />
<strong>ve</strong> sorunları da devam edeceğine göre, bu<br />
olaylalrın etkisini azaltan <strong>ve</strong> kontrol altında tutan <strong>ve</strong><br />
böylelikle sürdürülebilir kalkınmayı sağlayan " Çevre<br />
teknolojileri" bugün dünyamızın en önemli konuların<strong>dan</strong><br />
birisi olmuştur. En büyük metropollerden,<br />
küçük köylere kadar tüm insanları etkileyen <strong>ve</strong> kamuoyunda<br />
fevkalade önemli yer işgal eden çevre kirliliği<br />
<strong>ve</strong> ona çözüm arayan çevre teknolojileri; çevre,<br />
inşaat, kimya, biyoloji, elektrik, otomatik kontrol, bilgisayar<br />
gibi çeşitli mühendislik disiplinleri ile birlikte<br />
makina mühendislerinin de çok yakın<strong>dan</strong> takip ettikleri<br />
<strong>ve</strong> ciddi rol oynadıkları bir mühendislik dalı<br />
haline gelmiştir.<br />
İnsanoğlunun sosyal <strong>ve</strong> endüstriyel gelişmeleri ile<br />
birlikte, bir yanda politik tercihleri yapacak kişi <strong>ve</strong><br />
kurumlara, diğer yan<strong>dan</strong> da ekonomik gerçekler ile iç<br />
içe olan sanayicilere çevre sorunları açısın<strong>dan</strong> geri<br />
dönülemeyecek bir noktaya gelinmemesi <strong>ve</strong> memleket<br />
menfaatleri için, çevre ile ekonomi arasındaki dengeyi<br />
sağlayacak teklifleri <strong>ve</strong> projeleri hazırlamak <strong>ve</strong> yaşam<br />
kalitesini yükseltmek sorumluluğu da çevre teknolojileri<br />
alanında çalışan mühendislerindir. En azın<strong>dan</strong>;<br />
bugün endüstriyel kuruluşlarda arı<strong>tma</strong> tesisleri<br />
40 • TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996<br />
Pınar ARIK<br />
kurulması konusunda ilgili kişiler, çoğunlukla makina<br />
<strong>ve</strong>ya kimya mühendisleridir. Dolayısıyla bir makina<br />
mühendisinin kendisi için yeni bir konu olan<br />
çevre teknolojileri konusunda, bazı temel noktaları<br />
öğrenmesi yanında, eğer görev sahasına giriyorsa<br />
çevre teknolojilerinde sık kullanılan ekipmanlar <strong>ve</strong><br />
malzemelerin seçimi hakkında detaylı bilgilere sahip<br />
olması kaçınılmazdır. Burada resmi olsun, ö/el olsun,<br />
meslek kuruluşları olsun teknik organisazyonlura çok<br />
önemli görevler düşmektedir.<br />
Benim de üyesi bulunduğum MMO İstanbul Şubesi<br />
tarafın<strong>dan</strong> düzenlenen "Kullanma <strong>ve</strong> Atıksu <strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong>"<br />
Seminerinin meslek içi eğitim açısın<strong>dan</strong> büyük<br />
faydası olacağına inanıyorum. Bu konuşma çerçe<strong>ve</strong>sinde<br />
zamanın el<strong>ve</strong>rdiği ölçüde, atıksu arılma tesisleri<br />
ile ilgili değerleri meslektaşlarıma, ö/.ellikle<br />
teklif değerlendirme konusunda yardımcı olacak bazı<br />
temel prensipleri aktarmaya çalışacağım. Hiç unu<strong>tma</strong>mak<br />
gerekir ki; prosesi gayet iyi düşünülmüş <strong>ve</strong><br />
dizayn edilmiş bir arı<strong>tma</strong> tesisinde, <strong>ve</strong>rimli <strong>ve</strong> gü<strong>ve</strong>nilir<br />
bir netice, kulanılan mekanik ekipmanların<br />
zahmetsiz <strong>ve</strong> problem çıkarma<strong>dan</strong> çalınması ile<br />
mümkün olacaktır.<br />
2. PROSES SEÇİMİNDE ROL OYNAYAN<br />
FAKTÖRLER<br />
2.1. Kirletici Parametreler<br />
Her endüstri sektöründe <strong>ve</strong> hatta aynı sektöre<br />
dahil benzer kuruluşlarda bile üretim türü, teknolojisi<br />
<strong>ve</strong> miktarı farklı olabildiğinden atıksular 'da buna<br />
bağlı olarak değişiklik gösterecektir. Bu sebeple; aşağıda<br />
ana grupları <strong>ve</strong>rilen <strong>ve</strong> su kirliliğinde önemli rol<br />
oynayan kirletici parametrelerin doğru tayin edilmesi,<br />
bir arı<strong>tma</strong> tesisinin dizayn edilmesinde çok önemlidir.<br />
Dünya Sağlık Teşkilatı (WHO) tarafın<strong>dan</strong> <strong>ve</strong>rilen<br />
kirletici parametreleri; mikrobiyolojik canlılar,<br />
organik maddeler, endüstri atıkları, kimyasal bi-
leşikler, yağ <strong>ve</strong> petrol ürünleri, deterjanlar, tarım ilaçlan<br />
<strong>ve</strong> gübreler, yapay organik maddeler, metal <strong>ve</strong><br />
metal tuzları, atık ısı <strong>ve</strong> nihayet radyoaktivite olarak<br />
sayabiliriz.<br />
2.2. Atıksu Debisi<br />
<strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong> tesisi büyüklüğü yanında, prosesi etkileyen<br />
bir diğer faktör arıtılacak su miktarıdır. Günlük su debisi,<br />
bu debinin gün içinde gösterdiği değişim, saatlik<br />
debi, atıksuyun kesikli <strong>ve</strong>ya sürekli gelmesi gibi özellikler<br />
ünite seçimlerinde önemlidir. Örneğin tekstil endüstrisi<br />
gibi çok su kullanan sektörlerde 4000-7000 m 3<br />
gibi büyük hacimli havuzlara ihtiyaç duyulmaktadır.<br />
Bu sebeple lüzumsuz yere tesis maliyetini yükseltmemek<br />
için, atıksu debisi sağlıklı bir şekilde belirlenmelidir.<br />
2.3. <strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong> İhtiyacı<br />
Evsel atıksulara nazaran endüstriyel atıksuların<br />
arıtılmaları, ihtiva ettikleri kirletici parametrelerin çeşitliliği<br />
<strong>ve</strong> miktarı sebebiyle daha yüksek maliyetli <strong>ve</strong><br />
genellikle de birden fazla arı<strong>tma</strong> prosesi ile mümkün<br />
olmaktadır. Özel olarak incelenmesi gereken bazı<br />
atıksular yanında genellikle kirletici parametreleri tek<br />
tek tespit zor <strong>ve</strong> bazen de imkansız olmaktadır. Bunun<br />
için, atıksu karakterini görmek için biyolojik oksijen<br />
ihtiyacı (BOI), kimyasal oksijen ihtiyacı (KOI) gibi<br />
kollektif parametreler ile aksıda katı madde (AKM),<br />
toplam azot, toplam fosfor, pH derecesi, yağ-gres miktarı<br />
gibi temel değerler muhakkak sağlıklı tayin edilmelidir.<br />
Özetle;<br />
• Tesisin hangi yönetmeliklere göre arı<strong>tma</strong> yapacağı<br />
tespit edilmeli,<br />
• Atıksu miktarı <strong>ve</strong> karakteri uygun parametrelerle<br />
tarif edilmeli,<br />
• Bu parametreler ile uyulacak deşarj limitleri<br />
karşılaştırılmalı, ön <strong>ve</strong>ya tam arı<strong>tma</strong> yapılacağı<br />
anlaşılmalı,<br />
• Nihayet uygun prosesler <strong>ve</strong> ekipmanlar ile tesis<br />
dizayn edilmelidir.<br />
2.4. Yardımcı Hazırlıklar<br />
Endüstriyel tesis üretim şeması, çalışma özellikleri,<br />
atıksu kaynakları, arı<strong>tma</strong> tesisi yapılacak alan<br />
büyüklüğü <strong>ve</strong> zemin yapısı, deşarj ortamı, muhtemel<br />
kapasite artışı, geri kazanma <strong>ve</strong> otomasyon için özel<br />
istekler gibi faktörler de doğru <strong>ve</strong> ekonomik bir arı<strong>tma</strong><br />
tesisi seçimi <strong>ve</strong> kurulması için gözönünde bulundurulmalıdır.<br />
3. ARITMA PROSESLERİ<br />
İhtiva ettikleri kirletici parametreleri <strong>ve</strong> kaynakları<br />
çok çeşitlilik gösteren atıksuların arıtılması için, tatbikatta<br />
en sık kullanılan prosesler fiziksel, biyolojik,<br />
kimyasal arı<strong>tma</strong> ile ileri arı<strong>tma</strong> teknolojileridir.<br />
3.1. Fiziksel <strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong><br />
Fiziksel arı<strong>tma</strong> prosesleri <strong>ve</strong>ya bir başka deyişle<br />
teknolojileri, atıksudaki kirlilikleri fiziksel işlemler<br />
kullanarak ayıran, atıksuyun fiziksel formunu değiştiren<br />
proseslerdir. En fazla uygulanan işlemler<br />
aşağıda kısaca özetlenmiştir.<br />
Dengeleme : Atıksu debi <strong>ve</strong> kirlilik yükleri genellikle<br />
gün boyunca değişim gösterir. Dengelemenin<br />
amacı bu değişimleri kontrol etmek <strong>ve</strong> arı<strong>tma</strong> tesisinin<br />
sonraki ünitelerini homogen yapıda atıksu ile<br />
kararlı bir şekilde beslemektir. Böylelikle ünitelerin<br />
maliyetini, artıracak pik debiler yerine ortalama proje<br />
debisine göre dizayn yapılabilecek, şok yükler önlenecek<br />
<strong>ve</strong> su gelmediği zamanlarda sürekli çalışması<br />
gereken biyolojik arı<strong>tma</strong> beslenebilecektir. Büyük hacimli<br />
dengeleme havuzlarında çökelme <strong>ve</strong> kokuşmayı<br />
önlemek için, karıştırma yapılması ihmal edilmemelidir.<br />
İyi bir karıştırma <strong>ve</strong> havalandırma ile<br />
3-^8 saatlik bekleme süreli dengeleme havuzlarında %<br />
10 kadar BOI giderimi yapılabilir. Karıştırıcı olarak<br />
dalgıç <strong>ve</strong>ya dubalı redüktörsüz direkt tahrikli karıştırıcılar<br />
kullanmak mümkündür.<br />
Diğer taraftan bazı atıksularda örneğin; tekstil<br />
atıksuyunda sıcaklığın bazen 70°C'ye kadar varması<br />
sabebiyle, dengelemeden önce uygun seçilmiş bir<br />
eşanjör ünitesinden geçirilerek, ısı geri kazanımı sağlamak<br />
da mümkündür. Atıksu debisine bağlı olarak<br />
eşanjör <strong>ve</strong> pompalama ünitesi, kısa zamanda kendisini<br />
amorti etmektedir.<br />
Dengeleme havuzlarında kullanılacak terfi pompaları<br />
için arı<strong>tma</strong> tesisi yerleşimine uygun olarak dalgıç<br />
<strong>ve</strong>ya kendinden emişli pompalar kullanılmalıdır.<br />
Atıksuyun en kirli hali ile karşı karşıya olan bu pompalar<br />
su özelliğine uygun malzemeden seçilmelidir.<br />
Genellikle korozyon tehlikesinin olduğu atıksular<br />
için, paslanmaz <strong>ve</strong>ya polipropilen, polietilen gibi malzemeler<br />
tercih edilmelidir. Ayrıca tıkanmaları önlemek<br />
için vorteks fanlı, açık fanlı <strong>ve</strong>ya pompa üreticisinin<br />
tavsiye <strong>ve</strong> garanti edeceği tip fan kullanmak<br />
gereklidir.<br />
Kendinden emişli pompalar, yalnızca emme borusunun<br />
suya daldırılmasıyla kuru ortama yerleştirilirler<br />
<strong>ve</strong> dolayısıyla büyük montaj <strong>ve</strong> servis kolaylıkları<br />
sağlarlar. 200 m-Vh debinin üzerindeki<br />
değerlerde dalgıç pompalan atıksu havuzlarına indirilip<br />
- çıkarabilmek ağırlıkları sebebiyle zahmetli<br />
olmakta <strong>ve</strong> çoğu defa yardımcı ekipman gerektirmektedir.<br />
Diğer taraftan kayış kasnakla tahrik<br />
edilebilen kendinden emişli pompalar kasnak çapının<br />
değiştirilmesiyle çok geniş bir debi aralığında çalışabilmekte<br />
<strong>ve</strong> kapasite artışlarında ihtiyaç duyulan<br />
pompa ila<strong>ve</strong>sine gerek kalmamaktadır.<br />
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996 41
Böylelikle pompa hatlarında sık karşılaşılan paralel<br />
pompaların birbirini frenleyerek istenilen debiyi<br />
basmamaları problemi de orta<strong>dan</strong> kalkmaktadır.<br />
Izgara : Izgaralar, atıksuda bulunan süspanse <strong>ve</strong>ya<br />
yüzer halde bulunan katı maddeleri su<strong>dan</strong> ayırmak<br />
için kullanılır. Özellikle elyaf <strong>ve</strong> katı parçalar ihtiva<br />
eden atıksular için uygun ızgaralar, muhakkak kullanılmalıdır.<br />
Aksi halde, pompalar başta olmak üzere,<br />
çeşitli tıkanma problemleri ortaya çıkacaktır. İnce<br />
partiküller <strong>ve</strong>ya elyaf bulunan atıksular için, önce ızgara<br />
açıklığı 20 •*• 50 mm olan kaba ızgaralar <strong>ve</strong> sonrasında<br />
elyaf büyüklüğüne bağlı olarak daha küçük<br />
aralıklı (0.5 -5- l mm) ince ızgaralar tavsiye edilir.<br />
Kaba ızgaralar el <strong>ve</strong>ya otomatik temizlemeli olabildiği<br />
gibi, ince ızgaralar muhakkak otomatik temizlemeli<br />
olmalıdır. Uzun ömür <strong>ve</strong> kolay bir işletme için, tesis<br />
girişinde atıksuyun en ham hali ile çalışacak ızgaraların<br />
ıslak kısımları paslanmaz malzemeden seçilmelidir.<br />
Pratikte en çok kullanılan ızgara tipleri<br />
çubuk tip kanal ızgaraları, döner tambur ızgaralar, vidalı<br />
presleyici ızgaralar, titreşimli seperatörler <strong>ve</strong> son<br />
zamanlarda geliştirilen <strong>ve</strong> yurt dışında da modern tesislerde<br />
tercih edilen adım tipi ızgaralardır (step screen).<br />
Adım ızgaraların çalışması kabaca, yürüyen merdi<strong>ve</strong>ne<br />
benzetilebilir. Atıksu içerisindeki katı parçalar,<br />
basamaklar vasıtasıyla tutulup su içinden yükseltilmekte,<br />
bu sırada suyu süzülmekte <strong>ve</strong> bir konteynıra<br />
boşaltılarak kokuşma yapma<strong>dan</strong> uzaklaştırılmaktadır.<br />
İyi bir ızgaralama ile askıda katı<br />
maddeler için % 25-70, BOI için % 5-10 arı<strong>tma</strong> <strong>ve</strong>rimi<br />
elde edilebilir. Kaba malzemeler için çubuklu tip,<br />
elyaf vs. için döner, adım, statik ızgaralar tanecikli<br />
malzemeler için döner <strong>ve</strong> titreşimli ızgaralar tavsiye<br />
edilmektedir.<br />
Mikroelekler: Su geçirme aralıkları mikron mertebesinde<br />
olan <strong>ve</strong> çok küçük malzemeleri tu<strong>tma</strong>k için<br />
genellikle geri kazanmalı son arı<strong>tma</strong> ünitelerinde kullanılan<br />
ekipmanlardır.<br />
Karıştırıcılar (Öğütücüler-kum tutucular) : Birden<br />
fazla maddenin karışması <strong>ve</strong> katı maddelerin askıda<br />
tutulması <strong>ve</strong>ya sıvı içerisinde gaz <strong>ve</strong> katıların<br />
eritilmesinde kullanılırlar. Karıştırma işi, çeşitli tiplerde<br />
pervaneler ile yapılabileceği gibi hava ile de yapılabilir.<br />
Flotasyon : Atıksu içindeki AKM, yağ <strong>ve</strong> gres,<br />
elyaf, reçineli maddeler vb. yüzmeye yatkın maddelerin<br />
ayrılması için kullanılır. Basit bekletme ile yapılan<br />
<strong>ve</strong> yalnızca suda çözünmemiş <strong>ve</strong> ayrı bir faz halinde<br />
bulunan yağ <strong>ve</strong> benzeri hafif maddelerin<br />
ayrıldığı flotasyon yanında, çözünmüş hava flotasyonu<br />
(DAF) <strong>ve</strong>ya dağıtılmış hava flotasyonu kullanılarak<br />
% 70-95 <strong>ve</strong>rimli, ayrılması daha güç maddelerin<br />
yüzdürme işlemi de yapılmaktadır. Çözünmüş<br />
<strong>ve</strong>ya emülsiyon halindeki yağ <strong>ve</strong> türevlerinin yüz-<br />
42 • TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ/ Çevre Özel Sayısı 1996<br />
dürülmesi istendiğinde asit <strong>ve</strong> uygun kimyasal maddeler<br />
ile flotasyon da yapılmaktadır.<br />
Filtrasyon : Biyolojik <strong>ve</strong>ya kimyasal arı<strong>tma</strong> sonrası<br />
deşarj edilecek su içinde kalabilecek ince aksıdaki<br />
<strong>ve</strong>ya kolloidal katı maddeleri filtre etmek için<br />
kum filtreleri <strong>ve</strong>ya aktif karbon filtreleri kulhmılabilir.<br />
3.2. Biyolojik <strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong><br />
Biyolojik arı<strong>tma</strong> prosesleri, özellikle tam arı<strong>tma</strong><br />
tesisi olarak kurulan atıksu arı<strong>tma</strong> tesislerinin en<br />
önemli kısmı olup, yüksek <strong>ve</strong>rimle arı<strong>tma</strong> yaparlar <strong>ve</strong><br />
kirlilikleri gerçek anlamda yok ederler.<br />
Biyolojik arı<strong>tma</strong> sırasında, atıksuyun içinde bulunan<br />
askıdaki kolloidal <strong>ve</strong>ya erimiş organik maddeler,<br />
bakterilerce oksijenin yardımıyla parçalanmakta<br />
<strong>ve</strong>ya besi maddesi olarak tüketilmekte <strong>ve</strong><br />
çökelebilen biyolojik floklar ile, atıksu içinde kalan<br />
<strong>ve</strong>ya gaz olarak atmosfere uçan sabit inorganik maddelere<br />
dönüşmektedir., Biyolojik arı<strong>tma</strong> esas itibariyle,<br />
tabiatın, organik kirleticileri kendi kendine<br />
zaman içinde yok ettiği bioflokülasyon <strong>ve</strong> mineralizasyon<br />
gibi parçalama proseslerinin kontrol edilir<br />
bir tesiste hızlandırılmasın<strong>dan</strong> <strong>ve</strong> daha <strong>ve</strong>rimli olarak<br />
gerçekleştirilmesinden başka bir şey değildir.<br />
Organik kirleticilerin çok fazla olduğu durumlarda<br />
alıcı ortamlarda çözünmüş oksijen tüketimi çok olur<br />
<strong>ve</strong> ortam içindeki tabii hayat etkilenir. Örneğin, denizlerde<br />
oksijen değerinin 4mg/lt'nin altına düşmesi,<br />
bazı deniz canlılarının yok olmasına sebep olur. Öte<br />
yan<strong>dan</strong> oksijenin sürekli tüketilmesi <strong>ve</strong> yenilenememesi<br />
alıcı ortamlarda anaerobik <strong>ve</strong> septik<br />
şartların oluşmasına yol açar <strong>ve</strong> burada oluşan gazlar<br />
metan <strong>ve</strong> HbS, hoş olmayan rahatsız edici kokular çıkarırlar.<br />
Bu olaya.tipik misaller Haliç <strong>ve</strong> İzmir Körfezi<br />
olup, tedbir alınmadığı takdirde çok yakın bir gelecekte<br />
İzmit Körfezi, Marmara Deni/.i'nin bazı<br />
kısımları, Porsuk nehri, Manyas gölü, Tuz gölü gibi<br />
yerlerde aynı tehlike ile karşı karşıya kalacak <strong>ve</strong> tabiat<br />
geri dönülmesi çok zor <strong>ve</strong> belki de imkansız şekilde<br />
tahrip olacaktır.<br />
Biyolojik arı<strong>tma</strong> prosesleri aerobik (havalı) <strong>ve</strong><br />
anaerobik (havasız) olmak üzere iki sınıfa ayrılabilir.<br />
3.2.7. Aerobik <strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong><br />
Aktif çamur prosesinde atıksu, önce sürekli olarak<br />
havalandırılan <strong>ve</strong> içinde aktif çamur üretilen havalandırma<br />
havuzuna alınır. Burada aktif çamur ile<br />
karışan atıksu, belli bir süre bekletilir <strong>ve</strong> bünyesindeki<br />
organik kirleticiler ortamdaki oksijenin de<br />
varlığıyla oksidasyon <strong>ve</strong> sentez işlemleri ile CCh,<br />
FhO, NOa gibi son ürünlere dönüştürürler. Daha<br />
sonra karışım, bir çökeltme havuzuna alınır <strong>ve</strong> gravite<br />
vasıtasıyla, atıksu içindeki askıda katı madde formundaki<br />
mikroorganizma flokları, (ki bu floklaşma
iyolojik aktif çamurun en büyük özelliğidir) havuz<br />
dibine çökerler. Organik artıklar<strong>dan</strong> kurtulan su,<br />
havuz üzerinden savaklanırken, çöken çamurun bir<br />
kısmı, geri devirle havalandırma tankına geri <strong>ve</strong>rilir.<br />
Fazla çamur ise, çamur arı<strong>tma</strong> ünitesine gönderilir. En<br />
çok kullanılan <strong>ve</strong> yaklaşık 24-36 bekletme süresine<br />
sahip uzun havalandırma ile BOI'de %70-94,<br />
KOI'de%50-70 arı<strong>tma</strong> <strong>ve</strong>rimi elde edilmektedir.<br />
3.2.2. Anaerobik <strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong><br />
Biyolojik arı<strong>tma</strong>nın, özellikle son yıllarda bütün<br />
dünyada hızla gelişmiş bir dalı olan anaerobik proses,<br />
bugün pek çok alanda uygulanmaktadır. Prosesin<br />
esası; organik <strong>ve</strong> inorganik kirleticileri, oksijenin bulunmadığı<br />
<strong>ve</strong>ya az bulunduğu bir ortamda anaerobik<br />
mikroorganizmalar tarafın<strong>dan</strong> parçalanmasıdır.<br />
Oksijensiz ortamda, asit yapıcı mikroorganizmalar<br />
<strong>ve</strong> sonrasında gelişen metan bakterileri, atıksu içindeki<br />
organik maddelerle beslenirler <strong>ve</strong> ortaya çıkan<br />
yeni organik moleküller parçalanarak metan <strong>ve</strong> CO:<br />
gazlan ile, çevreye zararsız son ürünlere dönüşürler.<br />
Biyolojik reaksiyon neticesinde, atıksuyun kollektif<br />
kirlilik parametresi olan KOI'nin her kilogramı için,<br />
%70-85 metan ihtiva eden, ısıl değeri ise yaklaşık<br />
7000 kcal/m 3<br />
olan, 0.4-0.5 m- 1<br />
biyogaz elde edilmektedir.<br />
Kurulacak bir gaz motoru ile, bu biyogaz<strong>dan</strong><br />
enerji üretiminde istifade etmek pek çok<br />
halde ekonomik olmakta, bir ka<strong>tma</strong>değer sağlanmakta<br />
<strong>ve</strong> düşük işletme giderleri ile tesisin kendisini amorti<br />
etmesi mümkün olmaktadır.<br />
Anaerobik arı<strong>tma</strong>nın tatbik edilebilmesi için, atık<br />
su debisi <strong>ve</strong> kirliliğinin birbirlerine göre uygun oranda<br />
bulunması gereklidir. Bu tür atıklar çıkaran endüstriyel<br />
kuruluşlar Özellikle; maya, şeker, şekerli<br />
ürünler, nişastalı ürünler, benzer fermantasyon endüstrisi,<br />
buğday, mısır, patates işleme tesisleri, süt <strong>ve</strong><br />
sütlü ürünler, peynir endüstrisi, meşrubat, bira, içki<br />
fabrikaları, konser<strong>ve</strong>, et <strong>ve</strong> balık işleme tesisleri, deri,<br />
kimya, kağıt endüstrisi ile büyük yerleşim yerlerinin<br />
atıksuları anaerobik arı<strong>tma</strong> ile arıtılabilir. Öte yan<strong>dan</strong>,<br />
biyolojik arı<strong>tma</strong> tesislerinden çıkan fazla çamurun çürülülmesi<br />
için de, anaerobik proses kulamlabilir.<br />
Kullanılabilir enerji üretimi, az yer ihtiyacı, az<br />
çamur miktarı, düşük işletme gideri, bakım onarım<br />
kolaylığı <strong>ve</strong> düşük enerji sarfiyatı, bu prosesin en<br />
önemli avantajlarıdır.<br />
3.3. Kimyasal <strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong><br />
Kimyasal arı<strong>tma</strong> prosesleri atıksudaki bileşiklerin<br />
kimyasal yapısını değiştirme esasına dayanır. Atıksu<br />
içindeki kirleticiler, biyolojik arı<strong>tma</strong>da olduğu gibi<br />
tam manasıyla yok olmasalar bile, tabiata daha az zararlı<br />
<strong>ve</strong>ya zararsız biçime dönüştürülürler. Kimyasal<br />
prosesler ön arı<strong>tma</strong> olarak kullanılabilecekleri gibi,<br />
tam arı<strong>tma</strong> tesislerinde pek çok üniteeri ile vazgeçilmez<br />
bir rol oynarlar. Kimyasal arı<strong>tma</strong>nın önemli<br />
avantajı kimyasal madde dozajı, kimyasal madde<br />
cinsi, reaksiyon pH'sı gibi işletme şartlarını değiştirerek,<br />
fabrika üretim prosesinde mey<strong>dan</strong>a gelebilecek<br />
<strong>ve</strong> atıksuya yansıyacak değişiklikleri, karşılamanın<br />
mümkün olmasıdır. Biyolojik arı<strong>tma</strong>ya<br />
göre en büyük dezavantajları, arı<strong>tma</strong> tesisinde pek istenmeyen<br />
çamurun fazla miktarda çıkması <strong>ve</strong> kimyasal<br />
madde hazırlama <strong>ve</strong> dozaj istasyonlarını işletme<br />
zahmetidir.<br />
Atıksu arıtımında uygulanan başlıca kimyasal<br />
arı<strong>tma</strong> prosesleri şunlardır;<br />
Nötralizasyon: Kuv<strong>ve</strong>tli asidik (asetik asitli boyama<br />
suları) <strong>ve</strong>ya kuv<strong>ve</strong>tli alkali (bazik yıkama <strong>ve</strong><br />
merserizasyon suları) atıksuların pH'ının ayarlanması<br />
işlemidir. Biyolojik arı<strong>tma</strong> öncesi pH ayarlama <strong>ve</strong>ya<br />
deşarj standardlarını sağlamak üzere çıkış suyu<br />
pH'ının nötr civarına getirilmesi bu işlemin klasik örnekleridir.<br />
İyi bir pH ayarlama ünitesinde atıksu karakteri,<br />
pH ayarlayıcı kimyasallar, maliyet ile proses<br />
seçimi <strong>ve</strong> kontroluna dikkat edilmelidir. pH ayarı için,<br />
sülfürik asit <strong>ve</strong>ya karbondioksit kullanılabilir. Sülfürik<br />
asit dozlama ünitesi ile sağlanırken, karbondioksit<br />
enerji kazanın<strong>dan</strong> çıkan baca gazı <strong>ve</strong>ya<br />
karbondioksit depo tankı kullanılarak temin edilebilir.<br />
Kimyasal Çöktürme: Kimyasal çöktürme işlemi;<br />
atıksu içindeki biyolojik olarak parçalanma özelliği az<br />
<strong>ve</strong>ya hiç olmayan kirletici parametrelerin su<strong>dan</strong> ayrılması,<br />
arı<strong>tma</strong> tesisi girişinde ön çökeltme ünitesinin<br />
<strong>ve</strong>riminin arttırılması, atıksuların fiziksel arı<strong>tma</strong> öncesi<br />
özelliklerinin düzeltilmesi gibi amaçlarla kullanılan<br />
bir arı<strong>tma</strong> prosesidir. Özellikle jean endüstrisi<br />
atıksuyu için gereklidir.<br />
Pıhtılaştırma - Yumaklaştırma: Pıhtılaştırma <strong>ve</strong><br />
yumaklaştırma, kimyasal çöktürme <strong>ve</strong> çamur kalınlaştırmasında<br />
yaygın olarak kullanılır. Bu işlem,<br />
esas itibarıyla, atıksuya kimyasal ila<strong>ve</strong>si ile bünyesinde<br />
bulunan askıda <strong>ve</strong> çözünmüş maddelerin yapısını<br />
değiştirmek <strong>ve</strong> ila<strong>ve</strong> edilen maddelerin fiziksel<br />
etkileriyle bunların su<strong>dan</strong> uzaklaştırılmasını temin<br />
etmektir.<br />
Pıhtılaştırma - yumaklaştırma - çökeltme prosesleri<br />
pamuklu tekstil endüstrisi atıksuyunda AKM,<br />
organik madde, renk, metal iyonu <strong>ve</strong> biyolojik olarak<br />
arıtılmayan spesifik kirleticilerin giderilmesinde kullanılmaktadır.<br />
Pıhtılaştırma <strong>ve</strong> yumaklaştırma işlemleri için<br />
kullanılan <strong>ve</strong> nispeten ucuz, ancak hazırlanması <strong>ve</strong><br />
işletmesi zahmetli olan kimyasal dozaj maddeleri<br />
(Alüm, Demir klorür, Demir sülfat, Kireç vb.) yerine<br />
bugün modern tesislerde, uygun anyonik <strong>ve</strong>ya katyonik<br />
polielektrolitler yaygın bir şekilde kullanılmaktadır.<br />
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996 43
Uygun polielektrolit kullanımı ile bir taraftan birden<br />
fazla kimyasal madde kullanımı önlenmekte, diğer<br />
taraftan daha az çamur ortaya çıkmakta <strong>ve</strong> arı<strong>tma</strong> tesislerinin<br />
en pahalı ekipmanı olan çamur susuzlaştırma<br />
ünitesinin küçülmesi mümkün olmaktadır.<br />
Kimyasal Oksidasyon <strong>ve</strong>ya Redüksiyon : Atıksu<br />
arıtımında kimyasal reaksiyonlar ile, istenmeyen, tabiata<br />
zararlı birtakım maddelerin bir sonraki arıtım<br />
kademesinde arıtılabilecek hale getirilmesidir. Pamuklu<br />
tekstil suyunda bulunabilecek Krom + 6, fenol<br />
gibi maddelerin giderimi için kullanılırlar.<br />
İyon Değiştirme : Bir tank içine yerleştirilen 0.2-<br />
2 mm. çapında granül halindeki doğal <strong>ve</strong>ya çoğunlukla<br />
sentetik yapılı reçinelerin, üzerlerinden geçirilen<br />
su <strong>ve</strong>ya atıksu içindeki metal iyonlarının, bazı<br />
organik maddelerin <strong>ve</strong> nitrat, klorür, sülfat gibi bazı<br />
tuzların gideriminde kullanılmasıdır. Genelikle suyun<br />
geri kazanılması istenen proseslerde son üniteler olarak<br />
yeralırlar.<br />
Adsorbsiyon : En çok tatbik edilen adsorbsiyon<br />
işlemi, aktif karbon kullanarak yapılır. Atıksu içerisindeki<br />
erimiş değişik kökenli organik <strong>ve</strong> inorganik<br />
maddeleri tu<strong>tma</strong>k için kullanılır. Özellikle son yıllarda<br />
uygulaması çok artan toz aktif karbonun havalandırma<br />
havuzunda aktif çamura dozlanması, arı<strong>tma</strong><br />
<strong>ve</strong>rimini çok iyi etkilemekte <strong>ve</strong> ila<strong>ve</strong> kimyasal<br />
madde kullanımını en aza indirmekte <strong>ve</strong> çoğu halde<br />
de gereksiz kılmaktadır. Bu şekilde renk giderimi yanında<br />
ila<strong>ve</strong> BOI <strong>ve</strong> KOI giderimi sağlanmakta, tesis<br />
için gerekli alan ihtiyacı <strong>ve</strong> enerji sarfiyatı azalmakta<br />
tesisin işletilmesi daha basitleşmektedir.<br />
Dezenfeksiyon : Dezenfeksiyon, atıksu içinde hastalık<br />
yapıcı organizmaların genellikle kısmen yok<br />
edilmesi <strong>ve</strong>ya etkisiz hale getirilmesi işlemidir. Son<br />
yıllarda özelikle ozon <strong>ve</strong> ultraviyole dezenfeksiyon<br />
usûlleri çok ağırlık kazanmıştır.<br />
Renk giderme: Ayrı bir kimyasal arı<strong>tma</strong> prosesi<br />
olmamasına rağmen, pamuklu tekstil atıksuyunun en<br />
belirgin parametresi olan renk gideriminin, arı<strong>tma</strong> tesisi<br />
kurulmasında önemli bir yeri vardır. Kullanılan<br />
boyanın cinsine bağlı olarak atıksu içinde renk, çözünmüş<br />
<strong>ve</strong>ya kolloidal yapıda bulunabilir. Kolloidal<br />
renk uygun kimyasal madde <strong>ve</strong>ya maddeler kullanarak,<br />
kimyasal pıhtılaştırma ile %80-95 <strong>ve</strong>rimle<br />
giderilebilir. Çözünmüş renk ise aktif karbon vasıtasıyla<br />
%95-98 <strong>ve</strong>rimle giderilebilir.<br />
3.4. İleri <strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong> Prosesleri<br />
Kullanılmış suyun ileri derecede arıtılarak tekrar<br />
proseste kullanılması için tatbik edilebilecek proseslerdir.<br />
Başlıcaları buharlaştırma, diyaliz, ultra filtrasyon<br />
<strong>ve</strong> ters osmoz işlemleridir. Henüz yurdumuzda<br />
pek yaygın olarak atıksu arı<strong>tma</strong> tesislerine girememişlerdir.<br />
Ayrıca bu ünitelerin kullanılması için<br />
44 R! TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ/ Çevre Özel Sayısı 1996<br />
atıksu önceden fiziksel, kimyasal <strong>ve</strong> biyolojik arı<strong>tma</strong><br />
<strong>ve</strong>ya arı<strong>tma</strong>lar<strong>dan</strong> geçirilmelidir.<br />
3.5. Çamur Şartlandırma <strong>ve</strong> Susuzlaştırma<br />
Prosesleri<br />
Atıksu arı<strong>tma</strong> teknolojilerinin temeli, alıksuyun<br />
bünyesinde bulunan askıdaki, çözünmüş <strong>ve</strong>ya kolloidal<br />
maddeleri çökelebilir duruma getirerek su ortamın<strong>dan</strong><br />
ayırmaktır. Ancak atıksuyun kirlilikten<br />
arınması, kirlenmenin yok olduğu anlamına gelmez.<br />
Kirlenme bu kez konsantre bir şekilde (özellikle kimyasal<br />
çöktürme işleminde) arı<strong>tma</strong> çamuru olarak karşımıza<br />
çıkar. <strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong> çamurları ön çökeltim çamuru,<br />
kimyasal çamur <strong>ve</strong> biyolojik çamur olmak ü?erc üç<br />
ana grupta toplanabilir.<br />
Biyolojik çamurda yaklaşık % l, ön çökeltme çamurunda<br />
ise % 3-5 katı madde bulunur. Kimyasal<br />
çamur ise, giderilen kirlilik cinsine <strong>ve</strong> kimyasal madde<br />
miktarına bağlı olarak % 2-4 arasında katı madde ihtiva<br />
eder. Yüksek oranda su ihtiva eden bu çamurların<br />
işlenmeleri <strong>ve</strong> susuzlaştırılmaları genellikle anıma tesislerinin<br />
en problemli <strong>ve</strong> en pahalı üniteleri <strong>ve</strong> proseslerini<br />
gerektirmektedir. Bu sebeple çamur çürütme<br />
<strong>ve</strong> susuzlaştırma ekipmanlarının boyutlarını küçültebilmek<br />
için, çamur tasfiye tesisleri kurulmalıdır.<br />
Bugün yurdumuzda genellikle u/un havalandırmalı<br />
biyolojik proses tercih edildiğinden<br />
çamur ünitesine gelen çamur pek çok halde stabilize<br />
olmaktadır. Bu sebeple ila<strong>ve</strong> bir stabili/asyon tankına<br />
ihtiyaç yoktur. Ancak çamur içindeki katı madde yüzdesini<br />
arttırmak <strong>ve</strong> fazla yükünü azal<strong>tma</strong>k için yoğunlaştırma<br />
(kalınlaştırma) işlemi daima uygulanmalıdır.<br />
Bunun için biyolojik <strong>ve</strong> kimyasal çamur<br />
ile varsa ön çökeltme çamuru bir tankta toplanırlar.<br />
Uygun bekletme süresi ile çamur konsantrasyonu yaklaşık<br />
%3-6 mertebesine yükselir. Çamurun karakterine<br />
uygun olarak dozlanacak bir polielektrolit<br />
ile çamur flokları büyütülür <strong>ve</strong> çamur susuzlaştırma<br />
ekipmanına gönderilir.<br />
Çamur keki (yaklaşık % 20-40 kurulukta) elde<br />
etmek için kullanılan en yaygın makinalar , l'iltrepres,<br />
belt-pres, santrifüj dekantör <strong>ve</strong> vakum i'iltıasyon<br />
ekipmanlarıdır. Son yıllarda çamur kuruluk oranı %<br />
18-20 olan vidalı çamur susuzlaştırma ınakinaları da,<br />
özellikle 8-10 m-Vh'den büyük çamur debilerinde ekonomik<br />
olabilmekte <strong>ve</strong> kullanım sahası bulmaktadır.<br />
Belt presler sürekli çalışması ile işletme kolaylığı<br />
sağlamakta ancak kek kuruluğu % 18-25 arasında çıkmaktadır.<br />
Bakım masrafı da nispeten yüksektir. Genellikle<br />
en kuru kek (% 30-60) filtre-preste elde edilmektedir.<br />
Ancak kesikli çalışması <strong>ve</strong> servis<br />
gerektirmesi dezavantajları yanında basit yapısı ile<br />
işletmede pek fazla problem çıkarmamaktadır.<br />
<strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong> tesisinden çıkan çamur keki özellikle
üyük debili işletmeler için, depolama zorluğu yara<strong>tma</strong>ktadır.<br />
Bu sebeple önümüzdeki yıllarda 5-6 işletmenin<br />
bir araya gelerek çamur yakma sistemleri<br />
kurması kaçınılmaz olacaktır.<br />
4. ÖN ARITMA TESİSLERİ<br />
Ön arı<strong>tma</strong>; bir <strong>ve</strong>ya birden fazla atıksuyun, bir<br />
merkezi <strong>ve</strong>ya bölgesel atıksu toplama <strong>ve</strong> arı<strong>tma</strong> sistemine<br />
<strong>ve</strong>rilmeden, bu ortak arı<strong>tma</strong> sistemine zarar<br />
<strong>ve</strong>rmeyecek şekilde <strong>ve</strong> kirletici yüklerini azal<strong>tma</strong>k<br />
için uygulanan özel amaçlı arı<strong>tma</strong> işlemleridir. Genellikle<br />
her kanalizasyon sistemi için tarif edilmiş bir<br />
deşarj standardı vardır <strong>ve</strong> kullanıcı her kuruluş kendi<br />
atıksuyunu bu standarda uygun hale getirmelidir. Ön<br />
arı<strong>tma</strong> prosesleri tekstil sektöründe bir şehir <strong>ve</strong>ya organize<br />
bölge kanalizasyonuna deşarj yapılacak ise, ilgili<br />
idare tarafın<strong>dan</strong> izin <strong>ve</strong>rilen limitlere kadar kısmi<br />
bir arı<strong>tma</strong> yapacak işletmeler için kullanılabilir.<br />
Genel olarak bir ön arı<strong>tma</strong> aşağıdaki sebeplerle<br />
yapılır.<br />
Kanalizasyon sisteminin korozyon <strong>ve</strong> tıkanmasının<br />
önlenmesi,<br />
Kanalizasyon sistemine <strong>ve</strong>rilen atıksuların ihtiva<br />
ettiği kirleticilerden ortak biyolojik arı<strong>tma</strong><br />
tesisinde giderilmesi mümkün olmayanların<br />
arıtılması,<br />
Ortak biyolojik tesise toksit etki yapacak kirleticilerin<br />
giderilmesi,<br />
<strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong> yapılma<strong>dan</strong> derin deniz deşarjı yapılacak<br />
atıksuların, evsel atıksu seviyesine<br />
kadar arıtılması,<br />
Ortak arı<strong>tma</strong> tesisinde çamur kalitesi problemi<br />
yapabilecek kirleticilerin giderilmesi.<br />
Bu sebepleri gidermek için atıksuda kontrol alımda<br />
tutulması gereken parametreler <strong>ve</strong> giderilme<br />
prosesleri şöyledir.<br />
pH (Dengeleme, pH ayarı)<br />
Yağ <strong>ve</strong> gres, (Yağ tutucu, flotasyon, kimyasal<br />
çöktürme)<br />
AKM, (Çökeltme, flotasyon, ızgara)<br />
Ağır metaller, (Kimyasal arı<strong>tma</strong>, iyon değişimi)<br />
Toksit organik<br />
maddeler parçalanabilir<br />
Organik maddeler, (Biyolojik arı<strong>tma</strong>)<br />
Sıcaklık, (Dengeleme)<br />
Sülfür, (Kimyasal oksidasyon)<br />
BOI yükü (Dengeleme, biyolojik arı<strong>tma</strong>)<br />
KOI yükü (Kimyasal arı<strong>tma</strong>)<br />
5. TAM ARITMA TESİSLERİ<br />
İsminden anlaşılacağı üzere bir atıksuyun kendi<br />
sınıflandırılmasına uygun olarak alıcı ortam deşarj<br />
standardlanna kadar arıtılması istenince, tam arı<strong>tma</strong><br />
tesislerine ihtiyaç duyulur.<br />
Atıksu kaynağının bulunduğu yerde bir kanalizasyon<br />
sistemi kurulmamış ise, bu tür yerlerde<br />
Çevre Kanunu <strong>ve</strong>ya Su Ürünleri Kanunu ilgili yönetmeliklerine<br />
göre tam arı<strong>tma</strong> yapmak gereklidir. Bu<br />
halde, arı<strong>tma</strong> tesisinde kullanılacak proses <strong>ve</strong> üniteler<br />
atıksuyun debi <strong>ve</strong> karakteristiklerine bağlıdır. Dikkat<br />
edilmesi gereken husus, ön arı<strong>tma</strong>ya göre daha pahalı<br />
<strong>ve</strong> kompleks olacak tam arı<strong>tma</strong> tesisi için, aşağıda sayılan<br />
kriterlerin muhakkak göz önünde bulundurularak<br />
karar <strong>ve</strong>rilmesidir.<br />
6. EN UYGUN ARITMA TEKNOLOJİSİ<br />
SEÇİMİ <strong>ve</strong> TEKLİF<br />
DEĞERLENDİRİLMESİ<br />
En uygun arı<strong>tma</strong> teknolojisi kavramı ile ön <strong>ve</strong>ya<br />
tam arı<strong>tma</strong> yapacak bir işletmenin, atıksu debi <strong>ve</strong><br />
kompozisyonuna bağlı olarak <strong>ve</strong> kendi özel şartlarını<br />
da dikkate alarak , yukarıda bahis edilen arı<strong>tma</strong> proseslerinden<br />
bir <strong>ve</strong>ya birden fazlası ile yeterli <strong>ve</strong> gü<strong>ve</strong>nli<br />
bir arı<strong>tma</strong> tesisi kurması ifade edilmektedir.<br />
Genel olarak bir atıksu arı<strong>tma</strong> tesisi kurulurken<br />
aşağıdaki faktörler göz önünde bulundurulmalıdır:<br />
Deşarj limitlerini sağlamada yeterlilik <strong>ve</strong> gü<strong>ve</strong>nirlilik,<br />
Yer ihtiyacı,<br />
İşletme maliyeti, enerji sarfiyatı,<br />
- İlk yatırım maliyeti,<br />
İşletme kolaylığı,<br />
Kendi kendine denetim imkanı, otomasyon,<br />
Çamur kontrolü, tasfiyesi,<br />
Geri kazanma imkanları,<br />
Kullanılan ekipmanların malzeme <strong>ve</strong> kalitesi.<br />
İşçilik kalitesi,<br />
Bakım, yedek parça imkanı,<br />
Eğitim <strong>ve</strong> işletmeye alındıktan sonraki servis<br />
imkanları,<br />
- Garantiler.<br />
Örneğin yurdumuzda çok sayıda bulunan dokunmuş<br />
kumaş terbiyesi <strong>ve</strong> boyası yapan bir pamuklu<br />
tekstil fabrikasında, bu kriterlerin dikkate alınmasıyla<br />
seçilecek en uygun arı<strong>tma</strong> teknolojisi;<br />
Dengeleme, kaba <strong>ve</strong> ince ızgaralama, pH ayarlama,<br />
Uzun havalandırmalı aktif çamur ile biyolojik<br />
arı<strong>tma</strong>,<br />
Çamur kalınlaştırma <strong>ve</strong> susuzlaştırma<br />
olarak söylenebilir.<br />
Bu teknoloji <strong>ve</strong> gerektirdiği prosesler çok özel<br />
arı<strong>tma</strong> ihtiyaçları dışında hemen hemen bütün ciddi<br />
uygulayıcılar tarafın<strong>dan</strong> bilinmektedir. Pek çok prosesin<br />
akım şemaları ders kitaplarında bile <strong>ve</strong>rilmektedir.<br />
Ancak bir arı<strong>tma</strong> tesisinin başarılı olabilmesi,<br />
esas olan proses yanında ekipman <strong>ve</strong><br />
malzeme seçimi, çamur giderilmesi, otomatik kontrol<br />
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996 45
gibi tecrübeye dayanan detay mühendislik konularında<br />
ya<strong>tma</strong>ktadır. Bu konularda zayıf olan <strong>ve</strong> devamlı<br />
işletme problemleri yaratan, denenmemiş, çalışma<br />
şartlarına uygun olmayan arı<strong>tma</strong> tesisleri,<br />
daima işletmelerin başına problem olmaktadır. Bu tip<br />
tesislere ucuz olduğu için rağbet edilmekte, ancak maalesef<br />
daima başarısız olunmaktadır.<br />
Problemsiz bir işletme <strong>ve</strong> proses gü<strong>ve</strong>nirliliği açısın<strong>dan</strong><br />
atıksu arı<strong>tma</strong> tesislerinde kullanılması önerilen<br />
elektro-mekanik ekipmanların ana tipleri şöyle belirlenebililr.<br />
- Atıksu Terfi Pompaları: Kendinden emişli, dalgıç<br />
<strong>ve</strong>ya burgulu arşimet pompaları.<br />
- Izgaralar : Düz <strong>ve</strong> dairesel çubuklu mekanik,<br />
döner, statik, vidalı, tambur bantlı, titreşimli, adım<br />
tipi ızgaralar.<br />
- Havalandırıcılar : Direkt tahrikli aqua-lator, jet<br />
aerotor, düşük hızlı düşey <strong>ve</strong>ya yatay milli, blowerdifüzör,<br />
saf oksijen, biodisk.<br />
<strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong> tesislerinde en fazla enerji tüketen ekipman<br />
havalandırıcılardır. Bu sebeple havuz geometrisi, yer<br />
ihtiyacı, gürültü, aerosal saçılması gibi faktörler de<br />
gözönünde bulundurularak en uygun işletme sarfiyatı<br />
yaratacak havalandırıcı tipi seçilmelidir. Başlangıçta<br />
ihtiyacı karşılar gibi görünen bir havalandırma sistemi,<br />
uygun dizayn edilmediği hallerde 5000-6000 m-V<br />
gün debisi olan bir tekstil fabrikasında, atıksu kirliliğine<br />
bağlı olarak yıllık 2-5 TL. milyar gereksiz<br />
46 • TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ/ Çevre Özel Sayısı 1996<br />
ENDÜSTRİYEL ATIKSU ARITIMINDA ALTERNATİF PROSESLER<br />
Serbest Yağ<br />
Çamur<br />
Takma<br />
Geri Kazanma<br />
Atıksu J— Kimyasal <strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong><br />
Biyolojik A'i<strong>tma</strong><br />
Geri Kazanma<br />
Yakma<br />
enerji sarfiyatına sebep olabilmektedir. (l kWh =<br />
3.000.- TL. kabul edilmiştir.)<br />
- Çökeltme Tankları : Sonsuz vidalı motorlu redüktörlü<br />
çevresel <strong>ve</strong>ya merkez tahrikli, dönü <strong>ve</strong>ya<br />
sabit köprülü, yüzey <strong>ve</strong> dip sıyırıcılı, bağımsız mafsallı<br />
siy inci kollu, savak <strong>ve</strong> dalgıç perdeli, köpük<br />
toplam mekanizmalı, savak temizleme fırçalı, çamur<br />
kalınlaştırma tankları için ila<strong>ve</strong> olarak flok karıştırma<br />
çubukları.<br />
- Kimyasal Madde Dozaj Pompaları : Vid ılı, havalı,<br />
santrifüj pompalar.<br />
- Kimyasal Madde Tankları : Poliprcpilcn, polietilen,<br />
paslanmaz <strong>ve</strong>ya uygun boya ile kaplanmış<br />
karbon çelik malzemeden yapılmış, gerekli karıştırıcı<br />
ile teçhiz edilmiş, tercihen otomati < kuru<br />
madde beslemeli.<br />
- Yoğun Çamur Pompaları : Vidalı, havalı, piston<br />
pompalar. (1-16 bar basınca uygun <strong>ve</strong> debi ayar<br />
özellikli)<br />
- Çamur Susuzlastırma Ekipmanları: Filtre pres<br />
(Polipropilen plakalı), beltpres, santrifüj dekan ör.<br />
<strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong> tesislerinin en pahalı ekipmanıdır. Çamur<br />
kuruluk oranı, enerji sarfiyatı, koku, yer ihtiyacı, çalışma<br />
sıklığı, çamur miktarı gözönünde bulundurularak<br />
seçilmelidir.<br />
- Otomasyon : Atıksu arı<strong>tma</strong> tesislerinde prosesin<br />
izlenmesi <strong>ve</strong> kontrolü için en azın<strong>dan</strong> pH, redo>, debi,<br />
çözünmüş oksijen, sıcaklık, basınç, seviye <strong>ve</strong> /,aman
ORGAN*<br />
KABA KATILAR<br />
ÇAPMOmm<br />
MCTÂUİR<br />
KOLUMDA*.<br />
INC€ ASKIDA<br />
KONSANTRE<br />
AKIŞKAN VTYA<br />
ÇAMURLA*<br />
ANAEROBlKÇOfiOTMF<br />
1 ; ' OAMLR<br />
PROTEİN GERİ KAZANIMI<br />
KiMYASAL OKJHOASYON<br />
NEDOKS<br />
ÇÖKELTME -<br />
YOZDORME .<br />
FR.TRASYON<br />
KOAOU-ASYON<br />
ULTRAF1TRASYON<br />
KOAOOUSYOH<br />
ÇÖKELTME<br />
YOZDORME<br />
FILTRASYON<br />
ÇAMUR IŞIENMMI<br />
ölçme, kontrol <strong>ve</strong> kayıt cihazları bulunmalıdır. PLC<br />
sistemler <strong>ve</strong> bilgisayar yardımıyla tesis büyüklüğüne<br />
bağlı olarak 10-40.000.- DM'lık bir ilk yatırım maliyeti<br />
ile ilgili mühendis kendi odasına yerleştirdiği<br />
bir bilgisayar ile arı<strong>tma</strong> tesisini denetleyebilmekte <strong>ve</strong><br />
gerekli komutları <strong>ve</strong>rebilmektedir. Otomasyon sayesinde<br />
işletme kolaylığı, personel giderlerinde tasarruf,<br />
kimyasal madde giderlerinde tasarruf, fazla<br />
çamur miktarını azal<strong>tma</strong> <strong>ve</strong> enerji sarfiyatında minimizasyon<br />
mümkün olmaktadır. Otomasyonun sağlayacağı<br />
tasarruf maliyetini kısa sürede geri ödeyecektir.<br />
- Garantiler : <strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong> tesisinde; arıtılmış suyun,<br />
istenen deşarj standardlarını sağlayacak şekilde proses<br />
garantisi olmalıdır. Elektro-mekanik ekipmanlar<br />
içinde bir yıl tam garanti <strong>ve</strong> sonrası için yedek parça<br />
<strong>ve</strong> servis garantisi olmalıdır.<br />
Başta çevre mühendisliği olmak üzere, inşaat, makina.<br />
kimya, elektrik, enstrüman gibi pek çok mühendislik<br />
disiplinini içine alan arı<strong>tma</strong> tesisleri yapımı,<br />
BiYOLOJiK<br />
ARITMA<br />
muhakkak suretle konusunda belli bir seviyeye gelmiş,<br />
iyi referanslara sahip, gereken bilgi <strong>ve</strong> personel<br />
kadrosuna haiz <strong>ve</strong> istikrarlı çalışan arı<strong>tma</strong>cı firmalar<br />
tarafın<strong>dan</strong> kurulmalıdır.<br />
Ucuz tesislerin zamanla en pahalı <strong>ve</strong> işlemeyen<br />
tesisler haline gelebileceği <strong>ve</strong> en çok arı<strong>tma</strong>yı yapanın<br />
genellikle en iyi değil, en pahalı sistem olduğu<br />
unutulma<strong>dan</strong>, optimum arı<strong>tma</strong> <strong>ve</strong>rimini en ekonomik<br />
<strong>ve</strong> kullanışlı şartlan ile gerçekleştiren arı<strong>tma</strong> tesisleri<br />
kurulmalıdır. Bir arı<strong>tma</strong> leşinin fiyatı; seçilen<br />
ekipmanları, gü<strong>ve</strong>nirliliği, işletme giderleri <strong>ve</strong> sağladığı<br />
avantajlara göre mukayese edilmelidir. Bu<br />
ciddi yaklaşımlar gözardı edilirse <strong>ve</strong> mecburiyetler<br />
karşısında baştan savma tesisler kurulursa, maalesef<br />
başarısız <strong>ve</strong> muhtemelen problem kaynağı bir tesis<br />
ortaya çıkar. Endüstriyel kuruluşlarda işletmeci personel,<br />
kendi ana üretim hattı <strong>ve</strong> prosesi yanında arı<strong>tma</strong><br />
tesisini sık sık problem çıkaran bir ünite olarak<br />
bulmamalıdır. Bu sebeple bir endüstriyel tesisin kurulmasında<br />
gösterilen hassasiyet o tesisin arı<strong>tma</strong> sis-<br />
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996 47
temi için de kesinlikle gösterilmelidir. <strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong> tesislerinin<br />
bir kere <strong>ve</strong> doğru olarak yapılması gerektiği<br />
unutulmamalıdır.<br />
KAYNAKÇA<br />
- Pollution Engineering Flow Sheets, Cheremisinoff<br />
P., Pudvan Publishing Co., 1988.<br />
- Wastewater Treatment Pocket Handbook,<br />
Cheremisinoff P., Pudvan Publishing Co.,<br />
1987.<br />
- Wastewater Systems Engineering, Dr. H.W.<br />
Paker., Prentice-Hall, 1975.<br />
Endüstriyel Atıksuların Ön <strong>Ar</strong>ıtılması, İSO-<br />
SKATMK, 1991.<br />
- Atıksu <strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong> Sistemleri, Kimya Müh. Odası,<br />
1991.<br />
- <strong>Ar</strong>ı<strong>tma</strong> Tesisi Teklifleri Değerlendirilmesi, <strong>Ar</strong>biogaz<br />
A.Ş., Çevreted Dergisi 1993.<br />
- Environmental Pollution Control, Textile Processing<br />
Industry, EPA, 1978.<br />
48 • TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ / Çevre Özel Sayısı 1996<br />
Tekstil Endüstrisi, İTÜ., UYGAR, 19S4.<br />
KAT KALORİFERİ<br />
BUHAR KAZANLARI<br />
BRÜLÖRLER<br />
RADYATÖRLER<br />
KALORİFER KAZANLARI VE<br />
TÜM KALORİFER TESİSATI<br />
İŞLERİNİZDE<br />
HİZMETİNİZDEYİZ.<br />
Mak. Yük. Müh. Halit DEMİREl - Mak. Müh. Elif DEMİREL<br />
Tel.: 0.262.321 35 44- 321 31 88 • Fax: 0.262.322 34 10<br />
Yeni Cuma Tahsin Marmara Sok. No.: 4 İZVIİT
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ/Çevre Özel Sayısı 1996 • 49
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ DERGİSİ<br />
REKLAM ŞARTNAMESİ<br />
İLAN ŞARTNAMESİ<br />
1. TANIMLAR<br />
Bu şartnamede <strong>TMMOB</strong> <strong>Makina</strong> Mühendisleri Odası istanbul Şubesi "ODA", ODA süreli yayını Tesisat Mühendisliği Dergisi<br />
"DERGİ", Dergiyi yayına hazırlayan Mavi Tanıtım <strong>ve</strong> Pazarlama Ltd. Şti. "YAPIMCI" <strong>ve</strong> dergiye ilan <strong>ve</strong>ren kuruluş "FiRMA" olarak<br />
anılır.<br />
2. KAPSAM<br />
Şartnamenin kapsamı, ODA'nın süreli yayını DERGİ'de üretim <strong>ve</strong> hizmetlerini tanı<strong>tma</strong>k <strong>ve</strong> duyurmak isteyen FİRMA'larca belirtilen<br />
koşullarda ilan <strong>ve</strong>rilmesi işleridir.<br />
3. İLAN KOŞULLARI<br />
3.1 DERGİ'nin sayfa boyutları 19.5x27.5 cm'dir. Reklamlar silme 19.5x27.5, çerçe<strong>ve</strong>li 18.5x26.5 ebatlarında foziti 1<br />
ofset film<br />
plarak gönderilir.<br />
3.2 ilan bedelleri aşağıdaki tabloda yer almaktadır. Bu bedellere KDV eklenecektir.<br />
3.3 Film gönderilmemesi halinde film bedeli FİRMA tarafın<strong>dan</strong> ödenir.<br />
3.4 ODA gerektiğince ilan bedellerini <strong>ve</strong> koşullarını değiştirebilir, sözleşme yapan firmalar bu durum<strong>dan</strong> etkiler mez<br />
4. ÖDEME KOŞULLARI<br />
4.1 DERGİ yayınlandıktan sçnra 2 adet DERGİ, FİRMA'nın bu DERGİ'de yayınlanan reklamların tutarını belirte -ı YAPIMCI'nın<br />
açık faturası ile birlikte FİRMA'ya gönderir.<br />
4.2 Reklam bedeli fatura tarihinden başlayarak en geç 15 gün içerisinde nakit olarak aşağıda <strong>ve</strong>rilen YAPIMCI hesabına yatırılır<br />
<strong>ve</strong>ya 15 günü geçmeyecek vade ile çek düzenlenebilir, YAPIMCI gerektiğinde tahsilat için eleman yolla ,'abil>r.<br />
4.3 FİRMA yapılan ödemelerde, ödeme ile ilgili YAPIMCI faturasının tarih <strong>ve</strong> numarası ile reklamın yayınlancığı DERGİ sayısını<br />
belirtir.<br />
4.4 Fatura bedelinin sözleşmede belirtilen opsiyon<strong>dan</strong> sonra denmesi durumunda aylık %8 gecikme farkı alınır<br />
4.5 Süresinde yapılmayan ödemelerde YAPIMCI tek taraflı olarak sözleşmeyi fesh etmek hakkına sahipti •. Bu gibi durumlarda<br />
FİRMA'ya öncelikli faturalarda yapılan indirimler, ek bir fatura kesilerek geri alınır.<br />
5. DİĞER KOŞULLAR<br />
5.1 Şartname konusu işlerin yürütülmesinde FİRMA'nın adresine yapılacak bildirim aynı gün FİRMA'ya yapılmış sayılacaktır.<br />
5.2 Uyuşmazlıklar <strong>ve</strong> ortaya çıkacak yeni durumların görüşmeler yoluyla çözülmesi esastır. Çözülenemeyen uyuşmazlıklar<br />
için Ankara Mahkemeleri <strong>ve</strong> icra Daireleri yetkilidir.<br />
5.3 Bu şartname, 1 Ocak 1995 tarihinden itibaren geçerli olup 5 madde olarak düzenlenmiştir.<br />
^^~ ^^İLAN SAYISI<br />
İLAN YERİ^ ~^^^<br />
ARKA KAPAK - RENKLİ<br />
ÖN İÇ KAPAK-RENKLİ<br />
ARKA İÇ KAPAK-RENKLİ<br />
İKİNCİ KAPAKLAR*-RENKLİ<br />
İÇ SAYFALAR-RENKLl<br />
İÇ SAYFALAR-SİYAH-BEYAZ<br />
1/2SAYFALAR-RENKLİ<br />
1/2 SAYFALAR-SİYAH-BEYAZ<br />
1/4 SAYFALAR-RENKLİ<br />
1/4 SAYFALAR-SİYAH-BEYAZ<br />
TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ DERGİSİ 1996 YILI İLAN FİYATLARI<br />
1 SAYI<br />
İLAN BEDELİ<br />
52.200.000.-<br />
41.300.000.-<br />
39.100.000.-<br />
32.600.000.-<br />
26.100.000.-<br />
17.400.000.-<br />
15.200.000.-<br />
10.900.000.-<br />
8.700.000.-<br />
6.500.000.-<br />
2 SAYI<br />
İLAN BEDELİ<br />
49.600.000.-<br />
39.300.000.-<br />
37.200.000.-<br />
31.000.000.-<br />
24.800.000.-<br />
16.500.000.-<br />
14.500.000.-<br />
10.300.000.-<br />
8.300.000.-<br />
6.200.000.-<br />
3 SAYI<br />
İLAN BEDELİ<br />
47.000.000.-<br />
37.200.000.-<br />
35.200.000.-<br />
29.400.000.-<br />
23.500.000.-<br />
15.700.000.-<br />
13.700.000.-<br />
9.800.000.-<br />
7.800.000.-<br />
5.900.000.-<br />
4 SAYI<br />
İLAN BEDELİ<br />
44.400.000.-<br />
35.100.000.-<br />
33.300.000.-<br />
27.700.000.-<br />
22.200.000.-<br />
14.800.000.-<br />
13.000.000.-<br />
9.200.000.-<br />
7.400.000.-<br />
5.500.000.-<br />
5 SAYI<br />
İLAN BEDELİ<br />
41.800.000.-<br />
33.000.000.-<br />
31.300.000.-<br />
26.100.000.-<br />
20.900.000.-<br />
14.000.000.-<br />
12.200.000.-<br />
8.700.000.-<br />
7.000.000.-<br />
5.200.000.-<br />
6 SAYI<br />
LAN BEDELİ<br />
39.200.000.-<br />
31.000.000.,<br />
r?9.4f)0.000.-<br />
I Î4.500.000.-<br />
I 9.600.000.-<br />
I 3.000.000.-<br />
I 1.400.000.-<br />
| H. 200.000.-<br />
[ 3.500.000.-<br />
I 1.900.000.-<br />
İÇ TANITIM" BÖLÜMÜ 52.200.000.- 49.600.000.- 47.000.000.- 44.000.000.- 41.800.000.- | £9.200.000.-<br />
İNSERT<br />
L:<br />
Peşin Ödeme: ilan bedelinin tamamının Sözleşme imzalandığında nakit olarak YAPIMCI banka hesap numarısana j atırılması<br />
durumunda DERGİ'de yayınlanacak ilanlara % 20 indirim uygulanır.<br />
* İkinci Kapak: Ön kapaktan hemen sonra gelen sayfalar.<br />
"İç Tanıtım Bölümü: Derginin tam ortasında yer alan 4 sayfadır (2'si karşılıklı) - (İlan bedeli iKi sayfa için geçerlidir.)<br />
Akbank Kadıköy Şubesi: Hesap No.: DHN/0054592/01 -1<br />
Yapı Kredi Kadıköy Şubesi: Hesap No.: 1140412-8<br />
Şekerbank Kadıköy Şubesi: Hesap No.: 32012 76-4
.-••
JîJD<br />
BELGELİ C<br />
*.<br />
il 'lîft<br />
H* M t* 1<br />
-<br />
ARIVIATUREIM