iklimlendirme sistemlerinin tan?t?m? ve teknolojik geli?meler konferans?
iklimlendirme sistemlerinin tan?t?m? ve teknolojik geli?meler konferans?
iklimlendirme sistemlerinin tan?t?m? ve teknolojik geli?meler konferans?
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
tmmob<br />
makina mühendisleri odası<br />
İKLİMLENDİRME SİSTEMLERİNİN<br />
TANITIMI VE TEKNOLOJİK<br />
GELİŞMELER KONFERANSI<br />
MMO Yayın No: 220<br />
BİLDİRİLER KİTABI<br />
5-6 HAZİRAN 1999<br />
İSTANBUL
tmmob<br />
makina mühendisleri odası<br />
Sümer Sok. No : 36/1-A Kızılay / ANKARA<br />
Tel : 0312 - 231 31 59 - 231 31 64<br />
Faks : 0312 - 231 31 65<br />
MMO Yayın NO : 220<br />
ISBN : 975 - 395 - 309 - 7<br />
Bu kitabın yayın hakkı MMO'ya aittir.<br />
Kitabın hiçbir bölümü değiştirilemez, alıntı yapılamaz MMO'nun<br />
izni olmadan kitabın hiçbir bölümü elektronik, mekanik fotokopi<br />
vs. yollarla kopya edilip kullanılamaz.<br />
Dizgi : MMO İs<strong>tan</strong>bul Şube<br />
Baskı : Dilek Ofset Matbaacılık - Cilt <strong>ve</strong> Kırtasiye<br />
Tel. : 0212 522 42 34 Faks: 0212 526 31 11
HAVALANDIRMA İKLİMLENDİRME TESİSLERİNDE<br />
TEST, AYAR VE DENGELEME<br />
-mum AŞ<br />
Bildiğiniz gibi gn'Üşın-j û^-erde, Test, -.yar v* Dengeleme (TAB) Isıtma<br />
Soğutma vs. gib; cıiğer disiplin daliarıns; benzer şekilde ayrı' bir taahhüt grubu<br />
parafından gerçekleştirilmektedir. Ülkemizde henüz bu konuda profesyonel<br />
kadrolar <strong>ve</strong> firmalar oluşmadığı için oiğer birkaç konuda olduğu gibi bu<br />
işiem'de mekanik tesisat taahhüt grubuna yüklenmiştir.<br />
Yest, Ayar <strong>ve</strong> Dengeleme Prosedürünü ele -almadan ev<strong>ve</strong>l bu sahada<br />
kullanılan ölçü aletlerini bir inceleyelim.<br />
U MANOMETRE<br />
Hava <strong>ve</strong> hidronik sistemlerinde kısmi vakum <strong>ve</strong> pozitif basıncı ölçmekte<br />
kullanılan basit bir manometredir. Milimetre su sütunu <strong>ve</strong>ya inch su sütunu<br />
skalalalı tipleri uluslararası alanda kullanılmaktadır. U manometreler çeşitli<br />
ebatlarda olmakla beraber, 250 pa üzeri basınç düşü berinde (filtre, serpantin,<br />
fan, terminal ünitesi, kanal parçası gibi) kullanılması uygundur. 250 pa altı<br />
basınç farklar, ;çin kullanılması pek tavsiye edilmez. Şekil-1-<br />
EĞİMLİ / DİK MA.MOMETRE<br />
Bir dik'bir'de eğimli iki adet skalası olan bu manometrenin eğinli skalası ile<br />
250 pa altı basınç farkını doğru olarak ölçmek mümkün iken, dik skala ile daha<br />
yüksek değerleri ölçmek mümkündür. 3u manometre; pitot lube ile <strong>ve</strong>ya statik<br />
prob'e* ile birlikte basınç<strong>ve</strong>ya hava hızını ölçmekte kullanılırlar. Şekil-2<br />
ELEKTRONİK (D.GITAL) MA.\ CMV.CTRE<br />
Elektronik m&norrıcıre.o:' ÇCK aüşük basınç değerltrini doğru olarak ölçmek<br />
üzere taoarlanmışlc'c.r. kullanım sahası 0.025-15,000 pa dır. Bu tip<br />
manometrelerde hava debisi v* hız, barometrik basınca <strong>ve</strong> sıcaklığa bağlı<br />
olal-ak otomatik bir şekilde düzeltilmekledir. Bu aletlerin bazılarmda sıcaklık<br />
ölçme gibi ila<strong>ve</strong> fonksiyonlarda me/cuttur. Pitot-tube <strong>ve</strong>ya statik basınç prob'u<br />
ile birlikte kullanılırlar. Bu aletler hız gridleri ile birlikte HEPA filtre çuışında,<br />
davlumbaz ağzında <strong>ve</strong> serpantin yüzeyinde hız ölçmede kullanılırlar.<br />
PİTOT-TUBE<br />
S<strong>tan</strong>dart bir Pitot-tube uygun bir manometre ile kullanılarak kanal içerisindeki<br />
hava hızını basit olarak ölçme imkanı sağlar. Pitot-tube iç içe iki adet tüp<br />
borudan oluşmuştur.<br />
iç lüb'ün uç çıkışına bağlanan bir manometre ile toplam basınç (TP) okunabilir.<br />
Dış tüb'ün yah çıkışına bağlanan bir manometre ile statik basınç (SP) statik<br />
basınç okunabilir.<br />
111
TEST VE DENGELEMENİN ÖNEMİ<br />
Her ısıtma <strong>ve</strong> klima sistemi tasarlanırken vazgeçilmez kriter, iç mekanda<br />
istenen konfor koşullarını temin ederken, rrJiyeti <strong>ve</strong> işletme problemlerini<br />
minimum değerde tutabilmektir.<br />
oünümüzde, insanların üretimdeki performanslarının nasıl daha iyileştirileceği<br />
Konusunda yapılan araştırmalar, bu konuda "iç mekan hava kalitesi"nin çok<br />
et.
HAVA DAĞITIM SİSTEMLERİNDE DENGELEME<br />
Ülkemizde birçok konuda olduğu gibi bu konuda da <strong>geli</strong>ştirilmiş bir s<strong>tan</strong>dart<br />
mevcut değildir. Amerikada konu ile ilgili "Associated Air Balance Council"<br />
Hava Dengeleme Konsülü tarafından dengeleme için ilk s<strong>tan</strong>dart prosedür<br />
1967 yılında "Saha Ölümleri <strong>ve</strong> Aletleri Ulusal S<strong>tan</strong>dartlarımın bir parçası<br />
olarak yayınlanmıştır.<br />
Daha sonra SMACNA (Sheet MetalAir Conditioning Contractors National<br />
Assosiation Inc.) tarafından daha kapsamlı <strong>ve</strong> her sistem için farklı metodlar<br />
yayınlanmıştır. Aşağıdaki uygulamalar hemen hemen tüm sistemler için geçerli<br />
sayılabilecek genel bir prosedeürün özetidir.<br />
ON HAZIRLIKLAR<br />
I Öncelikle uygulmaya ait proje <strong>ve</strong> şartna<strong>meler</strong> temin edilmeli <strong>ve</strong> sistem iyice<br />
anlaşılmalıdır.<br />
iı. Sistemde uygulanan tüm makina <strong>ve</strong> ekipmanın teknik özellikleri, çizimleri,<br />
varsa seçime esa bilgisayar çuktıları temin edilmeli <strong>ve</strong> seçilen ekipmanın<br />
montajı yapılan ile aynı olup olmadığı etüd edilmelidir.<br />
m. Tüm sistemin kontrol cihazları dahil, tamamlanıp tamamlanmadığı kontrol<br />
edilmeli, gerekli ayar damperlerinin projelerde belirtilen yerlerde montajının<br />
yapılıp yapılmadığı iyice araştırılmalıdır.<br />
iv. Gerekli ayar <strong>ve</strong> test raporu formları hazırlanmalıdır.<br />
v. Kanal sstemi ile ilgili olarak test sonuçlarına yardımcı olacaK skeçler<br />
hazırlanmalıdır.<br />
vi. Otomatik kontrol sisteminin TAB çalışmalarını etkilemediğinden emin<br />
olunmalıdır.<br />
vıı. Hava dağıtımını <strong>ve</strong>ya toplanmasını etkileyebilecek her türlü etkenin önüne<br />
geçilmelidir. Pencereler kapatılmalı, asma tavanlar tamamlanmış olmalı,<br />
kapılar kapatılmalıdır <strong>ve</strong> buna benzer etkenlerin hava akımını etkilememesi<br />
teinin edilmelidir.<br />
vm. Otomatik ko.ıtrol cihazlarının TAB çalışmalarını etkilemesine engel<br />
olunmalıdır.<br />
ıx. Koşullar maksimum hava akışına olanak <strong>ve</strong>recek şekilde<br />
gerçekleştirilmelidir.<br />
113
G. KAÇAKLARIN TESPİT EDİLMESİ<br />
Yapılan ölçümler sonucu elde edilen değerler beklenenin üzerinde çıkarsa<br />
kaçakların azaltılması için aşağıdaki yöntemlerden birini kullanmak suretiyle<br />
kaçak tespit edilip önlenir <strong>ve</strong> test tekrarlanır. Aşağıdaki işlemler fan çalışır<br />
durumda iken yapılacaktır.<br />
1) Bakarak <strong>ve</strong> El yordamıyla: özellikle ilk bakışta görülmesi zor, kanalın arka<br />
tarafında kalan <strong>ve</strong> montajı esnasında işçinin zorlanmasından kaynaklanabilecek<br />
imalat eksiklikleri olabilir.Bunlar: Flanşlı imalatta conta, civata, somun<br />
eksiklikleri, flanşsız imalatta ise kanal birleşim noktalarının iyi<br />
dövülmemesinden doğan eksiklikler olabilir. Bu yöntem çok fazla miktarlarda<br />
hava kaçağı olması durumunda etkili olur.<br />
2) Dinleyerek : Kaçak yerlerinden çıkan hava orifısin geometrisi <strong>ve</strong><br />
kanal basıncına göre şiddeti değişen ıslık benzeri bir ses çıkarır.<br />
3) Hissederek '. Kanalın üzerinde (ağırlık kaçak noktaları olmak<br />
üzere) el gezdirilmek suretiyle kaçak olan yerler tespit edilebilir ( elin ıslak<br />
olması işi kolaylaştıracaktır.)<br />
4) Sabunlu su : Sabunlu su olası kaçak bölgelerine sürülüp<br />
gözlenir. Kaçi-k olması halinde baloncuklar oluştuğu gözlenecektir.<br />
5) Duman tabletleri : Bunlar yoğun bir şekilde duman çıkaran<br />
kapsüllerdir.^Duman, kaçak olan yerlerden çıkacağı için tespit edilmesi <strong>ve</strong><br />
kaçağın giderilmesi mümkündür.<br />
114
Bu iki çıkışı bir e#»k manometrenin iki ucuna bağlamak sureti ile hız basıncı<br />
(VP) okunabilir.<br />
Şekil-3 Şekil-4<br />
MEKANİK ANEMOMETRE<br />
Hava hızı ile hareket eden bir pervane <strong>ve</strong> buna bağlı bir hız göstergesi olan bu<br />
mekanik tip ölçü aleti ile menfez <strong>ve</strong> difüzörlerde; üfleme <strong>ve</strong> emme hava hızları<br />
ölçülmektedir. Şekil-5<br />
ELEKTRONİK ANEMOMETRE<br />
Bir pil ile çalışan bu ölçü aletlerinin direk digital <strong>ve</strong>ya analog okumalı tipleri<br />
mevcuttur.<br />
Digital okumalı tipler belirli bir zaman dilimi için ortalama, hız değeri tesbiti<br />
yapabilmektedir. Şekil-6, Şekil-7<br />
AKIŞ ÖLÇÜM DAVLUMBAZI<br />
Konik <strong>ve</strong>ya piramit şekilli bu bu cihaz ile,'bir menfez <strong>ve</strong>ya difüzörden çıkan<br />
havacın tamamı toplanıp, daha dar kesitli bo£az kısmından geçiririrken,<br />
buradaki ölçme cihazı ile havanın hızını ölçmek <strong>ve</strong> debisini doğru olarak tesbit<br />
etmek mümkün olmaktadır. Şekil-8<br />
TANIMLAR<br />
Mekanik tesisat sistemlerinde, tasar.m Koşullarını temin etmek üzere seçilen<br />
<strong>ve</strong> uygulanan, tüm makina <strong>ve</strong> ekipma.iıdrın test edilmesi, ayarlanması <strong>ve</strong><br />
dengelenmesi (TAB) proseslerinde aşağıdaki tabirler kullanılır.<br />
TEST : Belirli bir ekipmanın sayısal <strong>ve</strong>ya miktarsal performansının<br />
değerlendirilmesi işlemidir.<br />
AYAR :Terminal ünitelerinde tasarım değerlerine ulaşma!' için yapılan<br />
mekanik kısma <strong>ve</strong> ayarlama işlemleridir.<br />
DENGELEME : Spesifik tasarım büyüklüklerine bağlı olarak, bir sistemin belirli<br />
biı" bölümünde (ana hatta, alt branşmanda, alt branşmanda <strong>ve</strong>ya terminallerde)<br />
istenen değerlere ulaşılmasıdır.<br />
115
HAVA KANALLARINDA SIZDIRMAZLIK TESTİ<br />
Hava kanallarında sızdırmazlık testi DİN Normlarına göre<br />
yapılmalıdır. Sızdırmazlık testi DİN 24194 göre aşağıda belirtilen<br />
sıra ile yapılır.<br />
A - BÜRO ÇALIŞMASI<br />
B - SAHA ÇALIŞMASI<br />
A*İL- Sistemin sızdırmazlık sınıfı tayin edilir.<br />
Bu^sınıf 4 kategoride toplanır.<br />
Sınıf I =<br />
Sınıf II (Klas A) =<br />
Sınıf III (Klas<br />
Talep gerektirmeyen kanal »istemleri<br />
Örn : Garajlar, jimnastik <strong>ve</strong> spor<br />
- salonları için (kenetli) kanallar<br />
Büyük talep gerektiren kanal<br />
sistemleri :<br />
örn : Toplantı salonları, laboratuvar<br />
havalandırması, bürolar,<br />
has<strong>tan</strong>elerde normal kullanım<br />
alanları gibi<br />
özellikle yüksek talep gerektiren<br />
kanal sistemleri,:<br />
(geçmeli <strong>ve</strong>ya kaynaklı kanallar)<br />
Örn : Temiz oda alanları <strong>ve</strong> has<strong>tan</strong>elerin<br />
I. <strong>ve</strong> II. oda sınıfları içinde<br />
geçmeli kaballar<br />
£mi.f IV ,Klas C) = En yüksek talep gerektiren kanal<br />
sistemleri :<br />
Örn : Atom santralı, izotop <strong>ve</strong>ya ışın<br />
sistemleri için kaynaklı kanallar<br />
A.2- Seçilen sınıf<strong>tan</strong> sonra test basıncı tayin edilir.<br />
DİN 24194 göre sızdırmazlık testi 200, 400 <strong>ve</strong>ya 1000 pa<br />
basınçlarında yapılır.<br />
(ara basınçlar <strong>ve</strong> 1000 pa dan büyük basınçlardaki test özel<br />
istek üzerinede yapılabilinir)<br />
Sızdırmazlık faktörü basınca göre değişebilir.<br />
116-
sınıf<br />
Sınıf<br />
Sınıf<br />
Sınıf<br />
I<br />
II<br />
III<br />
IV<br />
- 2 -<br />
20j0 pa 400 pa 1000 pa<br />
0 .84<br />
0.28<br />
-<br />
0.093<br />
1t/san.m2<br />
n<br />
II<br />
-<br />
1. 32<br />
0. 44<br />
0. 15<br />
-<br />
2.40<br />
0.80<br />
0.27<br />
A.3- Test yapılacak olan kanalın (m2) hesap edilir.<br />
Kanal metrekareleri test makinesinin kapasitesine göre<br />
ayarlanmalıdır.<br />
örneğin : AIRFLOW LVLT test cihazının E kafası (0150)<br />
1000 pa.da max 163 m2 kanalı test edebilir. ' .<br />
Kaçak miktarı yüksek olan kanallarda kanal m2.sini düşük<br />
'tutmakta fayda vardır. Testin iyi netice <strong>ve</strong>rebilmesi için.<br />
Büro çalışmasını müteakip saha çalışmasına geçilir.<br />
Bİ.l- Hesaplanan kanal m2.sine göre, test edilecek sahadaki<br />
kanalların açık olan ağızları sızdırmaz bir şekilde<br />
kapatılmaktadır.<br />
B.2- Kapatılan kanala seçilen test makinası bağlantısı yapılır <strong>ve</strong><br />
test işlemine başlanır.<br />
B.3- Test yapılacak kanal test makinası ile istenen basınca<br />
çıkartılır. Basınç kendini stabilize edip Uç dakikalık bir<br />
zaman içinde değişmezse <strong>ve</strong> manometrede okunan diferansiyel<br />
basınç miktarı hesaplanan basınç miktarını tutuyorsa yapılan<br />
sızdırmazlık testi tamamdır, manometreden okunan diferansiyel<br />
basınç miktarı yüksek ise kanal sisteminde kaçak olduğu<br />
görülür.<br />
Kanaldaki kaçakların giderilmesini müteakip test işlemi<br />
tekrarlanır.<br />
Elde edilen bu sonuçlar ekli formda belirtilen hava kanalı<br />
test formuna geçirilerek karşılıklı olarak imza altına alınır.<br />
117<br />
Ahmet SÜMER
Şekil-S Mekanik Manometre<br />
118
Şekil-8 Akış Ölçüm Davlumbazı kullanarak<br />
damper ayarı yapılması<br />
119
STATİK<br />
BASINÇ<br />
TÜBÜ<br />
Ps» STATİK<br />
BASINÇ<br />
TOPLANT<br />
BASINÇ<br />
TÜBÜ<br />
Pt» TOPLAM<br />
BASINÇ<br />
FIIÎER 0R OIHER RESTRICÎION<br />
İİ.PRESSURE OROP<br />
OR DIFrERENlIAl<br />
Pt - Ps «Pv<br />
TOPLAM BASINÇ -STATİK BASINÇ = HIZ BASINCI<br />
Şekil -10 Çeşitli Basınçların Ölçülmesi<br />
SIAIIC TIPS<br />
INCLINED<br />
FUBE GACE<br />
Şekil -Alhark Basıncının Ölçülmesi<br />
ü<br />
5i<br />
I.OOr<br />
80<br />
.60<br />
5.40<br />
O<br />
|.3O<br />
5 2b<br />
20<br />
1<br />
15 -/<br />
/<br />
/<br />
y<br />
/ rs /<br />
10<br />
1000 1500 2000<br />
HAVA AKIŞI (CFM)<br />
120<br />
2500
o<br />
Ol<br />
CM<br />
n<br />
c\ı
-»DIŞ BORU<br />
(8.0 mm) 0.0.<br />
TOPLAM BASINÇ<br />
SıAııK BASINÇ<br />
KESİT A.A<br />
(63 mm) - 60<br />
8 DELİK ( 1 mm ) DIAM.<br />
EİİT ARALIKLI<br />
ŞEKİL -3 PIT0T-TU8E<br />
122<br />
Mililı ıı }[lî ÎH7/t/lllılıY\<br />
U77//I mu 111 I ıırının<br />
(3? mm! OIAM.<br />
1 ' ı<br />
: > ~ T '<br />
(4.0 mm) flAD.<br />
(8.0 rnm)
İ<br />
TP<br />
/C4AMİ<br />
SEKİLE STANDART MANOMETRE BAĞLANTILARI<br />
STATİK BASİNÇ<br />
HIZ BASINÇ/<br />
TOPLAM BASINÇ
Table 2 Air Lekage Limits /î>\w<br />
Air leakage<br />
1<br />
Low-pressure-<br />
ClassA<br />
Medium-pressure-<br />
ClassB<br />
High-pressure-<br />
ClassC<br />
High-pressure-<br />
ClassD<br />
Leakage limit<br />
2<br />
litres per second per square<br />
metre of duct surface area<br />
0.027 xp 063<br />
0.009 xp 0 - 63<br />
0.003 xp 0 - 65<br />
0.001 xp 063<br />
p pascal cinsinden basınç farkıdır.<br />
|<br />
C) Tablo 2 de <strong>ve</strong>rilen değerlerin kullanılmasıyla her basınç sınıfında izin<br />
<strong>ve</strong>rilen hava kaçak miktarları hesaplanmış <strong>ve</strong> Tablo 31 hazırlanmıştır, bu<br />
değerlerin grafik olarak gösterimi de fıg 169'da yer almıştır.<br />
D) Hava kaçağı-TopIam hava debisi ilişkisi:<br />
Hava kaçağı kanal yüzey alanına bağlı olduğu için hava kaçağı toplam hava<br />
miktarının bir yüzdesi olarak belirtilemez. Aynı zamanda performans s<strong>tan</strong>dartı<br />
olarak da belli bir hava kaçak yüzdesi kabul edilebilir değer olarak <strong>ve</strong>rilemez.<br />
Ancak yapılan bir çok testler çalışma şartlarında alçak basınç klima kanallarında<br />
hava kaçaklarının toplam hava miktarının %6 sı kadar, orta basınç klima<br />
kanallarında %3 ü kadar, yüksek basınç klima kanallarında da %2 - %0.5* i<br />
kadar olacağını göstermiştir.<br />
| Figüre 170 hava miktarının yüzdesi olarak hava kaçak miktarını <strong>ve</strong>rmektedir.<br />
Tasarımcı için önemli olan kanal sisteminde kaçaklar nedeniyle olacak <strong>ve</strong> izin<br />
<strong>ve</strong>rilen toplam hava kaçağının bilinmesidir. Dolayısıyla tasarımcı basınç sınıfını<br />
(Class A,BC), toplam kanal yüzey alanını hesaplar, sistemin ortalama basınç<br />
farkını (pressure difference) tahmin eder <strong>ve</strong> çalşma debisini de ekleyerek tablo<br />
31 vasıtasıyla toplam kaçak miktarını <strong>ve</strong> bunun debiye oranını bulabilir..<br />
Ayrıca tasarımcı kabul edebileceği toplam hava kaçağı miktarına karar <strong>ve</strong>rir.<br />
Toplam kanal yüzeyini, hesap ederek sistemin basınç farkını (system pressure<br />
difference) tahmin eder <strong>ve</strong> bu bilgiler ışığında gereken basınç sınıfına karar<br />
<strong>ve</strong>rir.<br />
«<br />
124
HAVA KAÇAKLARINDA KABUL EDİLEBİLİR LİMİTLER<br />
A) Hava kaçaklarında izin <strong>ve</strong>rilen limitlerin ek alınmasından önce<br />
Table 1<br />
kanallarda basınç sınıflandırmasını tekrar hatırlatmakta fayda vardır.<br />
Table 1 Ductworfc Classificatiou /x>\» A AZ<br />
Duct<br />
pressure<br />
plass<br />
i 1<br />
Low<br />
Medium<br />
High<br />
Static Pressure Limit<br />
Positi<strong>ve</strong><br />
2<br />
Pa<br />
500<br />
1000<br />
2000<br />
2500<br />
Ncgativc<br />
3<br />
Pa<br />
500<br />
750<br />
750<br />
750<br />
Meanair<br />
<strong>ve</strong>locity<br />
(inananım)<br />
4<br />
m/sec<br />
10<br />
20<br />
40<br />
40<br />
Air<br />
lealuge<br />
5<br />
Class A<br />
Class B<br />
Class C<br />
CIMSD<br />
B) Yüksek basınçta çalışmakta olan tüm kanalların test edilerek tablo 2 de<br />
<strong>ve</strong>rile» ttf va kaçak limitlerine uygunluğu sap<strong>tan</strong>malıdır.<br />
Ortfr liüftç <strong>ve</strong> alçak basınçta çalışmakta olın k*n«l sistemk?\V- ;<br />
n sızdırmaydık<br />
tealîtfiÜftTy» yapılması s<strong>tan</strong>dartlarda bir zorunluluk olarak getirilmemektedir.<br />
Anç*k projenin spesifıkasyonlarında böyle bir isteğin olması durumunda<br />
, betiftİİRGCSİ gerekmektedir.<br />
îzin üMifl hava kaçağı D W 142'de stzdırmazlıjın dört s<strong>tan</strong>dardı altında<br />
toptiftflitttır. Class A,B,C için <strong>ve</strong>rilen değerler Euro<strong>ve</strong>nt'te belirtilen değerlerin<br />
aymı*4w,DW 142 alçak basınç kanal sistemlerinde Class A, orta basınç kanal<br />
sistemlerinde Class B <strong>ve</strong> yüksek basınç kanal sistemlerinde Class C <strong>ve</strong> Class D<br />
sızdırmıştık s<strong>tan</strong>dartlarını belirtmektedir.<br />
125
FLANŞ TEST PROSEDÜRÜ<br />
1. Test set basınç çıkışı test edilecek kanala bağlanacak.<br />
2. Statik basınç dönüş borusu test edilecek kanala bağlanacak. Manometre<br />
sıfıra set edilecek.<br />
3. Test edilecek kanalın flanş bağlantısında seğimin olup olmadığının<br />
kontrol edilebilmesi için dial gage sıfıra ayarlanacak <strong>ve</strong> flanş ortasında<br />
bağlanacaktır.<br />
4. Test set çalıştırılacak <strong>ve</strong> istenen test basıncına ( 500 Pa, 1000 Pa, 1500<br />
Pa, <strong>ve</strong>ya 2000 Pa'a) çıkarılacaktır.<br />
5. Test set üzerinde ki kontrol ile basıncın + - %5 içerisinde kalması<br />
sağlanacaktır.<br />
6. Kaçaklar kontrol edilecektir:<br />
- Flanş bağlantıları,<br />
- Kanal kapaklan,<br />
r B»y kenetler.<br />
7. Hflfbangi bir kaçak tespit edilirse, kaçaklar engellenecektir.<br />
8. Stat çalıştırılacak <strong>ve</strong> flow metrede okunan değerler kaydedilecektir.<br />
9. 10 dakika sonra seğim kontrol edilecektir.<br />
10. \$ dakika sonra toplam hava kaçağı kaydedilecektir.<br />
11. Ifcftstnç boşaltılacaktır.<br />
126
HAVA KAÇAĞI TEORİSİ<br />
A) Haya kanallarında kaçak noktaları:<br />
Monte edilen hava kanallarında kaçaklar<br />
• boy kenetlerde (Jongitudinal seams)<br />
• özellikle köşelerde olmak üzere iki kanalın birleşim yerlerinde (cross<br />
joint)<br />
• boy kenetlerle iki hava kanalının birleştiği kesişme noktalarında (at the<br />
intersection of the seams & cross joints) meydana <strong>geli</strong>r.<br />
Yukarda belirtilen noktalar dışında imalat sırasında meydana gelebilecek<br />
dikkatsizlikler, sahadaki kötü depolama <strong>ve</strong>ya montaj aşamasında<br />
yapılabilecek dikkatsizlikler de hava kaçak miktarını etkileyecektir.<br />
B) Hava kaçagı-Alaa ilişkisi:<br />
Yuvarlak <strong>ve</strong>ya dikdörtgen kanallarda hava kanalında ki kaçak miktarı her<br />
nektdar değişen kanal ebadı <strong>ve</strong>ya kullanılan fıttings sıklığına göre d«$ifse de<br />
pratik; olarak hava kanalı alanıyla orantılı değişmektedir.<br />
Tflflim yüzey alanı dizayn yönteminin bir parçası olarak kolayca hesap<br />
Ç) Biftljft luçağı-Basınç ilişkisi:<br />
ViitÜJgft bir basınçta dikkate alınan kanal alanının bir orifisinden olan hava<br />
ktf*fı orifisin şekline göre değişecektir. Monte edilen kanal sisteminde<br />
kaçak orifısleri değişik ölçülerde olacaktır. Dolayısıyla basınç/hava kaçağı<br />
ba$*»tı»ı ile ilgili kesin bir değer <strong>ve</strong>rme imkanı yoktur.<br />
Anc*k İs<strong>ve</strong>ç'lilerce yapılan testler göstermiştir ki hava kaçağı basıncın 0.65<br />
gücü ile orantılıdır. Bu değer EUROVENT tarafından 2/2 dokümanının<br />
hazırlanmasında kabul edilmiştir.<br />
127
8 typ<br />
de<strong>ve</strong>toped p as •hpıpıjpn pjp tıe v<br />
9. The sutöon presaurVattıe »arge tntot cone tapping points is<br />
then read andby reteranc* lo graçh «jppled the leakage flow;<br />
10. Should thevalueof the İnlet conapressure be toolowto read<br />
accuratety. cnange to a smaDer inlet cone (taking çare to remake<br />
Iho pressure connections on the new iolet cone and cap those<br />
; onlhelargercone). w<br />
11 SJreuld the leakage flow rate be excessi<strong>ve</strong> carefully inspectthe<br />
ductvrork whilst the <strong>tan</strong> is runnlng and H necessary introduce a<br />
«moka traeer into the duct.<br />
12. OnnoaccountaHowthesnx>ketoenterattheinlettothetester<br />
since the smoke deposits can lodge İn the inlet cone and destroy<br />
the nccuracy o( measurement and also settle on the (an blades<br />
and reduce the performance capabiiity of the unH.<br />
İMECIFICATION<br />
t ' ' •• •• • < • • . • - • ••••<br />
Lfj;,ÖWM3amWr^lon(ABCD)<br />
!•; WİWWHj|aB9>tywmfc'jHnlet<br />
• ' ' *<br />
. ;,fanajafııı»ıcnr ^^ i-y.<br />
Dlal gauge or <strong>ve</strong>rtlcal<br />
iMMtomoter dependlng<br />
on model (statlc'dyct<br />
ı) —•<br />
Speed control or<br />
_ damper control<br />
rlependlng on<br />
model<br />
Intefchangeable<br />
İnlet device<br />
Hlgh p«rf ormance<br />
centrlfugalfan Ouct connector<br />
IVOIT<br />
354 l/s O 500 P«<br />
189l/s@l000Pa - : .<br />
Noflowatl2S0Pa<br />
AB<br />
SgSŞSSSSı<br />
.28S0rpmm>xapMd<br />
MkWclnglaphMeSOHz<br />
: 110V(13amp)or<br />
240V(6amp)<br />
• Manualdampar • . •"-<br />
1370mmlongx570rnm*«ax600mmhlgh<br />
•" 460mmMtd*x378mmHgt*x1lSnvndeep <<br />
30» 400 '<br />
upto67l/8(a>2900Pa<br />
NoflovyalUOOOPa<br />
ABCÖ<br />
HVOLTMK2<br />
•a(flt,6mmOi«)4-17»ı«<br />
- 7O0On»mmauap—4<br />
O.SkWbru«hfMtor<br />
, 11OV(10awp)<br />
24OV(6amp)<br />
SpatdoooOotl»<br />
102mmdianwt«r >»<br />
Duct under<br />
test<br />
1050 long x 57Own vMda x 590mm high<br />
- 450nvnvMdex360mmhİ9hx1l5aı
Şekil-S Digital Manometre<br />
129<br />
Şekil-7 Çok Problu Digital Marıometre
Yap\ <strong>ve</strong> Endüstri Tesisleri<br />
Sanayi <strong>ve</strong> Ticaret A.Ş.<br />
FROJECT....<br />
OUTLET MANUFACTURER<br />
I<br />
t<br />
•<br />
AREA<br />
SERVED<br />
I<br />
1<br />
REMARKS<br />
NO'<br />
1<br />
OUTLET DESI6N<br />
TYPE SİZE AK. CFM VEL.<br />
SYC .EM _<br />
..TE^l 1 APPARATUS<br />
PRZ.;MıNARY<br />
VELOR VtLOR<br />
CM<br />
DATE. READINGS BY<br />
130<br />
*<br />
Vt£L<br />
AIR OUTLET<br />
TEST REPORT /<br />
FJNJL<br />
0<br />
CFM<br />
•<br />
REMARKS<br />
•
MENFEZ<br />
NO.<br />
6<br />
9<br />
5<br />
8<br />
7<br />
4<br />
TASARIM<br />
(Q d )L/S<br />
100<br />
100<br />
100<br />
100<br />
100<br />
100<br />
ÖLÇÜLEN<br />
(QJ L/S<br />
75<br />
80<br />
85<br />
90<br />
100<br />
105<br />
%<br />
75<br />
80<br />
85<br />
90<br />
100<br />
105<br />
• İlk Adım<br />
6 nolu en küçük hava debisine sahip menfezine hiç dokunmadan 9 nolu<br />
menfezin damperine müdahale edilerek yaklaşık 77 İt/sn mertebesine kadar<br />
bu menfezin hava miktarı arttırılır <strong>ve</strong> 6 nolu menfez ilk 9 nolu menfezin<br />
dengelenmesi temin edilir.<br />
• İkinci Adım<br />
5 nolu menfezin debisi yaklaşık 80 İt/sn olacak biçimde ayarlanır <strong>ve</strong> böylece 6<br />
<strong>ve</strong> 9 nolu menfezlerde 80 İt/sn debiye yaklaşırlar. Bu durumda 6, 5 <strong>ve</strong> 9 nolu<br />
menfezler temel olarak dengelenmiş olurlar.<br />
• Sonraki Aşamalar<br />
Bu prosedürler birbirini takip eder <strong>ve</strong> sonuçta tüm menfezler dengelenmiş<br />
olurlar.<br />
• İkinci Branşman<br />
Şekildeki ^.neğimizde görülen 1' den 3' e kadar olan üç menfezli branşmanda<br />
aynı yö~it-.mle dengelenir <strong>ve</strong> iki farklı branşman aynı prosedür uygulanarak<br />
menfezlerde olduğu gibi oransal olarak dengelenir.<br />
Tüm branşmanlar <strong>ve</strong> menfezler yukarıda belirtildiği biçimde oransal olarak<br />
dengelendikten sonra üfleme fanının debisi yeniden kontrol edilmeli gerçek<br />
debinin tasarım debisine oranı belirlenmelidir. Q m / Q d<br />
Eğer ölçülen hava debisi (QJ, tasarım debisinden (Q d ) daha küçük ise fan<br />
hava debisi, tasarım hava debisine yaklaştırmak için eğer fan konstryksiyonu<br />
müsade ediyor ise oransal olarak kasnak değiştirmek sureti ile arttırılabilir<br />
131
göre tasarlanmış m) %100 dış hava için tekrar etüd edilmeli <strong>ve</strong> gerekirse<br />
uygun damp#r ay*rl»matarı yapılmalıdır.<br />
• Bilgi kayıt etme<br />
Bilgi <strong>ve</strong> dengeleme formları uygun bir şekilde doldurup, bu bilgiler olası<br />
müracatlar için saklanmalıdır.<br />
• Rapor formu<br />
Tüm dengeleme işlemleri tamamlandık<strong>tan</strong> sonra (Sistem geneli hakkında)<br />
bir<br />
rapor formu hazırlanmalıdır.<br />
ORANSAL DENGELEME METODU<br />
• Temel prosedürler<br />
Ön hazırlıklar daha ev<strong>ve</strong>l bahsedildiği gibi bu prosedürde'de aynen<br />
yapılmalıdır. j<br />
• En uzak branşman<br />
Üfleme kanal....n fandan en uzak branşmanı seçilir. Tüm terminaller <strong>ve</strong><br />
çıkışlar şematik bir çizim üzerinde numarandmlır. (Şekil )<br />
• Branşman kanatlardaki akış miktarları<br />
Tercihan ölçme ekipmanları kısmında açıkladığımız davlumbazlar<br />
kullanılarak her bir menfez dahil hava miktarları tebit edilir. " Q m "<br />
• Yaklaşma yüzdesi ^<br />
Her bir çıkışta'(menfezde) tasarlanan miktarın " Q d " yüzde kaçı olduğu<br />
tesbit edi'i:. (Q m /Q 0 =-x%)<br />
örneğin;<br />
Tasarlanan : 100 İt/sn Ölçülen : 120 İt/sn<br />
Yaklaşma yüzaesi = ( 120 /100 ) x 100 = %120 oir.<br />
Menfez yakıaşma yüzdesine <strong>ve</strong> küçükten büyüğe doğru olarak aşağıdaki<br />
şekilde yeniden numaralandırılır. /<br />
132
• Zon <strong>ve</strong> terminal dengeleme<br />
Bir zona gönderilen hava miktarı, zon ana kanalından ayarlandık<strong>tan</strong> sonra, zon<br />
içi dengeleme işlemleri her bir terminalden alınan hava debileri tesbit edilip<br />
terminal üzerindeki damperlerin ayarlanması ile sağlanır. (Şekil-12, Şekil-13)<br />
Toplam hava debisi<br />
Tüm termil ünitelerinin test <strong>ve</strong> kayıt edilmesinden sonra bunların toplamı<br />
alınır <strong>ve</strong> tasarım değerleri ile kıyaslanır.<br />
• Kanal kaçakları<br />
Eğer sistemdeki kaçaklar %10 mertebesinin üzerinde ise sistem<br />
dengelenmeyebilir. Kanal bağlantıları, plenum bağlantıları <strong>ve</strong> difüzör<br />
bağlantıları, müdahale kapaklarının açık olup olmadığı <strong>ve</strong>ya kanalda delik<br />
vb. hasarlar kontrol edilmelidir.<br />
• Sistem dengeleme<br />
TAB çalışmaları sonucunda hava »kış miktarları (Aksine bir şart yok ise)<br />
±%10 içerisinde temin edilebilmiş ise dengeleme yapılmış varsayılabilir.<br />
Hava öncelikle direncin en az olduğu yere gideceğinden dolayı, genellikle<br />
fan'a yakın terminallerde daha fazla uç kısımlarda daha az olacaktır. İlk<br />
okumalar esnasında hemen sistemin davranışını problemlerin nerede<br />
olduğunu tesbit etmek mümkündür.<br />
• Fan ayarı<br />
Sisten aengelemesi temin edildikten sonra <strong>ve</strong> tüm nihai ayarlamalar<br />
tamamlandık<strong>tan</strong> sonra fanın değerleri bir kez daha okunmalı <strong>ve</strong>, not<br />
edilmelidir.<br />
Islak serpantin şartları<br />
Eğer sistem tasarımında soğutma çalışmasında nem alma" olayı var <strong>ve</strong><br />
dengeleme kuru serpantin ile yapılmış ise toplam hava debisi ıslak<br />
serpantin çalışması ile tekrar irdelenmelidir. (Eğer bu mümkün değil ise<br />
sistem ayarlamalarına %5 ila %15 ila<strong>ve</strong> yapılmalıdır)<br />
Tüm dış hava<br />
Üfleme, dönüş <strong>ve</strong> egzost sistemleri tamamen uygun bir şekilde<br />
dengelendikten sonra , üfleme fanı kapasitesi (Eğer sistem bu alternatife<br />
133
d) Serpantin yüzeyinden filitre <strong>ve</strong>/<strong>ve</strong>ya fanın emiş tarafı damperinden<br />
anemometre Eğer fan debisi tasarım kapasitesinin ± %1O dışında ise tüm<br />
sistem koşulları etüd edilmeli, prosedür <strong>ve</strong> kayıt edilen bilgiler gözden<br />
geçirilmelidir. Filitredeki, serpantinlerdeki, eliminatörlerdeki, susturucudaki<br />
basınç kayıpları ölçülerek kayıt edilmesi <strong>ve</strong> olağm dışı bir basınç kaybı olup<br />
olmadığı kontrol edilmelidir.<br />
• Fan amperajı<br />
Sistemdeki ana damperlerin her ayar edilmesinden sonra <strong>ve</strong>ya fan devir<br />
sayısının değiştirilmesinden sonra mutlaka fan amperajı ölçülmelidir.<br />
• Egzost fanı<br />
Dönüş <strong>ve</strong> üfl.eme havası için daha ev<strong>ve</strong>l söz edilen test etme prosedürü aynen<br />
bu fan için de uygulanmalıdır.<br />
HAVA SİSTEMİ TEMEL DENGELEME PROSEDÜRÜ<br />
DENGELEME . 1RITERI<br />
Hava sistemlerinde dengeleme birkaç farklı yöntemle yapılşoilir. Kullanılan<br />
yöntem ne olursa olsun amaç aynıdır <strong>ve</strong> şartnamede aksine bir madde<br />
olmadıkça her bir sözkonusu cihaz <strong>ve</strong>ya ekipman için ±%10 tasarım debileri<br />
temin edildiğinde sistem dengelenmiş varsayılır.<br />
Hava <strong>sistemlerinin</strong> dengelenmesinde kabul edilen iki yöntem vardır.<br />
a) Kade.ırc ı metod<br />
b, Grar.oıL. dengeleme metodu<br />
KADEMELİ METOD<br />
• Pitod-tube karşı geçiş<br />
Tüm ana kanal <strong>ve</strong> branşmanlarda pitod-tube geçişleri hazırlanır. (Şekil- 9)<br />
• Statik basınç ölçümleri<br />
Her bi: branşmanın damperi başlangıçta en fazla havayı geçirecek şekilde<br />
ayarh iken sta'İK oasınç (SPI) ölçülür. İstenen akış değerine karşı gelecek<br />
basınç ceğeri SP 2 / SP, = ( Debi 2 / Debi ,) 2 eşitliğine göre tesbit ederek<br />
belirlenir <strong>ve</strong> bu değeri yakalamak için damper yavaş yavaş kapatılır. Bu işlem<br />
tüm zonlarda tekrarlanır <strong>ve</strong> sonra her bir zondaki statik basınçlar okunur.<br />
Ayarlama işlemi tamamlandık<strong>tan</strong> sonra bazı zonların tekrar ayarlanması<br />
gerekebilir. ( Şekil-10 , Şekil-11 )<br />
134
SİSTEMİN İŞLETMEYE ALINMASI<br />
• Fan kontrolü<br />
Tüm damperler tam açık pozisyona getirilip Üfleme <strong>ve</strong> Emme sistemine ait<br />
fanlar çalıştırılır. Fanların tasarım şartlarındaki devir sayısında dönmesi için<br />
gerekli ayarlar yapılır.<br />
Her bir fan çalışır çalışmaz fan, motor, kasnak kontrol edilir <strong>ve</strong> motor amperajı<br />
ölçülür. Eğer motorun çektiği amper etiketinde belirtilenden tam yük amperajı<br />
üzerinde ise, hemen fan durduruhjr <strong>ve</strong> sebep araştırılıp gerekli düzelt<strong>meler</strong><br />
yapılır.<br />
• Damper kontrolü<br />
Süratle tüm otomatik damperler kontrol edilir. Bloke olan <strong>ve</strong> bağlantısı kopan<br />
var ise bunlara gerekli müdahaleler yapılıp, bunların otomatik olarak kontrol<br />
edildiğinden <strong>ve</strong> doğru pozisyonda olduğundan emin olunur. Damperlerin <strong>ve</strong><br />
bunlara bağlı kontrolün ilk çalışma esnasında, pozisyon değiştirilmesine engel<br />
olmak için tam akışa olanak <strong>ve</strong>recek şekilde ayarlanıp kilitlen<strong>meler</strong>i doğru<br />
olacaktır.<br />
• Akış & Bas. ,(, kontrolü<br />
Tekrar, tü.r bölümlere hizmet <strong>ve</strong>ren fanların serviste olduğundan <strong>ve</strong><br />
ayarlarının uygun şekilde yapıldığından emin olunmalıdır. Eğer değil iseler<br />
basınç farkları, enfiltrasyon <strong>ve</strong>ye, exfiltrasyon balans <strong>ve</strong> dengelemeyi etkiler.<br />
Bu aşamada pozitif <strong>ve</strong> negatif basınç zonları <strong>tan</strong>ımlanmalıdır.<br />
FAN KONTROLÜ<br />
• Hava debisi<br />
Tasarım devir sayısında fanın gerekli debiyi <strong>ve</strong>rdiği aşağıdaki ,\,bul edilebilir<br />
bir yöntem ile tesbit <strong>ve</strong> teyid edilmelidir.<br />
a) Eğer fan çıkışında uygun bir bölüm var ise Pitot-tube kul.ar.ı'a ak,<br />
b) Fan eğrilerini Kullanarak, voltaj <strong>ve</strong> amperaj ölçümleri yapılarak fan<br />
performansı tesbit edilebilir. Fan giriş-çıkışında Statik basınç okunarak kayıt<br />
edilmelidir.Devir sayısı, fren gücü <strong>ve</strong> statik basınç değerleri ile fan<br />
üreticisinin tablolarından istifade edilebilir.<br />
c) Pitot-tube kullanarak doğru bir ölçme imkanı yapabilecek bir bölüm mevcut<br />
değil ise menfezlerden <strong>ve</strong>ya terminallerden alınan havaların toplamı<br />
alınabilir.<br />
135
Şekil -\2 Damper Ayarı yapılması<br />
Şekil | J PITOT TUBE ILE STATIK VF TOPLAM BASıNÇ HISSEDILIR<br />
MANOMETRE HIZ BASINCINI ÖLÇER<br />
(HIZ BASINCI »TOPLAM RASINÇ-S TA 1İK BASINÇ)<br />
136
GO<br />
( 500 x 300 mm )<br />
ı yo<br />
0)<br />
201 ı/ s 200 l/s 200 l/s<br />
( 500 x 300 mm )<br />
SEKİL 14 -ÖRNEK ÜFLEME KANALI PARÇASI<br />
100 l/s W0 l/s 100 l/s<br />
100 l/s 100 l/s 100 l/s
HAVA HIZI AKIŞ DİYAGRAMI<br />
i« 06 01<br />
w s : n iz ı ]<br />
PİTOT TUBE İLE OKUNAN HIZ BASINCI (INCHES OF VVATER)<br />
M İ.4 I.İ 1.1 !.° -'2<br />
)T TUBE İLE OKUNAN HIZ BASINCI (INCHES OF VVATER)<br />
138<br />
; ;
TokarYapt <strong>ve</strong> Endüstri Tesitleri<br />
Sanayi <strong>ve</strong> Ticaret A. Ş.<br />
PROJECT.<br />
SYSTEM<br />
i NO.<br />
1 '•<br />
REMARKS<br />
ZONE<br />
NO<br />
DUCT<br />
SİZE<br />
DUCT<br />
AREA<br />
İEST DATE:, READINGS BY :<br />
DESIGN<br />
VEL CFM<br />
139<br />
DUCT TRAVERSE ZONE<br />
SUMMARY<br />
ACTUAL<br />
VEL CFM<br />
-<br />
SP
yHarYapt <strong>ve</strong> Endüstri Tesisleri<br />
Sanayi <strong>ve</strong> Ticaret A.Ş.<br />
PROJECT SYSTFM/UNIT<br />
LOCAÎION/ZONE ACÎUAL AIR TEMP<br />
DUCT 1 REOUIRED<br />
SİZE SGFT. _..İFPM CFM FPM<br />
I<br />
2<br />
3<br />
L<br />
5<br />
6<br />
7<br />
8<br />
9<br />
10<br />
11<br />
12<br />
13<br />
VELOÇIÎY<br />
SUB TOTALS<br />
RgMARKS<br />
(5EE REVERSE.SIDE FOR INSTRUCTION)<br />
1 2 3 t 5 6 7<br />
TEST DATE READINGS BY.<br />
140<br />
-<br />
RECTANGULAR DUC1<br />
PITOT TUBE<br />
. .. DUCTS.P<br />
ACTUAL<br />
TEST REPOR<br />
CFM<br />
e 9 10 M 12 13 u 15<br />
-— ı ,
ohar Yapı <strong>ve</strong> Endüstri Tesisleri<br />
Sanayi <strong>ve</strong> Ticaret A. S.<br />
PROJECT<br />
LOCATION<br />
SERVİCE<br />
FAN DATA<br />
MANUFAC7URER<br />
HODEL NUMBER<br />
SERİAL NUMBER<br />
CLASS,<br />
MOTOR MAKE/FRAME<br />
MOTOR HP/RPM<br />
VOLTS/PHASE/HERTZ<br />
F.L.ÂMPS / S.F.<br />
MOTOR SHEAVE MAKE<br />
M<br />
)R SHEAVE DİAM/<br />
fiî<br />
FAN SHEAVE MAKE<br />
FAN SHEAVE DİAM/<br />
hnRF<br />
Nn. RFI7.VMAKF/S17f<br />
SHAEVE i O1S7ANCE<br />
CFM<br />
TEST OATA<br />
FAN RPM<br />
7O7AL S.P.<br />
VOL7A6E T ıV T ?Vl^<br />
AMPERAGE 7 1 T,.7 :ı<br />
REHARKS:<br />
FAN NO<br />
•<br />
DESİGN AC7UAL<br />
TCST DATE :. READINGS DY<br />
141<br />
FAN NO<br />
DESİGN ACTUAL<br />
EXHAUST FANS<br />
TEST REPORT<br />
FAN NO<br />
DESJGN ACTUAL
İkarYapt <strong>ve</strong> Endüstri Tesistir*<br />
Sanayi <strong>ve</strong> Ticaret A.Ş.<br />
fROJECT.. SYSTEM/UNIT<br />
ROUND DUCT PITOT TUBE<br />
LOCATION/ZONE ACTUAL AIR TEMP. DUCT S.P..<br />
SİZE..<br />
REMARKS<br />
DUCT<br />
SG.FT<br />
DATE..... READINGS BY<br />
REQUIRED<br />
FPM. CFM FPM.<br />
(SEE REVERSE SİDE FOR INSTRUCTION)<br />
142<br />
VERT SUBTOTAL<br />
HORIZ SUBTOTAL<br />
TOTAL '....<br />
NOOFFOINTS<br />
AVERAGE<br />
TEST REPORT<br />
ACTUAL<br />
CFM.
Oû<br />
EŞİT KONSANTRIK<br />
ALANLAR<br />
ESIT KONSANTRIK<br />
ALANLARIN MERKEZİ<br />
YUVARLAK KESİTLİ K^ANAL<br />
PITOT TUBE YERLERİ o İLE GÖSTERİLMİŞTİR<br />
O<br />
o<br />
~°\<br />
o \<br />
\<br />
16 ADET OLCU NOKTASİ<br />
ALANLARIN MERKEZİ<br />
o<br />
0<br />
o<br />
/<br />
/ °<br />
/./<br />
DİKDÖRTGEN KESİTLİ KANAL<br />
SEKIL-3 DİKDÖRTGEN VE YUVARLAK KESİTLİ KANALDA PITOT TUBE NOKTALARI<br />
o<br />
o<br />
o<br />
o<br />
o<br />
ö<br />
o<br />
o<br />
r
OPERATING INSTRUCTIONS (conlinued)<br />
5. Remo<strong>ve</strong> small inlel cone (i( fitted) leaving large inlet cone in<br />
operalion. Interconnecl lapping poinis on inlet cone and duci<br />
adaptör to manometers as shown in diagram.<br />
5. Close damper or set control lo no (low. Le<strong>ve</strong>l and zero ali<br />
manometers.<br />
7. Connect to mains supply and svvitch on.<br />
8. Slovvly operate the flowcontrol until Ihe requiredduct pressure is<br />
de<strong>ve</strong>loped as shovvn on the <strong>ve</strong>rtical manometer.<br />
9. The suclion pressure at the large inlet cone tapping poinis is<br />
inen read and by reference to graph supplied the leakage llow<br />
rate is delermlned.<br />
10. Should the value ol the inlet cone pressure be too low to read<br />
accuralely, chango to a smallar lnl«l cone (laking çare to remake<br />
the pressure connections on the new inlet cone and cap those<br />
on the larger cone).<br />
11. Should the leakage fiow rate be excessi<strong>ve</strong> carefully 'nspect the<br />
ductwori< whilst the (an is aınning and if necessary introduce a<br />
smoke tracer into the duct.<br />
12. On no account allow the smoke to enler at'the inlet to Ihe (ester<br />
since the smoke deposrts can lodge in ths inlel cone and destroy<br />
Ihe accuracy of measurement and also settle on the (an blades<br />
and reduce the per*ormance capability of ' ! ıe unit.<br />
SPECIRCATION<br />
Air performance at max fart speed<br />
DW 143 Ciassificalion (ABCD)<br />
Flov/ rate range by conica) inlet<br />
Motor Data<br />
Flow rate/pressure cor.trol<br />
Flexible ducting 3.7 merreslong wilh<br />
end lilting<br />
O<strong>ve</strong>rallsize Trolley<br />
Instrumenı<br />
Weight Trolley .<br />
Ducting<br />
Instrumenl<br />
1<br />
SMALL İNLET D-<br />
100 ÎO0<br />
LEAKAGE FLOWRATE Mm/sec<br />
354l/s@5OOPa<br />
189 t/s @ 1000 Pa<br />
Noflowaı12S0Pa<br />
AB<br />
?VLARGE İNLET Er<br />
Dialgaugeor <strong>ve</strong>rtical<br />
manometer depending<br />
on model (static duct<br />
pressure)<br />
İnlet depression<br />
gauge<br />
IrVeichangeable.<br />
nlet device<br />
High pedormance<br />
centrifugal fan Duct connector<br />
LVDLT<br />
'D'igOmmOiaJZS-l^l/s<br />
E'(150mm Dia) 90-400 l/s<br />
2850 rpm max speed<br />
1.1kWsinglephaseS0Hz<br />
110V(13arnp)or<br />
240V(6amp)<br />
Manual damper<br />
203mmdia<strong>meler</strong><br />
1370mm long x 570mm wide x 600r m high<br />
460mm wide x 375mm high x HS-nm deep<br />
49 Kg 35 Kg<br />
7Kg 3Kg<br />
9Kg 9Kg<br />
300 JOO<br />
LOW VELOCITYTESTEH<br />
upto67t/s@2SO0Pa<br />
HVDLTMK2<br />
Speed control or<br />
damper control<br />
depending on<br />
model<br />
Duct under<br />
test<br />
Noflowat3000Pa ..—<br />
ABCD > *•<br />
•F(15mmDia)1-4.8l/s<br />
'G'(28.5mmDia)4-17l/s<br />
'H'(56mm Dia) 15-67 l/s / .~!<br />
7000 rpm max speed<br />
0.5 kVVbnjsh motor<br />
110V(10amp)<br />
24OV(6amp)<br />
Speed controller<br />
ireıır" ri : ameter<br />
1OCO long x 570mm wide x 59Omm htoh<br />
450mm vnde x 36Omm high x lISmmdetp<br />
LEAKAGE RjCVrtATE ittnJttc<br />
* t t 10 12 14<br />
5 10 IS JO 25 M<br />
İNLET FIJDW RATE llr»s/5«:<br />
50 Î5 60 65 70<br />
HIGHVELOCrTYTESTER<br />
The sıaıements and opinions conıainad in mis document ara mada and exprassadin good laith. \Vhilst evary aHorthas been made löprorde nliablt inhnnation AirHow<br />
De<strong>ve</strong>lopmems Umıted do not hold thtmsalvas nsponsible lor possible errors ol an edüorial nalure. howavtr causad. Should you raquire a more daıailtd specilication lor any<br />
product descnpıion hereın, plaase contact our Salaş Departmanı. İn wew ol our continuous programme ol impro<strong>ve</strong>ments. we reser<strong>ve</strong> m» right lo cnange the specilication,<br />
colour range andpnce lor any model or itam oeschbed in this publicatton.<br />
AIRFIOVV DEVELOPMENTS ÜM1TEP<br />
Lancasler fload, High VVycombe<br />
Buckinghamshire HP12 3QP England<br />
Telephone High VVycombe (0494) 25252./443821<br />
Telex 83288 Fa>: (0494) 461073<br />
144<br />
BS5750<br />
Hegısırslıon No.<br />
FM 1S2/1
Tokar Yapı <strong>ve</strong> Endüstri Tesisleri<br />
Sanayi <strong>ve</strong> Ticaret A. Ş.<br />
•PROJECT..<br />
ROOM<br />
NO<br />
REMARKS<br />
RISER<br />
NO<br />
UNIT<br />
SİZE<br />
CFM DMA<br />
FAN<br />
VOLT S AMPS<br />
TEST DATE.,.. _.... REA0IN6S BY.<br />
.SYSTEM. .MANF _ TYPE<br />
COMPR<br />
VOLTS AMPS<br />
ROOM AIH<br />
E AT L AT AT<br />
AIR COOLED OOMPR<br />
E AT L AT AT<br />
FAN CGIL/HEAT PUMP<br />
APPARATUS CHECK REPORT<br />
WATER COOLED COND-AUG. WTR.<br />
EWT LWT AT EWP LWP AP
YAPI KREDİ GEBZE OPERASYON MERKEZİ<br />
BALANSLAMA ÇALIŞMALARI<br />
Bu yazı üç bölümden oluşmaktadır.<br />
Makine Yüksek Mühendisi<br />
Yurdakul ÇİMTAY<br />
ISIS AN<br />
I. Bölümde kurulan mekanik tesisat hakkında genel bilgiler aktarılmıştır.<br />
II. Bölümde balanslama çalışmalarında dikkat edilecek noktalar <strong>ve</strong>rilmeye çalışılmıştır.<br />
III. Bölümde Yapı Kredi Gebze Operasyon Merkezinde balanslama çalışması <strong>ve</strong> notlarımız<br />
aktarılmıştır.<br />
BÖLÜM I<br />
Mekanik Tesisatın Tanımı;<br />
YKB Gebze Operasyon Merkezi 1 ad. Makine dairesi <strong>ve</strong> 9 blok olmak üzere toplam 10<br />
blok<strong>tan</strong> meydana gelmektedir (Şekil 1). Bununla birlikte bodrumlarda olmak üzere 4 adet<br />
daha tali makine dairesi mevcuttur.<br />
Ana makine dairesinde üretilen sıcak <strong>ve</strong> soğuk sular primer sirkülasyon pompalan ile bu<br />
tali makine dairelerine taşınmakta <strong>ve</strong> buradaki sekonder devre zon pompalan ile<br />
bloklardaki sirkülasyon sağlanmaktadır.<br />
Bloklarda bütün mekanik tesisat yükseltilmiş döşeme altındadır. Yükseltilmiş döşeme aynı<br />
zamanda plenum olarak kullanılarak taze hava buraya beslenmiş <strong>ve</strong> yer difüzörleri ile<br />
ortama girmesi sağlanmıştır (Şekil 2).<br />
HVAC tesisatını temel olarak 4 borulu fan-coil tesisatı + taze hava sistemi diye<br />
<strong>tan</strong>ımlayabiliriz.<br />
Bütün taze hava klima santralleri frenkans kontrollü motorludur. Numune cihaz<br />
Almanya'da ISO 3741 'e uygun olarak akustik performans testine tabi tutulmuştur.<br />
Sonuçlann şartname değerlerinin altında kaldığı görülerek cihazlar Türkiye'ye getirilmiştir<br />
(Tablo 1). Bütün havalandırma tesisatı DW 143'e uygun olarak tesis edilmiştir. Bütün<br />
kanal sisteminde B class sızdırmazlık sınıfı sağlanmıştır (Tablo 2/1 - 2/2).<br />
147
Bütün hidrolik devreler min. 10,5 bar'da, yangın devresi 15 bar'da FM 200 devresi 40<br />
barda test edilmiştir. Aynı zamanda bütün fan coil hatları içinde kalmış olabilecek f<br />
pisliklerden temizlenmesi amacıyla BSRIA Application Guide 8/91 'e uygun olarak düz <strong>ve</strong><br />
ters yıkanmıştır (Tablo 3-4). Bunun için sisteme geçici ila<strong>ve</strong> yıkama pompası bağlanmıştır.<br />
Fan coil sistemine yine BSRIA 8/91'e uygun olarak kimyasal yıkama yapılarak, koruyucu<br />
kimyasal dozlanmıştır <strong>ve</strong> koruyucu kimyasal dozaj sistemi kurulmuştur.<br />
BÖLÜM II.<br />
Balanslama Çalışmasında Dikkat Edilecek Noktalar :<br />
Balanslama çalışması sistem normal çalışmasına geçmeden önce yapılacak son î<br />
çalışmalardan biridir. Etkili, hızlı <strong>ve</strong> kolay bir balanslama çalışması için balanslama<br />
fikrinin daha projelendirme aşamasında oturtulması, imalat esnasında sıkı takibi <strong>ve</strong><br />
balanslamaya geçmeden önce dikkatli bir sistem incelemesi yapılmalıdır.<br />
Sistemin iyi anlaşılması, kontrol devrelerinin <strong>ve</strong> modüllerin <strong>tan</strong>ımlanması için projeler<br />
dikkatlice incelenmeli, hatta balanslama çalışmasını ilgilendirmeyen detayların<br />
bulunmadığı yeni prensip şeması yapılabilir (Şekil 3). Bu şemada reglaj vanalarının yerleri<br />
<strong>ve</strong> kodlan bulunmalı, debiler adım adım not edilmeli.<br />
Özellikle büyük şantiyelerde ciddi bir saha incelemesi zamandan büyük tasarruf j<br />
sağlayacaktır. Saha incelemesinde projelerle uygulamalar arasındaki farklar şemalara /<br />
işaretlenmeli, sistemin başlangıç <strong>ve</strong> bitiş noktalarına dikkat edilmeli, hatlar takip edilmeli,<br />
cihaz etiket değerleri ile dizayn değerleri karşılaştırılmalı, cihazların doğru montaj<br />
edildiğine dikkat edilmelidir. (Tablo 5).<br />
BÖLÜM III.<br />
Yapı Kredi Bankası Gebze Operasyon Merkezi Balanslama Çalışması <strong>ve</strong> Notlar :<br />
Hidrolik balanslama çalışması "oransal balanslama" yöntemi ile yapılmıştır. Bu projede<br />
ısıtma <strong>ve</strong> soğutma devreleri balanslama çalışmasındaki iletilebilecek notları şöyle /<br />
sıralayabiliriz.<br />
1) İmalatçı firmalar ölçüm hassasiyeti sağlayabilmek amacıyla reglaj vanasının giriş <strong>ve</strong><br />
çıkışında düz boru mesafeleri belirtmektedirler. (Şekil 4). Bu mesafeler proje<br />
aşamasında ele alınmalı <strong>ve</strong> gerek vana gerekse akışı bozacak etkileyiciler (Örn : Te,<br />
dirsek, hissedici kovanı) yerleri buna göre tespit edilmelidir. Ancak mimari<br />
zorunluluk<strong>tan</strong> dolayı uygulanamayan noktalarda vana girişindeki boru parçası mümkün<br />
olduğunca uzun tutulmuştur.<br />
2) Balanslama çalışmalarında elektrik grubu ile birlikte başlanmalıdır. Elektrik grubuna j<br />
cihaz güçleri bildirilmeli, balanslama çalışmalarından önce motor amperajları kontrol<br />
edilerek termik değerleri ayarlanmalıdır.<br />
148
3) Bütün fan coil tesisatı pisliklere karşı yıkanmış <strong>ve</strong> filtreler temizlenmiş olmasına<br />
rağmen özellikle soğuk su devresi ana pompalan güçlü olduğundan su sıcaklığı<br />
yükselmiştir. Bu da borularda termal genleşmeye sebep olmuş <strong>ve</strong> sonuçta tesisatın<br />
yıkanmasında BSRIA'da belirtilen hıza ulaşılmasına rağmen kopartılamayan<br />
malze<strong>meler</strong> (özellikle kaynak cürufu) balanslama esnasında koparak pislik tutucuya<br />
takılmıştır.<br />
4) Reglaj vanalarının seçimlerine dikkat edilmelidir. Reglaj vanası açıklık değeleri dizayn<br />
debilerinde tam açık değerin %'ü kadar <strong>ve</strong>ya biraz daha yüksek olmalı, vana basınç<br />
kaybı ise tam açık durumda 3 kpa altında olmamalıdır. Gerek okuma doğruluğunun<br />
kaybolması <strong>ve</strong> gerekse zamanla çapak vs. birikmesine karşı vanalar kesinlikle belli bir<br />
değerin altına kapatılmamalı. (Örn. : 8 turda tam açık bir vana 1 turun altına<br />
kısılmamak)<br />
5) Reglaj çalışmalarına başlanmadan önce tesisat suyunun temiz <strong>ve</strong> sistemin havasının<br />
dikkatlice alınmış olması gereklidir. Bu işlem özellikle Yapı Kredi Bankası Gebze<br />
tesisindeki gibi havaların fan coillerden alınması gerektiği tesislerde zaman kaybettirici<br />
gibi görünsede özenle yapılmalıdır.<br />
6) İki <strong>ve</strong> üç yollu vana, çekvalf gibi ekipmanların yönleri proje üstüne işaretlenmeli <strong>ve</strong><br />
özellikle montaj esnasında yönlerine dikkat edilmelidir. Eğer balanslama çalışması<br />
izolasyon işlerinden sonra yapılıyorsa vana yönleri mutlaka görülmelidir.<br />
7) Basit gibi görünsede zaman kaybettirici bir unsurda kilitli kapı anahtarlarının<br />
zamanında temin edilmesidir.<br />
8) Balanslama çalışması esnasında değerler föylere not edilerek vana etiketlerine kayıt<br />
edilmelidir (Tablo 6).<br />
Hava tarafı balanslama çalışmalarımıza ait notlarımızı şöyle sıralayabiliriz :<br />
1) Ana kanala bağlanan branşman kanallarının yerlerine dikkat edilmelidir. Taze hava<br />
kanalında bir dirsek boğazı çıkışına yakın bir noktada <strong>ve</strong>ya susturucudan hemen sonra<br />
koyulan bir branşman dizayn debisine ulaşmakta zorlanabilir. Bu nedenle böyle<br />
noktalar daha proje aşamasında görülerek giderilmelidir.<br />
2) Proje aşamasında ulaşılamayan noktalarda volum damper vs. işaretlenerek mimari<br />
ofisten bu noktalara servis kapağı istenmelidir.<br />
3) Hava tarafı balanslamasında hacme hava sağlayan <strong>ve</strong> hacimden egzost eden cihazların<br />
tamamı birden çalışmalı <strong>ve</strong> montaj eksikleri bulunmamalıdır (Tablo 7). Ayrıca bu<br />
cihazların servis <strong>ve</strong>rdiği bölümlerdeki dış cephe, içi bölme işleri bitirilmiş olmalı ki<br />
ölçüm hassasiyeti sağlanabilsin.<br />
4) Gerek mekanik , gerekse elektrik tesisatı döşeme altında olduğundan şaft<strong>tan</strong> kata giriş<br />
noktalarında iyi sızdırmazlık sağlanamadığında katlar toplamı ile santral çıkışında<br />
ölçülen hava debilerinde farklılıklar görülmüştür. Bu noktaların sızdırmazlığı ikazımız<br />
üzerine düzeltilmiştir (Şekil 5).<br />
149
KLIMATECHNIK<br />
Verteiler:<br />
Projeet* YVKB - A.proth^nrı 35.30<br />
Sound power la<strong>ve</strong>l - o<strong>ve</strong>rvievv<br />
Table 1: Comparison of the acoustlc datas: desjgn / meaeurement<br />
Sound pov<strong>ve</strong>r<br />
le<strong>ve</strong>l at fan discharge<br />
/ [dB(A)]<br />
Sound pov<strong>ve</strong>r<br />
le<strong>ve</strong>l at suction<br />
side/<br />
IdB(A)]<br />
design 1<br />
'<br />
measurement<br />
difference 2<br />
*<br />
design 11<br />
measurement<br />
differencd 2><br />
V<br />
63<br />
76<br />
64<br />
12<br />
69<br />
1; deeign = acousticai data set - O<strong>ve</strong> Arup<br />
2: le<strong>ve</strong>l 'design 1<br />
- le<strong>ve</strong>l 'measuremenf.<br />
-<br />
-<br />
H - I3er<br />
Tabie 2: Comparison of the acoustic datas: ( SEA-HaDDal t'<br />
measureme<br />
Sound power<br />
IAVAI at fan<br />
discharge /<br />
IdB(A)]<br />
Sound power<br />
le<strong>ve</strong>l at suction<br />
side/<br />
[dB(A)]<br />
GEA-Happel 1 )<br />
measurement<br />
difTerence 2<br />
GEA-Happel 11<br />
measurement<br />
dlfference *><br />
63<br />
69<br />
64<br />
5<br />
66<br />
il acousticai unit layout GEA-Happel<br />
2ı le<strong>ve</strong>l 'GEA-Happel' - le<strong>ve</strong>l 'measuremenf.<br />
-<br />
-<br />
125<br />
85<br />
83<br />
2<br />
76<br />
65<br />
11<br />
125<br />
77<br />
83<br />
-5<br />
74<br />
65<br />
9<br />
ich t<br />
octa<strong>ve</strong>-band frequency/(Hz]<br />
250<br />
93<br />
81<br />
12<br />
82<br />
72<br />
10<br />
500<br />
94<br />
86<br />
8<br />
81<br />
76<br />
5<br />
1k<br />
92<br />
84<br />
d<br />
78<br />
76<br />
2<br />
2k<br />
88<br />
80<br />
e<br />
73<br />
72<br />
1<br />
octa<strong>ve</strong>-band frequency / [Hz<br />
250 500 ik 2k<br />
83 86 87 84<br />
81<br />
2<br />
80<br />
72<br />
8<br />
86<br />
0<br />
83<br />
76<br />
7<br />
84<br />
3<br />
84<br />
76<br />
8<br />
80<br />
4<br />
81<br />
72<br />
9<br />
\ /H-Nr<br />
IDatum<br />
COMFVA-RI SON OF THE ACOUSTİC<br />
DESIGN/MEASUREMENT<br />
150<br />
FRevision<br />
:0<br />
< Selte •<br />
\<br />
•<br />
: 11.03.96<br />
n Fan = 928 mirr<br />
f =<br />
1<br />
29750 nn*/h<br />
nt<br />
4k<br />
83<br />
76<br />
7<br />
68<br />
67 j<br />
1<br />
4k<br />
80<br />
76<br />
4<br />
77<br />
67<br />
10<br />
8k<br />
76<br />
70<br />
6<br />
61<br />
61<br />
0<br />
8k<br />
74<br />
70<br />
4<br />
71<br />
61<br />
10<br />
«um<br />
99dB(A)<br />
91 dB(A)<br />
S dB(A)<br />
88 dB(A)<br />
81 dB(A)<br />
5dB(A)<br />
•Mm<br />
92 dB(A)<br />
91 dB(A)<br />
1 dB(A)<br />
89 dB(A)<br />
81 dB(A)<br />
S dB(A)<br />
DATAS
PartTwo<br />
This section is prcdominantly extracted fröm DW/142- Specificalion for Sheet Metal Ductvvork, and for case<br />
of reference the numbering as in DW/142 has been retained. The leakage limits for EUROVENT dassifications<br />
A, B and C, as set out in their document 2/2 (Air Leakage in Ductvvork) ha<strong>ve</strong> been adopted for the low<br />
pressure, medium pressure and high pressure Oass C dassifications. EUROVENT document 2/2 has no<br />
S<strong>tan</strong>dard for a leakage dass equivalent to our Class D and therefore the leakage limits for high pressure<br />
ductvvork used in DW/141 (the predecessor to DW/142) ha<strong>ve</strong> been retained.<br />
6.1 Limits for each pressure class<br />
Permitted air leakage is related to four s<strong>tan</strong>dards<br />
ofairtightness, as set out in Table 2. '<br />
6.2 Compatibİlityırith EUROVENT<br />
The leakage factors used in Table 2 for Classes A,<br />
B and C are the same as those used for the classes<br />
similarly designated in the Euro<strong>ve</strong>nt Document<br />
2/2 (Air Leakage in Ductvvork).<br />
6.3 Leakage at various pressures; and other<br />
relationships<br />
Applying the limits specified in Table 2,<br />
Appendix A (Table 31) sets out the permitted<br />
leakage at cadı of a series of pressures up to the<br />
maximum for each class. Included in that<br />
appendu is a graphica! presentation of the<br />
pressure/Ieakage relationship; and also charts<br />
from which raay be determined leakage as a percentage<br />
of airflow for classes A, B or C.<br />
Appendu A also gi<strong>ve</strong>s details of the basis for the<br />
leakage limits spccficd in Table 2.<br />
6.4 Testing for air leakage<br />
Ali ductwork operating at pressures classified in<br />
this specification as 'high pressure' shall be tested.<br />
6 AIR LEAKAGE STANDARDS<br />
to establish conformity with the relevant leakage<br />
limits set out in Table 2.<br />
Testing for leakage of ductvvork vvithin the low<br />
and medium ranges of pressure in this specification<br />
will not form part of the ductvvork contract<br />
unless this requirement is set out in the job specification<br />
- see also Note (2) on page 1 of D W142.<br />
Table 2 Air Leakage Limits<br />
1 Air leakage<br />
/<br />
Low-pressure-<br />
ClassA<br />
Medium-pressure-<br />
ClassB<br />
High-pressure-<br />
High-pressure-<br />
ClassD<br />
Leakage limit<br />
2<br />
litres per second per square<br />
metre of duct surface area<br />
0.027 xp ou<br />
0.009 xp ou<br />
0.003 xp ftW<br />
0.001 xp° a<br />
where p is the differential pressure in pascals<br />
APPENDIX A -AIR LEAKAGE FROM DUCTVVORK<br />
A. I GENERAL CONSIDERATIONS<br />
A.l.I Leakage points in ducrvrork<br />
Air leakage in installed ductvvork occurs almost<br />
entirely at the longitudinal seams and the cross<br />
joints, particularly at the corners, and at the<br />
intersection of the seams and cross joints.<br />
A. 1.2 Leakage related to duct area<br />
İn practice, leakage can be taken as proportional<br />
to the surface area of the ductvvork, vvhethcr<br />
rec<strong>tan</strong>gular or circular, e<strong>ve</strong>n though there may be<br />
considerable variation in different sections of a<br />
complete system because of the changing sizes of<br />
the ducts and the number and variety of the fittings.<br />
The surface area is easily calculable as part<br />
of the design procedure.<br />
A.1.3 Pressure/Ieakage relationship<br />
For a gi<strong>ve</strong>n pressure, the leakage through an<br />
orifice of a gi<strong>ve</strong>n area will vary according to its<br />
shape. With installed ductvvork, the leakage<br />
orifices are of differing shapes, so a prerise value<br />
cannot be gi<strong>ve</strong>n to the pressure/Ieakage relationship.<br />
Hov<strong>ve</strong><strong>ve</strong>r, Sv<strong>ve</strong>dish tests on a variety of constructions<br />
ha<strong>ve</strong> shovvn that for ductvvork operating<br />
vvithin the range co<strong>ve</strong>red in this specification,<br />
leakage can be taken as proportional to<br />
pressure to the pov<strong>ve</strong>r of 0.65. (This valuc has<br />
been adopted by EUROVENT in preparing their<br />
Document 2/2 - Air Leakage in Ductvvork - see<br />
Appendu L - and has also been adopted in this<br />
specification (see Table 2) and has been applied<br />
in Table 31.<br />
TABL-E<br />
AIR S TANDARTS
ISISAN<br />
MATTıN ADı D-f /&k QU<br />
*«T VAPILAN BOLUM<br />
^W«POJEMO<br />
»Ç«T YÖNTEMİ<br />
reV.ASIMC.<br />
TEST «1JPESİ<br />
TOPLAM YUZCY ALAM<br />
TO"LAM YÜZEYDEN KAÇAK<br />
WHM YOZeYOCN KAÇAK<br />
C/Y MT E GÖRE MAX KAÇAK<br />
YKB OPERASYON MERKEZİ ŞANTİYESİ<br />
KANAL İMALATI UYGUNLUĞU VE TEST TUTANAĞI<br />
•/i ^ı4r .
NOMİNAL PIPE<br />
SİZE (mm)<br />
15<br />
20<br />
25<br />
32<br />
40<br />
50<br />
65<br />
80<br />
90<br />
100<br />
125<br />
150<br />
FLUSHİNG<br />
VELOCITY (m/s)<br />
0.96<br />
1.00<br />
1.03<br />
1.06<br />
1.08<br />
1.11<br />
1.15<br />
1.17<br />
1.19<br />
1.21<br />
1.24<br />
1.26<br />
FLUSHİNG<br />
VOLUME (l/s)<br />
0.20<br />
0.37<br />
0.60<br />
1.08<br />
1.49<br />
2.45<br />
4.25<br />
5.98<br />
8.10<br />
10.47<br />
16.41<br />
23.98<br />
Table 5: Mean vvater <strong>ve</strong>locities required to mo<strong>ve</strong> 5mm diameter steel particles in<br />
horizontal medium grade steel pipevvork<br />
C2 DYNAMIC FLUSHİNG PROCEDURE<br />
C2.1 GENERAL CONSIDERATIONS<br />
AH items of p<strong>tan</strong>t which are sensiti<strong>ve</strong> to sediment must remain val<strong>ve</strong>d off an&by-passed<br />
throughout the flushing procedure.<br />
Care should be taken to ensure that pumps are not allowed to operate against a dosed<br />
head for prolonged periods. The situation should be avoided whene<strong>ve</strong>r possible.<br />
C2.2 BASIC STAGES OF A FLUSH<br />
The procedure for system flushing should follow the maih stages described in the<br />
follovving sections C2.3 to C2.6. The flushing operation is demonstrated by reference to<br />
the system schematic illustrated in Figüre 12. it is assumed that the procedure for filling,<br />
pressure testing and static flushing, as described in section B4, has been completed, and<br />
that the system is filled and ready for dynamic flushing.<br />
TABLE 3<br />
FLASHING VELOCITY THROUGH THE HORİZONTAL<br />
STEEL PIPEUORK<br />
153
HATTIN ADI<br />
BORU TESİSATI YIKAMA KONTROL FÖYÜ<br />
TARİH<br />
SIRA NO<br />
UNA SORU ÇAPI (mm) 025 032 040 050 065 080 0100 0125<br />
BORU KESİTİ (m2) A 0.00058 0.001 0.00137 O.O022 0.0037 0.00507 0.00875 0.0132<br />
POMPA BASINCI (MANOMETRE.) 15 DÜŞÜNCELER<br />
OMPA DEBİSİ (DİYAGRAMDAN)<br />
YIKAMA HIZI (Q»AxV) \l •><br />
TAVSİYE EDİLEN HIZ (BISRIA'OAN) ^.^S" m/s<br />
FİLTRE İNCELEMESİ<br />
DgBWU SUYU İNCELEMESİ us)<br />
MESİ '<br />
DÜZ Y<br />
TERS YIKAMA İŞLgMÎ<br />
ISISAN KONTROL<br />
BAYTUR KONTROL<br />
f nfi<br />
1_! !<br />
><br />
_i ıN<br />
|<br />
iî<br />
I<br />
T t<br />
1<br />
;<br />
«<br />
J •<br />
J<br />
I<br />
1<br />
"ti<br />
T<br />
"T t<br />
j^<br />
* ; |<br />
1 IV<br />
1 '<br />
TABLE 4<br />
PRE-COmriISSIONING CLEANING OF PIPEUORK<br />
154<br />
s1 "<br />
S,<br />
's 14<br />
S<br />
's<br />
ıf<br />
^<br />
\<br />
3<br />
1<br />
V<br />
s,<br />
J<br />
•s<br />
\<br />
i<br />
II<br />
's,<br />
1 1<br />
w-rw<br />
•<br />
•<br />
ı<br />
s»<br />
ISISANA.S.<br />
Barbaros Bulvarı, Bulvar Apt. No.40/8 Balmumcu-İSTANBUL<br />
CONTRACT: YKB OPERATION CENTER GEBZE<br />
SYSTEM:<br />
CHECKTHAT<br />
Frost protection is available in cold weather.<br />
System is pressure tested.clcaned, flushed, filled, and <strong>ve</strong>nted.<br />
Ali strainers ha<strong>ve</strong> been cleaned<br />
System make up is operational (<strong>tan</strong>k feed or pressurization uni0<br />
Ali val<strong>ve</strong>s ha<strong>ve</strong> been positioned according to the plan for cominissioning.<br />
AH electrical panels are site tested. (manual) control of ali motorized<br />
val<strong>ve</strong> I available.<br />
Motor insulation tests are O.K.<br />
Fitted fiıse rating is correct.<br />
O<strong>ve</strong>rloads are currently set.<br />
Holding down bolts and A.V. mountings are O.K.<br />
Pump casting is <strong>ve</strong>nted. Pump discharge val<strong>ve</strong> is 50% dosed t< Î limit initial current.<br />
Motor is le<strong>ve</strong>l and corrcctly aligned.<br />
Correct dri<strong>ve</strong> is fitted and properly aligned. Belt tension is con•ect.<br />
Pump and motors are lubricated.<br />
Dri<strong>ve</strong> guards are securely fitted.<br />
Pump rotates freery.<br />
Direction of rotation is correct.<br />
Motor running current does not exceed F.L.C. and is balanced t>etween phases.<br />
Glands are packed and adjusted to correct drip rate. Drains are fitted and dear.<br />
Motor, pump and dri<strong>ve</strong> are free from undue noise.<br />
Motor and bearing temperatures are O.K. Water coolant is ava lable if applıcable.<br />
/ = satisfactory, x = unsatisfactory, n/a = notapplicable, *(1)<br />
= see cominent<br />
Comments<br />
Tested by<br />
Onbehalfof<br />
Date<br />
Witnessed by<br />
On behalf of<br />
Date<br />
TABLE5<br />
PRE - COMMISSIONING CHECK LIST - VVATER<br />
155<br />
PRE-COMMISSIONING CHECKLIST - WATER<br />
Status SİKnature Date
ÇJSISAN^)<br />
Barbaros Bulv. No: 40/8 Balmumcu / is<strong>tan</strong>bul Tel: 275 71 71 Dttigıt & Commteioniııg<br />
CONTRACT : YKB OFERATION CENTER GEBZE<br />
Instruments used:<br />
CLIENT : REF: YKB O. CENTER<br />
DISCRIPTION OF PLANT: CHILLED WATER PUMP103 5 104<br />
LOCATION / AREA SERVING: PLANTROOM D 12 / BLOCK D 2<br />
ENGINEER : YURDAKUL ÇÎMTAY<br />
Date: 19.05.1998<br />
Desıga Desıng tnitial<br />
Final Final<br />
DRV By-pass<br />
Ref Size Kv Flow P.d. P.d. % P.d Flow % Set Set Not<br />
MAIN O 100 224,9 10,00 2,562 2,243 94 2,243 9,356 94 N-A N-A<br />
By-Pass
ISISAN A.S.<br />
Barbaros Bulvarı. Bulvar Apt. No.40/8 Balmumcu - İSTANBUL<br />
CONTRACT: YKB OPERATION CENTER GEBZE<br />
SYSTEM:<br />
CHECKTHAT<br />
AH terminals are fıtted and dampere are öpen.<br />
AH dampere are operable and öpen.<br />
Air fUter cells are fıtted correctly.<br />
AH üre dampere are öpen.<br />
AH terminal units are correctly located, fıtted, and powered up.<br />
AH electrical panels / switchgear is site tested.<br />
Motor insulation tests are O.K.<br />
Fitted fûse rating is correct.<br />
O<strong>ve</strong>rloads are currently set.<br />
Holding dovm bolts and A.V. mountings are O.K. Transit brackets ete. are remo<strong>ve</strong>d<br />
~~ Fan shaft and bearings are le<strong>ve</strong>l and correctly aligned.<br />
Motor is le<strong>ve</strong>l and correctly aligned.<br />
Correct dri<strong>ve</strong> is fıtted and properly aligned. Belt tension is correct.<br />
Fans and motors are lubricated.<br />
Dri<strong>ve</strong> guards are securely fıtted.<br />
Fan rotates freery.<br />
Direction of rotation is correct.<br />
Motor running current does not exceed F.L.C. and is balanced between phases.<br />
Fan pressure de<strong>ve</strong>loped does not exceed system design pressure.<br />
Motor, fan and dri<strong>ve</strong> are free from undue noise.<br />
Motor and bearing temperatures are O.K.<br />
/ = satisfactory, x = unsatisfactory, n/a = not applicable, *(1) = see comment<br />
Comments<br />
Tested by<br />
On behalf of<br />
Date<br />
Witnessed by<br />
On behalf of<br />
Date<br />
TABLE 7<br />
PRE - COMMISSIONING CHECK LIST - AIR<br />
157<br />
PRE-COMMISSIONING CHECKLIST - AIR<br />
Status Sıenature Date
z<br />
0-<br />
NE<br />
2<br />
3<br />
Key Plan<br />
o<br />
o<br />
O o<br />
o<br />
o o<br />
ZONE<br />
B D<br />
O I i<br />
O<br />
D<br />
O<br />
o o<br />
G<br />
O<br />
OPERATIONS CENTRE C0MPLEX<br />
GsZELTEPE, TURKEY<br />
F?G 1 : SİTE PLAN<br />
158<br />
•o
F?G 2: MECHANICAL ENGINEERING SERVICES UNDER THE RAISED FLOOR SECTION & DETAILS
en<br />
o<br />
ISISAN<br />
Barbaros Bulvarı, Bulvar Apt. No.40/8 BOIIUICU - İSTANBUL<br />
CONTEACT<br />
CLIENT REF:<br />
DESCRIPTION OF PLANT<br />
rJuMed uûaM/ CP/CS-/üfll -» LCFZ<br />
LOCATION /AREASERVING<br />
ENdNEER<br />
I L<br />
f es<br />
15<br />
1<br />
1İC<br />
T~<br />
FİG. 3 NUMBERING OF DRU<br />
es<br />
ıo
BALANCINO DISTRIBUTION<br />
Fig 437. Minimum straight dis<strong>tan</strong>ces before and after a balancing val<strong>ve</strong>.<br />
If the balancing val<strong>ve</strong> is located after an element cieating strong disturbances such<br />
as a pump or a motorized control val<strong>ve</strong>, it is recommended that a straight dis<strong>tan</strong>ce<br />
of at least 10 d is provided before the val<strong>ve</strong>. Do not place elements which could<br />
create disturbances in the upstream straight dis<strong>tan</strong>ces, for example such as a<br />
temperature probe.<br />
4.43.4 Should the balancing val<strong>ve</strong> be on the circuit supply or return?<br />
Hydraulically, it makes no difference whether the balancing val<strong>ve</strong> is located in a<br />
supply or in a return pipe. The water flow is, of course, the same in the supply and<br />
return.<br />
Fig 438. The preferred direction offlcnv is under the regulating disc.<br />
Howe<strong>ve</strong>r, it is customary to place balancing val<strong>ve</strong>s in the return, particularly when<br />
the val<strong>ve</strong> contains a draining device located in such a way that the adjacent terminal<br />
unit can be drained. E<strong>ve</strong>n if no constraints are imposed about the direction of<br />
circulation in the balancing val<strong>ve</strong>, it is preferable to install it with the flow going<br />
under the disc (Fig 4.38). Under these conditions circulation noises are minimised.<br />
This is of less impor<strong>tan</strong>ce when the pressure drop in the val<strong>ve</strong> is low, as for ins<strong>tan</strong>ce<br />
a STAM used just for measurement.<br />
FİG. 4<br />
LOCATION,OF DRU<br />
161
F?G 5 : PENETRATIONS RISER TO FLOORS
Akıllı Bina Sistemleri Projelendirme, Koordinasyon <strong>ve</strong> Test <strong>ve</strong><br />
Devreye Alma <strong>ve</strong> Bu Sistemlerin Projelendirilmesi <strong>ve</strong><br />
Koordinasyonu<br />
Sistem <strong>ve</strong> Kontrol Yüksek Mühendisi, Haldun Ulusoy<br />
Elektronik <strong>ve</strong> Haberleşme Mühendisi, Emre Er<strong>tan</strong><br />
Honeyv<strong>ve</strong>ll A.Ş., İs<strong>tan</strong>bul, Türkiye<br />
Abstract:<br />
Automatic management and control of the heating, <strong>ve</strong>ntilation and air conditioning plant are essential to make<br />
system work for today's buildings. With the integration of security and access control, fire protection, lighting<br />
control an "intelligent" building automation system can be constructed.<br />
Design and selecting the right building automation system is an essential decision for today buildings and needs<br />
a good coordination between mcchanical, clcctrical consul<strong>tan</strong>s, building automation firms, architect and building<br />
ovvners at e<strong>ve</strong>ry stage from design to slaı l-ııp.<br />
Keyvvords : Automatic Contıol. Ruilding Automation. Building Services, Energy Management, Fire System,<br />
intelligent Building, Security Conlrol. Totalhoıne<br />
Özet:<br />
Günümüz binalarında ısıtma, soğutma havalandırma (HVAC) sistemlerini, otomatik yönetim <strong>ve</strong> kontrol (bina<br />
otomasyon sistemleri) olmadan işletmek çok zordur. Yangın alarm, gü<strong>ve</strong>nlik, erişim <strong>ve</strong> aydınlatma kontrol<br />
<strong>sistemlerinin</strong> entegrasyonuyla, akıllı binalar yaratmak mümkündür.<br />
Bina Komplekslerinden, evlerinize doğru bina otomasyon sisteminin seçimi, dizaynı çok önemlidir; mekanik <strong>ve</strong><br />
elektrik müşavirler, otomasyon firmaları, mimar, bina sahipleri arasında dizayn aşamasından, işletmeye almaya<br />
kadar iyi bir koordinasyonu gerektirir.<br />
163
1. Giriş<br />
Teknolojide <strong>ve</strong> günümüz insan ihtiyaçlarındaki <strong>geli</strong>ş<strong>meler</strong>in sonucu olan Bina Yönetim<br />
Sistemlerinin (BYS) amacı binaların yada bina gruplarının mekanik <strong>ve</strong> elektrik <strong>sistemlerinin</strong><br />
izleme, çalıştırma <strong>ve</strong> yönetim fonksiyonlarının merkezileştirilmesi, bir merkezden<br />
yönetilebilir hale getirilmesidir. Bu, bina kullanıcılarının daha konforlu, daha rahat, daha<br />
gü<strong>ve</strong>nli bir çalışma, yaşama ortamına; daha düşük maliyet, daha az iş gücü <strong>ve</strong> daha <strong>ve</strong>rimli<br />
bina işletimlerinin sağlanması amacıyla yapılır. Bu amaçlara ulaşılmak için, basit otomatik<br />
kontrol sistemlerinden, bütünleşik bilgisayarlı kontrol sistemlerine kadar geniş bir yelpaze<br />
içinde çeşitli yoğunluk <strong>ve</strong> karmaşıklıkta BYS sistemleri <strong>geli</strong>ştirilmiştir.<br />
1.1. Bina Otomasyon Sistemlerinin Getirileri<br />
Günümüz binalarının ayrılmaz bir parçası olan BYS sistemlerin sağladıkları aşağıdaki gibi<br />
sıralanabilir:<br />
> Rutin <strong>ve</strong> tekrara dayanan işlemlerin, otomatik olarak yaptırılması. Yapılması gereken<br />
kontrol cihazı tarafından, istenen zamanda, istenen miktarda yapılıyor.<br />
> işletme personelinin, merkezdeki grafik çizimler <strong>ve</strong> kullanma talimatlarıyla, daha<br />
kısa sürede bina mekanik <strong>ve</strong> elektrik sistemlerine daha kısa sürede hakim olabil<strong>meler</strong>i<br />
<strong>ve</strong> daha efektif kullanmaları.<br />
> Konfor şartlarının değişen ortam şartlarında daha hızla cevap <strong>ve</strong>rebilmesi <strong>ve</strong> daha<br />
kontrollü konfor şartların sağlanması. Bir <strong>konferans</strong> salonunda 100 dinleyici varken<br />
gererken taze hava miktarıyla, 1000 dinleyici varken gereken miktar farklıdır <strong>ve</strong> bu<br />
miktar kontrol cihazı tarafından otomatik olarak hesap edilip, uygulanır.<br />
> Sistemde meydana gelen arızaların çok daha hızlı görülüp, müşteriler tarafından<br />
hissedilmeden giderilmesi. Asıl pompa arızalandığında, yedeğinin otamatik olarak<br />
devreye girmesi <strong>ve</strong> pompa arızasının merkeze bildirilmesi. Pompa bakım<br />
zamanlarının merkezden raporlanması.<br />
y Düşen enerji faturaları,<br />
> Sistemin daha iyi yönetilmesi; otomatik raporlama, bakım programları, alarm<br />
raporlama gibi,<br />
> Çözüm esnekliği,<br />
> Yangın alarm izleme, gü<strong>ve</strong>nlik <strong>ve</strong> erişim sistemleriyle entegre çözümlerle, bina<br />
işletiminin kolaylaştırılması<br />
1.2 Tarihçe<br />
1950' li yıllarda ortaya çıkan BYS kavramı, elektronikteki baş döndürücü <strong>geli</strong>ş<strong>meler</strong>in<br />
sonucunda içerik <strong>ve</strong> kofıgürasyon olarak büyük değişimlere uğrayarak günümüze <strong>geli</strong>nmiştir.<br />
Günümüz <strong>sistemlerinin</strong> öncüleri olan ilk BYS' ler tüm data <strong>ve</strong> kontrol noktalarının kablolarla<br />
ana bir kontrol paneline bağlandığı, operatörün sistemin kendi panosu yanısıra ana panodanda<br />
sisteme müdahale edebildiği kablolu sistemlerdi.<br />
196O'lı yıllarda Multiplexed kablolamayla hernoktadan kablo çekilmesinden kurtulunmuştur, /<br />
bir kablodan birden fazla nokta izlenmesi mümkün olmuştur <strong>ve</strong> slide makinalarıyla ana<br />
panodan birden fazla sistemin izlenebilmesi sağlanmıştır.<br />
164
1960' ların sonlarında <strong>ve</strong> 1970' lerin başlarında seri data taşınma sistemleri <strong>ve</strong> elektronik<br />
ekipmanlar BYS sistemleri için önemli bir adımdır. Bu sayede 2 telli bir haberleşme hattı<br />
üzerinden, binanın değişik noktalarına ulaşmak mümkün olabilmiştir. Bu sistemlerde bir saha<br />
bilgi toplama paneli sahadaki sıcaklık, basınç ... gibi bilgileri toplar <strong>ve</strong> ana merkeze gönderir,<br />
ana merkez bu bilgiyi yorumlar <strong>ve</strong> yapılması gerekeni, kontak kapama , vana açma gibi saha<br />
bilgi toplama paneline gönderir. 1970' lerin ortalarında mini kompütürler ana merkezde<br />
kullanılmaya başlanmış, bu birkaç merkezeden izleyebilme <strong>ve</strong> yazıcı gibi ara birimlerin<br />
bağlanabilmesini sağlamıştır. Fakat maliyet <strong>ve</strong> yüksek eğitimli işletmeci ihtiyaçlarından<br />
dolayı, çok büyük ofis binaları , üni<strong>ve</strong>rsite binaları, askeri <strong>ve</strong> endüstriyel komplesler gibi<br />
kısıtlı uygulama alanları bulmuşlardır. (Şekil 1) Böyle bir uygulama 1984 yılında Türkiye' de<br />
ilk olarak Atatürk Havalimanı' nda uygulanmıştır.<br />
Merkez<br />
Saha Bilgi Toplama<br />
Panelleri<br />
Saha Elemanlar]<br />
Şekil 1 Mini Bilgisayarlı Sistemler<br />
PC lerin mini kompütürlerin yerini almasıyla, maliyetler düşmüş, Bina Otomasyon Sistemleri<br />
her büyüklükte <strong>ve</strong> tipteki binalar için cazip bir yatırım haline gelmiştir. 1980' lerin ortalarında<br />
bilgisayar teknolojindeki <strong>geli</strong>ş<strong>meler</strong> sonucunda, saha bilgi toplama panelleri akıllandırılmış,<br />
artık saha toplama panelleri bilgiyi topladık<strong>tan</strong> sonra kendileri yorumlayıp, gerekeli kontrolü<br />
kendileri yapar, bu bilgileri izlenmesi için ana merkeze gönderir hale gelmişler <strong>ve</strong> maliyetler<br />
de büyük düşüşler yaşanmıştır (Şekil 2).<br />
165<br />
S<br />
s
C-Bus<br />
Excel IRC<br />
[İP IOOAMMJM<br />
ZONE MANAGER<br />
Excel 10<br />
LonMaı*<br />
devices İH<br />
FCU<br />
Excel 50<br />
Şekil 2 Günümüz Bina Otomasyon Sistemleri<br />
XL5000 SYSTEM<br />
Excel 100<br />
Diilribuled<br />
110 Modul.j<br />
Son <strong>geli</strong>ş<strong>meler</strong>de ise akıllı saha cihazların <strong>ve</strong>ya akıllı bilgi toplam panelleri kullanarak her<br />
saha elemanlarında kontrol panellerine kablo çekimi yerine bir kontrolörler arasında<br />
kullanılan database benzer bir saha bus'u (fıeld bus) kullanılması yönündedir. Bu şekilde<br />
kablaj <strong>ve</strong> montaj maliyetlerinin azaltılması sağlanmıştır.<br />
1.3 Amaç<br />
Bu yazıda, otomasyon sistemlerine genel bir giriş <strong>ve</strong> bu sistemlerin kullanım amaçlan <strong>ve</strong> bu<br />
amaçlara göre sistemlerin seçilmesi <strong>ve</strong> projelendirilmesi <strong>ve</strong> bu aşamalarda gereken<br />
koordinasyon, test <strong>ve</strong> devreye alma çalışmaları ele alınıp, okuyucuların/dinleyicilerin bu<br />
konularda genel fikir edin<strong>meler</strong>i istenmiştir.<br />
2. Akıllı Bina Sistemleri<br />
Günümüzde akıllı bina sistemleri birkaç bileşenden meydana gelmektedir.Bu bileşenler :<br />
a- HVAC (Isıtma-Soğutma, Havalandırma Sistemleri) Otomasyon Sistemleri<br />
b- Oda Kontrol Sistemleri<br />
c- Yangın Algılama &Alarm Sistemleri<br />
d- Kapalı Devre Televizyon Sistemi<br />
e- Gü<strong>ve</strong>nlik <strong>ve</strong> Erişim Sistemleri<br />
f- Güç <strong>ve</strong> Enerji Otomasyonu Sistemleri<br />
g- Aydınlatma Otomasyonu Sistemleri<br />
h- Data <strong>ve</strong> Haberleşme Sistemleri<br />
166<br />
«••i**
olarak sıralanabilir. Bu bileşenlerin bir <strong>ve</strong>ya birkaçının bir araya gelmesiyle akıllı bina<br />
sistemleri oluşturulur.<br />
2.1 HVAC Otomasyon Sistemleri<br />
Akıllı bina <strong>sistemlerinin</strong> dendiğinde ilk akla gelen sistem HVAC Otomasyon Sistemleridir.<br />
(HVAC Otomasyon Sistemleri 3 ana bileşenden meydana gelmektedir).(Şekil 3)<br />
CENTRAL<br />
HARDVVARE & SOFTVVARE<br />
FIELD CONTROLLERS<br />
( DISTRIBUTED INPUT/OUTPUT<br />
MODULES , UNITARY FCU&VAV<br />
MODULES)<br />
FIELD EÛUIPMENTS<br />
CENTRAL PC 8. SOFTVVARE<br />
(PC PACKAGED<br />
COMMUNICATION INTERFACE)<br />
Şekil 3 Bina Otomasyon Sistemi Bileşenleri<br />
STATION PC<br />
Saha Elamanları; saha daki cihazlardaki bilgileri algılayan sensörler (analog girişler ),<br />
presostatlar, anahtarlar (digital girişler) <strong>ve</strong> kontrolörden gelen bilgileri uygulayan vanalar,<br />
damperler, çıkışlardır (analog <strong>ve</strong> digital çıkışlar).(Şekil 4)<br />
Kontrolörler, saha elemanlarından gelen bilgileri algılayan <strong>ve</strong> yazılan programlara <strong>ve</strong>ya<br />
merkezden gelen emirler (ortam sıcaklığını 21° değilde 23° yap, gibi) doğrultusunda bu<br />
bilgileri yorumlayıp, analog <strong>ve</strong> digital çıkış elamanlarının hesapladığı değerleri almasını<br />
sağlayan, kontrolün yapıldığı <strong>ve</strong> izlenen değerleri merkeze ileten cihazlardır.<br />
167<br />
y
Ana merkez <strong>ve</strong>ya merkezler; bina mekanik <strong>ve</strong> elektrik <strong>sistemlerinin</strong> bir bütün olarak<br />
izlendiği, kontrol edilebildiği, işletildiği, aylık, haftalık raporlamanın yapıldığı günümüzde<br />
bir PC <strong>ve</strong>ya ser<strong>ve</strong>r'ın kullanıldığı cihazlardır. (Şekil 3 & Şekil 4).<br />
DDC Kontrol Paneli Cklb / Çykyfr Terminalleri<br />
OOC CoMrolkr Inpat I OMput TermhuH<br />
Honeywell lüıuımiıM»<br />
Bitto Kontrtıl Shtcmlcri _<br />
BHIIıIIıK Cnmrvtı Divi Mı<br />
Şekil 4 Girişler <strong>ve</strong> Çıkışlar<br />
YDYL İNt>AAT UFA-BEDFSTAN<br />
V12 VANTyLATYON SYSTEM<br />
CPO2 -(BASEMENT)<br />
Raim NADraving<br />
V12.DRVV<br />
flgıh CMUWM Devim<br />
2.1 Oda Kontrol Sistemleri ( FCU, VAV KONTROLÖRLERİ)<br />
Yapar&signal 8y<br />
KontraClİKkeıl By<br />
20.04.1999<br />
SırtırOllViRCtT<br />
TaMrKARA<br />
Ofis binaları <strong>ve</strong> otellerde HVAC otomasyon sistemlerine ila<strong>ve</strong>ten odalarda <strong>ve</strong>ya FCU, VAV<br />
bazında istenilen konfor şartlarınının sağlanması <strong>ve</strong> odaların cihazların durumlarının<br />
izlenmesi için kurulan sistemlerdir ( Şekil 5 ).<br />
168
Honeywcll<br />
Hamt» Hmlİllııt ft-Mr-h («Un<br />
. .V«. ti i r ««t»ı I -İm* *'•* IV S« •«• I MW<br />
Şekil 5 Oda Kontrol Sistemleri<br />
Bu sistemlerle odaların;<br />
Ys<strong>tan</strong>bdKhnOMIYerieRiePraiesi<br />
YLAVE BLOK KAT 8 YERLEOYM PLANI<br />
H.-âm N'a Drw4nf Nı<br />
Kat Kontrolörleri<br />
a- Gece, hazırda bekle, konfor olmak üç modda çalıştırma; 6.00- 8.00 saatlerinde hazırda<br />
bekle modu kontrol sıcaklığı (k.s.l6°), 8.00-20.00 saatlerinde konfor modu k.s. 21°,<br />
20.00- 6.00 satlerinde gece modu (k.s. 13°),<br />
b- Otel yönetim sistemleriyle birleştirip, check-in, check-out bilgilerine göre çalıştırma,<br />
c- Pencer açık - kapalı bilgilerini izleyip pencere açıkken sistemin çahştırılmayıp enerji<br />
tasarrufunun sağlanması,<br />
d- Oda hazır anahtarını dikkate alarak çalıştırma,<br />
e- Aydınlatmanın kontrolü,<br />
mümkündür.<br />
Bu sistemlerle enerji tasarufu yamsıra, tüm odaların, cihazların merkezden izlenebilmesi <strong>ve</strong><br />
kontrolü, herhangi bir arıza durumunda çalışanlar <strong>ve</strong> müşteriler rahatsız olmadan ilk<br />
müdahelenin merkezden yapılması, mekanik <strong>ve</strong> elektrik aksamdan kaynaklanan arızalarda;<br />
arızanın nedeninin merkezden tespit edilip, müdahele zamanın minimuma indirilmesi<br />
sağlanmıştır.<br />
2.2 Yangın Algılama <strong>ve</strong> Alarm Sistemleri<br />
Bu sistemler binadaki yangın durumunu izlemek <strong>ve</strong> bina yaşayanlarının yangın durumundan<br />
haberdar olmasını sağlamak amacıyla kurulan sistemlerdir. Binada izlenmesi gereken alanlara<br />
169<br />
A
duman <strong>ve</strong> sıcaklık sensorleri <strong>ve</strong> manuel ihbar butonları <strong>ve</strong> görsel, işitsel ikaz sirenler<br />
yerleştirilir.(Şekil 6)<br />
HREALARM PlATFOfiM<br />
IW*m».«Sİ*ıı*TilV*tnl<br />
lime * ItuUır I'.**ı4 I*>«ı<br />
LAS FIMANS<br />
^ T 1 T<br />
Ot B<br />
FREAURMSTATICH<br />
.i—k<br />
LAN I LOCAL AREA NETWORK |<br />
Şekil 6 Yangın Algılama Sistemleri<br />
IHLAS YÖNETİM BİNASI<br />
IHLAS YÖNFIyl BİNASI YANGIN AURM SİSTEM SEMASI 9709004D.DS4<br />
IHLAS YÖNETİM BİNASI<br />
S»m»l SATIH<br />
Herhangi bir alarm durumunda , kontrollör gü<strong>ve</strong>nli yangın çıkışlarını gösterilmesi , ilgili<br />
klima santrallarına yangın ikazının iletilmesi, sirenlerin çalınması gibi önceden programlanan<br />
senaryo doğrultusunda çalışır. Yangın algılama <strong>ve</strong> alarm sistemi,bağımsız çalışabileceği<br />
(kontrolörün üzerinde bir ekran <strong>ve</strong> yazıcı takılabilir) gibi bina otomasyon sitemine entegre<br />
edilerek, merkezden izlenme, kontrol imkanları sağlanmaktadır.<br />
Günümüzde Yangın Algılama Sistemleri;<br />
> Konvansiyonel<br />
> Adresli<br />
> Akıllı Adresli<br />
> Duman ömeklemeli olmak üzere 4 farklı tipte kurulabilmektedir. Binaların büyüklükleri<br />
kullanım amaçları doğrultusunda en uygun çözüm müşavirler, tasarımcılar <strong>ve</strong> firmalar<br />
tarafından çözüm üretilmektedir.<br />
170
2.3. Gü<strong>ve</strong>nlik <strong>ve</strong> Erişim Kontrol Sistemleri<br />
Günümüzde binaların ayrılmaz bir parçası haline gelen gü<strong>ve</strong>nlik <strong>ve</strong> erişim kontrol<br />
<strong>sistemlerinin</strong>;<br />
Ana Bileşenleri;<br />
> Kartlı Geçiş Kontrol Sistemleri<br />
> Hırsız Alarm Sistemleri<br />
> Kapalı Devre Televizyon Sistemleri<br />
> Çevre Gü<strong>ve</strong>nlik Sistemleri<br />
oluşturmaktadır.<br />
Bu sistemler birbirinden bağımsız çalışabildiği gibi; bir gü<strong>ve</strong>nlik yönetim merkezi<br />
(ser<strong>ve</strong>rında) bağlanmak entegre bir şekilde, sistemlerin izlenmesi yönetimi sağlanmaktadır.<br />
Türkiye'de de bu tür uygulamalar başarıyla gerçekleştirilmiştir. (Şekil 7)<br />
TCPflP<br />
EXCEL SECURITY MANAGER<br />
WINDOWS NT BASED<br />
RELEASE 6.30<br />
Şekil 7 Gü<strong>ve</strong>nlik <strong>ve</strong> Erişim Sistemleri<br />
171
2.4 Güç <strong>ve</strong> Enerji Otomasyon Sistemleri<br />
Binalarda ana dağıtım panolarının, ana şalterlerinin, jenaratörlerin izlenmesini, kontrolünü<br />
sağlayanı bağımsız <strong>ve</strong>ya HVAC Otomasyonu bağlanabilen güç yönetim sistemleri son<br />
yıllarda giderek önem kazanmıştır. Bu sistemlerde güç, akım, cosfı&voltage gibi değerler ana<br />
şalter pozisyonları jenaratör durumları izlemekte raporlanmaktadır. İstendiği her akıllı sayaç<br />
kullanımlarıyla, enerji tüketimleri izlenip, raporlama faturalama yapılmaktadır. (Şekil 8)<br />
Şekil 8 Güç <strong>ve</strong> Enerji otomasyonu<br />
2.5 Aydınlatma Otomasyonu Sistemleri<br />
Aydınlatma Otomasyonu sistemleriyle binaların aydınlatma kontrolü <strong>ve</strong> konforu dış hava<br />
aydınlık seviyesi, zaman mekan aydınlık seviyeleri parametrelerine bakılarak kontrol<br />
edilmekte optimum aydınlatma sağlanarak, minumum enerji tüketimi gerçekleştirilmektedir.<br />
Bu sistemler HVAC Otomasyon Sistemlerin alt bir parçası olabildiği gibi büyük sistemlerde<br />
tamamen aydınlatma (kendi kontrollörleri <strong>ve</strong> yönetim merkezi olan) bağımsız sistemlerde<br />
olabilmektedir.<br />
172
2.6 Data <strong>ve</strong> Haberleşme Sistemleri<br />
Bilgisayarların, networklerin yaşantımızdaki önemi arttıkça data haberleşme sistemleri<br />
binaların önemli alt yapılarından biri olmaktadır. Günümüzde giderek ar<strong>tan</strong> bir şekilde yapısal<br />
kabloların içeriği sadece data <strong>ve</strong> haberleşme ile kalmamakta, akıllı bina <strong>sistemlerinin</strong> diğer<br />
bileşenlerinin de (Oda Kontrol Sistemleri, Yangın Algılama Sistemleri, ....) kablolamasında<br />
kullanılır hale gelmişlerdir Data <strong>ve</strong> Haberleşme sistemleri; kontrol edilen sistemler arttıkça <strong>ve</strong><br />
bina komplekslektikçe yönetim <strong>sistemlerinin</strong> ayrılmaz birer parçası haline gelmişlerdir.<br />
2.8 Bina Yönetim Sistemleri<br />
Bina büyüklükleri <strong>ve</strong> binalardaki sistemler karmaşıklığı arttıkça, binalarda birbirinden<br />
bağımsız sistemler yönetim <strong>ve</strong> koordinasyonun sağlanması zorlaşmakta <strong>ve</strong> ciddi sorunlarla<br />
karşılaşılmaktadır. Yaşanan bu problemlerin giderilmesi amacıyla farklı sistemleri birbirine<br />
bağlayacak <strong>ve</strong> gerekli koordinasyonu sağlayacak yönetim sistemleri dizayn edilmekte <strong>ve</strong><br />
kurulmaktadır. Özellikle havalimanı gibi karmaşık binalarda bu sistemin kurulması bir<br />
zorunluluk haline gelmiştir.<br />
Bina Yönetim Sistemlerinin ar<strong>tan</strong> önemi <strong>ve</strong> genel olarak dünyada açıklık kavramının<br />
gündeme gelmesi ile sistemlerin birbirleri ile anlaşabilmesi, konuşabilmesini bir zorunluk<br />
haline getirmiş <strong>ve</strong> bu konuda ciddi çalışmalar yapılmıştır. Kavram ilk önce Endüstriyel<br />
sistemlerde gündeme gelmiş Modbus, J bus protokolleri ile Endüstriyel sistemlerin Bina<br />
Yönetim, Otomasyon Sistemlerine bağlanmaları sağlanmıştır, farklı üreticilerin Bina<br />
Otomasyon Sistemlerinin birbirlerine bağlanması için yapılan s<strong>tan</strong>dartlaşma çalışmaları hala<br />
daha devam etmektedir. Şu anda dünyada iki ana protokol BACNET <strong>ve</strong> LONMARK üzerinde<br />
çalışmalar yoğunlaşmış, firmaları bu protokollere uygun cihazlar üretmekte <strong>ve</strong> bu sayede<br />
farklı üreticilerin kontrolörleri bir arada kullanılması mümkün olmaktadır.<br />
3. Akıllı Bina Sistemlerinin Projelendirmesi <strong>ve</strong> Koordinasyonu<br />
Günümüzde, HVAC <strong>sistemlerinin</strong> otomatik kontrolsüz olarak düşünmek imkansızdır, Artık<br />
otomatik kontrol; sistemin dizayn aşamasında düşünülmesi gereken bir parçadır. BYS<br />
sistemleriyle %30 lara varan enerji tasarrufları yapmak mümkündür. BYS <strong>sistemlerinin</strong>,<br />
işletmeciye getirdiği kolaylıklar, enerji <strong>ve</strong> işgücü tasarrufları , sistemin 3-4 yılda kendini<br />
amorti ettiği düşünülürse, ilk yatırım maliyeti yüksek gibi görünsede (Günümüzde<br />
elektronikteki <strong>geli</strong>ş<strong>meler</strong>le maliyetlerde % 40'lara varan azalmalar sözkonusudur.), bina<br />
otomasyon sistemlerine yatırımın önemini gösterir. Aşağıda dizayn, koordinasyon ile test <strong>ve</strong><br />
devreye alma çalışmaları özetlenmiştir.<br />
3.1. Sistem Dizaynı<br />
Bina otomasyon sistemlerinde, dizayn aşamasında yapılması gereken ilk şey , otomasyon<br />
sisteminin amacının <strong>ve</strong> ayrılabilen bütçenin belirlenmesidir.<br />
173
Bu nedenle bu aşamada :<br />
• Mal Sahibi<br />
• işletmeci Kuruluş<br />
• Mimar<br />
• Mekanik Projeci<br />
• Elektrik Projeci î<br />
arasında zamanında <strong>ve</strong> detaylı bir çalışma <strong>ve</strong> koordinasyon gerektirmektedir.<br />
Bunun için yapılması gerekenler:<br />
1. Bina otomasyon <strong>sistemlerinin</strong> sihirli değnekler olmadığının tüm grupların farkına<br />
varmasının sağlanmasındır. Bina otomasyon sistemleri kötü dizayn edilen, kötü işletilen<br />
sistemlerde yapabileceği iyileştir<strong>meler</strong> sınırlıdır. Eğer soğutma kapasitesi yeterli değilse,<br />
otomasyon sisteminin vanasını %100 dahi açsa yeterli soğutma sağlanamaz. Örneğin<br />
büyük alış<strong>ve</strong>riş merkezlerimizden birinde 100 watt / m2 olarak hesap edilen aydınlatma<br />
yükü, uygulamada 500 watt/m2 olarak çıkmış, merkez yazın soğutulamamıştır. i<br />
2. iyi bir fızilibite çalışması: Bina otomasyon <strong>sistemlerinin</strong> kurulmasıyla elde edilebilecek<br />
tasarruflar <strong>ve</strong> yatırım masraflarının iyi bir etüdü yapılmalıdır.Bu tasarruflar <strong>geli</strong>ştirilen<br />
kontrol tarafından yapılan direkt tasarruflar olabileceği gibi (Elektrik, Su, Doğalgaz<br />
tüketimi) sistemin işletme aracı olarak kullanılmasından sağlanan dolaylı tasarruflarda<br />
olabilecektir (Bakım Kolaylığı, yönetilebilirlik, Konfor). Tabi burda Türkiyenin<br />
şartlarımda düşünmemiz, sadece kolon semasıyla uygulamaların yapıldığı, yatırımcılar<br />
tarafından müşavirlik <strong>ve</strong> mühendislik hizmetlerinin çok önemsenmediği yurdumuzda<br />
böyle bir çalışmanın yaptırılması oldukça zor olduğunu kabul etmemiz gerekiyor. Böyle<br />
bir çalışmada aşağıdaki hususlar dikkate alınabilir: j<br />
a) Otomasyonsuz <strong>ve</strong> otomasyonlu olası yakıt tüketimleri,<br />
b) Otomasyonsuz <strong>ve</strong> otomasyonlu sağlanabilecek konfor şartları (ortam sıcaklığı, nemi,<br />
aydınlık seviyesi, havalandırma koşulları)<br />
c) Bina yaşayanları için sağlanması gereken konfor şartlan.<br />
d) Sistemlerin gerçek ihtiyaçlar dışında (saat/gün) kullanılmasından sağlanacak<br />
tasarruf olanakları,<br />
e) İstenen konfor şartlarınından sağlanan tasaruf olanakları,<br />
f) Sistemin bir merkezden izlenebilmesi <strong>ve</strong> işletilebilmesinden doğan işgücü<br />
tasarrufları,<br />
g) Yangın <strong>ve</strong> gü<strong>ve</strong>nlik sistemleriyle sağlanan kazançlar, /<br />
h) Otomasyon sistemi için gereken olası eğitim, insan gücü masrafları,<br />
i) Olası işletme maliyeti,<br />
j) Tüm otomasyon sistemi için yapılması gereken yatırım <strong>ve</strong> sağlanacak tasarruflar,<br />
yatırım amortisman süresi.<br />
3. İyi bir pazar araştırması: Pazarda ki bina otomasyon sistem satıcılarılarının <strong>tan</strong>ınması,<br />
yapılan uygulamaların incelenmesi, sistemleri <strong>tan</strong>unak <strong>ve</strong> otomasyona dahil edilecek<br />
sistemler hakkında fikir sahibi olmak açısından önemlidir<br />
4. Otomatik kontrol, Bina otomasyon sistemi: Eğer sistem için, merkezden izleme <strong>ve</strong> kontrol<br />
fonksiyonları önemli değilse, bina otomasyon sistemi yerine, merkeze raporlama j<br />
yapmayan otomatik kontrol cihazları daha ucuz bir çözüm olabilir.<br />
174
5. Bina Yönetim Sistemleri ile Entegrasyon: Bina <strong>ve</strong> uygulamadaki ihtiyaçlara göre bina<br />
yönetim sistemleri değişebilir. BYS lar aşağıdaki gibi sınıflanabilir:<br />
> Bina tipi:<br />
• MonoBlok Yapılar<br />
• Bina kompleskleri<br />
• Farklı yerlerde ki binalar<br />
Bina tiplerine göre kablaj , uygulanacak sistem, donamım değişecektir.<br />
> Hizmetler:<br />
• Isıtma Soğutma,Havalandırma , Aydınlatma<br />
• Gü<strong>ve</strong>nlik <strong>ve</strong> Yangın<br />
• Güç Enerji Yönetimi<br />
• Data&Haberleşme<br />
> İstenen entegrasyon düzeyi<br />
> Yeterli tecrübe, yerel otoritelerden onaylı sistemler<br />
> Kullanıcı Arabirimi:<br />
• Yüksek seviyeli (Grafik tabanlı, Bakım programlı)<br />
• Düşük seviyeli ( Yazı tabanlı)<br />
Yukardakilerin yanında dikkate alınması gereken bir hususta sistemin genişleyebilir<br />
olmasıdır, ilk yatırımda kontrol edilemeyen sistemlerin <strong>ve</strong>ya merkez bağlantsının; işletme<br />
sırasında doğan iyileştir<strong>meler</strong> <strong>ve</strong> yatırımlar sırasında yapılabilmesi, bu olanağın herzaman için<br />
elimizde olmasına dikkat edilmesi gerekmektedir.<br />
6. Eğer bina yönetim sistemlerine karar <strong>ve</strong>rilmişse, yapılması gereken, sistemin yazıya<br />
dökülmesidir.<br />
1- Nasıl bir uygulama ,<br />
2- Sistemden beklenen,<br />
3- Sistem nasıl kullanılacak,<br />
4- Sistem sorumlusu kim.<br />
sorularına net cevaplar <strong>ve</strong>rilmeli <strong>ve</strong> Bina Yönetim Sistemi esas olacak projeler <strong>ve</strong> sistem<br />
fonksiyonları ortaya çıkarılmalıdır. Bunlar;<br />
> Özellikle tüm ısıtma, havalandırma, <strong>iklimlendirme</strong> (HVAC), Isıtma <strong>ve</strong> Soğutma<br />
<strong>sistemlerinin</strong> otomatik kontrol prensip şemaları (Şekil 5)<br />
> Yukarıdaki prensip şemalarının herbirine ait otomatik kontrol senaryoları,<br />
> Etkin bir kontrol yapabilmek amacıyla kontrol vanalarının (Dolayısıyla vana<br />
motorlarının) doğru seçilebilmesi için ;<br />
Isıtma/Soğutma serpantini kapasiteleri<br />
Giriş/Çıkış suyu sıcaklıkları,<br />
Vanaların bağlantı tipleri,<br />
Vana nominal basınçları,<br />
>• Vana motorları <strong>ve</strong> damper servomotorlarının herbiri için yay geridönüş istenip<br />
istenmediği<br />
175
Saha elemanlarının listesinin çıkarılması<br />
> Sisteme ilişkin giriş/çıkış noktalarını içeren nokta özetlerinin hazırlanması<br />
> Saha panelleri yada kontrolörlerin yerlerinin belirlenebilmesi amacıyla tüm mekanik,<br />
elektromekanik <strong>ve</strong> elektrik ekipmanların tesisteki dağılımını gösteren yerleşim<br />
planlarının oluşturulması,<br />
> Birbirleri ile kilitlemeli olarak çalışacak ekipmanların <strong>ve</strong>ya diğer noktaların<br />
belirtilmesi,<br />
> Bina Yönetim sisteminin merkezi fonksiyonlarının tariflenmesi,(Zaman programları,<br />
olay programlan, varsa enerji tasarruf programları, varsa merkezi bakım yönetim<br />
programlarının açıklanması,<br />
> Bina Yönetim Sistemi ile yönetilecek diğer sistemlerin netleştirilmesi, sistem<br />
sağlayıcılarile toplantıların organizasyonu <strong>ve</strong> haberleşme protokollerinin<br />
belirlenmesi.<br />
3.2 Şartname<br />
Bu aşamada mimar, mekanik, elektrik projeciler <strong>ve</strong> bina sahipleri koordinasyonu sonucunda<br />
hazırlanan projeler şartname haline getirilip, otomasyon firmalarından teklif istenmelidir. Bu<br />
işlem sırasında dikkate alınabilecek hususlar şunlardır:<br />
> Sistem <strong>ve</strong> sitemden beklenenler teklif değerlendirme <strong>ve</strong> seçim aşamasında baz teşkil<br />
edecek şekilde açık bir şekilde <strong>tan</strong>ımlanmış olmalıdır,<br />
> Sistem donanımı bir firmayı tarifleyen şekilde katı değil, değişik firmalarıda<br />
kapsayacak, tam rekabeti sağlayacak şekilde genel olmalıdır.<br />
> Pratik olarak şartnameyi hazırlayanlarla, kullanıcılar farklı kişiler olmktadır. bu<br />
yüzden daha önce benzer sistem kullanıcıları <strong>ve</strong>ya olası kullanıcılarla konuşup<br />
onların ihtiyaçlarını, isteklerim dikkate alınmalıdır.<br />
3.3 Teklif İsteme, Değerlendirme <strong>ve</strong> Kontrat<br />
Türkiye'de irili ufaklı 20'ye yakın Otomasyon firması vardır, bu sayı eğer küçük şirketlerle<br />
çalışıp risk alınmak istenmiyorsa üç yada dört firmaya indirgenebilen Bu firmalardan<br />
istenecek tekliflerden <strong>ve</strong> aşağıdaki hususları dikkate almak gerekir:<br />
a- Daha öce benzer sistemlerin başarıyla bitirilip, bitirilmediği,<br />
b- Daha önce kurulan sistem kullanıcıların görüşleri,<br />
c- Fiyat; sistemler için önemli olsada, en ucuz her zaman, en tasarruflu çözüm<br />
olmamaktadır. Piyasanın birkaç ciddi firmasının <strong>ve</strong>rdiği fiyat, sistem maliyeti hakkında<br />
fikir <strong>ve</strong>rir,<br />
d- Firmanın teklife yaklaşımı, şantiye ziyaretleri <strong>ve</strong> incele<strong>meler</strong>i,<br />
e- Şartnameye uygunluğu,<br />
f- Eğitim <strong>ve</strong> dokümantasyon hizmetleri<br />
Bütün bu yukarıdakiler ışığında fiyat <strong>ve</strong> sitemin şartnameye uyguluğu yanısıra, seçilen<br />
firmanın projeyi kararlaştırılan fiyata, zamanında başarıyla bitirebileceği, teslimden sonrada<br />
sisteme yıllarca destek <strong>ve</strong>rebilmesi dikkate alınmalıdır.<br />
Ve firmaya karar <strong>ve</strong>rildikten sonra, firma mekanik <strong>ve</strong> elektrik projecilerle yapacağı ortak<br />
çalışmayla;<br />
176
• Otomatik Kontrol prensip şemalarına ( Ek 1),<br />
• Otomatik kontrol senaryolarına (Ek 2),<br />
• Vana Listelerine,<br />
• Duyar eleman, termostat gibi saha ekipman listelerine,<br />
• Nokta özetlerine ( Ek-3 <strong>ve</strong>ya tablo-1 )<br />
• Saha istasyonu <strong>ve</strong> kontrolörlerin dağılımına,<br />
• Motor kontrol panosundan gereken otomasyon çıkışlarına,<br />
• Merkez ekipman konfıgürasyonu<br />
• Sistem blok şemasına ( Şekil 9 )<br />
son şeklini <strong>ve</strong>rir. Ve Uygulama dosyası olarak müşteriye sunulur.<br />
Honeyv<strong>ve</strong>ll<br />
Şekil 9 Kolon Şeması<br />
|lmi ' v '"""" w Ys<strong>tan</strong>bul Hilton Oteli Yenileme Projesi<br />
Ys<strong>tan</strong>bul, Türkiye<br />
Kysym 1/2/3<br />
Sistem Kolon t>emasy IRC-1210<br />
HI1.TO21.DRW<br />
/3 v<br />
Haldun Ulusov<br />
Bu noktaya kadar herşeyin yolunda gittiğini <strong>ve</strong> fırmanında kararlaştırıldığını düşünürsek,<br />
yapılması gereken bu güne kadar kararlaştırılanların <strong>ve</strong> sistem devreye alma zamanım <strong>ve</strong><br />
teslimi tarihlerinide içeren kontrat yazılıp karşılıklı olarak imzalanmalıdır.<br />
Kontrat imzalandık<strong>tan</strong> sonra firma:<br />
• Kablo Listesini Hazırlamalı (Ek-4 ),<br />
• Kontrolör panolarını projelendirmeli (Ek-5)<br />
• Elektrik projeci ile motor kontrol panosunda gereken yardımcı kontak, kontak, terminal<br />
girişlerini projelendirmeli<br />
• Merkez ekran üzerinde izlenecek grafikleri oluşturmalı<br />
• Kontrolörleri programlarını yazmaya başlamalıdır.<br />
177
Bundan sonraki iş ise Devreye Alma <strong>ve</strong> Test çalışmalarıdır. Aşağıda Yapı Kredi Otomasyon<br />
Merkezinde yapılan çalışmalar sizlere anlatılmıştır.<br />
4. Yapı Kredi Bankası Operasyon Merkezi Bina Yönetim Sistemleri Test <strong>ve</strong> Devreye<br />
Alma İşlemleri<br />
Türkiye' de bir çok ilke imza atılan bu proje, Gebze' de 10 Blok halinde yaklaşık 40.000 m 2<br />
kapalı alana sahip; Bankacılık operasyonların yönetildiği bir merkez olarak Baytur A.Ş.' nin<br />
ana müteahhit, Arup' un Kontrolör, Isısan' in Mekanik Müteahhit, AEG' nin Elektrik<br />
Müteahhit, Honeywell' in Bina Otomasyon Müteahhiti olarak hizmet <strong>ve</strong>rdiği bir merkezdir.<br />
Türkiye' de ilk defa bir ihalede Otomasyon Sistemi montajdan, kablo çekiminden, devreye<br />
almaya kadar bir kontrol firmasına ihale edilmiştir. Baytur disiplinler arasında koordinasyonu<br />
sağlamış <strong>ve</strong> kaba inşaatı gerçekleştirmiştir. Honeywell şantiyede 3 mühendis, 2 teknisyen <strong>ve</strong><br />
elektrik taşeronu olarak EMT firmasından 8 elektrikçi <strong>ve</strong> 2 formen ile şantiye ofisinde 1 yıl<br />
boyunca bulunarak, projelendirme, montaj, devreye alma, teslim çalışmalarım tamamlamıştır.<br />
Projede Baytur <strong>ve</strong> Arup gözetiminde çok ciddi dokümantasyon <strong>ve</strong> proje çalışmaları<br />
yapılmıştır. Proje çalışmalarında klasik prensip şeması, nokta analizi, kablo lsitelerinin,<br />
senaryonun yanı sıra; 1/100 projelere ekipman yerleşimi, kablolama <strong>ve</strong> kablo güzergah<br />
çizimleri yapılmış 42 pafta <strong>ve</strong> 13 klasör olarak teslim edilmiştir.<br />
Projede kullanılan formları teker teker ele aldığımızda;<br />
4.1 Approval Form (Malzeme Onay Formu) <strong>ve</strong> Gelen Malzeme Durum Raporu :<br />
Kullanılan her malzeme için bu formlar doldurulmuş <strong>ve</strong> onay alındık<strong>tan</strong> sonra sipariş edilmiş<br />
<strong>ve</strong> sahada kontrol edilerek kullanılmıştır. Bkz. Ek-6.1 <strong>ve</strong> Ek-6.2<br />
4.2 Oda Kontrol Sistemi Kablo Test Formu :<br />
Sistem kullanıcıları 420 adet FCU kontrolörlerini <strong>ve</strong> kablolama için kullanılan bu formda,<br />
Oda Kontrol Sistemi haberleşme hatlarının kısa devre <strong>ve</strong> meğer testleri, blok blok <strong>ve</strong> kat kat<br />
yapılmıştır. Bkz. Ek-7<br />
4.3 Oda Kontrol Sistemi Montaj Kontrol Formu:<br />
Bu form Oda Kontrol Sisteminde kontrolör <strong>ve</strong> saha elemanlarının montaj süresi <strong>ve</strong> montajının<br />
onay formu olarak kullanılmıştır. Bkz .Ek-8<br />
4.4 Klima Santralleri için Kablolama Test Formu :<br />
Bu form kontrol panelleri <strong>ve</strong> saha ekipmanları arasında yapılan kablajın testlerinin<br />
kaydedilmesi için kullanılmıştır. Bkz. Ek-9<br />
4.5 Klima Santrali <strong>ve</strong> Saha Elemanları Montaj Formu :<br />
Bu form ile saha ekipmanlarının montajları kontrol edilip kaydedilmiştir. Bkz. Ek-10<br />
4.6 Kontrolörlerde Hizmet Ettiği Cihazların Kablo Bağlantılarının Rajforu :<br />
Burada Saha Ekipman Kısmı, Kontrol Panel Kısmı, MCC (Motor Kontrol Panosu)unda<br />
bağlantıların durumu raporlanmıştı.Bkz. Ek-11
4.7 Bina Yönetim Sistemleri Devreye Alma, Test Formu :<br />
Burada tüm ekipmanlar <strong>ve</strong> kontrolörlerin nokta analizinden faydalanılarak Saha Kontrolü,<br />
Mekanik <strong>ve</strong> Elektrik Kontrolörleri yapılmış, programlar sahadan <strong>ve</strong> merkezden kontrol<br />
edilmiş, Arup <strong>ve</strong> Bay tur' un gözetiminde <strong>ve</strong> kabul tu<strong>tan</strong>ağı olarak kullanılmıştı. Bkz.Ek-12<br />
Bina Otomasyon Sistemleri BSlâmû<br />
Proje Aeftlama<br />
İtaıtbul Hilfm Oteli<br />
Yı<strong>tan</strong>nul HiHon Yenileme Projesi, Bina Otomasyon Sistemi Nokta Özeti <strong>ve</strong> Saha EkİpmanlarylJstesi<br />
Hagylayan/rariK/Revizyıın Haldim Ultısoym3.09.1994/Rev 0<br />
tavı: Blok Toiıaî KHıVISİ. 2)<br />
(OKP-27)<br />
GreenbousclK.Sanl.YIO<br />
VSi Sen<br />
DonOpHa\"as>S}c. Sen.<br />
Trtah.1 Fl»,a K.lilc Sen<br />
OlTcmc FânvTcmıik<br />
anyDunım<br />
Donma Tennosıady<br />
KTÎrc Kirlilik "<br />
Eg/osl FanyTcrmik<br />
Eg/osl FanyDurum<br />
Soöutnıa Vanasy<br />
Is^mo Vanasv<br />
" Damper" Motbrlan''"<br />
UncmcFanyl.Devir<br />
Oflcmc Fötıyî.Dcvif<br />
Egâist Faıiyl .DevTr<br />
y2Dcvîr~<br />
î GrecnkouscIT KS.nl VI]<br />
Üflemeflâ\-as>*5x:. Scıt.<br />
Donâ)>Havas>-S}C. îien.<br />
Oflcmc FahyTcrmik<br />
Üfleme FanyDıinım<br />
Donma Tcrmostady<br />
Fillrc Kirlilik<br />
:<br />
Soevtma Vânâsv<br />
Vanasy<br />
Damper KToiortary<br />
UIlcmeFanyl. Devir<br />
Üfleme HivasyS-c Sen.<br />
Bs>Sx; Sen.<br />
Üfleme FanyDurum<br />
Filtre KîHiIUi<br />
SöoVtnu'VBnasv<br />
MmaVanasy<br />
" Dâmpe7Mbtbrlary<br />
Üfleîne Fany I .Devir<br />
i Va<strong>ve</strong> BWc Primer Hava<br />
Taze Hav» S». & Nem Sen,<br />
üfleme FanyTermik<br />
Unenîc FânyDürtun<br />
Firar Kirlilik<br />
OBemcTâifJJBcvff<br />
S İla<strong>ve</strong> Blok Primer Hava<br />
Tablo - 1 Nokta Özeti<br />
:<br />
Ullemef'an
5. Sonuç<br />
Günümüz teknolojisinde,, binaların ayrılmaz bir parçası olan Bina Otomasyon Sistemlerinin<br />
projelendirme <strong>ve</strong> uygulamada koordinasyon eksikliği, diğer bina bileşenlerinde (mimari,<br />
tesisat, elektrik, inşaat) olduğu gibi işletmede büyük problemler çıkartmaktadır. Bu yüzden<br />
sistemin her aşamasında, mimar, bina sahipleri, mekanik <strong>ve</strong> elektrik projeciler arasında iyi bir<br />
koordinasyon kurulmalıdır<br />
Doğa <strong>ve</strong> çevre korumanın ar<strong>tan</strong> önemi ile günümüzde teknolojiyi çevre korumaya daha<br />
duyarlı binalar dizayn etmek, bina otomasyonunu bu amaçlar için kullanmak gittikçe önem<br />
kazanmaktadır. Ülkemizde de Bina Yönetim Sistemleri hakettiği önemi kazanmakta, Türk<br />
Mühendis <strong>ve</strong> Teknisyenlerinin yaptığı başarılı çalışmalar yurt dışında da takdir görmekte <strong>ve</strong><br />
talep edilmektedir.<br />
6. Kaynaklar<br />
1 - "Engineering Manual of Automatic Control", Honeyv<strong>ve</strong>ll, 1989<br />
2- A.F.C.Sherrat, "Energy management in Buildings", Hutchinson, 1984<br />
180
FAN-COIL ÜNİTELER<br />
ELEKTRİK MÜH. Mustafa DEĞİRMENCİ<br />
EMO TEKNİK<br />
Mahal içi tipi <strong>iklimlendirme</strong> ünitelerinin fiziksel <strong>ve</strong> kapasite açısından küçük olanları genelde fan-coil ünite olarak<br />
adlandırılır. İç tip ünitelerden en büyük farklılıkları; kolay <strong>ve</strong> dekoratif monte edilebil<strong>meler</strong>i yanısıra karışım <strong>ve</strong>ya<br />
taze hava damper kontrolünün olmayışıdır.<br />
Fan-coil üniteler apartman, ofis, has<strong>tan</strong>e <strong>ve</strong> otel odaları gibi tek zonlu alanların ısıtılması <strong>ve</strong>/<strong>ve</strong>ya soğutulması için<br />
kullanılır. Tipik bir fan-coil ünite; fan, filtre , ısıtma-soğutma serpantini <strong>ve</strong> yoğuşma tavasından oluşur.<br />
Fan-coil üniteler;<br />
* Montaj tiplerine göre: tavan tip, döneme tip<br />
* Kaset yapılarına göre: kasetli tip, gizli (kasetsiz) tip <strong>ve</strong> kanallı tip<br />
* Batarya yapılarına göre: 2 borulu, 4 borulu<br />
* Fan devirlerine göre: çok devirli, değişken debili<br />
* Akışkan tipine göre (ısıtma): sıcak su, kızgın su, buhar, elektrikli<br />
* Akışkan tipine göre (soğutma): soğutulmuş su, direk genleşmeli<br />
olarak katagorize edilebilirler.<br />
Otomatik kontrol açısından fan-coil üniteler iki borulu ısıtma, iki borulu soğutma, iki<br />
borulu ısıtma/soğutma <strong>ve</strong> dört borulu ısıtma/soğutma olarak genellenebilir; iki konumlu<br />
(on-off) <strong>ve</strong>ya oransal olarak kontrol edilirler.<br />
Yanda bulunan resimde tipik bir açma-kapama ,yaz-kış seçim <strong>ve</strong> fan üç devir kontrol<br />
anahtarlı fan-coil termostatı (iki konum kontrollü) görülmektedir.<br />
İki konumlu fan-coil termostatları ister elektro-mekanik, ister elektronik olsun genelde<br />
ısıl geri besleme fonksiyonuna <strong>ve</strong> bazende gece sıcaklık düşümü yapabilme (termostat<br />
üzerindeki <strong>ve</strong>ya dışındaki harici elektro-mekanik <strong>ve</strong>ya digital zaman programlayıcı<br />
vasıtası ile ) , ölçülen mahal sıcaklığını digital <strong>ve</strong>ya analog olarak gösterebilme yeteneklerine sahiptirler. Kontrol<br />
edilen oda sıcaklığındaki sıcaklık değişimlerini olabildiğince aza indirgemek için ısıl geri besleme fonksiyonu<br />
kullanılır. Isıtma kontrolü modunda iken termostat içinde hissedici elemana yakın monte edilmiş olan <strong>ve</strong> sabit ısı<br />
üreten bir ısıtıcı eleman vasıtasıyla; termostatın anahtarlama aralığından 5.5K daha yüksek ısı üretilir. Oda sıcaklığı<br />
sabit durumda iken bile termostat aç-kapa yapmaya devam eder. Oda sıcaklığı termostat ayar noktasına eşit<br />
olduğunda; anahtarlama darbeleri açma <strong>ve</strong> kapama için aynı ( kontrol faktörü E=0.5 ) zaman boyutuna <strong>geli</strong>r. Oda<br />
sıcaklığı biraz arttığında; açma darbesi zamanı kısalır,kapama darbesi zamanı uzar. Böylelikle yaklaşık oransal bandı<br />
Xp=3K <strong>ve</strong> maksimum kontrol salımmı Xp/2 olan quasi-continuous oransal kontrol sonucu elde edilir. Sıcaklık<br />
salınımları ise zaman sabitine bağlantılı olarak 0.1 ile 0.5K arasında değişir.<br />
Kodlama<br />
x*<br />
xP<br />
T fl<br />
OS<br />
US<br />
ayar değeri<br />
P-bandı<br />
anahtarl&ma arahğı<br />
oda sıcaklığı<br />
üst anahtarlama noktası<br />
alt anahtarlama noktası<br />
k<br />
U<br />
SP<br />
E<br />
a b<br />
os<br />
us<br />
m<br />
•Cı<br />
ON<br />
OFP-<br />
açık (on) kalına zamanı<br />
kapalı (ofî) kalma zamanı<br />
anahtarlama periyodu (t E 4- ı A )<br />
kontrol faktörü {%«P)<br />
ısıl gen besleme etki eğrisi<br />
ölçüm elemanındaki sıcaklık<br />
181<br />
- K<br />
B.0.7Î<br />
SP<br />
^^\^*—T<br />
t<br />
•<br />
11<br />
zaman<br />
os<br />
us<br />
B31M6
1-Fan kontrolü (iki konumlu)<br />
-H" L T<br />
2-İki borulu ısıtma <strong>ve</strong>ya soğutma kontrol vanalı (iki konumlu)<br />
Ülkemizde ekonomik yatırım <strong>ve</strong> kolay işletme.açısından en yaygın olarak<br />
kullanılan fan-coil kontrolü olan bu yöntemde iki borulu ısıtma <strong>ve</strong>/<strong>ve</strong>ya<br />
soğutma serpantininden ısıtıcı-soğutucu akışkan, mevsimlere göre sabit<br />
debide dolaşır. Oda <strong>ve</strong>ya dönüş havası sıcaklığına bağlı olarak oda termostatı;<br />
fanın çalışıp durdurulmasını iki konumlu olarak temin eder. Konfor <strong>ve</strong><br />
kullanım zamanlarına bağlı olarak kullanıcı-işletmeci fanın hangi devirde<br />
(düşük-orta-hızlı) çalışacağına <strong>ve</strong> hangi mevsimde (yaz-kış) olduğuna karar<br />
<strong>ve</strong>rir <strong>ve</strong> gerekli ayarları termostat üzerinden manuel olarak gerçekleştirir.<br />
Bu uygulamanın en büyük dezavantajları, fan oda sıcaklığına bağlı olarak<br />
durdurulduğunda, ısıtma <strong>ve</strong>ya soğutma periyodunda fan-coil ünitenin bir<br />
kon<strong>ve</strong>rtör <strong>ve</strong>ya radyatör gibi davranıp gereksiz yere mahale ısı enerjisi<br />
<strong>ve</strong>rmeye devam etmesi <strong>ve</strong> yük enerji talebi olmadığı durumlarda bile ısıtıcısoğutucu<br />
akışkanın kaynak ile yük arasında tam debi olarak sirküle ediyor<br />
olmasıdır.<br />
Oda-mahal sıcaklığına bağlı<br />
olarak, fan-coil termostatı<br />
akışkan devresi üzerindeki iki<br />
yollu <strong>ve</strong>ya üç yollu elektrik<br />
senkron motorlu, termal,<br />
selenoid <strong>ve</strong>ya pnömatik tahrik<br />
üniteli vanaya kumanda eder.<br />
Bu sayede mahal <strong>ve</strong>ya odanın<br />
yük değişimlerine uygun<br />
olarak ısıtma/soğutma enerjisi<br />
kullanılır. Konfor <strong>ve</strong> kullanım<br />
zamanlarına bağlı olarak<br />
kullanıcı-îşletmeci fanın hangi<br />
devirde (düşük-orta-hızlı) çalışacağına <strong>ve</strong> hangi mevsimde (yaz-kıf) olduğuma karar <strong>ve</strong>rir <strong>ve</strong> gerekli ayarları<br />
termostat üzerinden manuel olarak gerçekleştirir. Bazı uygulamalarda yaz-kış kontrol modu çevrimi; termostat<br />
üzerindeki manuel seçici anahtar yerine, fan-coil giriş borusu üzerine takılan kelepçeli tip yaz-kış çevrim termostatı<br />
(kontrol noktası fabrikasyon 25-35°C arasında olan) sayesinde otomatik olarak sağlanmaktadır.<br />
3-Dört borulu ısıtma <strong>ve</strong> soğutma kontrol vanalı (iki konumlu)<br />
Oda sıcaklığını ölçen oda termostatı, termostat üzerinden manuel<br />
olarak <strong>ve</strong>ya kelepçeli yaz-kış termostatı vasıtasıyla otomatik olarak<br />
seçilmiş kontrol moduna (ısıtma <strong>ve</strong>ya soğutma) bağlantılı olarak oda<br />
sıcaklığını istenilen ayar değerinde tutabilmek için iki yollu <strong>ve</strong>ya üç<br />
yollu elektrikli senkron motorlu, termal, selenoid <strong>ve</strong>ya pnömatik<br />
tahrik üniteli vanaya kumanda eder.<br />
Bazı tip iki konumlu fan-coil termostatları; oda sıcaklığındaki yük<br />
değişimlerinin büyüklüğüne bağlı olarak kendileri manuel <strong>ve</strong>ya<br />
kelepçeli tip yaz-kış termostatına ihtiyaç duymadan çıktı<br />
sinyallerinin konumunu değiştirirler. Konfor <strong>ve</strong> kullanım<br />
zamanlarına bağlı olarak kullanıcı-işletmeci fanın hangi devirde<br />
(düşük-orta-hızlı) çalışacağına karar <strong>ve</strong>rir <strong>ve</strong> termostat üzerinden<br />
gerekli ayarları manuel olarak gerçekleştirir.<br />
182
4-Dört borulu ısıtma <strong>ve</strong> soğutma kontrol vanalı (oransal)<br />
Oda sıcaklığına (yüke) bağlı olarak ısıtıcı-soğutucu akışkanın<br />
taşıdığı enerjinin en optimum <strong>ve</strong> sağlıklı olarak kontrol<br />
edilebilmesini sağlayan bu tür termostatlar genelde<br />
mikroişlemci teknolojisi ile üretilmektedirler.Bazı türleri, bina<br />
otomasyon sistemine bağlanabilmek için arayüzlere<br />
sahiptir.Oda-mahal sıcaklığını ölçen <strong>ve</strong>/<strong>ve</strong>ya fan-coil dönüş<br />
havası sıcaklığını ölçen sıcaklık hissedicisinden gelen bilgilere<br />
göre mahal sıcaklık ayar değeri mukayese edilir <strong>ve</strong> ısıtma<br />
ihtiyacı söz konusu ise oransal iki <strong>ve</strong>ya üç yollu ısıtma<br />
vanasına; soğutma söz konusu ise soğutma vanasına kumanda<br />
edilir.Mahalin ısı ihtiyacına göre ısıtma <strong>ve</strong>ya soğutma vanası<br />
olması gereken konuma (%0 ile %100 arasmda) <strong>geli</strong>r.Konfor <strong>ve</strong> kullanım zamanına bağlı fan devirleri ile ilgili<br />
manuel bir kumanda söz konusu değil ise; ısıtma <strong>ve</strong>ya soğutma vanalrına eşlenik olarak kontrol edilir.Oda kontrol<br />
ünitesi <strong>ve</strong>ya termostatı üzerindeki zaman programlayıcı vasıtasıyla sistemin otomatik çalışması (durma-çalışma <strong>ve</strong>ya<br />
gece sıcaklık düşümü fonksiyonları) temin edilebilir.<br />
Mahale ait pencere <strong>ve</strong> kapı gibi ısıl koşulları<br />
değiştirecek ekipmanların açık <strong>ve</strong> kapalı<br />
durumları kuru kontak olarak sisteme<br />
bağlanabilir <strong>ve</strong> bu durumlarda fan-coil<br />
ünitesinin durdurulması <strong>ve</strong>ya tekrar devreye<br />
girmesi proğramlanabilir.Keza bu tür fan-coil<br />
kontrol sistemi ile mevcut mahale-odaya ait<br />
aydınlatma sisteminde zamana bağlı olarak<br />
kontrol edilebilir.<br />
5-Dört borulu, değişken debili oransal kontrol<br />
Fan-coil üfleme fanının, frekans dönüştürücü ünite ile %10-<br />
%100 devirde döndürülmesinin sağlandığı bu kontrol türünde;<br />
oda Fan-coil dönüş havası üzerindeki sıcaklık hissediciden<br />
gelen sinyallere <strong>ve</strong> mahal havası sıcaklık ayar değerine bağlı<br />
olarak fan-coil fanının devri, frekans dönüştürücü üniteye<br />
oransal olarak kumanda edilerek %10 ile %100 arasında<br />
değiştirilir.<br />
Sistem ısıtma <strong>ve</strong>ya soğutma modunda olmaya, oda mahal<br />
sıcaklık değerindeki değişimlerle karar <strong>ve</strong>rir.Isıtma modunda<br />
ısıtıcı selenoid vanası tam açık konumda olup; mahal ısı yükü<br />
fan üfleme debisi oransal ayarlanarak sağlanır.Bu durumda<br />
soğutma selenoid vanası tam kapalı, soğutma selenoid vanası tam açık konumdadır.Benzer şekilde mahal soğutma<br />
yükü fan üfleme debisi oransal olarak ayarlanarak sağlanır.<br />
ISI POMPALARI<br />
Isı pompası ısıtma <strong>ve</strong> soğutmayı aynı ünitede sağlayan bir soğutma sistemidir.Isıtıcı modunda, pompa<br />
şartlandırılması yapılan yere ısı kaynağından sağladığı ısıyı yayar.Soğutma modunda ise; pompa mahal ısısını alarak<br />
bir_ ısı düşürücüye taşır.Isı pompaları s<strong>tan</strong>dart soğutma elemanlarını (kompresör, genleşme vanası, evaparatör,<br />
buharlaştırıcı) <strong>ve</strong> kondenser (yoğunlaştıncı) <strong>ve</strong> soğutucu akışkanın coillerle(serpantin) geri dönüşümünü sağlayan<br />
183
geri dönüşüm <strong>ve</strong>ntili kullanır.Bir soğutucu geri dönüşüm <strong>ve</strong>ntili kondenseri evaparatöre taşımak <strong>ve</strong> dönüşümü<br />
sağlamaktır.Şekil ısı pompasının çalışma durumlarını göstermektedir.<br />
Soğutma çalışmasında: Soğutucu akışkan, dış hava ısı dönüşüm serpantinini kondenser olarak kullanarak mahalden<br />
ısı alır, <strong>ve</strong> mahal serpantininde evaparatör olarak kullanır.Isıtma çalışmasında; hava akışı ters yöndedir <strong>ve</strong> bu sayede<br />
dış hava serpantininin ısı kaynağı olması sağlanır.Mahal serpantini kondenser görevi yaparak mahalin ısınmasını<br />
sağlar.Dış hava sıcaklığı çok soğuk olduğunda, yeterli ısıtmanın temini için elektrikli ısıtıcı kullanılabilir.Bir<br />
alternatif method olarak mahal içi <strong>ve</strong> dış hava akışlarını tersine çevirerek (serpantinler üzerindeki), geri dönüşüm<br />
<strong>ve</strong>ntili kullanılmayabilir.<br />
IC HAVA r^"<br />
SERPA<br />
KOMPRESÖR<br />
ISITICI ÇALIŞMA PRENSİBİ<br />
SOSUTUCU GERİ<br />
DÖNÜŞÜM VANASI<br />
—[vj<br />
liOGtTL'CL ÇALIŞMA PBEKSIII<br />
Isı pompaları tipik olarak dış hava serpantinindeki ısı kaynaklarına göre sınıflandırılırlar.Genel havadan havaya ısı<br />
pompaları dış havayı, ısıtma çalışmasında, ısı kaynağı olarak kullanır.Bir sudan, havaya ısı pompası suyu ısıtma<br />
çalışmasında ısı kaynağı olarak kullanır.Burada su kaynağı bir su kuyusu <strong>ve</strong>ya göl olabilir.Soğutma çalışması<br />
durumunda ise; dışhava serpantini ısıyı düşürür <strong>ve</strong> hava <strong>ve</strong>ya ısı emici olarak kullanılır.<br />
Ticari uygulamalarda, bir kapalı döngü <strong>ve</strong>ya civar su kaynağı çoklu üniteler için kullanılabilir.<br />
Bazı bölümler soğutma konumunda iken diğerleri ısıtma konumunda çalışıyor olabilir.Bu durumda su döngüsü<br />
ısıtma konumundaki bölüm için ısı kaynağı, soğutma konumundaki bölüm için ise alıcı olarak görev yaparak ısıyı bir<br />
yerden diğerine taşır.Su döngü sıcaklığı 20 <strong>ve</strong> 32°C arasında kalarak iyi bir soğutma <strong>ve</strong> ısıtma teminini mümkün<br />
kılar.Bir merkezi boiler soğutucuyla birlikte <strong>ve</strong>/<strong>ve</strong>ya soğutma kulesi aşırı ısıtma <strong>ve</strong> soğutma durumlarında suyun<br />
özelliğini korumasına yardımcı olarak kullanılabilirler.<br />
İlletim <strong>ve</strong> Kontrol Döngüleri<br />
Küçük <strong>ve</strong> orta büyüklükteki ısı pompaları genel olarak iç mahal havası ısıtması <strong>ve</strong> soğutması için kullanılır <strong>ve</strong> mahal<br />
termostatlarıyla kontrol edilirler.Geniş/büyük ısı pompaları genellikle ılık <strong>ve</strong> soğutulmuş su temin ederler <strong>ve</strong><br />
soğutulmuş su sıcaklık kontrolorleriyle kontrol edilirler.Mahal termostatları iki <strong>ve</strong> çoklu konumludur.Tipik olarak<br />
otomatik konum değiştirirler.Mahal sıcaklığını istenen değerde tutmak üzere ısı pompalarını ısıtma <strong>ve</strong> soğutma<br />
amaçlı çalıştırılar.(Termostatın ilk durumu kompresörü çalıştırır.)Eğer sistem ısıtma konumunda ise; ek ısıtma<br />
gereksiniminde ısı pompasının yükü karşılamadığı durumda elektrik ısıtıcıyı devreye alır.Soğutma konumunda;<br />
yalnızca bir durum vardır oda kompresörü çalıştırır.İstenilirse ısıtma <strong>ve</strong> soğutma dönücümü el ile<br />
yapılabilir.Termostat ayrı ısıtma <strong>ve</strong> soğutma değerlerine sahip olabileceği gibi sabit bir ısıtma <strong>ve</strong> soğutma aralığında<br />
tekbir değere sahip olabilir.Bazı ısı pompalarında, kompresörün 3-5 dakikada bir devreye girmesini engelleyen<br />
minimum off-timer (kesici zaman rölesi) vardır.Isı pompası durduk<strong>tan</strong> sonra kompresörün emme <strong>ve</strong> basma<br />
noktalarındaki basınçlar eşit olana kadar çalıştırılmamalıdır.Kısa süreli çalıştırma ısı pompasındaki kompresörün<br />
hasarına sebep olabilir.İki kademeli yüksek hızlı bir kompresör, maksimum ısı pompası <strong>ve</strong>rimliliği için kapasite<br />
184
kontrolünü sağlar.Oda termostatı kompresör konumlarını kontrol eder.Termostat ikinci durumda yardımcı ısı (hava<br />
kaynağı ısı pompası için) <strong>ve</strong> kompresörün ikinci konumunu kontrol eder.Bir dış hava termostatı ikinci kademe<br />
kontrol devresiyle paralel bağlandığında dış hava sıcaklığı setnoktasına düşmüş gibi kapanır, yardımcı ısı<br />
kompresörle birlikte enerjilenir.<br />
»IJ. H WA VATMMMCl<br />
TS1TM*<br />
ISI 11IMP4MI K iılM'.Vtl'.l.lltl<br />
Dış hava sıcaklığı 7°C'nin altına düştüğünde donma<br />
önleyici döngüsü çalışır.Çünkü dışhava serpantini belki<br />
donma derecelerinde çalışıyor <strong>ve</strong> buz serpantini kaplıyor<br />
olabilir <strong>ve</strong> bu sırada da ısıtma konumunda çalışıyor<br />
' olabilir.Bu durumda buzlanma ısı pompasına doğru hava<br />
akışına mani olup performansın düşmesine neden<br />
olabilir.Buzu ortadan kaldırmak için, ısı pompası soğutma<br />
modunda anlık çalıştırılır.Kompresörün sıcak gazı dışhava<br />
serpantinine yönelir <strong>ve</strong> buz erir.Tipik olarak her 90<br />
dakikada bir ünite 4 ile 8 dakika arasındaki zaman<br />
aralığında soğutucu olarak çalışır.Zamana bağlı donma<br />
önlemek yerine, bazı modellerde isteğe bağlı olarak<br />
donma önlenmesi yapılır.Burada dışhava serpantini<br />
üzerinden geçen hava akışı ölçülerek donma önlenir.<br />
Isı pompaları, iki konumlu oda termostatı <strong>ve</strong> el ile kumandalarıyla birlikte, ısıtma <strong>ve</strong> soğutma konumlarındaki<br />
değişik methodlarla kullanılırlar.<br />
Tahmini olarak, otomatik ısıtma <strong>ve</strong> soğutma değişimi; mahal sıcaklığındaki yükselmede, iki konumlu oda termostatı<br />
sıcaklık yükselmesini hisseder <strong>ve</strong> ısı pompasını soğutma modunda çalıştırır.Mahal sıcaklığı istenilen değer aralığının<br />
altına düştüğünde, ısıtma konumunun ilk kademesi kompresörü ısıtma amaçlı çalıştırır.Mahal sıcaklığındaki fazla<br />
düşüş ek termostat ısıtma konumu elektrikli ısıtıcıyı devreye alır.<br />
Birtakım ısı pompalarında, değişim vanası kompresörü ısıtma <strong>ve</strong> soğutma konumlarında çalıştırır.Bir başka<br />
tiptekilerde ise; mahal sıcaklığı tahammül aralığında kaldığı müddetçe değişim vanası sürekli ısıtma yada soğutma<br />
konumunda kalmaktadır.<br />
DEĞİŞKEN DEBİ (VAV) KONTROL UYGULAMALARI<br />
VAV sabit değer kontrolü<br />
185
VAV sabit değer + planlı kontrol radyatör ısstması <strong>ve</strong> pencere sıcaklık kompanzasyon izleyicisi ile<br />
VAV sabit değer + planlı kontrol SA/FA , radyatör ısıtması <strong>ve</strong> pencere sıcaklık kompanzasyon izlemeli.<br />
FA karekteristiği kaydırması ile<br />
186
VAV sabit değer kontrolü<br />
Sabit hacim akıflı duman dolabı<br />
atır-<br />
187<br />
amı*
VAV sabit değer + planlı kontrol SA/FA , radyatör ısıtmasy <strong>ve</strong> pencere sıcaklık kompanzasyon izlemeli.<br />
FA karekteristiği kaydırması ile <strong>ve</strong> oda basınç izleyicili<br />
Sabit su hacmi ile tavan soğutma sistemi , Değilken debi üfleme (VVS) , radyatör ısıtması, pencere sıcaklık<br />
kompanzasyonu , çiğ noktası izleme<br />
o,<br />
VJ.<br />
188
SPILOTAİR KENDİNDEN KARIŞITIRMALI ISITMA<br />
HAVALANDIRMA-KLİMA TERMİNALİ<br />
SİSTEMİN GENEL TANİMİ:<br />
Mak.Muh. MUZAFFER TEKİN<br />
ÖZGÜR MÜH.<br />
Kendinden karıştırmalı sistem şu birimleri içermektedir;<br />
Primer hava ACU <strong>ve</strong>ya hava/hava ısı pompası<br />
Sıcak su üretim kaynağı:<br />
Kazan<br />
Veya hava/su ısı pompası<br />
Veya su/su ısı pompası<br />
Soğutma suyu üretim kaynağı:<br />
Soğutma suyu üretim birimi<br />
Veya hava/su ısı pompası<br />
Veya su/su ısı pompası<br />
=> SPILOTAİR Kendinden Karıştırmalı Terminali<br />
=> Terminale primer hava taşıyan hava devresi <strong>ve</strong> merkezi klima santralı<br />
=> Terminallere,mevsime bağlı olarak sıcak su <strong>ve</strong>ya soğutulmuş su sağlayan su devresi <strong>ve</strong> soğutma grubu<br />
=> Üfleme <strong>ve</strong> emiş menfezleri<br />
=> Kondenzasyon devresi<br />
=> Primer hava santralı regülasyon devresi ile birlikte çalışan terminal su devresi üzerinde mahal sıcaklığını<br />
ayarlayan termostad kontrol devresi<br />
Kazan<br />
HVAC<br />
merkez<br />
birim j<br />
•s»<br />
SPILOTAİR<br />
Prensip: Primer hava klima santralı içinde uygun sıcaklığa ayarlanmıştır <strong>ve</strong> herbir odada öngörülen özel<br />
taleplere göre hava dağıtım sıcaklığını ayarlayan Spılotair kendinden karıştırmalı terminallere ak<strong>tan</strong> Imaktadır.<br />
Ortam havasının terminallere girişi <strong>ve</strong>nturi etkisi ile sağlanmakta <strong>ve</strong> bu hava,spılotair'e gelen primer hava ile<br />
karışarak ortam sıcaklığına yakın bir üfleme sıcaklığında mahale üflenmektedir. Böylece mahalde optimum<br />
konfor şartı sağlanmakta <strong>ve</strong> soğuk duş etkisinin önüne geçilmektedir.<br />
189
1-KLİMA SANTRALI <strong>ve</strong>ya HAVA/HAVA ISI POMPASI:<br />
Bu birim genellikle aşağıdaki üniteleri içermektedir.<br />
=> 2 hızlı <strong>ve</strong>ya değişken debili dönüş ânı<br />
=> Mahal dönüş havası kullanılacaksa karışım hücresi,%100 dış havalı sistem kullanılacaksa enerji geri<br />
kazanım ünitesi(örneğin uygun olacaksa plakalı tip ısı dönüştürücü,glikollü su bataryası <strong>ve</strong> uygulanabilme<br />
imkanı varsa egzost havasının adyabatik soğutulması)<br />
=> Primer hava ön filtresi olarak EU6 , EU7<br />
=> Primer hava son filtresi olarak binanın kullanım amacına göre gerektiğinde EU8 den EU13'e kadar, filtre<br />
kullanılmahdır.Bu yüksek oranda filtreleme, sistemin <strong>ve</strong> yapının kirliliğe karşı korunması için gereklidir.<br />
=> Isıtma bataryası<br />
=> Nemlendirici (gerektiğinde)<br />
=> Soğutma bataryası<br />
=> 2 hızlı <strong>ve</strong>ya değişken debili üfleme fanı<br />
Filtrelerim iş hava Primer hava sıcaklığı klima santralında 16 ° C ye ayarlanır. Mevsim geçişlerinde ise 20 °C ye<br />
kadar çıkması kabul edilir sınırlar içindedir.<br />
Klima santralı fan motorları ısısı, yalıtım <strong>ve</strong> sürtünme kayıpları nedeniyle kanalda 2 °C ısı artışı olduğu kabul<br />
edilir.<br />
Normal tasarım koşullarında her bir terminalin önündeki primer hava basıncı 300 Pa olmalıdır.<br />
Serbest soğutma modunda taze hava/egzost havası oranlan ayarlanarak optimum hijyen şartları sağlanır. Bu<br />
durumda ısı geri kazanım ünitesi devre dışı bırakılabilir.<br />
2-ISITMA ENERJİ KAYNAKLARI:<br />
Primer hava santralı ısıtma bataryasına sıcak su temin edecek bu kaynaklar;<br />
• Fuel oil, motorin <strong>ve</strong>ya gaz yakıt kazanı<br />
• Elektrikli ısıtma<br />
• Hava/su <strong>ve</strong>ya su/su ısı pompası olabileceği gibi:<br />
Uygun iklim bölgelerinde tesis edilecek sistemlerde kazan dairesi tamamen ortadan kaldırıltp,spilotair<br />
terminallerin primer hava giriş tarafına elektrikli ısıtıcı ila<strong>ve</strong> edilerek ilk yatırım maliyeti azaltılabilmektedir.<br />
Normal kış koşullarında 90-70 <strong>ve</strong>ya 70-55,mevsim geçişlerinde ise 50-40 ° C ısıtma suyu kullanılmaktadır.<br />
3-SOĞUTMA ENERJİ KAYNAKLARI:<br />
Primer hava santralı soğutma bataryasına <strong>ve</strong> spılotiar terminallere soğutma suyu temin edecek bu kaynaklar;<br />
• Hava soğutmalı <strong>ve</strong>ya su soğutmalı ehiller<br />
• Hava/su <strong>ve</strong>ya su/su ısı pompası olabilir.<br />
Normal yaz koşullarında 5-10 <strong>ve</strong>ya 6-11 °C, mevsim geçişlerinde ise 8-13 ° C su rejimi kullanılmaktadır.<br />
4-HAVA DAĞITIM DEVRESİ:<br />
Primer havanın sirküle edeceği kanal devreleri sistemin büyüklüğüne <strong>ve</strong> tasarım kriterlerine bağlı olarak<br />
normalde orta basınç sınıfında seçilmekle birlikte,küçük sistemler için düşük basınçlı olarak tasarlanabilir.<br />
Primer hava giriş bağlantı çapı,spılotair terminale göre bir alt çapta olmaktadır.<br />
Spilotair primer hava giriş basıncı 300 Pa olmalıdır yani klima santralı cihaz dışı fan basına kanal sürtünme<br />
kayıpları ile spilotair önünde istenen 300 Pa basınç toplamına eşit olmalıdır.<br />
Primer hava devresi soğutma periyodunda çiğ noktası altına düşmeyeceği nedeniyle izole edilmeyebilir,ancak<br />
enerji tasarrufu açısından izole edilmesi yararlıdır.<br />
5-SU DEVRESİ:<br />
2 borulu sistemlerde su devresi boru çapları <strong>ve</strong> büyüklüğü,soğutma suyuna göre hesaplanır.<br />
4 borulu sistemlerde ise taşıdığı akışkanın cinsine göre tayin edilir.Spılotair giriş su bağlantısı hava pürjörü <strong>ve</strong><br />
reglaj vanası ihtiva etmelidir. Terminal basınç kayıpları 0,2-2 mSS arasında değişmektedir.<br />
6-SPILOTAIR KENDİNDEN KARIŞIMLI TERMİNAL:<br />
Spilotair terminallerin ısı dönüştürücü ünitesi bakır/bakır,su/hava temaslı plaka tip özel tasarımlı eşanjör olup<br />
hava ile temas eden yüzeyleri epoxy liflerle kaplı metalden oluşan silindirik bir bataryadırBu batarya paslanmaz<br />
190
ir çelik gövde içine yerleştirilmiştir.Uç kısmında öngörülen indüksiyon oranını temin edecek bir nozul<br />
içermektedir.<br />
Spilotair terminali bataryasının. 5 mm. kalınlıkta Bl Class malzeme ile yalıtılmalıdır.<br />
Spilotair aşağıdaki fonksiyonları sağlamaktadır.<br />
Primer hava ile soğutma: örneğin 100 mVh-18 ° C lik primer hava spilotair bataryasında 10 °C a kadar<br />
soğutulur,nozula yönlendirilir <strong>ve</strong> hava hızı artırılır, 150 m 3<br />
/h- 25 ° C lik ortam havası <strong>ve</strong>nturi etkisiyle<br />
indüklenerek primer hava ile karışır <strong>ve</strong> 250m 3<br />
/h-19 ° C karışım havası olarak ortama üflenir.<br />
18 °C<br />
100m 3<br />
/h<br />
10 °C 19 °C<br />
•• 250m 3<br />
/h<br />
25 °C<br />
150m 3<br />
/h<br />
Primer hava ile ısı<strong>tan</strong>a: örneğin 100 m 3 /h-18 ° C lik primer hava spilotair bataryasında 50 ° C a kadar ısıtılır,<br />
nozula yönlendirilir <strong>ve</strong> hava hızı artırılır, 150 m 3 /h- 20 ° C lik ortam havası <strong>ve</strong>nturi etkisiyle indüklenerek primer<br />
hava ile karışır <strong>ve</strong> 250m 3 /h-30 ° C karışım havası olarak ortama üflenir.<br />
100m 3 /h<br />
70 °C<br />
90 °C<br />
20 °C<br />
150 m 3 /h<br />
30 °C<br />
250 m 3 /h<br />
Primer hava ile havalandırma:: Mevsim geçişlerinde <strong>ve</strong>ya yalnızca taze hava ihtiyacı olan yerlerde,<br />
örneğin 100 m'/h-15 ° C lik primer hava spilotairde nozula yönlendirilir <strong>ve</strong> hava hızı artırılır, 150 mVh-26 ° C<br />
lik ortam havası <strong>ve</strong>nturi etkisiyle indüklenerek primer hava ile karışır <strong>ve</strong> 250mVh-22 ° C karışım havası olarak<br />
ortama üflenir.<br />
15 °C<br />
100 m 3 /h<br />
VANA KAPALI<br />
26 °C<br />
150m 3 /h<br />
22 °c<br />
250 m 3 /h<br />
Ses seviyesfcSpilotair bataryasının hava geçiş yönüne parelel özel tasarımı sayesinde gürültü üretimine neden<br />
olan türbülanslı akım yerine, hava akışı doğrultulmuştur. Bu nedenle Spilotair üst akış havası ile oluşan<br />
gürültüyü 3 dB azaltır.<br />
Nozuldan çıkan yüksek hızdaki hava,ortamdan indüklenen düşük hızdaki hava ile sarıldığından maksimum 30<br />
dB(A) ses seviyesi elde edilir. Terminal birimleri ses seviyesi,gürültü üreten mekanik parçalar <strong>ve</strong> zaman içinde<br />
aşınma ihtimali olmadığından hiçbir şekilde anmamaktadır.
Korozyon <strong>ve</strong> kirlilik: Spilotair terminali bakır serpantin üzeri epoxy kaplı olduğundan korozyona dayanıklı bir<br />
yapıya sahiptir. Dönüş havası ile temasta olmadığından batarya üzerinde kirlilik olmamaktadır. Cihazın bu<br />
özelliklerinden dolayı hijyenik ortamlar sağlanmaktadır.<br />
Kondenzasyon: Tüm soğutma cihazlarında olduğu gibi,Spilotair terminallerinde de yoğuşma meydana<br />
gelmekte,ancak yoğuşma tavası olarak kullanılan paslanmaz gövdede biriken kondens bütün cihazı etkisi<br />
altında tu<strong>tan</strong> pozitif basınç etkisiyle düzenli olarak cihazdan uzaklaştırılmakta,mevcut sistemlerdeki gibi basınç<br />
<strong>ve</strong> hijyen açısından negatif bölgeler oluşmamaktadır.<br />
Mikrobik bulaşma: Bakteri üremesine neden olan yoğuşma yüzeyleri bu sistemde hiçbir zaman ortam havası<br />
ile temasta olmadığından mikrobik bulaşma(contamination) olasılığı yoktur.<br />
7-ÜFLEME-EMİŞ-EGZOST MENFEZLERİ-KARIŞIM KANALI:<br />
Her bir Spilotair terminali 1 üfleme, lindüksiyon emiş havası menfezi <strong>ve</strong> 1 egzost menfezi ile birlikte bir sistem<br />
oluşturmaktadır.<br />
tndüksiyon emiş havası oranı primer havanın yaklaşık 1,5 katıdır. İndüksiyon havası emiş menfezinin damperli<br />
olması <strong>ve</strong> basınç düşümünün 15 Pa olması tercih edilir.<br />
Üfleme havası oranı primer havanın yaklaşık 2,5 katıdır.Üfleme menfezi olarak her türlü menfez kullanılabilir,<br />
menfezlerin dampersiz olması <strong>ve</strong> basınç düşümünün 25 Pa'ı geçmemesi tercih edilir.<br />
Hava karışım kanalı: Spijptair terminalinin çıkış nozulunun hemen ö,nüne monte edilecek emiş menfezi ile,belli<br />
bir mesafeye monte edilecek olan üfleme menfezini üzerinde taşıyacak olan bu kanalın optimum konfor,akustik<br />
<strong>ve</strong> termal performansı sağlayabilmesi için cihaz tipine bağlı olarak min. 75 cm. ile max. 4 m. arasında olması<br />
gerekmektedir.<br />
8-KONDENS UZAKLAŞTIRMA DEVRESİ:<br />
Kondens uzaklaştırılması pozitif basınç altında olduğundan,benzer sistemlerdeki gibi sifon yapılmasına gerek<br />
yoktur. Eğim <strong>ve</strong> çaplar itibariyle bilinen kurallara dikkat edilmelidir.<br />
9-OTOMATİK KONTROL:<br />
Spilotair cihazlarına oda termostadlarından kumanda alan termostatik valflerle kumanda edilmektedir. Oda<br />
termostadlarımregüle eden merkezi sistem,primer hava santralının batarya girişindeki motorlu vanalara<br />
kumanda etmektedir. Cihazlar <strong>geli</strong>şmiş otomasyon sistemleri ile uyumlu olup.sisfemde devre dışı bırakılacak<br />
termina^er içia^prinıer hava devresine motorlu damperler,klima santralına frekans kontrolü uygulaması<br />
mümkündür.<br />
SONUÇ OLARAK:<br />
Bilinen <strong>ve</strong>nturi prensibinden yolu çıkarak <strong>geli</strong>ştirilen <strong>ve</strong> indüksiyon etkisini gündelik yaşamımızda faydalı hale<br />
getirecek gibi görünen bu cihazlar,fan coil kullanan sistemlerin bilinen avantajlarına ila<strong>ve</strong> otarak,akustik <strong>ve</strong> ısıl<br />
konfor,hijyen,işletme kolaylığı,düşük işletme giderleri gibi artılara sahiptir.<br />
192 /