yüKseK dAğlARdAKi tApInAKlARI, sARp KAyAlIKlARA OyUlMUŞ ...
yüKseK dAğlARdAKi tApInAKlARI, sARp KAyAlIKlARA OyUlMUŞ ...
yüKseK dAğlARdAKi tApInAKlARI, sARp KAyAlIKlARA OyUlMUŞ ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>yüKseK</strong> <strong>dAğlARdAKi</strong><br />
<strong>tApInAKlARI</strong>, <strong>sARp</strong><br />
<strong>KAyAlIKlARA</strong> <strong>OyUlMUŞ</strong><br />
MezARlARI, sAKin<br />
KOylARdAKi liMAn<br />
KentleRiyle,<br />
çAlIŞKAn Ve düRüst<br />
insAnlARIn ülKesi<br />
KARIA<br />
Lykia ülkesiyle sınır çizen Dalaman Çayı’nın<br />
kıyısındaki liman kenti Kaunos’un,<br />
bir Hellen tapınağının cephesi şeklinde kayalara<br />
oyulmuş mezarları, Karia uygarlığının<br />
en görkemli anıtları arasında.<br />
54 national geographic • eylül 2010 karIa 55
ANADOLU UYGARLIKLARI<br />
“Yüzyılın buluntusu; Tutankhamun’un mezarından bile daha<br />
önemli” diyordu bir uzman. Bütün dünyanın gözü, Karia<br />
uygarlığının ilk başkenti Milas’ta bulunan mezar odasındaydı.<br />
İÖ 4. yüzyılın ilk yarısına tarihlenen lahit olasılıkla, Karia satrabı<br />
Hekatomnos ya da ondan satraplığı devralan Halikarnassos<br />
Mausoleion’un sahibi oğlu Mausollos’a aitti. Mezar odasındaki<br />
resimlere zarar veren nem kontrol altına alınmaya çalışılırken,<br />
lahit ve çevresi yaklaşık 200 yıldır araştırmacıların dikkatini<br />
çeken Karia uygarlığının önemli sırlarını barındırıyor olabilir.<br />
Labris (çift başlı balta)<br />
Karia’nın simgesi (üstte).<br />
Heykeli Lagina kazılarında<br />
bulunan Cehennem<br />
Tanrıçası Hekate, iş hayatında<br />
başarı, savaşta zafer,<br />
tartışmada güç verebiliyor<br />
ya da geri alabiliyordu<br />
(karşı sayfada). Bereket<br />
Tanrıçası Demeter için bir<br />
adak: Hydria Taşıyan Kadın<br />
heykelciği Kaunos kazılarında<br />
gün ışığına çıkan<br />
eserler arasında (solda).<br />
karIa 57
YAZI: ŞENGÜL AYDINGÜN<br />
FOTOĞRAFLAR: MURAT TÜREMİŞ<br />
Geçtiğimiz Ağustos ayının ilk günleriydi.<br />
Tarihi eser kaçakçılarının bulduğu<br />
bir mezar odasıyla ilgili haber<br />
bütün dünyanın gözünü Milas’ta bir<br />
eve çevirdi. Halk arasında, Uzunyuva<br />
olarak bilinen, Zeus Karios Kutsal<br />
Alanı olarak adlandırılan yerde bulunan<br />
evin içinde, yerin 10 metre kadar altında,<br />
define avcıları tarafından soyulan bir kral mezarı<br />
bulunmuştu. Muhteşem kabartmalar ve resimlerle<br />
süslü mezar, pek çok arkeolog tarafından<br />
“Anadolu’da son yüzyılın en önemli buluntusu”<br />
olarak değerlendirildi. Hatta bazı uzmanlar,<br />
mezar odası ve lahiti “Tutankhamun’un mezarından<br />
bile önemli” buluyordu. Bunun nedeni,<br />
İÖ 4. yüzyılın ilk yarısına tarihlenen mezarın,<br />
Pers krallığının ilk valilerinden Karia Satrabı<br />
58 national geographic • eylül 2010<br />
Hekatomnos’a ya da sartaplığı devrettiği, dünyanın<br />
yedi harikasından biri olan Halikarnassos<br />
Mausoleion’un sahibi oğlu Mausollos’a ait olduğuna<br />
yönelik tahminlerdi.<br />
Araştırmaları yakından izleyen arkeologlar<br />
mezar odasının ağırlıklı olarak Hekatomnos’a ait<br />
olduğunda yoğunlaşıyordu. Bazı arkeologlar ise<br />
şu soruyu sormadan edemiyordu: “Mausollos’un<br />
lahti, Halikarnassos Mausoleion’u bitirilene kadar,<br />
geçici olarak Milas’taki bu mezar odasında<br />
tutulmuş olabilir mi?” Hekatomnos’un ölümünden<br />
sonra, oğlu Mausollos, başkenti Mylasa’dan<br />
(Milas) Halikarnassos’a taşımış, kız kardeşi Artemisia<br />
ile evlenerek Karia’yı bağımsız bir hükümdar<br />
gibi yönetmişti. Adına yapılan Halikarnassos<br />
Mausoleion’u, onun ve karısının ölümünden<br />
sonra inşaatı sürdüren ustalar tarafından bitiri-<br />
lebilmişti. Günümüzde Mausoleion’un kalıntıları<br />
British Museum’da bulunuyor.<br />
Arkeologların, buranın Hekatomnos ya da<br />
Mausollos’un mezarı olabileceği üzerinde durmalarının<br />
nedenlerinden biri lahtin üzerindeki<br />
kabartmalar. Lahtin dört bir yanında mezar sahibinin<br />
farklı betimlemeleri Mausollos’un British<br />
Museum’daki heykeliyle benzerlikler taşıyor.<br />
Ancak mezar odasında kaçakçıların verdiği<br />
tahribat büyük. Mezarı bir süredir yağmalayanlar<br />
lahtin, kalınlığı yaklaşık 1,5 metre olan mermer<br />
bloklardan oluşan tavanını delmiş, lahtin içinde-<br />
Kocaeli Üniversitesi Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi<br />
Yrd.Doç.Dr. Şengül Aydıngün daha önce NG Türkiye<br />
için Lydia makalesini kaleme almıştı. Fotoğrafçı Murat<br />
Türemiş NG Türkiye’ye sık katkıda bulunan isimlerden.<br />
Latmos Herakleiası günümüzde Bafa Gölü kenarında<br />
yer almasına rağmen, yaklaşık 2 bin yıl önce<br />
denizle bağlantılı, korunaklı bir körfezdi (solda).<br />
Karia’nın batı sınırı kuzeyde Menderes Nehri’nin<br />
Ege Denizi’ne döküldüğü yerden başlıyor, güneyde<br />
Dalaman Çayı’na kadar uzanıyordu (üstte).<br />
ki ve mezar odasındaki pek çok eseri kaçırmışlar.<br />
Kaçakçıların mezarın mermerini keserken<br />
su kullanmasının yanı sıra çevre foseptiklerden<br />
sızan sular da mezar odasındaki duvar resimlerinin<br />
kısmen bozulmasına neden olmuş.<br />
Kazıya başlayacak ekibin, mezar odasının<br />
çevresinde önemli arkeolojik yapılara rastlama<br />
olasılığı yüksek. Ama önce arkeolojik bulguları,<br />
dönüşü olmayacak şekilde tahrip edebilecek<br />
nemin nasıl kurutulacağının yolunu bulmaları<br />
gerekiyor. Dergimiz yayına girdiği sıralarda uzmanlar<br />
bu sorunun yanıtını araştırıyordu.<br />
Milas’ta bulunan mezar, Karia tarihi için çok<br />
önemli sırları barındırıyor olabilir. Anadolu’daki<br />
pek çok uygarlıkla karşılaştırıldığında hakkında<br />
az şey bilinen Karia uygarlığı yaklaşık 200 yıldır<br />
araştırmacıların dikkatini çekiyor.<br />
karIa 59
Karia kentleri arasında yer alan Aphrodisias, her ne<br />
kadar Karia dönemine ait kabartmalar, seramikler<br />
ve heykelleri barındırsa da, daha sonra bu kente<br />
yerleşen Romalıların izleri çok daha belirgin. Kutsal<br />
alana girişi sağlayan tören kapısı Tetrapylon, restorasyon<br />
çalışması sonrasında ayağa kaldırıldı.<br />
60 national geographic • eylül 2010 karIa 61
Bodrum Yarımadası’nın iç kesiminde yerleşik Pedasa, Karia’nın bilinen en eski halkı Lelegler<br />
tarafından kurulmuştu. Pedasa’da üç yıldır sürdürülen kazılarda Athena Tapınağı ve Athena<br />
heykeliyle birlikte çok sayıda eser gün ışığına çıkarıldı.<br />
KerBeros KÖpeğİ<br />
Karlar’ın inancına göre, öteki<br />
dünyanın kapısını bekleyen üç<br />
başlı köpek Kerberos’un gövdesi<br />
Lagina Hekate Kutsal Alanı’nda<br />
yapılan kazılarda ele geçti.<br />
deMeTer’e adaK<br />
Kaunos kazılarında bulunan<br />
Bereket Tanrıçası Demeter<br />
için bir adak: Tapınak Çocuğu.<br />
İÖ 4. yüzyıla tarihleniyor.<br />
Karıa seraMİğİ<br />
Aphrodisias kazılarında<br />
ele geçen Karia seramiği<br />
Aphrodisias Müzesi’nde<br />
sergileniyor.<br />
Bu, inatla araştırmaya devam etme ve keşif<br />
duygusu, Karia uygarlığının önemli alanlarından<br />
olan Latmos Herakleiası’nda 12 yıl önce<br />
Karia döneminin sosyal yaşamına dair önemli<br />
bulgulara ulaşmamızı sağlamıştı.<br />
Prof.Dr. Wolfgang Blüemel ile 1998 yılının<br />
Ağustos ayında, antik adı Latmos olan Bafa Gölü<br />
ve çevresinde epigrafik (artık kullanılmayan ölü<br />
dilleri, onların bıraktıkları yazıtları inceleyerek<br />
ortaya çıkaran bilim dalı) araştırma yapıyorduk.<br />
Sabah erkenden göldeki adalara doğru yola koyulup,<br />
40 derecelik sıcaktan bunalmış halde eski<br />
yazılı taş bulma umuduyla çalı çırpı, yılan, çıyan<br />
arasında saatlerce dolaşıyorduk. Daha önce farklı<br />
bilim insanlarınca yayınlanmış birkaç yazıt dışında<br />
umduğumuzu bulamamıştık. Biraz dinlenmek,<br />
açlık ve susuzluğumuzu gidermek üzere<br />
Kapıkırı Köyü’ndeki mazbut restoranlardan birisine<br />
girdik. Blüemel daha önceki yıllarda da bölgeye<br />
pek çok kez araştırmaya geldiğini, Latmos<br />
yazıtlarının kendisi ve başka araştırmacılarca yayınlandığını,<br />
artık yeni bir yazıt bulma konusunda<br />
pek de umutlu olmadığından söz ediyordu.<br />
Ancak bölgenin şaşırtıcı özelliklerini bildiğimden<br />
umutla araştırmayı sürdürmekten yanaydım.<br />
Bir yandan da restoranı işletenlere çevrede yazıtlı<br />
taşların olup olmadığını soruyordum. Servisimizi<br />
yapan genç adam Kapıkırı’nın yayla evlerinin<br />
birisinin kapısı önünde, bir su küpünün altında<br />
yıllar önce böyle bir taş olduğunu söyledi. Bizi<br />
oraya götürebilecekti. Birkaç kilometrelik yürüyüşten<br />
sonra ahşap bir kulübenin önünde durduk.<br />
Her taraf kapalıydı ve yazıtlı taş ortada yoktu.<br />
Çok emin olduğu bir taşın ortada olmaması<br />
bizden çok genç adamı üzmüş ve hırslandırmıştı.<br />
Kulübenin etrafını dolaşırken birden bağırdı:<br />
“İçerde, içerde!” Yarım saat sonra kulübe açılmış<br />
içeride örümcek ağları arasından yazıtlı (su küpü<br />
altlığımız) taşımız çıkmıştı.<br />
duvara YaslanMış MerMer bloğa doğru<br />
eğilen Prof.Dr. Blüemel, bir şey söylemeden<br />
uzun süre aynı şekilde kaldı. Gözünü yazıttan<br />
ayıramıyordu. Dikkatini dağıtmamak için uzun<br />
süre bekledim ve ilk hareketinden yararlanıp, ne<br />
olabileceğini sordum. “Bir anlaşma metni” dedi.<br />
Yaklaşık 1900 yıllık bir anlaşmayla karşı karşıyaydık.<br />
Bir gazete sayfası büyüklüğündeki taş<br />
yazıtı, Milas Müzesi’ne götürmek üzere, elimizdeki<br />
resmi belgeleri göstererek köy muhtarı ve<br />
kulübenin sahibinden teslim aldık. Bu, bölge<br />
tarihiyle ilgili son derece önemli açıklamalarda<br />
genç adam, etrafı<br />
dolaşırken bİrden<br />
bağırmaya başladı:<br />
“İçerde, İçerde!” yarım<br />
Saat Sonra kulübe<br />
açılmış, örümcek<br />
ağları araSından<br />
yazıtlı taşımız çıkmıştı.<br />
bulunan bir belgeydi: İS 2. yüzyılda, bölgenin<br />
önemli iki kenti arasında yapılmış bir dostluk ve<br />
kardeşlik anlaşması. Çok az bir bölümü kırılmış,<br />
kaybolmuştu. Antik Çağ’da Karia olarak tanınan<br />
bölgede, Latmos ve Pidasa kentlerinde dini törenlerden<br />
kız alıp vermeye, mal mülk edinmeden<br />
savaşlarda yaptıkları işbirliklerine kadar çok çeşitli<br />
konulara yazıtta yer verilmişti. (Yazıtın çevirisi<br />
sayfa 70’te.)<br />
Yazıtı bulunduğumuz dağlarla kaplı Karia bölgesinde,<br />
İÖ 1. binyıla kadar Lelegler hâkimdi. Bu<br />
tarihten sonra ise Anadolu’nun güneybatı ucunda<br />
Karlar egemen oldu. Karlar, Leleglerin kültürel<br />
yapılarını sürdüren gelenekselci bir halktı.<br />
Leleglerin kurduğu sekiz kent Karialılar’ın da<br />
kentleri olmuş, daha sonra yeni kentler inşa<br />
etmişlerdi.<br />
Leleg kentleri içerisinde ulaşılması en kolay<br />
yerleşim Pedasa’ydı. Karialılar’ın Persler’i<br />
yenilgiye uğrattığı Pedasa kentinin yeri uzun<br />
süre tartışıldı. Ancak, W. R. Paton–J. C. Myres<br />
tarafından yapılan çalışmaların yanında, Atina<br />
Vergi Listeleri’nin de yardımıyla George Bean,<br />
A.B. Cook ve W. Radt, kentin Bodrum’un yanı<br />
başındaki Gökçeler’de yer aldığını belirledi. Dil<br />
bilimciler, Pedasa yakınlarındaki Bitez Köyü’nün<br />
isminin de Pedasa’nın etimolojik yansıması olarak<br />
günümüze ulaştığını düşünüyor.<br />
Pedasa İÖ 6.–5. yüzyıllarda oldukça söz edilen<br />
62 national geographic • eylül 2010<br />
karIa 63
Karia her ne kadar “Dağların Ülkesi” olarak<br />
anılsa da Kaunos gibi (bugünkü Dalyan) pek çok<br />
liman kentini barındırıyordu. Öncesinde adalarda<br />
yaşarken daha sonra Anadolu Egesi’ni yurt<br />
edinen Lelegler’in ardından gelen Karlar,<br />
denizle bağlı bir Anadolu halkıydı.<br />
FOTOĞRAF: pROF.DR. cengiz işiK<br />
64 national geographic • eylül 2010 karIa 65
Pedasa, Karia Bölgesi yerleşmelerinde kentleşme döneminin en iyi izlenebildiği merkez olarak<br />
öne çıkıyor. Lelegler’in yuvarlak yapı geleneği Pedesalılar tarafından da kullanılıyordu.<br />
bir kent konumuna gelmişti. Herodot’un aktardığına<br />
göre, “Persler İÖ 546 yılında Sardeis’i ele<br />
geçirdikten sonra Harpagos yönetimindeki bir<br />
orduyu Karia üzerine göndermiş ve sadece Pedasa<br />
kentinde dirençle karşılaşmış”.<br />
İÖ 499 yılından sonra İonia ihtilaline katılan<br />
Karialılar’ı cezalandırmak için, Daurises komutasında<br />
sefere çıkan Pers ordusu, Labranda’da<br />
düşmanlarını bozguna uğratmış olsa da, Pedasa<br />
yolunda pusuya düşürülmüş.<br />
İÖ 494 yılında Miletos’u ele geçirdikten sonra<br />
zorluk çıkaran Pedasalılar’ın bir bölümü yeni<br />
kurulan bir kente yerleştirilmiş ve bu kent Pedasa<br />
adını almış. Kent imar edilirken Tanrıça Athena<br />
adına bir tapınak da inşa edilmiş. Herodot ayrıca<br />
“Pedasalılar’ın başına kötü bir şey gelecek olursa<br />
Athena rahibesinin sakalının uzayacağına inanıldığını<br />
ve bu olayın kentin tarihinde üç kez<br />
gerçekleştiğini” aktarıyor.<br />
Bölgede üç yıldır Muğla Üniversitesi adına<br />
araştırma ve kazıları yürüten Bilim Heyeti Başkanı<br />
Prof.Dr. Adnan Diler,“Henüz kazı başlangıcında<br />
olmamıza karşın önemli keşiflerden söz<br />
edebiliriz” diyor ve ekliyor: “Athena Tapınağı,<br />
aynı yerde bulunan Athena heykeli, yazıt ve diğer<br />
buluntularla gün ışığına çıkarıldı. Bu yazıtla birlikte<br />
kentin Herodot’un sözünü ettiği Pedasa olduğu<br />
netlik kazandı.” Araştırmalar, Pedasalılar’ın<br />
eski bir Anadolu geleneği olan “ölülerin tanırlaştırılması”<br />
inancını taşıdıklarını ve Lelegler’e özgü<br />
yaygın bir gelenek olan taş tümülüslerin tapınak<br />
olarak kullanıldığı gösteriyor.<br />
Karia Bölgesi yerleşmelerinde kentleşme<br />
döneminin en iyi izlenebildiği merkez olarak<br />
öne çıkan Pedasa’nın bir diğer önemli özelliği<br />
de geleneksel Leleg mimarisinin tüm öğelerini<br />
barındırması. Yuvarlak çiftlik evleri, Lelegler’in<br />
yarımadada yarattığı kendine özgü yapı türlerinin<br />
başında geliyor. Pedasa, Karia Bölgesi’nin<br />
hem dip tarihine hem de ilerleyen dönemlerine<br />
ve kentleşme sürecine ilişkin sorulara yanıtların<br />
bulunabileceği bir merkez olarak öne çıkıyor.<br />
Ancak Leleg ve Kar kavimlerini bünyesinde<br />
barındırmış ve denizciliğiyle ünlü bu iki topluluğun<br />
hem birbiriyle kaynaşmasına hem de<br />
Mausollos dönemiyle birlikte Hellenleşmesine<br />
sahne olmuş Karia Bölgesi’nin daha kapsamlı<br />
çalışmalara ihtiyacı var.<br />
Kökenleri İÖ 3. binyıla kadar uzanan eski<br />
Anadolu halklarından olan Karialılar’ın bili-<br />
Karia Satrabı Mausollos döneminde (İÖ 4. yüzyıl) yeniden inşa edilen Myndos liman kentinde yürütülen<br />
sualtı araştırmaları, Karlar’ın deniz ticaretiyle ilişkisi konusunda ipuçlarına ulaşmaya çalışıyor.<br />
nen yazılı tarihi İÖ 1. binyıla kadar uzanıyor.<br />
İÖ 1200’lerde Anadolu’da hâkim uygarlık Hititler<br />
dağılmış, tüm coğrafyada büyük bir ekonomik<br />
çöküntü yaşanıyordu. Dor akınları sonucunda<br />
Anadolu’nun kıyı kentleriyle Yunan adaları arasında<br />
göçler başlamıştı. Bir kaç yüzyıl boyunca,<br />
arkeologların Karanlık Çağ olarak tanımladığı<br />
bir dönem yaşanmıştı. Bu döneme ait yazılı belge<br />
olmadığından, daha sonra yazılmış bazı yazıtlardan<br />
bu çağın sonunda kültürel yapıda ve ekonomide<br />
hareketlenmenin başladığını öğreniyoruz.<br />
anadolu’nun BaTısında, ıonıa, Lydia, Karia ve<br />
Lykia uygarlıklarının yeşermesi, İÖ 1. binyılın<br />
ilk çeyreğine rastlıyor. Bu uygarlıklardan Karia,<br />
“Dağların Ülkesi”olarak tanınıyordu.<br />
Bugünkü Muğla’nın tamamını Aydın ve<br />
Denizli’nin bir kısmını kaplayan Karia’nın üç<br />
bin yıl önceki sahipleri tarihçi Herodot’a göre;<br />
Ege adalarından bu kıyılara gelmiş olmalıydılar.<br />
Ancak Herodot, “Karialılar bunu kabul etmez,<br />
kendilerini Anadolu’nun yerlisi ve hep şimdiki<br />
adlarını taşıdıklarını söylerler” diye açıklıyor.<br />
Troya Savaşı’nda Troya halkının yanında yer<br />
almaları, Anadolu halklarından olduklarının bir<br />
göstergesi sayılabilir.<br />
Karia ülkesinin batı sınırı, kuzeyde Menderes<br />
Nehri’nin Ege Denizi’ne döküldüğü yerden başlıyor,<br />
güneyde Dalaman Çayı’na kadar uzanıyordu.<br />
Karialılar dağlık, ancak bereketli ülkelerinde,<br />
aynı dili konuşan, dillerine başka dillerin karışmasına<br />
izin vermeyen, komşularıyla iyi geçinen,<br />
haklının yanında, çalışkan ve dürüst insanlar<br />
olarak tanınıyorlar.<br />
Prof. Blüemel ile bulduğumuz antlaşma metninde<br />
sözü geçen Karia kentlerinden Latmos, günümüzde<br />
Bafa Gölü kenarında yer almasına rağmen,<br />
yaklaşık iki bin yıl önce denizle bağlantılı,<br />
oldukça korunaklı bir körfezdi. Burası denizciler<br />
için güvenli bir barınaktı ve bu nedenle deniz ticareti<br />
burada çok yoğundu. Deniz kıyısında inşa<br />
edilmiş kent zamanla, yarı tanrı–yarı kahraman<br />
Herakles’e (Herkül) adanmış ve Herakleia adını<br />
alarak anıtsal yapılarıyla Antik Çağ’ın en ünlü<br />
kentleri arasına girmişti.<br />
Günümüzdeki adı Beşparmak olan Latmos<br />
dağlarından fışkırarak çevreye saçılmış volkanik<br />
kaya bloklarının Herakles’in eliyle fırlatıldığı düşünülmüş<br />
olmalı ki kente, gücü eksilmeyen mitolojik<br />
kahramanın adı verilmiş. Jeolojik olarak<br />
66 national geographic • eylül 2010 karIa 67
ilginç bir oluşum gösteren bu coğrafya aslında<br />
mitolojik kahramanlar çağından çok daha önce<br />
insanlar için yaşam alanı olmuş.<br />
Alman Prof.Dr. Anneliese Peschlow–Bindokat<br />
tarafından keşfedilen prehistorik kaya resimleri<br />
(İÖ 6000), Kalkolitik Çağ’a tarihlenen (İÖ<br />
5500–3200) kap kacaklar, heykelcik parçaları ve<br />
hatta Hitit hityeroglifleri bölgenin bilinen tarihini<br />
şaşırtıcı bir şekilde değiştirdi. Antik Latmos<br />
Dağları’nda bulunan kaya resimleri, benzersiz<br />
tasvir dili ve renkleriyle Anadolu’nun tarih öncesi<br />
arkeolojisine dair en önemli keşiflerden biri.<br />
Latmos’daki kulübede bulduğumuz antlaşma<br />
metninde adı geçen iki kent dışında, Karia’da<br />
Mylasa, Halikarnassos, Aphrodisias, Lagina,<br />
Stratonikeia, Iassos, Bargylia, Euromos, Alinda,<br />
Alabanda, Gerga, Kaunos, Keramos, Nysa, Tralleis,<br />
Amyzon gibi pek çok kent vardı.<br />
Öncelerİ MYlasa olan Karıa’nın başkenti,<br />
Persler’in kentin önemli ailelerinden Hekatomnos<br />
ailesini satrap olarak atamasıyla, bu aileden<br />
Mausollos’un (İÖ 377–353) yönetimi sırasında<br />
Halikarnassos’a taşındı.<br />
İÖ 334’te, Büyük İskender’in eline geçen Karia<br />
yönetimi, Mausollos’un kız kardeşi Kraliçe<br />
Ada’ya bırakıldı. 1989 yılında Bodrum’da bir temel<br />
kazısı sırasında bulunan ve canlandırılması<br />
yapılan iskelet ile seçkin takı ve mücevherlerle<br />
dolu lahtin Kraliçe Ada’ya ait olduğu tahmin<br />
ediliyor.<br />
Eski başkent Milas’taki antik kapı üzerindeki<br />
Karia labris’i (çift yüzlü balta) ise Karia’nın<br />
inanç sembolleri hakkında bilgi veriyor. Girit’in<br />
eski uygarlığı Minos ve Yunan anakarasındaki<br />
Mikenler de aynı labrisi kullanmışlardı. Kültürel<br />
etkileşimi gösteren bu seçkin örnek, Karialılar’ın<br />
sembolü olarak kabul ediliyor.<br />
Bodrum’un Karia çağındaki adından etkilenerek<br />
Halikarnas Balıkçısı adını kullanan Cevat Şakir<br />
Kabaağaçlı, Anadolu efsanelerinden söz ederken<br />
labris’in aslanla birlikte Kilikyalı Herküles’in<br />
Yatağan yakınlarındaki Lagina Hekate Kutsal<br />
Alanı’ndaki kutsal alana giriş kapısının (Propylon)<br />
üzerinde Roma İmparatoru Augustus’un, Lagina’ya<br />
bağış kitabesi yer alıyor (solda). Bu kapı ilk Türk<br />
arkeolog ve müzecilerinden Osman Hamdi Bey’in<br />
891–1892 yıllarında alanda yürüttüğü kazılarda<br />
ortaya çıkmıştı. Osman Hamdi Bey’in Lagina<br />
kazılarında gün ışığına çıkardığı Karia dönemine<br />
ait pek çok eser bugün İstanbul Arkeoloji<br />
Müzeleri’nde sergileniyor (üstte).<br />
belirtileri olduğundan söz ediyor ve ekliyor: “Bu<br />
iki belirticiye Sardis’te de rasgeliniyor. Efsanelerin<br />
kraliçesi Omphale’den ta Kandaules’e kadar<br />
bu belirteçler Lydia krallarının kutsal belirtileri<br />
olarak tanınırdı. Gyges kral olduğu zaman<br />
bu simgeleri Güneybatı Anadolu’da, Karia’daki<br />
Zeus’a armağan gönderdi. Ondan sonra Karia<br />
Zeus’u Labrandeos sanını aldı.”<br />
2008 yılında Yatağan yakınlarındaki Lagina ve<br />
Gökova Ören’deki Keramos antik kentinde yapılan<br />
kazılarda Zeus Labrandeos’un çift ağızlı kutsal<br />
baltası labris’in, altından yapılmış küçük sembolleri<br />
gün ışığına çıkarıldı. Lagina kazı başkanı<br />
Prof.Dr. Ahmet Adil Tırpan’a göre; “Tanrı Zeus<br />
68 national geographic • eylül 2010 karIa 69
Milas’ta, tarihi eser kaçakçıları tarafından soyulan, Karia Satrabı Hekatomnos’a ya da oğlu<br />
Mausollos’a ait olduğu tahmin edilen lahit, mezar sahibinin kabartmalarıyla bezeli.<br />
Labrandos’a, Karia’da İÖ 9 ila 7. yüzyıl arasında<br />
tapınılıyordu. Bu, batı Anadolu’daki uygarlığın,<br />
Antik Yunan uygarlığından bağımsız ve en az<br />
onun kadar eskiye dayalı olduğunu kanıtlıyor.”<br />
Mİlas’ın HeMen KuzeYİnde Karİa halkının kutsal<br />
saydığı Labranda Dağı’nın tepesindeki Labranda<br />
kenti, kartalların ya da mitolojide yer alan<br />
kanatlı atların ulaşabildiği yükseklikte konumlandırılmış,<br />
Karialılar’ın tanrılara olan bağlılığını<br />
simgeleyen bir anıt gibi yükseliyor. Milas’a 13<br />
km uzaklıktaki Labranda, Milas Ovası’nın doğusundaki<br />
dağların üzerinde yer alıyor.<br />
Mitolojiye göre, Labranda adını ana tanrıça<br />
Kybele’nin toprağın oğulları olarak adlandırılan<br />
rahiplerinden olan Labrandos’tan alıyor. Antik<br />
döneme ait kaynaklar; kutsal Labranda’ya ilkbaharda<br />
bembeyaz papatyalarla birlikte, zeytin,<br />
incir, nar, çam ve çınar ağaçlarıyla kaplı kıvrılarak<br />
yükselen bir yolla ulaşıldığını aktarıyor. Söylenceye<br />
göre, yolda aralıklarla yer alan küçük<br />
kulübelerde sıcakta susayan yolcular için toprak<br />
testilerde buz gibi Labranda suyu dururmuş.<br />
Kutsal Labranda, Pers Valisi Mausollos tarafından,<br />
her yıl bahar ayında Latmos’tan buraya<br />
70 national geographic • eylül 2010<br />
yapılan kutsal yürüyüş için, Karia uygarlığının<br />
en büyük tanrısı Zeus Labrandos’un adına yaptırılmış.<br />
(İÖ 546’dan, İÖ 334 Büyük İskender’in<br />
gelişine kadar Persler tüm Anadolu’yu ve Ege’yi<br />
işgal etmiş ve buralara kendi yöneticilerini atamışlardı.)<br />
Labranda’da büyük bir tapınak, kapılar,<br />
merdivenler, şölen (Andronlar) evleri vardı.<br />
Zeus Labrandos’la ilgili söylenceler de dilden<br />
dile dolaşıyor: Zeus, Labranda’ya kanat takıp indiğinde<br />
oradaki tüm atlar şahlanırmış. Güneşin<br />
altın rengine boyadığı merdivenlerden ulaşılırmış<br />
tapınağa. Halikarnassos, Herakleia, Mylasa,<br />
Sardeis ve diğer kentlerden gelen binlerce insan<br />
sıra beklermiş tapınağa girip, ona adaklar sunmak<br />
için. Keçiler, inekler, boğalar kurban edilirmiş<br />
Zeus’a. Testilerde şarap, zeytinyağı, sepetler<br />
dolusu meyva ve erzak getirilirmiş hayvanların<br />
sırtında. Genç tapınak rahibeleri şarkı söyler gibi<br />
dua edermiş...<br />
Andronlar’da (yalnızca soylu erkeklerin girebildiği<br />
şölen odaları) soylular için kurulan zengin<br />
sofralarda yemekler sunulur, diğer konuklar<br />
için meydanlarda kurulan mutfaklarda lezzetli<br />
yemekler pişirilirmiş. Kutsal tören günlerinde<br />
Labranda sessiz, sakin görünümünden çıkar,<br />
FOTOĞRAF: MİLAS MÜzeSİ ARşİVİ<br />
Kapıkırı’da bir<br />
yayla evinde bulunan<br />
grekçe yazıt, Karlar’ın<br />
sosyal hayatı ve inancı<br />
hakkında önemli<br />
bilgiler içeriyor.<br />
“--- ŞehiR diRliK Ve düzen içinde yAŞAsIn diye göReVlileR KURbAn bAyRAMI düzenleMelileR;<br />
(4) bUndAn bAŞKA VAR OlAn MAhAlle öRgütünün yAnI sIRA yeni MAhAlle<br />
öRgütü OlUŞtURUlMAlI Ve bU AsAndRis AdInI tAŞIMAlIdIR. bU öRgütlenMenin içinde<br />
KURA çeKMe yönteMiyle heM lAtMOs’tA Ve heM de pidAsA’dA bUlUnAn MAhAlle<br />
öRgütü teMsilcileRi Ve dOstlUK deRneKleRi teMsilcileRi yeR AlMAlIdIRlAR; (8)<br />
fAKAt geRi KAlAn pidAsA VAtAndAŞlARI KURA çeKMe yönteMiyle OlAbildiğince eŞit<br />
sAyIdA hAlen MeVcUt OlAn diğeR MAhAlle öRgütleRine dAğItIlMAlIdIR. bU ŞeKilde<br />
pAylAŞtIRIlMIŞ OlAn pidAsAlIlAR tüM dini tApInIM töRenleRine KAtIlMA hAKKInA,<br />
dOstlUK deRneği üyeleRi OlAnlAR dOstlUK hAKlARInA, MAhAlle öRgütleRi, bUnlARIn<br />
dAhA önceden sAhip OldUKlARI hAKlARA sAhip OlMAlIdIRlAR; (13) pidAsA Ve<br />
lAtMOs’lUlAR’In KUtsAl yAsAlAR Ve diğeR nedenleRle hAK ettiKleRi geliRleR ORtAK<br />
(MAl) OlMAlI Ve AyRI biR MülK yA dA geliR sAhibi OlMAK heR iKi ŞehRe de yAsAKlAnMAlIdIR;<br />
(17) Ve heR iKi ŞehRin ŞiMdiye deK diOs AyInA KAdAR MeVcUt OlAn bORçlARInI<br />
KendileRi ödeMelileR; (19) Ve lAtMOslUlAR pidAsAlIlAR’A biR yIl yeteceK KAdAR KOnUt<br />
Ve AhIR tAhsis etMelileR; (21) Ve ARAlARIndA eVlenMe yOlUylA AKRAbAlIK tesis<br />
etMeleRi için, hiçbiR lAtMOslU biR bAŞKA lAtMOslU’yA KIzInI VeReMeMeli VeyA ( biR<br />
lAtMOs’lUdAn) KIz AlMAMAlI Ve hiç biR pidAsAlI biR pidAsAlI’yA dA KIz VeRMeMeli<br />
VeyA AlMAMAlI, AltI yIl süReyle lAtMOslU pidAsAlI’yA Ve pidAsAlI lAtMOslU’yA KIz<br />
VeRip AlMAlI;(25) Ve tüM yönetiM KURUMlARI pedAsA Ve lAtMOslUlAR’dAn OlUŞtU-<br />
RUlMAlI;(27) Ve pidAsAlIlAR’A belediye ARAzisi dAhilinde istediKleRi yeRde KOnUtlAR<br />
inŞA etMeleRine;(29) Ve pidAsAlIlAR ARAsIndAn lAtMOslUlAR’In öneReceği 100<br />
yetiŞKin eRKeK Ve lAtMOslUlAR’dAn pidAsAlIlAR’In öneReceği 200 yetiŞKin eRKeK, biR<br />
bOğA Ve biR eRKeK dOMUz üzeRine AgORA’dA bU hAlK Meclisi KARARInA Ve bU deVletsel<br />
OlUŞUMA sAdIK KAlAcAKlARInA dAiR yeMin etMelidiRleR; (33) Ve bU KARAR tAŞtAn<br />
stelleR üzeRine yAzIlIp bUnlARdAn biRi zeUs lAbRAUndOs (KUtsAl AlAnInA) Ve<br />
biRi de lAtMOs’dAKi AthenA KUtsAl AlInInA yOllAnMAlI Ve AdAnMAlI; (36) Ve AROpOs<br />
döneMinde göReVlendiRilMiŞ OlAn MeMURlAR bU hUsUsUn geRçeKleŞtiRilMesini<br />
sAğlAMAlIdIRlAR. (38) lAtMOslUlAR’In etMesi geReKen yeMin: “zeUs ge heliOs pOseidOn<br />
AthenA AReiA Ve KOç KORUyAn (= ARteMis) (Ve diğeR tAnRIlAR üzeRine) yeMin<br />
ediyORUM Ki; --- pidAsAlIlAR’lA biRliKte VAtAndAŞ OlARAK yAŞAyAcAğIM---”<br />
fotoğraf: şengül aydıngün. kaynak: Prof. dr. Wolgang Blümel yayını. ePıgrahıca anatolıca dergısı. 30, 1998, s.185
45 işaretli dil: Karca<br />
bugüne kadar ortaya çıkarılan az sayıda Karca yazıt, kendine özgü<br />
harflerden oluşuyor ve grek alfabesiyle benzerlikler taşıyor.<br />
Karia dilinde yazılmış metinlerin en eskileri<br />
Karia bölgesinde değil, Mısır’da Abu Simbel,<br />
Abydos, Memphis ve Sakkara’da ortaya çıktı.<br />
Sayısı 150’den fazla olan Karca yazıtların Mısır’da bulunmasının<br />
nedeni, Mısır firavunlarının emrinde paralı<br />
asker olarak görev yapan Karialı askerlerdi. İÖ 7. ve<br />
6. yüzyıllara tarihlenen bu metinler, genellikle kutsal<br />
alanlarda duvarlarda yazılan grafitti türü yazıtlarla<br />
adak eşyaları ve mezar hediyeleri üzerine yazılmış<br />
isimlerden oluşuyor.<br />
Mısır dışında bulunan Karca yazıtların sayısı ise<br />
şimdilik 51’i geçmiyor. Bunların bir kısmı duvarlara<br />
kazınmış şekilde Kos, Sardeis, Smyrna ve Ephesos<br />
ile Tire arasındaki Belevi mezar anıtı yakınındaki taş<br />
ocağında görülürken, İÖ 6. yüzyıla tarihlenen Karca–Eski<br />
Yunanca çift dilli bir yazıt<br />
Atina’da, bir bronz kap da İran’da<br />
bulundu. Karia’ya komşu Lykia’da<br />
ise sadece iki Karca yazıt gün ışığına<br />
çıkarılabildi.<br />
Anadolu’da bulunan en eski Karca<br />
yazıt, İÖ 6. yüzyıla tarihlenen ve<br />
Sardeis kazılarında bulunan grafittiler.<br />
Diğerleri ise Euromos, Tralleis,<br />
Kildara, Hyllarima, Sinuri, Mylasa,<br />
Stratonikeia ve Kaunos’ta ortaya<br />
çıkarıldı. İÖ 5. yy’a ait pek çok keramik<br />
kap ve kap parçası üzerindeki<br />
Karca yazıtlar kapların işçiliği yorumlanarak<br />
tarihlendi. Taş üzerindeki<br />
Karca yazıtların ise eski Yunanca<br />
yazıtların harf karakterleriyle karşılaştırılarak İÖ 4.<br />
yüzyıla ait olduğu belirlenebildi.<br />
Karca yazıtlar Karia dilinin kendine özgü harf yazısıyla<br />
yazılmış. Karia alfabesi 45 işaretten oluşuyor<br />
ve kısmen Grek alfabesi ile benzerlikler gösteriyor.<br />
Bu işaretlerin bir kısmı yerel nitelikte, bir kısmı da ses<br />
değerleriyle ilgili vurgulamalar için kullanılmış olmalı.<br />
Halen tam olarak çözümlenememiş olan Karia dili<br />
harflerinin ses değerleri, bilinen Grek harfleriyle kar-<br />
Hititler hakimiyetinin geniş topşılaştırılarak<br />
anlaşılmaya çalışılıyor. Uzmanlar, Mısır’da<br />
raklara tasvir sanatına ait imge-<br />
hiyeroglif ve Karca yazıtların yan yana bulunduğu<br />
lerin karışmasını geniş.<br />
mezar yazıtlarındaki şahıs isimlerinden hareketle<br />
Karca’nın ses değerlerini bulmak için çabalıyor. Bu<br />
çalışmalar Karia bölgesinde bulunmuş Karca–Grekçe<br />
iki dildeki yazıtlardaki şahıs isimleriyle Karca alfabenin<br />
çözümlenmesi çalışmalarıyla daha da gelişti.<br />
Kaunos’ta 1996’da bulunan, İÖ 320 yılına tarihlenen<br />
ve iki Atinalı’ya vatandaşlık hakkı veren Karca–Grekçe<br />
çift dilli yazıt ise bu dilin Grek harflerine<br />
benzeyen harflerinin ses değerlerinin her zaman<br />
Grekçe’deki ses değerleriyle aynı olmadığını ortaya<br />
koydu. Karca yazıtların İÖ 4. hatta 3. yüzyıl ortalarına<br />
kadar uzanan döneme tarihlendikleri biliniyor.Karia<br />
dilinin Karia’da İÖ 3. yy’dan sonra ne kadar kullanıldığı<br />
sorusunun yanıtı için Karia’da yeni Karca yazıtlar<br />
bulunmasını beklemek gerek. Kaunos çift dilli<br />
yazıtı, Karca’nın İÖ 4. yy son çeyreğinde<br />
halen yaşayan resmi dil olduğunu gösteriyor.<br />
Karca’nın yazı dili olarak kullanımının<br />
İÖ 3. yy’ın ikinci yarısından itibaren bırakıldığı<br />
tahmin ediliyor.<br />
Karia Satrapı Mausollos ise, Milas’ta<br />
taş üzerine, devlete ihanet eden üç<br />
Karialı’ya uygulanan cezaları yazdırdığı<br />
metinlerde Karca’yı değil Grekçe’yi tercih<br />
etmiş. Karialılar kültürel benliklerini<br />
korumaya özen göstererek Grekçe’yi<br />
bölgelerarası iletişim ve resmi yazışma<br />
dili olarak olarak kullanırken Karca’yı da<br />
ana dilleri olarak kullanmaya devam etmiş<br />
ve bu dili yazılı hale getirerek Karca’nın yazılı<br />
belgelerinin günümüze ulaşmasını sağlamışlar. Karia<br />
dilindeki yazılı belgelerin Karia dışında daha fazla<br />
Karialılar’ın ana vatanında daha az olmasının nedenlerinden<br />
biri Karia bölgesindeki kentlerde yapılan<br />
kazıların sayısının azlığı olabilir. Diğer neden ise anavatanları<br />
dışında yaşayan Karialılar’ın kökenlerini Karca<br />
yazarak özellikle vurgulamaları ve bazen de Karialı<br />
olduklarını şahıs isimlerinin yanında belirtmeleri<br />
olabilir. Bununla birlikte bugüne kadar elde edilen<br />
buluntulara bakarak, Karialılar’ın günlük hayatla ilgili<br />
her konuyu yazılı hale getirmeye çok fazla önem vermediklerini<br />
söyleyebiliriz. —Prof.Dr. Mustafa H. Sayar<br />
sabaha kadar sönmeyen ateşlerle aydınlanan bir<br />
doğa şenliğine sahne olurmuş...<br />
Karia’nın aslında pek çok kutsal alanı var ve<br />
törensel yollarla kentler ve kutsal alanlar birleşiyor.<br />
Karialılar’ın birlikteliklerini uzun süre koruyabilmelerinin<br />
nedeni de bu inanç birliği olmalı.<br />
Muğla, Yatağan’daki Turgut Kasabası’nda yer<br />
alan Lagina Hekate Kutsal Alanı Karialılar’ın en<br />
önemli dini merkezlerinden biri. Yakın zamana<br />
kadar beldenin ismi Leyne olarak biliniyordu. Ele<br />
geçen yazıt ve buluntular Lagina Hekate Kutsal<br />
Alanı’nın İÖ 4. yüzyılda iki satrap ile yönetilen<br />
Koranza adlı bir kent içinde yer aldığını ve yakın<br />
çevresinde İÖ 3000 yılına kadar giden bir<br />
yerleşme bulunduğunu gösteriyor. Seleukoslar<br />
döneminde Lagina Hekate Tapınağı’nın önem<br />
kazanmasıyla Koranza ismi geri planda kalmış<br />
ve kent Lagina olarak isimlendirilmiş.<br />
Yıllar Önce lagİna’Ya YapTığıM ziyaretlerden<br />
birinde girişte, yerde yatan bir sütun başlığına<br />
oturmuş bir adam hafif baygın gözlerle bana bakıp<br />
“Burası dünyada bir tane” demişti. Yüzüne<br />
garip ve gizemli bir hava vermeye çalışarak gülümsemesinden,<br />
ne anlatmak istediğini az çok<br />
anlamıştım. “Hekate Tapınağı”ndan söz ediyor<br />
olmalıydı. Lagina, antik dünyada “Cehennem<br />
Tanrıçası’na tapınıldığı bilinen tek yer”di.<br />
Hekate, Anadolu kökenli bir tanrıça (kimilerine<br />
göre Kybele’den geliyor). Kymeli Hesiodes,<br />
Anadolu’dan göç ettikten sonra tanrıçayı Grek<br />
inanç sistemine taşımış. İş hayatında başarı, savaşta<br />
zafer, tartışmada ise güç verebiliyor ya da<br />
bunları geri alabiliyor. Zamanla, ölülerin yöneticisi<br />
ve yeraltı dünyasının tanrısı Hades’in kapı<br />
anahtarının bekçisi olarak anılmaya başlıyor. Ayrıca<br />
büyücülük ve büyü işlerinden de sorumlu.<br />
Tanrıça betimlemeleri de üç başlı bir kadın<br />
ya da birbirlerine bitişik üç kadın şeklinde ve<br />
elinde yolunu aydınlatan meşalesini tutuyor.<br />
Hekate’ye adak olarak yol kavşaklarına yapılan<br />
sunaklarda peynir, balık, çörek ve yumurta sunuluyordu.<br />
Aynı zamanda Ay Tanrıçası oldugu için<br />
gece karanlığında, yolların kesiştiği bu yerlerde<br />
Hekate’ye yol gösterici olarak tapınılıyordu.<br />
Lagina kutsal merkezi, eski çağda iki önemli<br />
yolun kesişme noktasındaymış. Stratonikeia’nın<br />
Bouleterionu’ndaki (meclis binası) bir yazıttan<br />
öğrendiğimize göre, Latmos ile Labranda’da<br />
olduğu gibi Lagina da, yakındaki bir başka Karia<br />
kenti olan Stratonikeia’ya kutsal bir yolla<br />
bağlanmıştı.<br />
tanrıça Hekate’ye<br />
adak olarak<br />
yol kaVşaklarına<br />
yaPılan Sunaklarda<br />
Peynİr, balık,<br />
çörek Ve<br />
yumurta<br />
Sunuluyordu.<br />
Lagina Kutsal Alanı 18. yüzyıldan bu yana bir<br />
çok seyyah ve araştırmacının ziyaret ettiği önemli<br />
tarihi mekanlardan biri olmuş. Anadolu’daki<br />
tarihi kalıntıların talan edildigi bu dönemde ilk<br />
Türk müzecilerinden Osman Hamdi Bey ve kardeşi<br />
Halil Edhem Bey, 1892 yılında burada arkeolojik<br />
kazı çalışmalarını başlatmış. Bu çalışmalar<br />
sonucu ele geçen çok sayıdaki röliyef ve heykel<br />
İstanbul Arkeoloji Müzesi’ne taşındı.<br />
Bir asır boyu unutulan Lagina Hekate Kutsal<br />
Alanı, 1993 yılında Prof.Dr. Ahmet Tırpan başkanlığındaki<br />
bir ekip tarfından yürütülmeye başlanan<br />
arkeolojik çalışmalarla yeniden gündeme<br />
geldi. Bu alanda bugüne kadar yürütülen arkeolojik<br />
kazılarda Kutsal Havuz, Propylon (kutsal<br />
alana giriş kapısı), Altar (kurban ve sunak yeri),<br />
Tapınak ve kutsal alanı çevreleyen Stoa yapıları<br />
ortaya çıkarıldı.<br />
Bugün Lagina’daki Kutsal Havuz, suyunu yakındaki<br />
bir kaynaktan temin etmeyi sürdürüyor.<br />
Kutsal Alan’a girecek olanlar bu havuzda temizleniyorlardı.<br />
İon tarzı kaide ve sütunlara sahip<br />
Propylon’un önünde uzanan ve siyasi merkez<br />
Stratonikeia Antik Kenti’ne bağlanan kutsal yolun<br />
uzunluğu 8 km’yi buluyordu.<br />
Hekate Tapınağı’na ait buluntular, yapının İÖ<br />
4.–1. yüzyıllar arasında çeşitli inşa aşamaları geçirdiğini<br />
gösteriyor. Son haliyle tapınak Korinth<br />
nizamında ve 5 basamaklı bir podyum üzerinde<br />
72 national geographic • eylül 2010 FOTOĞRAF: pROF.DR. cHRiSTiAn MAReK<br />
karIa 73
yer alıyor. Tapınağın dar cephesinde sekiz, uzun<br />
kenarında 11 sütun, giriş cephesinin antresindeyse<br />
iki İon sütunu bulunuyor.<br />
Sütunlar üstündeki frizlerde doğuda Zeus’un<br />
doğumu, batıda tanrılarla gigantların savaşı,<br />
kuzeyde Amazonlar’la yapılan barış, güneyde<br />
Karia tanrılarının toplantısı motifleri işlenmiş.<br />
Duvar frizlerine ait ele geçen iki bloğun üzeri,<br />
ortalarında Artemis’in yer aldığı yarı giysili dokuz<br />
esin perisi (Muse’ler) ile Troya savaşlarının<br />
betimlendiği bir sahneyle kaplı. Diğer frizdeyse<br />
Hermes, Demeter, Hades, Persephone röliyefleri<br />
var. Kutsal Alanı Dor nizamında, stoa olarak adlandırılan<br />
üstü kapalı sütunlu galeriler çevreliyor.<br />
Prof.Dr. Tırpan’ın yönetimindeki kazıların<br />
başlamasından altı yıl sonra arkeologlar<br />
Hakate’nin büyük bir heykeliyle karşılaştı. Tanrıçanın,<br />
elindeki meşalesiyle “haydi buyrun karanlık<br />
yeraltına” der gibi ürkütücü bir hali vardı-<br />
Ancak bu heykelin bulunması arkeologları yeni<br />
bir heyecana sürükledi. Kazı ekibi mitolojik anlatılarda<br />
Hekate’nin yanından ayırmadığı üç başlı<br />
Kerberos Köpeği’ni merak ediyor ve ona ulaşmaya<br />
çalışıyordu. Bunun için dokuz yıl beklemeleri<br />
gerekti. 2008 yılında Kerberos Köpeği de ortaya<br />
çıkarıldı. Ancak üç başı da yoktu.<br />
Tırpan, “Anadolulu Hekate, önemli bir tanrıça.<br />
Gökyüzü, yeryüzü, yeraltı ve denizlerde yetkisi<br />
var. Buralara hâkim olduğu için heykelleri üç<br />
başlı veya dört başlı yapılır” diyor ve açıklamasını<br />
sürdürüyor: “Hekate’nin en iyi bildiğimiz özelliği,<br />
öteki Dünya’nın kapısının anahtarını elinde bulundurması.<br />
Ruhları, mezarlıklardan teslim alır<br />
ve öteki Dünya’da güç gösterir. Bu yüzden işareti<br />
meşaledir. Kerberos Köpeği ise öteki Dünya’nın<br />
kapısını bekler. Böylece Hekate’nin izni olmadan<br />
ne kimseyi içeri sokar, ne de dışarı çıkarır” diyor.<br />
KİMİlerİne lagİna çoK KüçüK gelİr ve tanrıçasına<br />
pek ısınmazsa, Karia başka seçenekler de<br />
sunar. Aydın’ın Karacasu ilçesinden güneye doğru<br />
yol aldığınızda, sizi aşk ve güzellikler tanrıçası<br />
Labranda her yıl bahar aylarında Latmos’tan<br />
başlayan kutsal yürüyüş için Karia Satrabı Mausollos<br />
tarafından Karia uygarlığının en büyük tanrısı<br />
Zeus Labrandos’un adına yaptırılmış. Söylenceler,<br />
Zeus’un tapınağına, güneşin altın rengine boyadığı<br />
merdivenlerden ulaşıldığını anlatıyor (solda).<br />
Labranda’da<br />
törenlerin yapıldığı şölen odasının köşe taşındaki<br />
aslan vücutlu insan başlı, sakallı sfenks, Bodrum<br />
Müzesi’nde sergileniyor (üstte).<br />
Aphrodite’nin kenti Aphrodisias karşılar. Lagina<br />
ne kadar gizemli ve kapalıysa burası da tanrıçası<br />
gibi o kadar açık ve güzeldir.<br />
Hesiodos, Theogonia’da Aphrodite’nin denizin<br />
köpüklerinden doğduğunu yazar (Yunanca<br />
Aphros köpük demek). Homeros’a göreyse Aphrodite,<br />
Zeus ile Okeanos kızı Dione’den doğmadır.<br />
Tanrıça hep gülümser, işveli, cilveli ve gönül<br />
alıcıdır. Ancak Aphrodite’nin öfkesi ve öç almaları<br />
korkunçtur: Kendisine yeterince tapınmayan<br />
Lemnos kadınlarına ceza olarak kocalarının<br />
bile dayanamayacağı bir koku verdiği söylenir.<br />
Paris’le Helena’nın başına getirdiği bela nedeniyle<br />
dillere destan olan Troya Savaşı’nın çıkması gibi...<br />
74 national geographic • eylül 2010 karIa 75
Kralİçe ada<br />
1989 yılında Bodrum’da<br />
bir temel kazısı sırasında,<br />
bulunan iskelet ve mücevherlerin<br />
Kraliçe Ada’ya ait<br />
olduğu düşünülüyor.<br />
Kraliçenin kafatasının<br />
Manchester<br />
Üniversitesi’nde etlendirilmesiyle<br />
ortaya çıkan<br />
büstü, taç ve diğer<br />
takılarıyla birlikte Bodrum<br />
Müzesi’nde sergileniyor.<br />
1960’da kazıların başladığı kenti, müzenin<br />
hemen yanındaki yoldan gezmeye başlarsanız,<br />
önce sekiz sütun üzerinde yükselen Tetrapylon’u<br />
görürsünüz. Bu anıtsal yapının hemen güneyinde<br />
küçük bir mezar vardır. Antik çağda kentleri<br />
için önemli işler yapan insanların kent içine<br />
gömülme geleneğine uygun olarak, Aphrodisias<br />
kazılarını başlatan Prof. Kenan Erim’in mezarı da<br />
burada. Günümüzde kazılar New York Üniversitesi<br />
adına R. R. R. Smith tarafından yürütülüyor.<br />
Toprak patikayı izlediğinizde, 300 metre kuzey<br />
batısında antik stadyumla karşılaşırsınız. Güneyde<br />
ise Aphrodite Tapınağı durur. Ayağa dikilmiş<br />
sütunlarıyla eski görkemini arar gibidir. Tapınak,<br />
İS 5. yy’da bazilikaya çevrildiğinde içindeki dev<br />
Aphrodite heykelinin kolları ve başı kırılmış,<br />
gövdesi de yeni yapılan savunma duvarlarında<br />
kullanılmış. Kent tiyatrosunun yaslandığı tepe<br />
aslında insan yapısı; binlerce yıl aynı yerde yerleşimler<br />
kurulmasıyla yükselmiş bir höyük. Pekmez<br />
Tepesi olarak tanınan höyükte yapılan kazılarda<br />
yerleşimin tarihi İÖ 5800’e kadar gidiyor.<br />
Karİa’nın en güneY KıYısında, Dalaman<br />
Çayı’yla ayrılan Lykia sınırındaki Kaunos’un, bir<br />
Hellen Tapınağı cephesi şeklinde kayalara oyulmuş<br />
mezarları, bu uygarlığın en görkemli anıtları<br />
arasında. Kaunos, özellikle doğu Akdeniz ve Ege<br />
Denizi arasında seyreden gemiler için stratejik<br />
önemi olan bir liman şehriydi. Bu nedenle, bölgenin<br />
siyasi ve ticari yaşantısında çok önemli<br />
roller oynadığı biliniyor.<br />
Bir Karia kenti olarak anıldığı İÖ 4. yy’ın başlarında,<br />
kentin Hekatomnidler aracılığıyla Persler<br />
tarafından ekonomik açıdan güçlendirilmesinin<br />
nedeni de, Lykia’yı, Kaunos üzerinden ele geçirmeyi<br />
planlamış olmalarıydı.<br />
Son yıllarda Kaunos’ta restorasyon ve onarım<br />
çalışmalarına ağırlık veren kazı başkanı Prof.Dr.<br />
Cengiz Işık, “Kaunos’un Anadolu’nun geçmiş tarihi<br />
içinde de ayrı bir yeri var” diyor ve ekliyor:<br />
“Diliyle ayrıdır; diniyle ayrıdır; örf ve adetleriyle<br />
ayrıdır. Kendine özgün bir kenttir Kaunos. Kentin<br />
anıtsal mermer yapıları yoktur, ama arkeoloji<br />
bilimine hep ilkleri sunmuş ve de sunmaya<br />
devam ediyor.” 1996 yılında burada bulununan<br />
çift dilli yazıt sayesinde Karca, okunabilen bir dil<br />
olmaya aday. Prof. Işık, “Kaunosluların kullandığı<br />
dil, Karca ile birbirine çok yakın. Bu nedenle<br />
hem Karca/Kaunosça, hem de Grekçe olarak<br />
yazılmış bu yazıt, dilin çözümünde bugün için<br />
anahtar belge niteliğinde” diyor.<br />
1996 ylılında<br />
kaunoS’ta bulunan<br />
kaunoSça/karca<br />
Ve grekçe çİft dİllİ<br />
yazıt, karca’nın<br />
çözümü İçİn<br />
bİr anaHtar<br />
nİtelİğİnde.<br />
Bununla birlikte Kaunos süprizlerle dolu bir<br />
kent: Ziyaretçilere geçmişin dilsiz şahitleri gibi<br />
bakan ve cephesi İon tapınaklarının cephesi gibi<br />
işlenmiş kaya mezarları; kentlerin cadde ve sokaklarının<br />
rüzgâr yönüne göre planlanmasında<br />
gerekli “Ölçüm Platformu”; gemicilere iyi yolculuklar<br />
ve tüccarlara bol kazançlar ihsan eden<br />
tanrıça Aphrodite Euploia’ya ait “Altar” ve O’nun<br />
“Kutsal Odası”; son yıllarda gün ışığına çıkartılan<br />
“Tuzla” ve tiyatrolardaki sahne sistemlerinden<br />
biri olan döner perde “Periaktos”.<br />
Prof.Dr. Cengiz Işık, kentin kurucularının yerli<br />
Anadolu insanı olduğunu kanıtlayan pek çok<br />
epigrafik ve arkeolojik belgeye de dikkat çekiyor:<br />
“Artık biliyoruz ki” diyor, “kentin yerel ismi<br />
Kbid’dir ve bu isim, bugünkü bilgilerimize göre<br />
Hellenistik Dönem’e kadar kullanılmıştır”.<br />
Eski Çağ’da, Ionia, Lydia, Phrygia ve Lykia arasında<br />
yer alan Karia, verimli toprakları, akarsuları<br />
ve yerleşime uygun coğrafyasıyla her dönemde<br />
yaşam alanı olarak tercih edilmiş.<br />
Eski çağlardan bu yana kent sınırları tarihsel<br />
gelişime uygun olarak zaman zaman genişleyip<br />
daralmış. İÖ 1. binde Karlar’ın ülkesi olan bu<br />
coğrafya zaman içinde siyasal gelişmelere bağlı<br />
olarak değişik eyaletlere, imparatorluklara bağlanmış<br />
olsa da bunlar sadece idari yönden anlam<br />
taşımış ve bölgenin yerel halkı yüzyıllar boyu geleneklerinden<br />
kopmamış. j<br />
76 national geographic • eylül 2010 karIa 77