nihai çed raporu - Çevresel Etki Değerlendirmesi, İzin ve Denetim ...
nihai çed raporu - Çevresel Etki Değerlendirmesi, İzin ve Denetim ...
nihai çed raporu - Çevresel Etki Değerlendirmesi, İzin ve Denetim ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
TEİAŞ<br />
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş.<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ<br />
380 kV<br />
BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN)<br />
ENERJİ İLETİM HATTI<br />
ÇED RAPORU<br />
ARTVİN İLİ MERKEZ, BORÇKA, ARDANUÇ, ŞAVŞAT İLÇELERİ İLE<br />
ARADAHAN İLİ POSOF İLÇESİ<br />
ANKARA – HAZİRAN 2011
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
PROJE SAHİBİNİN ADI TÜRKİYE Elektrik İletim A.Ş. Genel Müdürlüğü (TEİAŞ)<br />
ADRESİ<br />
TELEFON VE FAKS<br />
NUMARALARI<br />
İnönü Bulvarı<br />
No: 27 06490<br />
Bahçelievler / ANKARA<br />
Tel : 0 (312) 203 86 11<br />
Faks: 0 (312) 203 87 17<br />
PROJENİN ADI 380 kV Borçka –Sınır (Gürcistan) EİH<br />
PROJE BEDELİ 27.000.000 TL<br />
PROJE İÇİN SEÇİLEN<br />
YERİN AÇIK ADRESİ<br />
(İLİ, İLÇESİ, MEVKİİ)<br />
PROJE İÇİN SEÇİLEN<br />
YERİN<br />
KOORDİNATLARI, ZONE<br />
PROJENİN ÇED<br />
YÖNETMELİĞİ<br />
KAPSAMINDAKİ YERİ<br />
(SEKTÖRÜ, ALT<br />
SEKTÖRÜ)<br />
ÇED RAPORUNU<br />
HAZIRLAYAN<br />
KURULUŞUN/ÇALIŞMA<br />
GRUBUNUN ADI<br />
ÇED RAPORUNU<br />
HAZIRLAYAN<br />
KURULUŞUN/ÇALIŞMA<br />
GRUBUNUN ADRESİ,<br />
TELEFON VE FAKS<br />
NUMARALARI<br />
ÇED RAPORU<br />
SUNUM TARİHİ<br />
(GÜN, AY, YIL)<br />
Artvin İli, Merkez, Borçka, Ardanuç, Şavşat, İlçeleri İle<br />
Ardahan İli, Posof İlçesi<br />
Takip eden sayfada sunulmuştur.<br />
EK-I Listesi<br />
32- 154 kV (kilovolt) <strong>ve</strong> üzeri gerilimde 15 km’den uzun enerji iletim<br />
tesisleri (iletim hattı, trafo merkezi, şalt sahaları)<br />
Türkiye Elektrik İletim A.Ş. Genel Müdürlüğü (Yeterli Belge No: 179,<br />
Veriliş Tarihi:25.12.2008)<br />
İnönü Bulvarı No:27 06490 Bahçelievler/ANKARA<br />
Tel : 0 (312) 203 86 11<br />
Faks : 0 (312) 203 87 17<br />
23/06/2011
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Tablo. Some noktalarına Ait UTM 6 Derecelik <strong>ve</strong> Coğrafik Koordinatlar<br />
Proje (EIH) Güzergahı<br />
Koor. Sırası: Sağa, Yukarı<br />
Datum: ED-50<br />
Türü: UTM<br />
D.O.M.: 45<br />
Zon: 38<br />
Ölçek Fak.: 6 derecelik<br />
Koor. Sırası: Enlem, Boylam<br />
Datum: WGS-84<br />
Türü: Coğrafik<br />
D.O.M.: -<br />
Zon: -<br />
Ölçek Fak.: -<br />
S.1 222794.84 4583565.86 41.35589631 41.68627008<br />
S.2 225327.29 4585395.58 41.37321797 41.71566715<br />
S.3 227584.72 4586008.40 41.37949597 41.74234247<br />
S.4 230524.95 4586920.23 41.38868587 41.77704405<br />
S.5 232392.60 4586594.74 41.38638178 41.79949155<br />
S.9 236224.95 4583980.45 41.36413400 41.84639526<br />
S.10 237446.79 4582959.63 41.35535184 41.86142364<br />
S.11 238134.87 4581938.40 41.34639059 41.87007759<br />
S.12 240259.64 4580004.42 41.32968302 41.89626467<br />
S.13 244852.10 4574011.13 41.27723950 41.95357887<br />
S.14 246043.61 4572943.89 41.26801493 41.96823074<br />
S.15 247623.95 4572335.53 41.26303765 41.98732385<br />
S.16 253475.26 4570488.64 41.24822899 42.05782932<br />
S.17 254481.13 4569798.75 41.24232872 42.07009640<br />
S.18 256734.64 4568717.60 41.23328324 42.09738615<br />
S.19 258421.83 4568334.06 41.23033828 42.11764481<br />
S.20 262522.17 4568393.56 41.23208738 42.16648649<br />
S.21 264845.78 4570289.40 41.24982294 42.19344881<br />
S.22 266890.05 4571365.10 41.26009319 42.21740845<br />
S.23 268675.09 4571824.51 41.26473943 42.23851805<br />
S.24 271108.09 4573100.56 41.27691353 42.26705152<br />
S.25 271979.34 4574213.65 41.28717506 42.27702622<br />
S.26 274856.05 4578588.67 41.32734782 42.30972401<br />
S.27 275710.45 4579563.24 41.33635492 42.31956297<br />
S.28 278778.59 4581080.88 41.35085862 42.35563910<br />
S.29 281195.48 4581922.36 41.35909044 42.38419703<br />
S.30 283832.70 4583188.52 41.37119609 42.41524285<br />
S.31 288910.31 4588046.88 41.41626307 42.47420670<br />
S.32 291434.74 4589154.60 41.42689044 42.50400315<br />
S.33 294876.47 4589298.97 41.42907556 42.54510635<br />
S.34 297750.21 4589431.98 41.43100117 42.57942486<br />
S.35 300334.92 4591314.32 41.44858816 42.60971138<br />
S.36 302546.19 4594883.05 41.48125295 42.63499435<br />
S.37 304018.61 4596228.75 41.49372525 42.65217860<br />
S.38 305031.60 4598360.38 41.51315681 42.66361448<br />
S.39 308619.83 4599924.44 41.52809898 42.70608289<br />
S.40 311127.70 4599653.69 41.52625764 42.73620495<br />
S.41 311923.62 4599910.73 41.52875849 42.74565735<br />
S.42 312915.77 4600392.74 41.53332925 42.75739091<br />
S.43 315363.39 4602502.41 41.55288593 42.78606179<br />
S.44 316974.45 4603371.69 41.56108028 42.80510119<br />
S.45 317593.39 4606554.54 41.58986982 42.81155122
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
İÇİNDEKİLER<br />
i<br />
Sayfa No<br />
İÇİNDEKİLER .......................................................................................................................i<br />
TABLOLAR DİZİNİ..............................................................................................................vi<br />
ŞEKİLLER DİZİNİ .............................................................................................................. vii<br />
EKLER DİZİNİ................................................................................................................... viii<br />
KISALTMALAR................................................................................................................. viii<br />
BÖLÜM I: PROJENİN TANIMI VE AMACI (Proje Konusu Faaliyetin Tanımı, Ömrü, Hizmet<br />
Amaçları, Pazar <strong>ve</strong>ya Hizmet Alanları <strong>ve</strong> Bu Alan İçerisinde Ekonomik <strong>ve</strong> Sosyal Yönden<br />
Ülke, Bölge <strong>ve</strong>/<strong>ve</strong>ya İl Ölçeğinde Önem <strong>ve</strong> Gereklilikleri)................................................... 1<br />
BÖLÜM II: PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU ........................................................ 4<br />
II.1. Hat Güzergahının Arazi Kullanım Haritası Üzerinde Gösterimi, Yerleşim Alanlarına<br />
Mesafesi, Mevcut Arazi Kullanım Haritası <strong>ve</strong>ya Kroki Üzerinde Gösterimi, Hat Güzergahı<br />
<strong>ve</strong> Yakın Çevresinde Bulunan Tarım, Sanayi <strong>ve</strong> Koruma Alanlarının, Sağlık Koruma<br />
Bandı’nın Harita Üzerinde Gösterilmesi, Mesafelerin Belirtilmesi, Alanın/Yakın Çevresinin<br />
Panoramik Fotoğraflandırılması, 1/100000 Ölçekli Çevre Düzeni Planının İlgili Paftası,<br />
Plan Hükümleri, <strong>ve</strong> Lejantı Proje Yerinin Bu Plan Üzerinde Gösterilmesi, 1/25.000 Ölçekli<br />
Topoğrafik Harita Üzerinde Direk Yerlerinin, Yol Güzergahlarının, <strong>Etki</strong> Alanının <strong>ve</strong><br />
Koridorunun Gösterilmesi <strong>ve</strong> Koordinatların Yer Verilmesi,................................................ 4<br />
II.3. Proje Kapsamındaki Faaliyet Ünitelerinin Konumu (bütün idari <strong>ve</strong> sosyal ünitelerin,<br />
teknik alt yapı ünitelerinin <strong>ve</strong> varsa diğer ünitelerin proje alanı içindeki konumlarının<br />
vaziyet planı üzerinde gösterimi). ....................................................................................... 8<br />
BÖLÜM III: PROJENİN EKONOMİK VE SOSYAL BOYUTLARI........................................ 9<br />
III.1. Projenin Gerçekleşmesi İle İlgili Finans Kaynakları .................................................... 9<br />
III.2. Proje Bedeli ................................................................................................................ 9<br />
III.3. Projenin Gerçekleşmesi İle İlgili İş Akım Şeması <strong>ve</strong>ya Zamanlama Tablosu ............. 9<br />
III.4. Projenin Fayda-Maliyet Analizi ................................................................................. 11<br />
III.5. Proje Kapsamında Olmayan Ancak Projenin Gerçekleşmesine Bağlı Olarak,<br />
Yatırımcı Firma <strong>ve</strong>ya Diğer Firmalar Tarafından Gerçekleştirilmesi Tasarlanan Diğer<br />
Ekonomik, Sosyal <strong>ve</strong> Altyapı Faaliyetleri .......................................................................... 12<br />
III.6. Kamulaştırma (Kamulaştırılacak alanların 1/25.000’lik Harita Üzerinde Gösterimi,<br />
Mevcut Kullanım <strong>ve</strong> Mülkiyet Durumu, İstimlak <strong>ve</strong> <strong>İzin</strong> İrtifak Hakkı ile İlgili Bilgi Verilmesi)12<br />
III.7. Projeye İlişkin <strong>İzin</strong> Prosedürü (ÇED Sürecinden Sonra Alınacak <strong>İzin</strong>ler) ................. 13<br />
III.8. Proje ile İlgili Olarak Bu Aşamaya Kadar Gerçekleştirilmiş Olan İş <strong>ve</strong> İşlemlerin<br />
Kısaca Açıklanması, Zamanlama Tablosu ....................................................................... 13<br />
III.9. Diğer Hususlar.......................................................................................................... 14<br />
BÖLÜM IV: PROJEDEN ETKİLENECEK ALANIN BELİRLENMESİ VE BU ALAN
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
İÇİNDEKİ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİN AÇIKLANMASI(*) .............................. 15<br />
(*) Bu bölümde proje için seçilen yerin çevresel özellikleri <strong>ve</strong>rilirken etki alanı dikkate<br />
alınmalıdır. Bu bölümde sıralanan hususlar itibarı ile açıklanırken, ilgili kamu kurum <strong>ve</strong><br />
kuruluşlarından, araştırma kurumlarından, üni<strong>ve</strong>rsitelerden <strong>ve</strong>ya benzeri diğer<br />
kurumlardan temin edilen bilgilerin hangi kurumdan <strong>ve</strong> kaynaktan alındığı <strong>raporu</strong>n notlar<br />
bölümünde belirtilir <strong>ve</strong>ya ilgili harita, doküman vb. belgeye işlenir. Proje sahibince kendi<br />
araştırmalarına dayalı bilgiler <strong>ve</strong>rilmek istenirse, bunlardan kamu kurum <strong>ve</strong> kuruluşların<br />
yetkileri altında olanlar için ilgili kurum <strong>ve</strong> kuruluşlardan bu bilgilerin doğruluğunu belirten<br />
birer belge alınarak rapora eklenir.................................................................................... 15<br />
IV.1. Projeden <strong>Etki</strong>lenecek Alanın Belirlenmesi, (<strong>Etki</strong> Alanının Nasıl <strong>ve</strong> Neye Göre<br />
Belirlendiği Açıklanmalı <strong>ve</strong> <strong>Etki</strong> Alanı Harita Üzerinde Gösterilmeli) ................................ 15<br />
IV.2. Fiziksel <strong>ve</strong> Biyolojik Çevrenin Özellikleri <strong>ve</strong> Doğal Kaynakların Kullanımı ............... 16<br />
IV.2.1. Hat Güzergahının Jeolojik Özellikleri (Tektonik Hareketler, Topografik Özellikler,<br />
Mineral Kaynaklar, Heyelan, Benzersiz Oluşumlar, Çığ, Sel, Kaya Düşmesi vb.<br />
1/25.000’lik Jeoloji Haritası <strong>ve</strong> Kesitler) ............................................................................ 16<br />
IV.2.2. Hat Güzergahındaki Yeraltı <strong>ve</strong> Termal Su Kaynaklarının Hidrojeolojik Özellikleri<br />
(Su Seviyeleri, Miktarları, Emniyetli Çekim Değerleri, Kaynakların Debileri, Halen Mevcut<br />
<strong>ve</strong> Planlanan Kullanımı).................................................................................................... 21<br />
IV.2.3. Yüzeysel Su Kaynaklarının Hidrolojik Mevcut <strong>ve</strong> Planlanan Kullanımı, (İçme,<br />
Kullanma, Sulama Suyu, Elektrik Üretimi, Baraj, Göl, Gölet, Su Ürünleri İstihsali, Su Yolu<br />
Ulaşımı Tesisleri, Turizm, Spor <strong>ve</strong> Benzeri Amaçlı Su <strong>ve</strong>/<strong>ve</strong>ya Kıyı Kullanımları, Diğer<br />
Kullanımlar)....................................................................................................................... 23<br />
IV.2.4. Toprak Özellikleri <strong>ve</strong> Kullanım Durumu (Toprağın Arazi Kullanım Kabiliyeti<br />
Sınıflaması, Erozyon, Mera, Çayır, Toprağın Mevcut Kullanım Durumları vb.), (5403 Sayılı<br />
Toprak Koruma <strong>ve</strong> Arazi Kullanım Kanununa Göre Gerekli <strong>İzin</strong>lerin Alınması)................ 25<br />
IV.2.5.1. Arazi Vasfı İle İlgili Bilgiler (Tapu Kayıtları), 1/25.000 Ölçekli <strong>ve</strong> 1/5.000 Ölçekli<br />
Alanların İşaretlenmiş Olduğu Onaylı (Koordinatlı) Harita <strong>ve</strong> Vaziyet Planı ..................... 36<br />
IV.2.6. Orman Alanları (ağaç türleri <strong>ve</strong> miktarları, kapladığı alan büyüklükleri <strong>ve</strong> kapalılığı<br />
bunların mevcut <strong>ve</strong> planlanan koruma <strong>ve</strong>/<strong>ve</strong>ya kullanım amaçları, 1/25.000 ölçekli<br />
Meşcere haritası, Orman Bölge Müdürlüğü görüşü ile ÇED inceleme değerlendirme<br />
formu, 6831 Sayılı Orman Kanununun 5192 sayılı kanun ile değişik 17/3. maddesi<br />
gereğince izin alınacağının girilmesi v.b.)......................................................................... 37<br />
IV.2.7. Koruma Alanları (Milli Parklar, Tabiat Parkları, Sulak Alanlar, Tabiat Anıtları,<br />
Tabiatı Koruma Alanları, Yaban Hayatı Koruma Alanları, Biyogenetik Rezerv Alanları,<br />
Biyosfer Rezervleri, Doğal Sit <strong>ve</strong> Anıtlar, Arkeolojik, Tarihi, Kültürel Sitler, Özel Çevre<br />
Koruma Bölgeleri, Özel Koruma Alanları, Turizm Alan <strong>ve</strong> Merkezleri, Mer’a Kanunu<br />
Kapsamındaki Alanlar.)..................................................................................................... 47<br />
ii
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
IV.2.8. Flora <strong>ve</strong> Fauna (Türler, Endemik Özellikle Lokal Endemik Bitki Türleri, Doğal<br />
Olarak Yaşayan Hayvan Türleri, Ulusal <strong>ve</strong> Uluslararası Mevzuatla Koruma Altına Alınan<br />
Türler, Nadir <strong>ve</strong> Nesli Tehlikeye Düşmüş Türler <strong>ve</strong> Bunların Yaşama Ortamları, Kuş Göç<br />
Yolları, Av Hayvanlarının Adları, Populasyonları <strong>ve</strong> Bu Türler İçin Alınan 2010-2011<br />
Merkez Av Komisyonu Kararları’na Ait Tablolar, TÜBİTAK Tarafından Hazırlanan Türkiye<br />
Bitkileri Veri Servisi’nin (TÜBİVES) Kullanılması) Proje Alanı Üzerindeki Vejetasyon<br />
Tiplerinin <strong>ve</strong> Örnekleme Alanlarının Bir Harita Üzerinde Gösterilmesi, Projede Faaliyetten<br />
<strong>Etki</strong>lenecek Canlılar İçin Alınması Gereken Koruma Tedbirleri (İnşaat <strong>ve</strong> İşletme<br />
Aşamalarında). (Flora <strong>ve</strong> Fauna Arazi Çalışmasının Hangi Tarihlerde <strong>ve</strong> Kim Tarafından<br />
Yapıldığının Belirtilmesi)................................................................................................... 49<br />
IV.2.9. Devletin Yetkili Organlarının Hüküm <strong>ve</strong> Tasarrufu Altında Bulunan Araziler (Askeri<br />
Yasak Bölgeler, Kamu Kurum <strong>ve</strong> Kuruluşlarına Belirli Amaçlarla Tahsis Edilmiş Alanlar,<br />
25.09.1978 Tarih <strong>ve</strong> 16415 Sayılı Resmi Gazetede Yayınlanan 7/16349 Sayılı Bakanlar<br />
Kurulu Kararı ile Sınırlandırılmış Alanlar vb.).................................................................... 49<br />
IV.2.10. Diğer Özellikler.................................................................................................... 49<br />
IV.3. Sosyo-Ekonomik Çevrenin Özellikleri ...................................................................... 49<br />
IV.3.1. Ekonomik Özellikler (Enerjinin İletildiği Yörenin Ekonomik Yapısını Oluşturan<br />
Başlıca Sektörler) ............................................................................................................. 49<br />
IV.3.2. Nüfus (Yöredeki Kentsel <strong>ve</strong> Kırsal Nüfus, Nüfus Hareketleri, Göçler, Nüfus Artış<br />
Oranları, Diğer Bilgiler) ..................................................................................................... 53<br />
IV.3.3. Yöredeki Sosyal Altyapı Hizmetleri (Eğitim, Sağlık, Kültür Hizmetleri <strong>ve</strong> Bu<br />
Hizmetlerden Yararlanılma Durumu) ................................................................................ 58<br />
IV.3.4. Proje Alanı <strong>ve</strong> Yakın Çevresindeki Kentsel <strong>ve</strong> Kırsal Arazi Kullanımları (Yerleşme<br />
Alanlarının Dağılımı, Mevcut <strong>ve</strong> Planlanan Kullanım Alanları, Bu Kapsamda Sanayi<br />
Bölgeleri, Konutlar, Turizm Alanları vb.) ........................................................................... 61<br />
IV.3.5. Diğer Özellikler...................................................................................................... 61<br />
BÖLÜM V: PROJENİN BÖLÜM III’TE TANIMLANAN ALAN ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ VE<br />
ALINACAK ÖNLEMLER ................................................................................................... 62<br />
V.1. Hat Güzergahı Boyunca Arazinin Hazırlanması, İnşaat <strong>ve</strong> Tesis Aşamasındaki<br />
Faaliyetler, Fiziksel <strong>ve</strong> Biyolojik Çevre Üzerine <strong>Etki</strong>leri <strong>ve</strong> Alınacak Önlemler ................. 62<br />
V.1.1. Arazinin Hazırlanması İçin Yapılacak İşler Kapsamında Nerelerde, Ne Kadar<br />
Alanda, Ne Miktarda Hafriyat Yapılacağı, Hafriyat Sırasında Kullanılacak Malzemelerden<br />
Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli <strong>ve</strong> Toksik Olanların Taşınımları, Depolanmaları <strong>ve</strong><br />
Kullanımları,...................................................................................................................... 62<br />
V.1.2. Hafriyat Artığı Toprak, Taş, Kum vb. Maddelerin Nerelere Taşınacakları <strong>ve</strong>ya Hangi<br />
Amaçlar İçin Kullanılacakları,............................................................................................ 63<br />
V.1.3. Nakil Hatlarına Ait Servis Yollarının İnşası İle İlgili İşlemler; Kullanılacak<br />
iii
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Malzemeler ....................................................................................................................... 63<br />
V.1.4. İletim Hatlarının İnşası ile İlgili İşlemler, ................................................................. 64<br />
V.1.5. İnşaat Esnasında Kırma, Öğütme, Taşıma <strong>ve</strong> Depolama Gibi Toz Yayıcı İşlemler,65<br />
V.1.6. Proje Kapsamında Oluşacak Katı Atık Miktarı <strong>ve</strong> Özellikleri, Nasıl Bertaraf<br />
Edileceği, .......................................................................................................................... 67<br />
V.1.7. Proje Kapsamında Kullanılacak Su Miktarları, Nereden <strong>ve</strong> Nasıl Temin Edileceği,<br />
Bu Suların Kullanımı Sonucu Oluşacak Atık Suların Hangi İşlemlerden Sonra Hangi Alıcı<br />
Ortama Nasıl Verileceği <strong>ve</strong> Bu Suların Özellikleri,............................................................ 68<br />
V.1.8. Enerji İletim Hatlarında Yapılacak Topraklama İle İlgili İşlemler,............................ 70<br />
V.1.9. Arazinin Hazırlanması <strong>ve</strong> Tesislerin İnşası Sırasında Yapılacak İşler Nedeni ile<br />
Meydana Gelecek Gürültünün Kaynakları <strong>ve</strong> Seviyesi,.................................................... 71<br />
V.1.10. Arazinin Hazırlanması <strong>ve</strong> İnşaat Alanı İçin Gerekli Arazinin Temini Amacıyla<br />
Ortadan Kaldırılacak Tabii Bitki Türleri <strong>ve</strong> Ne Kadar Alanda Bu İşlerin Yapılacağı, ......... 77<br />
V.1.11. Arazinin Hazırlanması <strong>ve</strong> İnşaat Alanı İçin Gerekli Arazinin Temini Amacıyla Elden<br />
Çıkarılacak Tarım Alanlarının Büyüklüğü, Bunların Arazi Kullanım Kabiliyetleri <strong>ve</strong> Tarım<br />
Ürün Türleri, Tarımsal Amaçlı Arazi Kullanım İzni, ........................................................... 78<br />
V.1.12. Arazinin Hazırlanması <strong>ve</strong> İnşaat Alanı İçin Gerekli Arazinin Temini Amacıyla<br />
Kesilecek Ağaçların Tür <strong>ve</strong> Sayıları, Meşçere Tipi, Kapalılığı, Orman Alanları Üzerine<br />
Olası <strong>Etki</strong>ler <strong>ve</strong> Alınacak Tedbirler, Orman Yangınlarına Karşı Alınacak Tedbirler,......... 78<br />
V.1.12.1 Arazinin Hazırlanması <strong>ve</strong> İnşaat Alanı İçin Gerekli Arazinin Temini Amacıyla<br />
Kesilecek Ağaçların Tür <strong>ve</strong> Sayıları, Meşçere Tipi <strong>ve</strong> Kapalılığı, ..................................... 78<br />
V.1.12.2 Orman Alanları Üzerine Olası <strong>Etki</strong>ler <strong>ve</strong> Alınacak Tedbirler,.............................. 81<br />
V.1.12.3 Orman Yangınlarına Karşı Alınacak Tedbirler,................................................... 81<br />
V.1.13. Arazinin Hazırlanmasından Başlayarak Ünitelerin Faaliyete Açılmasına Dek<br />
Yerine Getirilecek İşlerde Çalışacak Personel İçin Kurulacak Şantiye Alanı Ve Diğer<br />
Teknik/Sosyal Altyapı İhtiyaçlarının Nerelerde Ve Nasıl Temin Edileceği, ....................... 82<br />
V.1.14. Hat güzergahı <strong>ve</strong> Yakın Çevresinde Yeraltı <strong>ve</strong> Yerüstünde Bulunan Kültür <strong>ve</strong><br />
Tabiat Varlıklarına (Posof Yaban Hayatı Geliştirme Sahası Üzerine Olabilecek <strong>Etki</strong>lerin<br />
İrdelenmesi) (Geleneksel Kentsel Dokuya, Arkeolojik Kalıntılara, Korunması Gerekli Doğal<br />
Değerlere) Materyal Üzerindeki <strong>Etki</strong>lerinin Şiddeti <strong>ve</strong> Yayılım <strong>Etki</strong>sinin Belirlenmesi,...... 82<br />
V.1.15. Arazinin Hazırlanmasından Başlayarak Ünitelerin Faaliyete Açılmasına Dek<br />
Sürdürülecek İşlerden, İnsan Sağlığı <strong>ve</strong> Çevre için Riskli <strong>ve</strong> Tehlikeli Olanlar,................ 83<br />
V.1.16. Taşkın Önleme <strong>ve</strong> Drenaj İle İlgili İşlemler (Derelerin Üzeri Kapatılmayacak, Dere<br />
Yataklarına, Baraj Gölüne Hafriyat, Molozlar <strong>ve</strong> Her Türlü Atık Malzemenin<br />
Dökülmeyeceğinin Taahhüt Edilmesi) .............................................................................. 84<br />
V.1.17. Diğer Faaliyetleri .................................................................................................. 84<br />
V.2. Projenin İşletme Aşamasındaki Faaliyetler, Fiziksel <strong>ve</strong> Biyolojik Çevre Üzerine <strong>Etki</strong>leri<br />
iv
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
<strong>ve</strong> Alınacak Önlemler........................................................................................................ 84<br />
V.2.1. Hat Güzergahındaki Temel Yapıların (Direkler, İzolatörler, İletkenler, Kuleler vb.)<br />
Diğer Ünitelerin Özellikleri, Boyutları, Kapasiteleri vb. Diğer Bilgiler, ............................... 84<br />
V.2.2. Hat Güzergahının Bakımı İçin Ne Gibi İşlemler Yapılacağı, Kullanılacak<br />
Malzemeler, Çıkacak Atıkların Tür <strong>ve</strong> Miktarları, Özellikleri, Boyutları, Özellikleri <strong>ve</strong> Nasıl<br />
Bertaraf Edileceği, ............................................................................................................ 85<br />
V.2.3. Hattan Kaynaklanan Elektrik <strong>ve</strong> Manyetik Alan Şiddetleri, <strong>Etki</strong>leri, Ulusal <strong>ve</strong><br />
Uluslararası Standartlar ile Kıyaslanması, Olası <strong>Etki</strong>lerinin İnsan Sağlığı <strong>ve</strong> Çevre<br />
Açısından Değerlendirilmesi <strong>ve</strong> Alınacak Önlemlerin Belirtilmesi, En Yakın Yerleşim<br />
Yerine <strong>ve</strong> Meskun Mesafeye <strong>Etki</strong>lerinin Değerlendirilmesi, .............................................. 85<br />
V.2.4.Enerji Nakil Hattı Boyunca Oluşacak Elektromanyetik Alan <strong>ve</strong> Korona Gürültüsünün,<br />
Ekosistemde Oluşturabileceği <strong>Etki</strong>ler. (Kafkas Arısı Üzerine Olabilecek <strong>Etki</strong>lerin<br />
İrdelenmesi)...................................................................................................................... 89<br />
V.2.5. Hattın Haberleşme İle İlgili Tesislere (PTT Hatları, Radyo, TV Vericileri vs.) <strong>Etki</strong>leri,96<br />
V.2.6. Orman Alanlarına Olabilecek <strong>Etki</strong> <strong>ve</strong> Bu <strong>Etki</strong>lere Karşı Alınacak Tedbirlerin<br />
Tanımlanması, Orman Yangınlarına Karşı Alınacak Önlemler,....................................... 97<br />
V.2.7. Hattın Bölgedeki Sulak Alanlara <strong>Etki</strong>leri, (Proje Alanı İçindeki Mevcut Olan<br />
Derelerin Yatakları Korunmalı, Bu Dere Yataklarına Hiçbir Şekilde Müdahale<br />
Yapılmayacağının Taahhüdü)........................................................................................... 97<br />
V.2.8. Diğer Faaliyetler. .................................................................................................... 97<br />
V.3. Projenin <strong>Çevresel</strong> Fayda Maliyet Analizi ................................................................... 98<br />
BÖLÜM VI: İŞLETME FAALİYETE KAPANDIKTAN SONRA OLABİLECEK VE SÜREN<br />
ETKİLER VE BU ETKİLERE KARŞI ALINACAK ÖNLEMLER ......................................... 99<br />
VI.1. Arazi Islahı................................................................................................................ 99<br />
VI.2. Diğer Çalışmalar....................................................................................................... 99<br />
BÖLÜM VII: PROJENİN ALTERNATİFLERİ .................................................................. 100<br />
(Bu Bölümde Yer Seçimi, Teknoloji <strong>ve</strong> Alınacak Önlemlerin Alternatiflerin Karşılaştırılması<br />
Yapılacak <strong>ve</strong> Tercih Sıralaması Yapılacaktır.)................................................................ 100<br />
BÖLÜM VIII: İZLEME PROGRAMI ................................................................................. 101<br />
VIII.1 Faaliyetin İnşaatı İçin Önerilen İzleme Programı, Faaliyetin İşletmesi <strong>ve</strong> İşletme<br />
Sonrası İçin Önerilen İzleme Programı <strong>ve</strong> Acil Müdahale Planı (Doğal Afetler Riski İçin Ne<br />
Gibi Önlemler Alınacağı)................................................................................................. 101<br />
VIII.2 ÇED Olumlu Belgesinin Verilmesi Durumunda, Yeterlik Tebliği’nde ‘Yeterlilik Belgesi<br />
Alan Kurum/Kuruluşların Yükümlülükleri’ Başlığının Dördüncü Maddesinde Yer Alan<br />
Hususların Gerçekleştirilmesi ile İlgili Program............................................................... 107<br />
BÖLÜM IX: HALKIN KATILIMI........................................................................................ 108<br />
BÖLÜM X: YUKARIDAKİ BAŞLIKLAR ALTINDA VERİLEN BİLGİLERİN TEKNİK<br />
v
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
OLMAYAN BİR ÖZETİ.................................................................................................... 109<br />
(Projenin İnşaat <strong>ve</strong> İşletme Aşamalarında Yapılması Planlanan Tüm Çalışmaların <strong>ve</strong><br />
<strong>Çevresel</strong> <strong>Etki</strong>ler için Alınması Öngörülen Tüm Önlemlerin, Mümkün Olduğunca Basit,<br />
Teknik Terim İçermeyecek Şekilde <strong>ve</strong> Halkın Anlayabileceği Sadelikte Anlatılması)..... 109<br />
BÖLÜM XI: SONUÇLAR................................................................................................. 111<br />
(Yapılan Tüm Açıklamaların Özeti, Projenin Önemli <strong>Çevresel</strong> <strong>Etki</strong>lerinin Sıralandığı <strong>ve</strong><br />
Projenin Gerçekleşmesi Halinde Olumsuz <strong>Çevresel</strong> <strong>Etki</strong>lerin Önlenmesinde Ne Ölçüde<br />
Başarı Sağlanabileceğinin Belirtildiği Genel Bir Değerlendirme, Proje Kapsamında<br />
Alternatifler Arası Seçimler <strong>ve</strong> Bu Seçimlerin Nedenleri)................................................ 111<br />
EKLER (Raporun Hazırlanmasında Kullanılan <strong>ve</strong> Çeşitli Kuruluşlardan Sağlanan Bilgi,<br />
Belge <strong>ve</strong> Tekniklerden Rapor Metninde Sunulamayanlar) ............................................. 105<br />
EKLER DİZİNİ................................................................................................................. 105<br />
NOTLAR VE KAYNAKLAR<br />
ÇED RAPORUNU HAZIRLAYANLARIN TANITIMI<br />
TABLOLAR DİZİNİ<br />
vi<br />
Sayfa No<br />
Tablo I.1. Türkiye Elektrik Enerjisi 10 Yıllık Ürtetim Kapasite Projeksiyonu.................................. 1<br />
Tablo II.1.1. EİH Güzergahına En Yakın Yerleşim Merkezleri <strong>ve</strong> Güzergaha Uzaklıkları (Yerleşim<br />
Merkezleri Güzergah Planı dikkate alınarak sıralanmıştır.),...................................................... 4<br />
Tablo II.1.2. EİH Güzergahındaki Some Noktaları Koordinatları ..................................................... 6<br />
Tablo III.3.1. Zamanlama Tablosu (EİH)......................................................................................... 10<br />
Tablo III.6.1. Hat Boyunca Mülkiyet Hakkı <strong>ve</strong> İrtifak Hakkı Alınacak Alanların Yaklaşık<br />
Yüzölçümü ............................................................................................................................... 12<br />
Tablo IV.2.2.1 Artvin’de Termal Kaynakların Bulunduğu Yerler................................................... 21<br />
TabloIV.2.3.1 Artvin İli <strong>ve</strong> Yöresi-Ardahan İli Posof İlçesi akarsularının akım miktarı ................ 23<br />
Tablo IV.2.4.1. Artvin İli Arazi Varlığının Kullanım Durumuna Göre Dağılımı............................ 25<br />
Tablo IV.2.4.2. Ardahan İli Arazi Varlığının Kullanım Durumuna Göre Dağılımı......................... 27<br />
Tablo IV.2.4.3.Kamulaştırma Alanı Toprak Özellikleri (5 Km Alan İçin Toprak Sınıfları) ........... 29<br />
Tablo IV.2.4.4. Kamulaştırma Alanı Toprak Özellikleri ( 50 m Alan İçin Toprak Sınıfları) .......... 30<br />
Tablo IV.2.5.1.Artvin İli Tarımsal ürünlerin üretim alanları <strong>ve</strong> üretim miktarları ......................... 31<br />
Tablo IV.2.5.2. 2009 Yılı Büyükbaş Hayvan Varlığı ...................................................................... 32<br />
Tablo IV.2.5.3. 2009 Yılı Küçükbaş Hayvan Varlığı ...................................................................... 32<br />
Tablo:IV.2.5.4. 2009 Yılı Hayvansal Üretim Miktarları.................................................................. 33<br />
Tablo IV.2.5.5. İlin Yıllar İtibariyle Yem Bitkisi Ekiliş Alanları (da)............................................ 33<br />
Tablo IV.2.5.6. İlçeler bazında yıllar itibariyle yem bitkisi destekleme alanları (da)...................... 33<br />
Tablo IV.2.5.6. Ardahan İli Arazi Varlığının Kullanım Durumuna Göre Dağılımı......................... 34<br />
Tablo IV.2.6.2 Orman Alanlarını Özelliklerini (Mesçere Tipi, Kapalılık, Çağ vs.) ........................ 37<br />
Tablo IV.3.1.1. İstihdam Edilen Nüfusun Yıllara <strong>ve</strong> Sektörlere Göre Dağılımı.............................. 50<br />
Tablo IV.3.1.2. Artvin İli Sanayi Sektörünün 2000 Yılı İtibariyle Durumu (1987 Yılı Fiyatlarıyla)<br />
.................................................................................................................................................. 50<br />
Tablo IV.3.2.1. İlçeler İtibariyle Nüfus Göstergeleri ....................................................................... 53<br />
Tablo IV.3.2.2. Ardahan İli İlçelere göre Kır-Kent Nüfusları (2000-2008)..................................... 54<br />
Tablo IV.3.2.3 Ardahan İli Cinsiyet Oranları .................................................................................. 55<br />
Tablo IV.3.2.4 Ardahan İli Hane Halkı Büyüklüğü......................................................................... 55<br />
Tablo IV.3.2.5 Ardahan İli Göç Durumu ......................................................................................... 56<br />
Tablo IV.3.2.5 Ardahan İli Okuryazarlık <strong>ve</strong> Eğitim Durumuna Göre Nüfus (1990-2000-2009) .... 56
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Tablo IV.3.2.5 Ardahan İlinin Türkiye <strong>ve</strong> PlanlamaBölgesine Göre Eğitim Durumu (%), 2009... 57<br />
Tablo IV.3.2.6 Ardahan İli Doğurganlık, Bebek <strong>ve</strong> Çocuk Ölüm Hızları ...................................... 57<br />
Tablo V.1.5.1 Toz Emisyonu Kütlesel Debi Hesaplamalarında Kullanılacak Emisyon Faktörleri . 65<br />
Tablo V.1.5.2 Emisyon Faktörleri (Mobile Sources Emission Factors, EPA, 1995)....................... 66<br />
Tablo V.1.5.3 Proje Kapsamında Çalışan Araçlardan Yayılan Toplam Emisyonların Kütlesel<br />
Debileri..................................................................................................................................... 66<br />
Tablo V.1.7.1 Projenin Arazi Hazırlık <strong>ve</strong> İnşaat Aşamasında Oluşacak Evsel Nitelikli Atıksuyun<br />
Toplam Kirlilik Yükü............................................................................................................... 69<br />
Tablo V.1.9.1.1 EİH Alt Montaj Çalışmalarında Kullanılacak Makine <strong>ve</strong> Ekipmanların Özellikleri<br />
.................................................................................................................................................. 72<br />
Tablo V.1.9.1.2 EİH Alt Montaj Aşamasında Tüm Kaynaklardan Oluşacak Ses (Gürültü)<br />
Düzeylerinin Mesafelere Göre Dağılımı .................................................................................. 73<br />
Tablo V.1.9.1.3 EİH Üst Montaj Çalışmalarında Kullanılacak Makine <strong>ve</strong> Ekipmanların Özellikleri<br />
.................................................................................................................................................. 74<br />
Tablo V.1.9.1.4 EİH Üst Montaj Aşamasında Tüm Kaynaklardan Oluşacak Ortalama Ses (Gürültü)<br />
Düzeylerinin Mesafelere Göre Dağılımı .................................................................................. 75<br />
Tablo V.1.9.1.5 Şantiye Alanı İçin <strong>Çevresel</strong> Gürültü Sınır Değerleri ............................................. 76<br />
Tablo V.1.9.2.1 380 kV EİH <strong>ve</strong> TM için Gürültü Ölçüm Değerlerileri........................................... 77<br />
Tablo V.1.12.1.1 Kesilecek Ağaç Türü, Sayısı Mesçere Tipi <strong>ve</strong> Kapalılığı .................................... 79<br />
Tablo V.2.2.1 İletim Hatlarının Bakım Malzemeleri ....................................................................... 85<br />
Tablo V.2.3.1 Kansere Sebebiyet Vermesi Muhtemel Faktörlerin Bağıl Riskleri........................... 86<br />
Tablo V.2.3.2 Elektrikli Ev Aletlerinin Manyetik Alan Şiddetleri .................................................. 87<br />
Tablo V.2.3.3 50/60 Hz. Elektrik <strong>ve</strong> Manyetik Alanlar İçin Sınır Değerler .................................... 88<br />
Tablo V.2.3.4 Yüksek Gerilimli Elektrik İletim Tesislerinden Kaynaklı Elektrik <strong>ve</strong> Manyetik<br />
Alanlar (Havai Hattın Tam Altında Yer Altı Hattının Tam Üstünde TM’ nin Çitinde Yaklaşık<br />
Ölçüm Aralığı) ......................................................................................................................... 88<br />
Tablo V.2.3.5 Amerikan Bonneville Power Administration Firmasının Belirli Mesafelerde Göre<br />
Yaptığı EMA Ölçümleri........................................................................................................... 88<br />
Tablo V.2.5.1 Gü<strong>ve</strong>nli Yaklaşım İçin Gerekli Düşey Mesafeler .................................................... 97<br />
Tablo V.2.5.2 Gü<strong>ve</strong>nli Yaklaşım İçin Gerekli Yatay Mesafeler...................................................... 97<br />
Tablo V.3.1 <strong>Çevresel</strong> Fayda/Maliyet Analizi................................................................................... 98<br />
Tablo VIII.1.1 İzleme Programı (EİH)........................................................................................... 102<br />
ŞEKİLLER DİZİNİ<br />
vii<br />
Sayfa No<br />
Şekil I.1.1. Planlanan EİH <strong>ve</strong> Bölgenin Enerji Üretim-İletim Sistem Haritası (Ölçeksiz)................. 3<br />
Şekil III.3.1. EİH İş Akım Şeması ................................................................................................... 10<br />
Şekil III.1.3.1. Artvin-Ardahan İli Depremsellik Haritası.......................................................... 20<br />
Şekil IV.2.7.1 Hattın Borçka Karagöl Tabiat Parkı Sınırlarına Olan Konumu................................ 47<br />
Şekil IV.2.7.2 Hattın Posof Yaban Hayatı Geliştirme Sahasına Olan Konumu............................... 48<br />
Şekil IV.3.1.1 Ardahan İli Arazi Dağılımı ....................................................................................... 52<br />
Şekil IV.3.2.1. Ardahan İli Kır-Kent Nüfus Oranları, 2008 ........................................................ 54<br />
Şekil IV.3.2.2 Ardahan İli Kadın-Erkek Nüfus Oranları, 2008................................................. 55<br />
Şekil IV.3.2.3 Ardahan İli Yaş Grubu Dağılımı.......................................................................... 55<br />
Şekil IV.3.2.4 Ardahan İli 15 Yaşüstü Kadın <strong>ve</strong> Erkeklerin Yıllara Göre Eğitim Durumu<br />
(1990-2000-2009).................................................................................................................. 57<br />
Şekil IV.3.2.4 Ardahan İli Posof ilçe Kır <strong>ve</strong> Kent Oranları (2008)........................................... 58<br />
Şekil V.1.9.1.1 EİH Alt Montaj Aşamasında Tüm Kaynaklardan Oluşacak Ses (Gürültü)<br />
Düzeylerinin Mesafelere Göre Dağılımı Grafiği...................................................................... 74<br />
Şekil V.1.9.1.2 EİH Üst Montaj Aşamasında Tüm Kaynaklardan Oluşacak Ses (Gürültü) Düzeyinin<br />
Mesafelere Göre Dağılımı Grafiği ........................................................................................... 76
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Ek-1 Yer Bulduru Haritası<br />
EKLER DİZİNİ<br />
Ek-2 Proje Güzergahını Gösterir 1/25.000 Ölçekli Topografik Harita<br />
Ek-3 1/25.000 Ölçekli Topoğrafik Harita Üzerinde Proje Güzergahı Arazi Varlığı Haritası<br />
Ek-4 1/25.000 Ölçekli Topoğrafik Harita Üzerinde Proje Güzergahı Orman Mesçere Haritası<br />
Ek-5 1/25.000 Ölçekli Topoğrafik Harita Üzerinde Proje Güzergahı Jeoloji Haritası<br />
Ek-6 1/25.000 Ölçekli Topoğrafik Harita Üzerinde Posof YHGS Zonlarını Gösterir Harita<br />
Ek-7 Proje Güzergahından Görünümler<br />
Ek-8 Fosseptik Çukur Planı<br />
Ek-9 Resmi Yazılar<br />
Ek-10 Halkın Katılımı Toplantısı Tanıtım Kitapçıkları, Gazete <strong>ve</strong> Toplantı Tutanakları<br />
Ek-11 Acil Eylem Planı<br />
Ek-12 Ekosistem Değerlendirme Raporu<br />
Ek-13 Flora-Fauna Analiz Raporları<br />
KISALTMALAR<br />
ADNKS -Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi<br />
CBS -Coğrafi Bilgi Sistemi<br />
ÇED -<strong>Çevresel</strong> <strong>Etki</strong> Değerlendirme<br />
DDY -Devlet Demir Yolları<br />
EİH -Enerji İletim Hattı<br />
EMA -Elektromagnetik Alan<br />
GPS -Küresel Yer Belirleme Sistemi<br />
kV -Kilovolt<br />
S -Some Noktası<br />
TEİAŞ -Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi<br />
TCDD -Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları<br />
TM -Trafo Merkezi<br />
TUİK - Türkiye İstatistik Kurumu<br />
viii
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
BÖLÜM 1<br />
PROJENİN TANIMI VE AMACI
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
BÖLÜM I: PROJENİN TANIMI VE AMACI (Proje Konusu Faaliyetin Tanımı,<br />
Ömrü, Hizmet Amaçları, Pazar <strong>ve</strong>ya Hizmet Alanları <strong>ve</strong> Bu Alan İçerisinde Ekonomik<br />
<strong>ve</strong> Sosyal Yönden Ülke, Bölge <strong>ve</strong>/<strong>ve</strong>ya İl Ölçeğinde Önem <strong>ve</strong> Gereklilikleri)<br />
Türkiye Elektrik İletim A.Ş. (TEİAŞ) Genel Müdürlüğü, devletin genel enerji <strong>ve</strong><br />
ekonomik politikalarına uygun olarak; elektrik iletimi <strong>ve</strong> yük dağıtımı ile ilgili faaliyetleri<br />
<strong>ve</strong>rimlilik <strong>ve</strong> karlılık ilkelerine göre kurulması öngörülen yeni iletim tesislerinin (şalt, enerji<br />
iletim hattı, trafo merkezi) etüt <strong>ve</strong> planlamasını yapmak, buna bağlı olarak yatırım<br />
programına alınıp yapılmasını sağlamak <strong>ve</strong> tüm iletim tesislerini devralmak, mevcut <strong>ve</strong><br />
kurulacak tesisleri işletmek, bakım, onarım <strong>ve</strong> rehabilitasyonunu yapmak <strong>ve</strong> gerek<br />
gördüğünde bu fonksiyonları yerine getirmek üzere, hizmet satın almak amacı ile<br />
05.02.2001 tarihinde kurulmuştur.<br />
Enerji sektöründe temel amaç, artan nüfusun <strong>ve</strong> gelişen ekonominin enerji<br />
ihtiyaçlarının sürekli <strong>ve</strong> kesintisiz bir şekilde <strong>ve</strong> mümkün olan en düşük maliyetlerle<br />
karşılanabilmesidir.<br />
Bu proje kapsamında, TEİAŞ Genel Müdürlüğü tarafından 380 kV geriliminde 3X954<br />
MCM iletkenli 120 km uzunluğunda uluslararası Borçka-Sınır (Gürcistan) Enerji İletim<br />
Hattının (EİH) tesisi <strong>ve</strong> işletilmesi planlanmaktadır.<br />
Planlanan EİH Artvin ili Borçka ilçe sınırlarında, mevcut Borçka Trafo Merkezinden<br />
(TM) başlayacak, Artvin ili Borçka, Merkez, Ardanuç <strong>ve</strong> Şavşat ilçeleri ile Ardahan ili Posof<br />
ilçesi sınırlarından geçerek Gürcistan sınırında Gürsistan tarafından tesis edilecek olan<br />
EİH’ ye bağlanacak <strong>ve</strong> sınırdan sonra Alhaltsikhe’de (Gürcistan) sonlanacaktır. Hat<br />
boyunca 45 adet some (durdurucu) <strong>ve</strong> 305 adet taşıyıcı olmak üzere toplam 350 adet<br />
direk tesis edilecektir. Proje alanını gösterir yer bulduru haritası Ek-1’de hat güzergahını<br />
gösterir 1/25.000 ölçekli topografik harita ise Ek-2’de <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Yapılması planlanan 380 kV Borçka - Sınır (Gürcistan) EİH ile Türkiye ile Gürcistan<br />
arasında elektrik alış <strong>ve</strong>rişinin sağlanacak, gelecekte karşılaşılması muhtemel enerji<br />
darboğazı durumlarında, her iki ülke için elektrik enerjisi ihtiyacı kesintisiz olarak<br />
karşılanabilecek <strong>ve</strong> komşu iki ülke arasında ekonomik ilişkiler gelişerek, sanayi<br />
yatırımlarına olanak sağlanacak, dolayısıyla hem Türkiye ekonomisini hem de Gürcistan<br />
ekonomisini olumlu yönde etkileyecektir.<br />
Türkiye’de TEİAŞ Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan <strong>ve</strong> 2006-2015 yıllarını<br />
kapsayan “Türkiye Elektrik Enerjisi 10 Yıllık Üretim Kapasite Projeksiyonu” <strong>raporu</strong>nda<br />
Türkiye’nin 10 yıl sonrasına ilişkin enerji ihtiyacı Tablo I.1 ‘de <strong>ve</strong>rilmektedir. Bu tabloya<br />
bakıldığında 2015 yılında Türkiye’de enerji ihtiyacının 297089 GWh olacağı<br />
görülmektedir.<br />
Tablo I.1. Türkiye Elektrik Enerjisi 10 Yıllık Ürtetim Kapasite Projeksiyonu<br />
YIL<br />
PUANT TALEP<br />
MW Artış<br />
ENERJİ TALEBİ<br />
GWh Artış<br />
2006 27500 171430<br />
2007 29233 6.3 182230 6.3<br />
2008 31074 6.3 193711 6.3<br />
2009 33032 6.3 205914 6.3<br />
2010 35113 6.3 218887 6.3<br />
2011 37325 6.3 232677 6.3<br />
2012 39676 6.3 247335 6.3<br />
2013 42176 6.3 262918 6.3<br />
2014 44833 6.3 279481 6.3<br />
2015 47658 6.3 297089 6.3<br />
1
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Tesis edilmesi <strong>ve</strong> işletilmesi planlanmakta olan bu hattın, en son düzenlemelere<br />
göre % 3 amortisman göz önüne alındığında, projenin ömrü yaklaşık 30 yıl olarak<br />
öngörülmektedir. Ömrünü tamamlayan hat uygun görülmesi halinde mevcut güzergah<br />
kullanılarak yenileme yapılmakta, aksi durumlarda ise direkler yerlerinden sökülerek<br />
işletmeye son <strong>ve</strong>rilebilir.<br />
Projenin yerini gösterir, bölgenin enerji üretim-iletim sistem haritası Şekil I.1.1’de<br />
<strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
ÇED çalışmalarında, hat güzergahının sağından <strong>ve</strong> solundan 2.5 km olmak üzere<br />
toplam 5 km genişliğinde bir koridor "inceleme alanı" olarak alınmış olup bu inceleme<br />
alanı içerisindeki hassas ortamlar taranmış <strong>ve</strong> incelenmiştir.<br />
2
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. . 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Şekil I.1.1. Planlanan EİH <strong>ve</strong> Bölgenin Enerji Üretim-İletim Sistem Haritası (Ölçeksiz)<br />
3<br />
Enerji İletim Hattı
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
BÖLÜM II<br />
PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU
BÖLÜM II: PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU<br />
II.1. Hat Güzergahının Arazi Kullanım Haritası Üzerinde Gösterimi, Yerleşim<br />
Alanlarına Mesafesi, Mevcut Arazi Kullanım Haritası <strong>ve</strong>ya Kroki Üzerinde Gösterimi,<br />
Hat Güzergahı <strong>ve</strong> Yakın Çevresinde Bulunan Tarım, Sanayi <strong>ve</strong> Koruma Alanlarının,<br />
Sağlık Koruma Bandı’nın Harita Üzerinde Gösterilmesi, Mesafelerin Belirtilmesi,<br />
Alanın/Yakın Çevresinin Panoramik Fotoğraflandırılması, 1/100000 Ölçekli Çevre<br />
Düzeni Planının İlgili Paftası, Plan Hükümleri, <strong>ve</strong> Lejantı Proje Yerinin Bu Plan<br />
Üzerinde Gösterilmesi, 1/25.000 Ölçekli Topoğrafik Harita Üzerinde Direk Yerlerinin,<br />
Yol Güzergahlarının, <strong>Etki</strong> Alanının <strong>ve</strong> Koridorunun Gösterilmesi <strong>ve</strong> Koordinatların<br />
Yer Verilmesi,<br />
Türkiye ile Gürcistan arasında enerji alış <strong>ve</strong>rişi sağlamak amacıyla TEİAŞ Genel<br />
Müdürlüğü tarafından; 380 kV Borçka Trafo Merkezinden (TM) başlayıp Gürcistan<br />
sınırında sonlanacak 3x954 MCM karakteristiğinde yaklaşık 120 km. uzunluğundaki Enerji<br />
İletim Hattının tesisi planlanmaktadır. Sınırdan sonra Alhaltsikhe’de (Gürcistan)<br />
sonlanacak olan EİH’nın bu kısmı ise Gürcistan devleti tarafından tesis edilecektir. EİH<br />
güzergâhı Artvin ili Merkez, Borçka, Ardanuç, Şavşat İlçeleri ile Ardahan İli Posof<br />
ilçesinden geçmektedir.<br />
Güzergâh boyunca hattın sağında 2,5 km, solunda 2,5 km olmak üzere, toplam 5 km<br />
genişliğindeki koridor inceleme alanı olarak kabul edilerek; tüm çevresel etütler <strong>ve</strong> arazi<br />
çalışmalarının bu koridor içerisinde yapılması öngörülmüştür.<br />
EİH güzergahına en yakın yerleşim yerleri; Arkaköy, Bağlıca, Üzümlü, Kayabaşı,<br />
Şalcı, Otluca <strong>ve</strong> Türkgözü’dür. Söz konusu yerleşim yerlerinin hatta göre konumları <strong>ve</strong><br />
uzaklıklarını gösterir liste Tablo II.1.1’de <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Tablo II.1.1. EİH Güzergahına En Yakın Yerleşim Merkezleri <strong>ve</strong> Güzergaha Uzaklıkları (Yerleşim Merkezleri Güzergah<br />
Planı dikkate alınarak sıralanmıştır.)<br />
Yerleşim Adı İl İlçe<br />
4<br />
Mesafe<br />
(m)<br />
Yön<br />
Pırnallı Artvin Merkez 1400 Güney<br />
Bağcılar Artvin Merkez 2400 Kuzey<br />
Ortaköy Artvin Merkez 450 Kuzey<br />
Borçka Merkez Artvin Borçka 230 Kuzey Batı<br />
Arkaköy Artvin Borçka 140 G.Doğu<br />
Aralık Artvin Borçka 1800 Kuzey<br />
Atanoğlu Artvin Borçka 1360m Kuzey<br />
Çakıllar Artvin Ardanuç 250 Kuzey<br />
Bağlıca Artvin Ardanuç 180 Kuzey<br />
Y. Irmaklı Artvin Ardanuç 1430 Güney<br />
Üzümlü Artvin Şavşat 180 Kuzey<br />
Dereiçi Artvin Şavşat 1450 K.Batı<br />
Küplüce Artvin Şavşat 1300 K.Batı
Şenocak Artvin Şavşat 1510 K.Batı<br />
Kayabaşı Artvin Şavşat 150 Batı<br />
Şalcı Artvin Şavşat 150 K.Batı<br />
Çoraklı Artvin Şavşat 200 Güney<br />
Şenköy Artvin Şavşat 670 Güney<br />
Yoncalı Artvin Şavşat 500 Güney<br />
Atalar Artvin Şavşat 200 K.Batı<br />
Saylıca Artvin Şavşat 380 K.Batı<br />
Tepeköy Artvin Şavşat 350 Doğu<br />
Dalkırmaz Artvin Şavşat 2200 K.Batı<br />
Otluca Artvin Şavşat 150 K.Batı<br />
Posof (Merkez) Ardahan Posof 1750 Güney<br />
Kolköy Ardahan Posof 1850 G.Doğu<br />
Özbaşı Ardahan Posof 1150 G.Doğu<br />
Doğrular Ardahan Posof 750 Güney<br />
Gümüşkavak Ardahan Posof 1700 G.Doğu<br />
Binbaşı eminbey Ardahan Posof 550 Güney<br />
Günbatan Ardahan Posof 410 K.Batı<br />
Yurtbaşı Ardahan Posof 1600 Kuzey<br />
Kopuzlu Ardahan Posof 1250 K.Batı<br />
Gürarmut Ardahan Posof 250 Kuzey<br />
Günlüce Ardahan Posof 1800 K.B<br />
Uğurca Ardahan Posof 400 K.<br />
Kayınlı Ardahan Posof 2000 K.B<br />
Taşkıran Ardahan Posof 1500 K.B<br />
İncedere Ardahan Posof 580 K<br />
Kalkankaya Ardahan Posof 2300 K<br />
Kumlukoz Ardahan Posof 1000 K<br />
Armut<strong>ve</strong>ren Ardahan Posof 1500 K<br />
Türkgözü Ardahan Posof 100 K<br />
Kaynak: 1/25.000 Ölçekli Güzergah Planı<br />
5
Proje bölgesinde yapılan detaylı çalışmalar sonucunda, toplanan bilgiler (harita,<br />
plan, koruma bölgeleri, arazi durumu vb.) doğrultusunda, proje güzergahının son şekli<br />
<strong>ve</strong>rilmiştir. Planlanan bu EİH güzergahına ait some noktalarının koordinatları, inceleme<br />
koridoru, <strong>ve</strong> etki alanı eklerde yer alan 1/25.000 ölçekli proje güzergah haritasında<br />
sunulmuş olup (Bkz. Ek-2), hat güzergahındaki some noktalarının koordinatları Tablo<br />
II.1.2’de <strong>ve</strong>rilmiştir. EİH geçeceği Artvin <strong>ve</strong> Ardahan İllerinin 1/100000 ölçekli Çevre<br />
Düzeni Planı yapım aşamasında olup henüz kesinleşmemiştir. Bu nedenle Çevre Düzeni<br />
Planı ile ilgili herhangi bir çalışma yapılamamıştır.<br />
Tablo II.1.2. EİH Güzergahındaki Some Noktaları Koordinatları<br />
NOKTA<br />
Y<br />
KOORDİNAT (UTM 6)<br />
X<br />
S.1 222794.84 4583565.86<br />
S.2 225327.29 4585395.58<br />
S.3 227584.72 4586008.40<br />
S.4 230524.95 4586920.23<br />
S.5 232392.60 4586594.74<br />
S.9 236224.95 4583980.45<br />
S.10 237446.79 4582959.63<br />
S.11 238134.87 4581938.40<br />
S.12 240259.64 4580004.42<br />
S.13 244852.10 4574011.13<br />
S.14 246043.61 4572943.89<br />
S.15 247623.95 4572335.53<br />
S.16 253475.26 4570488.64<br />
S.17 254481.13 4569798.75<br />
S.18 256734.64 4568717.60<br />
S.19 258421.83 4568334.06<br />
S.20 262522.17 4568393.56<br />
S.21 264845.78 4570289.40<br />
S.22 266890.05 4571365.10<br />
S.23 268675.09 4571824.51<br />
S.24 271108.09 4573100.56<br />
S.25 271979.34 4574213.65<br />
S.26 274856.05 4578588.67<br />
S.27 275710.45 4579563.24<br />
S.28 278778.59 4581080.88<br />
S.29 281195.48 4581922.36<br />
S.30 283832.70 4583188.52<br />
S.31 288910.31 4588046.88<br />
S.32 291434.74 4589154.60<br />
S.33 294876.47 4589298.97<br />
S.34 297750.21 4589431.98<br />
S.35 300334.92 4591314.32<br />
S.36 302546.19 4594883.05<br />
S.37 304018.61 4596228.75<br />
S.38 305031.60 4598360.38<br />
S.39 308619.83 4599924.44<br />
S.40 311127.70 4599653.69<br />
S.41 311923.62 4599910.73<br />
S.42 312915.77 4600392.74<br />
S.43 315363.39 4602502.41<br />
S.44 316974.45 4603371.69<br />
S.45 317593.39<br />
Kaynak: 1/25.000 Ölçekli Güzergah Planı (Bkz. Ek-2)<br />
4606554.54<br />
6
Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) ortamında, koordinatlı bir şekilde hazırlanan Orman<br />
Meşcere Haritası <strong>ve</strong> Arazi Varlığı Haritası’nın bir arada değerlendirilmesi sonucu elde<br />
edilen <strong>ve</strong>rilere göre, planlanan yaklaşık 120 km uzunluğundaki enerji iletim hattı<br />
güzergâhının yaklaşık 78 km’lik kısmı orman sayılan alanlardan 13 km’si mera<br />
alanlarından 29 km ise ziraat alanları içerisinden geçmektedir.<br />
Proje güzergahını gösteren 1/25.000 ölçekli topoğrafik harita, 1/25.000 ölçekli proje<br />
güzergahı arazi kullanım kabiliyet sınıfları haritası, 1/25.000 ölçekli topoğrafik harita<br />
üzerinde orman mesçere haritası <strong>ve</strong> 1/25.000 ölçekli topoğrafik harita üzerinde proje<br />
güzergahı jeoloji haritası eklerde <strong>ve</strong>rilmiştir (Bkz. Ek-2, Ek-3, Ek-4 <strong>ve</strong> Ek-5).<br />
II.2. Hat Güzergahı için Seçilen Yer <strong>ve</strong> Kullanılan Teknoloji Alternatifleri<br />
II.2.1. Güzergah İçin Seçilen Yer <strong>ve</strong> Güzergah Alternatifleri<br />
Ülkemiz ile Gürcistan arasında tesis edilmesi planlanan 380 kV Borçka–Sınır<br />
(Gürcistan) EİH için Teşekkülümüz (TEİAŞ) ile Gürcistan Elektro Sistem Şirketi (GSE)<br />
arasında imzalanan Tesis Sözleşmesi gereği iki ülke arasındaki bağlantı noktası (Posof<br />
ilçesi Türkgözü) <strong>ve</strong> ülkemizdeki bağlantı noktasının (Borçka TM) konumları dikkate<br />
alınarak proje güzergâhı tespit edilmiştir. Seçilen Proje güzergâhı yaklaşık 120 km<br />
uzunluğunda olup Artvin ili Borçka ilçesi sınırlarında bulunan Borçka Trafo Merkezinden<br />
başlayıp Artvin Borçka, Merkez, Ardanuç <strong>ve</strong> Şavşat ilçeleri ile Ardahan İli Posof ilçesi<br />
sınırlarından geçtikten sonra Gürcistan sınırında, Gürcistan tarafından tesis edilecek olan<br />
EİH ile bağlanarak Alhaltsikhe’de (Gürcistan) sonlacaktır.<br />
Proje için seçilen güzergâh, Teşekkülümüzce yapılan etüt çalışmalarında en uygun<br />
güzergâh olarak tespit edilmiş olup, proje için alternatif olarak hazırlanmış başka bir<br />
güzergâh bulunmamaktadır.<br />
Söz konusu güzergâh, mevcut Borçka TM ile Ülkemiz ile Gürcistan arasındaki<br />
bağlantı noktası arasındaki en uygun güzergâh olarak tespit edilmiş olup güzergâh<br />
seçiminde özellikli alanlardan geçilmemeye <strong>ve</strong> yerleşim yerlerinden mümkün olduğunca<br />
uzak noktalardan geçilmesine özen gösterilmiştir.<br />
Bunun yanısıra proje güzergâhının belirlenmesinde;<br />
- Yerleşim alanlarından, imarlı sahalardan, hassas alanlardan <strong>ve</strong> sit alanlarından<br />
<strong>ve</strong> su kaynaklarından mümkün olduğunca uzak kalmasına;<br />
- Mevcut yolların kullanılmasına <strong>ve</strong> mümkün olduğunca yeni yollarının açılmasına<br />
gerek kalmamasına;<br />
- Bakım, işletme kolaylıkları sağlamasına;<br />
- Maliyet açısından en kısa güzergâh olmasına;<br />
- Arazinin topoğrafik, jeolojik morfolojik özelliklerinin uygunluğuna dikkat edilerek<br />
güzergâh seçimi yapılmıştır.<br />
Bu doğrultuda yukarıda belirtilen faktörler göz önüne alındığında mevcut<br />
güzergâhtan başka bir alternatif ortaya çıkmamış olup, proje güzergâhını gösteren<br />
1/25.000 ölçekli topoğrafik harita ekte sunulmuştur (Bkz. Ek-2).<br />
7
II.2.2. Teknoloji Seçimi Alternatifleri<br />
Enerji iletim hattı projeleri kapsamında teknoloji bakımından iki alternatif söz konusu<br />
olmaktadır. Bu alternatifler; yer altı kabloları <strong>ve</strong> havai hatlar olarak sıralanabilir.<br />
Yeraltı kabloları, 30.11.2000 tarih <strong>ve</strong> 24246 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanarak<br />
yürürlüğe giren “Elektrik Kuv<strong>ve</strong>tli Akım Tesisleri Yönetmeliği” hükümleri gereğince<br />
kimyasal, mekanik <strong>ve</strong> ısıl etkilerden olabildiğince uzak ya da bunlara karşı korunmuş<br />
alanlara döşenmelidir. Ayrıca söz konusu yönetmelik gereği yeraltı kabloları imar<br />
çalışmaları tamamlanmış alanlardan geçirilebilmektedirler. Bununla birlikte yeraltı<br />
kabloları, çevresel etkileri bakımından bazı hususlarda havai hatlara oranla daha el<strong>ve</strong>rişli<br />
olmasına rağmen, arazi kullanımı, hafriyat işlemleri, elektromanyetik alanın dağılımı gibi<br />
konularda daha olumsuz etkilere sebep olduğu bilinmektedir. Bunun yanı sıra, kablolu<br />
sistemlerin maliyeti, havai hatlara göre çok daha yüksektir. Bu nedenle 380 kV Borçka –<br />
Sınır (Gürcistan) EİH projesi kapsamında havai hatların kullanılmasının daha uygun<br />
olacağına karar <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
II.3. Proje Kapsamındaki Faaliyet Ünitelerinin Konumu (bütün idari <strong>ve</strong> sosyal<br />
ünitelerin, teknik alt yapı ünitelerinin <strong>ve</strong> varsa diğer ünitelerin proje alanı içindeki<br />
konumlarının vaziyet planı üzerinde gösterimi).<br />
TEİAŞ Genel Müdürlüğü tarafından 3X954 MCM iletkenli yaklaşık 120 km<br />
uzunluğunda 380 kV Borçka–Sınır (Gürcistan) EİH projesinin tesis edilmesi <strong>ve</strong> işletilmesi<br />
planlanmaktadır.<br />
Söz konusu proje dahilinde proje güzergahını gösteren haritalar;<br />
1-) Ek–2: 1/25.000 ölçekli proje güzergahı topoğrafik haritası<br />
(Veri Tabanı: 1/25.000 ölçekli topoğrafik haritalar, Harita Genel Komutanlığı)<br />
2-) Ek–3: 1/25.000 ölçekli proje güzergahı arazi mülkiyet durumu <strong>ve</strong> arazi kullanım<br />
kabiliyet sınıfları haritası<br />
(Veri Tabanı: Harita Genel Komutanlığı’ndan temin edilen 1/25.000 ölçekli<br />
topoğrafik haritalar <strong>ve</strong> TÜGEM’den temin edilen 1/25.000 ölçekli Artvin-Ardahan<br />
İli Arazi Varlığı Haritaları)<br />
3-) Ek–4: 1/25.000 ölçekli topoğrafik harita üzerinde proje güzergahı orman<br />
mesçere haritası<br />
(Veri Tabanı: Harita Genel Komutanlığı’ndan temin edilen 1/25.000 ölçekli<br />
topoğrafik haritalar <strong>ve</strong> 1/25.000 ölçekli Orman Genel Müdürlüğü Harita <strong>ve</strong><br />
Fotogrometri Müdürlüğünden temin edilen proje güzergâhına ait orman mesçere<br />
haritaları)<br />
4-) Ek–5: 1/25.000 ölçekli topoğrafik harita üzerinde proje güzergâhı jeoloji haritası<br />
(Veri Tabanı: Harita Genel Komutanlığı’ndan temin edilen 1/25.000 ölçekli<br />
topoğrafik haritalar <strong>ve</strong> MTA’dan temin edilen 1/25.000 ölçekli jeoloji haritaları)<br />
Proje alanını gösterir yer bulduru haritası <strong>ve</strong> proje güzergâhından fotoğraflar eklerde<br />
<strong>ve</strong>rilmiştir (Bkz. Ek-1, Ek-7).<br />
8
BÖLÜM III<br />
PROJENİN EKONOMİK VE SOSYAL<br />
BOYUTLARI
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
BÖLÜM III: PROJENİN EKONOMİK VE SOSYAL BOYUTLARI<br />
380 kV geriliminde tesis edilmesi planlanan Borçka–Sınır (Gürcistan) EİH projesinin<br />
ekonomik <strong>ve</strong> sosyal boyutları aşağıda detaylı olarak incelenmiştir.<br />
III.1. Projenin Gerçekleşmesi İle İlgili Finans Kaynakları<br />
380 kV gerilimli Borçka–Sınır (Gürcistan) EİH’nın tesisi <strong>ve</strong> işletmesi TEİAŞ Genel<br />
Müdürlüğü tarafından gerçekleştirilecek olup, TEİAŞ Genel Müdürlüğü bütçesinden<br />
finanse edilecektir.<br />
III.2. Proje Bedeli<br />
380 kV gerilimli “Borçka–Sınır (Gürcistan) EİH’” projesinin başlıca maliyet kalemleri;<br />
� Kamulaştırma maliyetleri,<br />
� Ekipman temin maliyetleri,<br />
� Arazi hazırlık <strong>ve</strong> inşaat çalışmalarından kaynaklanacak personel istihdamı,<br />
personel ihtiyaçları, ulaşım, inşaat araçları için kullanılacak yakıt gibi maliyetler,<br />
� Projeden kaynaklanacak çevresel etkilerin minimize edilmesi için alınacak<br />
önlemlerin maliyeti (atıkların bertarafı, arazinin eski haline getirilesi vs.),<br />
� İşletme giderleri olarak sıralanabilir.<br />
Toplam uzunluğu yaklaşık 120 km olan 380 kV gerilimli projenin tesisinin toplam<br />
maliyeti yaklaşık 27.000.000 TL olarak hesaplanmıştır.<br />
III.3. Projenin Gerçekleşmesi İle İlgili İş Akım Şeması <strong>ve</strong>ya Zamanlama Tablosu<br />
380 kV Borçka–Sınır (Gürcistan) EİH projesinin inşaat süresi yaklaşık 12 ay<br />
planlanmaktadır. Bu doğrultuda, proje kapsamında inşa edilecek EİH’ye ait iş akım<br />
şeması Şekil III.3.1’de, projenin gerçekleşmesi ile ilgili zamanlama tablosu ise Tablo<br />
III.3.1’de belirtilmiştir.<br />
9
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
ALT MONTAJ<br />
ÜST MONTAJ<br />
TEL ÇEKME<br />
Şekil III.3.1. EİH İş Akım Şeması<br />
Tablo III.3.1. Zamanlama Tablosu (EİH)<br />
ENERJİ İLETİM HATTI İNŞASI<br />
EİH’NIN TEST EDİLMESİ<br />
EİH’NIN İŞLETMEYE ALINMASI<br />
Direk ayaklarının yerleşeceği alanların açılması, direk<br />
ayakları etrafına demir çubukların hazırlanmasının ardından,<br />
kalıplar halinde beton dökme işlemi, 4 adet elektrot<br />
yerleştirilerek çukurların kapatılması <strong>ve</strong> ayakların etrafına<br />
kubbe şeklinde beton dökülmesi işlemlerini kapsamaktadır.<br />
Direk ayakları, çukurlara yerleştirildikten sonra<br />
galvanizli çelik pilonlar, cıvatalarla birbirlerine monte<br />
edilerek elektrik direkleri inşa edilir. Direklerin<br />
inşasının ardından izolatörler direklere monte edilir.<br />
Tel çekme; fren makinesi yardımıyla tel<br />
çekim işlemini kapsamaktadır.<br />
Tesis edilen Enerji İletim Hattında hatalı<br />
imalat, kaçak, yük kaybı vs. gibi<br />
olumsuzlukların tespiti için kalite kontrol test<br />
<strong>ve</strong> ölçümlerinin yapılması<br />
AY<br />
YAPILACAK İŞLER 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25<br />
Etüt Proje<br />
ÇED Prosedürü<br />
Kamulaştırma<br />
Alt,Üst Montaj, tel<br />
çekimi<br />
Gerekli testlerin<br />
yapılması<br />
10
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
III.4. Projenin Fayda-Maliyet Analizi<br />
Enerji, ekonomik <strong>ve</strong> sosyal kalkınma için temel girdilerden birisi olduğundan, Artvin<br />
ili Borçka, Merkez, Ardanuç <strong>ve</strong> Şavşat ilçeleri ile Ardahan ili Posof ilçesi sınırlarından<br />
geçerek Gürcistan sınırında Gürcistan tarafından tesis edilecek olan EİH’ ye bağlanacak<br />
<strong>ve</strong> sınırdan sonra Alhaltsikhe’de (Gürcistan) sonlanacak olan 380 kV Borçka-Sınır<br />
(Gürcistan) EİH projesi, kısa vadede maliyetini çıkararak uzun vadade her iki ülke içinde<br />
kar getireceği öngörülmektedir.<br />
Ek-4’te yer alan 1/25.000 ölçekli proje güzergahı Orman Mesçere Haritası’na göre<br />
EİH’nın yaklaşık 78 km’lik kısmı ormanlık sayılan alan içinden geçmektedir. Bu kısımda<br />
herhangi bir some noktası bulunmamaktadır.<br />
Proje kapsamında kesilecek olan ağaç sayısı ile ilgili yapılan hesaplamalarda<br />
ormanlık alandan geçen güzergahın tamamının ağaç örtüsü ile kaplı olduğu (en kötü<br />
senaryo) düşünülerek yapılmıştır. Projenin yaklaşık 78 km’lik kısmı orman alanlarından<br />
geçecek olup bu alan içerisinde kalan direk yerleri <strong>ve</strong> güzergah koridoru boyunca değişik<br />
tür, çap <strong>ve</strong> boyda 43059 adet ağaç kesilecek olup kesim sonucu elde edilen emval ilgili<br />
orman işletme şefliğince değerlendirileceğinden ekonomik bir kayıp söz konusu<br />
olmayacaktır.<br />
Özellikle hattın orman alanlarına tekabül eden bazı bölgelerinde, arazinin topoğrafik<br />
yapısı, direkler arasında vadi oluşturacağı için güzergahın bu bölümlerinde ağaç kesilmesi<br />
<strong>ve</strong> traşlanması söz konusu olmayacaktır. Ancak arazinin topoğrafik yapısı buna müsaade<br />
etmediği durumda, kesin güzergah planından oluşturulan boy profiller temel alınarak ağaç<br />
kesimi <strong>ve</strong> traşlama işlemleri yapılacaktır.<br />
Enerji iletim hattının tesis edilmesiyle, bir kısım direk yerleri tarım alanlarına isabet<br />
etmektedir. Direklerin yerleştirileceği tarım alanlarında, inşaat (kazı, montaj vb.)<br />
çalışmaları bittikten sonra tarım yapılmaya devam edilebilecektir. Dolayısıyla uzun<br />
vadede önemli bir tarımsal kayıp söz konusu olmayacaktır. Ayrıca enerji iletim hattının<br />
güzergahı merkez olmak üzere, sağından <strong>ve</strong> solundan maksimum 25’er metre olmak<br />
üzere toplam 50 m genişliğinde koridor irtifak hakkı olarak, her direk için ise Tablo<br />
III.6.1’de <strong>ve</strong>rilen alanlar ise mülkiyet hakkı olarak kamulaştırılacaktır. Dolayısıyla bölge<br />
halkının bu noktada ekonomik kaybı da karşılanmış olacaktır.<br />
EİH inşaat çalışmaları sırasında geçici süre için de olsa bölgede bir istihdam imkanı<br />
sağlanacaktır. Proje kapsamında çalışacak mühendis, teknisyen <strong>ve</strong> makine operatörleri<br />
gibi teknik personel <strong>ve</strong> vasıfsız işçiler mümkün olduğu kadar bölgeden temin edilmeye<br />
özen gösterilecektir. Bu da kısa vadede bölge ekonomisine arazi hazırlama <strong>ve</strong> inşaat<br />
çalışmaları süresince ekonomik yönden olumlu katkılar sağlayacaktır. EİH tesisleri altyapı<br />
yatırımları olup, yatırımın fayda-maliyete etkisi dolaylı olmaktadır. Enerji tüketimi; nüfus<br />
artışı, turizm, sanayileşmenin ilerlemesi, teknolojinin yaygınlaşması <strong>ve</strong> refah seviyesinin<br />
giderek yükselmesine paralel olarak artmakta olup, bu <strong>ve</strong> benzeri projelerin gerekliliği<br />
günden güne artmaktadır.<br />
Söz konusu EİH ile 380 kV gerilim kademesinde, enterkonnekte sisteme bağlanacak<br />
hat ile bölgesel yatırımlar için gerekli olan altyapı yatırımlarından biri olan elektrik<br />
enerjisinin iletimi sağlanarak ulusal enterkonnekte sistem içerisinde yeni bir ring bağlantısı<br />
oluşturulacaktır. Böylece bölgede sürekli <strong>ve</strong> kesintisiz enerji sağlanacak <strong>ve</strong> proje ile hem<br />
bölge ekonomisi hem de Türkiye ekonomisini, olumlu yönde etkileyecektir.<br />
11
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
III.5. Proje Kapsamında Olmayan Ancak Projenin Gerçekleşmesine Bağlı<br />
Olarak, Yatırımcı Firma <strong>ve</strong>ya Diğer Firmalar Tarafından Gerçekleştirilmesi<br />
Tasarlanan Diğer Ekonomik, Sosyal <strong>ve</strong> Altyapı Faaliyetleri<br />
Bu proje kapsamında, sadece 380 kV geriliminde yaklaşık 120 km uzunluğunda<br />
Borçka-Sınır (Gürcistan) EİH’nin tesis edilmesi <strong>ve</strong> işletilmesi planlanmaktadır. Proje<br />
kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşmesine bağlı olarak, bölgede TEİAŞ Genel<br />
Müdürlüğü tarafından gerçekleştirilmesi tasarlanan diğer ekonomik, sosyal <strong>ve</strong> altyapı<br />
faaliyetleri bulunmamaktadır.<br />
III.6. Kamulaştırma (Kamulaştırılacak alanların 1/25.000’lik Harita Üzerinde<br />
Gösterimi, Mevcut Kullanım <strong>ve</strong> Mülkiyet Durumu, İstimlak <strong>ve</strong> <strong>İzin</strong> İrtifak Hakkı ile<br />
İlgili Bilgi Verilmesi)<br />
Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) ortamında, koordinatlı bir şekilde hazırlanan Orman<br />
Meşcere Haritası <strong>ve</strong> Arazi Varlığı Haritası’nın bir arada değerlendirilmesi sonucu elde<br />
edilen <strong>ve</strong>rilere göre, yaklaşık 120 km uzunluğundaki planlanan enerji iletim hattı<br />
güzergahının yaklaşık 78 km’lik kısmı orman sayılan alanlardan, 29 km’si tarım<br />
alanlarından <strong>ve</strong> 13 km’si ise mera alanları içerisinden geçmektedir (Bkz. Tablo IV.2.4.1).<br />
TEİAŞ Genel Müdürlüğü tarafından, Kamulaştırma Kanunu gereğince, kamulaştırma<br />
planı doğrultusunda gerek mülkiyet için <strong>ve</strong> gerekse irtifak tesisi için istimlak komisyonu<br />
tarafından kamulaştırmaları yapılarak hak sahiplerine arazi bedelleri ödenecektir.<br />
Kamulaştırma işlemleri bitmeden inşaata başlanmayacaktır. Proje kapsamında tesis<br />
edilecek olan yaklaşık 350 adet direğin isabet ettiği alanların mülkiyeti kamulaştırılacaktır.<br />
Tellerin altında kalan <strong>ve</strong> salınım diyagramına göre belirlenecek alanları kapsayan,<br />
genişliği 50 metreye varan sahada ise kamulaştırma yolu ile irtifak hakkı tesis edilecektir.<br />
EİH güzergahına isabet eden taşınmazlarda yapılacak mülkiyet kamulaştırmaları ile<br />
irtifak hakkı kurulması işleri 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu hükümlerince TEİAŞ<br />
tarafından oluşturulan kıymet takdir komisyonları marifeti ile kamulaştırma/irtifak bedelleri<br />
tespit edilecek <strong>ve</strong> hak sahipleri ile anlaşma sağlanması durumunda bu kamulaştırma<br />
bedelleri hak sahiplerine ödenecektir. İrtifak alanlarının tesisi aşamasında alanların<br />
hesaplanması aşağıdaki formüller kullanılarak gerçekleştirilmektedir.<br />
Direk yerlerinin dışındaki, tel altında kalan araziler Elektrik Kuv<strong>ve</strong>tli Akım Tesisleri<br />
Yönetmeliğinde tanımlanan yatay <strong>ve</strong> düşey mesafeler korunmak şartı ile hak sahipleri<br />
tarafından kullanılmaya devam edilebilecektir.Gerek mülkiyet hakkı <strong>ve</strong> gerekse irtifak<br />
hakkı alınacak alanların yaklaşık yüzölçümü, Tablo III.6.1.’de <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Tablo III.6.1. Hat Boyunca Mülkiyet Hakkı <strong>ve</strong> İrtifak Hakkı Alınacak Alanların Yaklaşık Yüzölçümü<br />
Ünite<br />
Kamulaştırıl<br />
acak <strong>ve</strong>ya<br />
<strong>İzin</strong><br />
Alınacak<br />
Alan<br />
Tarım<br />
Alanına<br />
İsabet Eden<br />
Direk Sayısı<br />
Orman<br />
Alanına<br />
İsabet Eden<br />
Direk Sayısı<br />
12<br />
Mera Alanına<br />
İsabet Eden<br />
Direk Sayısı<br />
Toplam<br />
Direk Sayısı<br />
Taşıyıcı Direkler 200 m 2 73 199 33 305 61.000 m 2<br />
Durdurucu Direkler 400 m 2 14 26 5 45 18.000 m 2<br />
Mülkiyet Hakkı için Kamulaştırılacak <strong>ve</strong>ya <strong>İzin</strong> Alınacak Alan 79.000 m 2<br />
İrtifak Hakkı İçin Kamulaştırılacak Alan (107000 m x 50 m-79.000) 5.271.000 m 2<br />
Kaynak: Güzergah Planından Yaklaşık Olarak Çıkartılmıştır.<br />
Alan<br />
(m 2 )
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Proje bölgesinde, güzergahın hattın her iki yanından 25’er m olmak üzere toplam 50<br />
m genişliğinde koridor, irtifak hakkı tesis edilecek alan olarak hesaplanmıştır. Mera alnları<br />
hariç bu koridor esas alınarak irtifak hakkı için kamulaştırılacak <strong>ve</strong>ya izin alınacak alan<br />
yaklaşık 5.271.000 m²’dir. Direk ayaklarının isabet ettiği yerlerde ise her direk tipi için<br />
yukarıdaki tabloda belirtilen alanlar, mülkiyet hakkı olarak kamulaştırılacak <strong>ve</strong>ya izinler<br />
alınacak olup, bu alanların toplamı da 79.000 m² olarak hesaplanmıştır.<br />
Proje kapsamında inşa edilecek EİH’nin Arazi Mülkiyet Durumunu <strong>ve</strong> Arazi Kullanım<br />
Kabiliyet Sınıfları’na göre dağılımı Tablo IV.2.4.1’de <strong>ve</strong>rilmiştir. Buna göre, yaklaşık 225<br />
direk orman sayılan alanlar, 87 adet direk tarım alanlarında 38 adet direk ise mera<br />
alanları içerisinde inşa edilecektir. Projenin Tarım <strong>ve</strong> Mera alanlarında tesis edilen<br />
kısmının, tel altları Elektrik Kuv<strong>ve</strong>tli Akımlar Tesisleri Yönetmeliğinde belirtilen yaklaşım<br />
mesafelerine uyulmak koşuluyla kullanılabilecektir.<br />
III.7. Projeye İlişkin <strong>İzin</strong> Prosedürü (ÇED Sürecinden Sonra Alınacak <strong>İzin</strong>ler)<br />
Proje kapsamında güzergah içerisinde yer alan tarım alanlarının, tarım dışı amaçla<br />
kullanılması için, 19.07.2005 tarih <strong>ve</strong> 25880 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak<br />
yürürlüğe giren 5403 sayılı’ Toprak Koruma <strong>ve</strong> Arazi Kullanım Kanununun 13. maddesi<br />
gereğince Artvin <strong>ve</strong> Ardahan İl Toprak Koruma Kurullarına müracaat edilerek Tarım Dışı<br />
Amaçlı Arazi Kullanım İzni alınacak, ayrıca aynı kanunun 12. maddesi <strong>ve</strong> kanuna ait<br />
yönetmeliğin 12. maddesi gereğince ilgili tarım alanlarında İl Tarım Müdürlüklerince<br />
hazırlanacak etüt <strong>raporu</strong> <strong>ve</strong> Toprak Koruma Kurullarının belirteceği hususlar<br />
doğrultusunda toprak koruma projesi hazırlatırılarak gerekli tedbirler alınacaktır.<br />
Orman alanları için 6831 Sayılı Orman Kanunun, 5192 sayılı kanunla değişik, 17/3<br />
maddesi gereği ‘’Orman İzni’’, Erzurum Orman Bölge Müdürlüğü ile Artvin Orman Bölge<br />
Müdürlüğü’nden alınacaktır. Bununla birlikte orman alanları için kamulaştırma yapılması<br />
söz konusu olmayacaktır.<br />
Mera alanlarının kullanımı için 28.02.1998 tarih <strong>ve</strong> 23272 sayılı Resmi Gazetede<br />
yayınlanarak yürürlüğe giren 4342 sayılı Mera Kanunu’nun 14. maddesi 1. fıkrası (ğ)<br />
bendi gereğince fiilen yatırıma başlanmadan önce söz konusu mera alanlarının tahsis<br />
amacı değişikliği ile ilgili olarak Artvin <strong>ve</strong> Ardahan Valiliklerine (Valilik Mera Komisyonuna)<br />
müracaat edilerek gerekli izinler alınacaktır.<br />
Güzergah üzerinde bulunan HES projelerine ait regulatör, iletim kanalı, yükleme<br />
havuzu, cebri boru <strong>ve</strong> santral binası gibi tesisler üzerinden geçilirken HES projelerinin<br />
olumsuz yönde etkilenmemsi için gerekli önlemler alınacak olup, bu alanlar için DSİ 24. <strong>ve</strong><br />
26. Bölge Müdürlüklerinin görüşü alınacaktır.<br />
III.8. Proje ile İlgili Olarak Bu Aşamaya Kadar Gerçekleştirilmiş Olan İş <strong>ve</strong><br />
İşlemlerin Kısaca Açıklanması, Zamanlama Tablosu<br />
Proje kapsamında yapılacak işlere ait zamanlama tablosu Tablo III.3.1’de <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Bu tabloya göre projenin ÇED <strong>ve</strong> Etüt-Proje ile ilgili işlemleri devam etmektedir. Diğer<br />
işlere ait süreçler bu iki işlemin tamamlanmasının ardından gerçekleştirilecektir.<br />
Proje kapsamında;<br />
� Güzergah belirleme,<br />
� Seçilen güzergah üzerinden kamu-kurum <strong>ve</strong> kuruluşlarla yazışmalar,<br />
� ÇED sürecinin başlatılması,<br />
13
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
� ÇED sürecinde güzergah <strong>ve</strong> yakın çevresi ile ilgili haritaların temini <strong>ve</strong><br />
haritalamaçalışmaları,<br />
İşlemleri gerçekleştirilmiştir.<br />
III.9. Diğer Hususlar<br />
Bu bölümde belirtilecek başka herhangi bir husus bulunmamaktadır.<br />
14
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
BÖLÜM IV<br />
PROJEDEN ETKİLENECEK ALANIN<br />
BELİRLENMESİ VE BU ALAN İÇİNDEKİ<br />
MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİN<br />
AÇIKLANMASI<br />
15
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
BÖLÜM IV: PROJEDEN ETKİLENECEK ALANIN BELİRLENMESİ VE BU ALAN<br />
İÇİNDEKİ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİN AÇIKLANMASI(*)<br />
(*) Bu bölümde proje için seçilen yerin çevresel özellikleri <strong>ve</strong>rilirken etki alanı<br />
dikkate alınmalıdır. Bu bölümde sıralanan hususlar itibarı ile açıklanırken, ilgili kamu<br />
kurum <strong>ve</strong> kuruluşlarından, araştırma kurumlarından, üni<strong>ve</strong>rsitelerden <strong>ve</strong>ya benzeri<br />
diğer kurumlardan temin edilen bilgilerin hangi kurumdan <strong>ve</strong> kaynaktan alındığı<br />
<strong>raporu</strong>n notlar bölümünde belirtilir <strong>ve</strong>ya ilgili harita, doküman vb. belgeye işlenir. Proje<br />
sahibince kendi araştırmalarına dayalı bilgiler <strong>ve</strong>rilmek istenirse, bunlardan kamu<br />
kurum <strong>ve</strong> kuruluşların yetkileri altında olanlar için ilgili kurum <strong>ve</strong> kuruluşlardan bu<br />
bilgilerin doğruluğunu belirten birer belge alınarak rapora eklenir.<br />
IV.1. Projeden <strong>Etki</strong>lenecek Alanın Belirlenmesi, (<strong>Etki</strong> Alanının Nasıl <strong>ve</strong> Neye Göre<br />
Belirlendiği Açıklanmalı <strong>ve</strong> <strong>Etki</strong> Alanı Harita Üzerinde Gösterilmeli)<br />
Projeden etkilenecek alanın belirlenmesi için projeden kaynaklanan çevresel,<br />
ekonomik <strong>ve</strong> sosyal boyutlardaki etkilerin bir arada değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu<br />
etkilerin bazıları doğrudan, bazıları ise dolaylı etkilerdir. Proje etki alanı; flora, fauna, gürültü,<br />
EMA, tarım alanları, orman, yerleşim yerleri vb. göz önüne alınarak seçilmiştir.<br />
EİH kapsamında yapılan tüm çalışmalar sırasında inşaat çalışmaları, özellikle direklerin<br />
kurulacağı alanlarda yoğunlaşacak <strong>ve</strong> öncelikle direklerin kurulacağı alanlarda arazi kullanım<br />
şekli kısmen değişecektir. Ayrıca güzergah boyunca, bu çalışmaların son aşaması olan tel<br />
çekme işlemleri sırasında yaklaşık 50 m genişliğindeki koridorda kısa süreli etkiler söz<br />
konusu olacaktır.<br />
Özellikle tarım alanlarındaki arazilere direklerin kurulmasından sonra tarım aktivitesinin<br />
sürdürülmesinde bir sakınca olmayacağı için işletme döneminde arazi kullanımında önemli<br />
bir değişiklik olmayacaktır.<br />
EİH inşaat çalışmalarının son aşaması olan tel çekme işlemleri sırasında ise yaklaşık<br />
50 m genişliğindeki koridorda özellikle ormanlık sahalarda yapılacak tıraşlamalardan kaynaklı<br />
çevresel etki söz konusu olacaktır.<br />
İşletme aşamasında ise en önemli etki görsel etki olacaktır.<br />
Dolayısıyla projenin inşaat <strong>ve</strong> işletme aşamaları göz önüne alındığında, uzun <strong>ve</strong> kısa<br />
dönemli olmak üzere iki ayrı nitelikte etki söz konusudur. İnşaat aşamasındaki etkiler geçici<br />
etkiler olup, kısa sürelidirler. Bu etkilere ait bilgiler <strong>ve</strong> alınacak önlemlerle ilgili detay bilgiler<br />
Bölüm V’te <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Projenin arazi hazırlama <strong>ve</strong> inşaat aşamasında yapılacak çalışmalardan<br />
kaynaklanacak toz, gürültü vb. etkiler kısa vadeli <strong>ve</strong> geçici olacaktır. Arazi hazırlama <strong>ve</strong><br />
inşaat aşamasında çevresel etki alanı; yapılan toz <strong>ve</strong> gürültü hesaplamaları dikkate alınarak,<br />
EİH merkez olmak üzere hattın her iki yanından 50’şer metre olmak üzere toplam 100 metre<br />
genişliğindeki bir koridor belirlenmiştir.<br />
İşletme aşamasındaki etkiler ise uzun süreli etkiler olup, işletme aşamasında çevresel<br />
etki alanı; EMA <strong>ve</strong> gürültü değerleri dikkate alınarak, EİH’nin sağından <strong>ve</strong> solundan 50 m<br />
olmak üzere toplam 100 m’lik bir koridor öngörülmüştür.<br />
ÇED inceleme alanı olarak, güzergahın sağından <strong>ve</strong> solundan 2,5 km olmak üzere<br />
toplam 5 km genişliğinde bir koridor esas alınmıştır. Koridorun bu kadar geniş tutulmasının<br />
sebebi; kesin güzergah çalışmalarında <strong>ve</strong> projenin tatbikatında arazide karşılaşılacak<br />
sorunlara (heyelan, vb.) çözüm bulmaktır.<br />
15
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Proje güzergahını gösteren 1/25.000 ölçekli topoğrafik harita, 1/25.000 ölçekli proje<br />
güzergahı arazi mülkiyet durumu <strong>ve</strong> arazi kullanım kabiliyet sınıfları haritası, 1/25.000 ölçekli<br />
topoğrafik harita üzerinde orman mesçere haritası <strong>ve</strong> 1/25.000 ölçekli topoğrafik harita<br />
üzerinde proje güzergahı jeoloji haritası eklerde <strong>ve</strong>rilmiştir (Bkz. Ek-2, Ek-3, Ek-4 <strong>ve</strong> Ek-5).<br />
IV.2. Fiziksel <strong>ve</strong> Biyolojik Çevrenin Özellikleri <strong>ve</strong> Doğal Kaynakların Kullanımı<br />
IV.2.1. Hat Güzergahının Jeolojik Özellikleri (Tektonik Hareketler, Topografik<br />
Özellikler, Mineral Kaynaklar, Heyelan, Benzersiz Oluşumlar, Çığ, Sel, Kaya Düşmesi<br />
vb. 1/25.000’lik Jeoloji Haritası <strong>ve</strong> Kesitler)<br />
Ardahan<br />
Genel Jeoloji<br />
İnceleme alanı Doğu Pontid tektonik ünitesinin kuzeydoğusunda yer alır. Bu tektonik ünite<br />
Kars-Ardahan Platosu’nu oluşturan lavlar daha çok eksojen türde olup, domlardan <strong>ve</strong> çatlak<br />
püskürmelerinden kaynaklanmıştır. Bu tip püskürmeler, küçük göl havzalarıyla birlikte, daha<br />
çok düz morfolojilerde yer almıştır. Üst bölümün en yaşlı lavları 1,8 milyon yıl <strong>ve</strong> daha<br />
gençtir. Bölgede elde edilen <strong>ve</strong>riler, güney kuşaktaki kalkalen etkinliğin sona erdiği Geç<br />
Miyosen’den sonra, kuzeyde kalkalen etkinliğin başladığını göstermektedir.<br />
Ardahan bölgesindeki volkanik etkinliğin başlangıcı olan Üst Miyosen-Pliyosen‘de<br />
piroklastik+lav yerleşimi yaygın olarak önemli bir volkanik evre oluştururken, daha sonraki<br />
evrenin (Pleyistosen- 1.8 my.) ürünleri, daha çok lav akıntılarından meydana gelmiştir.<br />
Yörenin ikinci evre volkanik ürünleri, tipik olarak kalkalen kompozisyonda olup, ortalama<br />
olarak güney kuşaktakilerden daha düşük K2O içeriğine sahiptirler. Güneyde oluşan kıtasal<br />
çarpışma, Arap levhası kenarının kıvrımlanmasına yol açmıştır. Tipik bir sodik-alkalen etkinlik<br />
tarafından izlenen güney kuşaktaki kalkalen volkanizmanın bitimi <strong>ve</strong> andezitik volkanik<br />
cephenin kuzeye doğru göçü sonucunda, yöre volkanizmasında önemli bir unsur olan, ikinci<br />
evre andezitik volkanizma etkili olmaya başlamıştır. Doğu Anadolu’nun genç volkanizmasının<br />
kökeni ile ilgili görüşlerde bulunmaktadır. İnnocenti <strong>ve</strong> diğerleri (1976, 1980, 1982 ) Van Gölü<br />
kuzeyindeki volkanitlerin kökenini, Neojen boyunca Arabistan levhasının Anadolu-İran<br />
levhasının altında itilmesi sonucu açılan çatlaklardan türemeye bağlarken; Tokel (1984)<br />
Doğu Anadolu’daki volkanizmanın yitim kökenli olamayacağını belirterek, volkanizmayı<br />
riftleşme <strong>ve</strong> buna bağlı manto yükseliminin oluşturduğunu savunmuştur. Şengör <strong>ve</strong> Kidd<br />
(1979), Savcı (1980), Şaroğlu <strong>ve</strong> diğerleri (1980) ise Doğu Anadolu’da Orta Miyosen’den bu<br />
yana süregelen sıkışma nedeniyle kalınlaşan kabuğun kısmi ergimesiyle volkanizmanın<br />
oluştuğunu belirtmiştir.<br />
Ardahan bölgesindeki volkanizmaya ait Posof Volkanitleri <strong>ve</strong> Gümüşkavak Bazaltı alkalen bir<br />
kompozisyon gösterirken, ikinci evreye ait Ardahan Andeziti <strong>ve</strong> Ulgartepe Andezitinde<br />
kalkalen bir kompozisyon görülmektedir. Bu da alkalen olarak başlayıp, kalkalen bir<br />
kompozisyonda devam ettiğini göstermektedir. Ayrıca bölgede yapılan çalışmalardaki<br />
jeokimya <strong>ve</strong>rilerine bakıldığında; yöreye yerleşen volkanizmanın, hibritik bir magmanın ürünü<br />
olduğu bilinmektedir. Bu durumda yükselen magmanın bir süre kabukta bekleyerek kirlendiği<br />
<strong>ve</strong> yöreye daha sonra yerleştiği düşünülmelidir.<br />
Sonuç olarak yöredeki volkanizmanın, Orta Miyosen’den beri süre gelen sıkışma rejimi<br />
sonucunda kalınlaşan kıta kabuğu içinde, mantonun yükselimiyle oluştuğu <strong>ve</strong> böylece mantokabuk<br />
ilişkisinin ortaya çıktığı düşünülmektedir.<br />
16
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Artvin<br />
Anadolu’nun tektonik birliklerinden Pontidlerin doğu bölümünde yer alan Artvin ili sınırları<br />
içinde Paleozoyik’ten günümüze kadar değişik zamanlarda oluşmuş metamorfik, intrüzif,<br />
volkanik <strong>ve</strong> sedimanter kayalar yüzeylenir.<br />
Bölgenin en eski kayaları; Artvin-Yusufeli arasında, Çoruh Nehri vadisi boyunca ortaya çıkan<br />
gnays, mikaşist <strong>ve</strong> amfibollü gnayslardan oluşan metamorfik topluluk ile gabro <strong>ve</strong><br />
diyabazlarla temsil edilen yan kayayı kesen, değişik evreli, granitik, tonalitik, diyoritik, dasitik,<br />
diyabazik karakterli dayk <strong>ve</strong> damarların oluşturduğu bir magmatik kompleks <strong>ve</strong> Artvin<br />
güneydoğusundaki granodiyoritlerdir.<br />
Doğu Pontidlerin güney kesiminde gelişmiş kuzeye bindirmeli yapılar arasında bağımsız<br />
tektonik dilimler halinde yüzeye çıkan bu eski temellerden granodiyoritler; güneyde Çoruh<br />
vadisinde düşük dereceli metamorfizma etkileri taşıyan çakıl taşı, kumtaşı bazik volkanik <strong>ve</strong><br />
çört katkılı silttaşından oluşan, Liyas (Alt Jura) yaşlı meta çökeller tarafından kuşkulu bir<br />
uyumsuzlukla üstlenir.<br />
Kuzeyde tektonik yontulma nedeniyle tabanı gözlenemeyen metamorfizma geçirmemiş sığ<br />
denizel çakıl taşı, kumtaşı <strong>ve</strong> silttaşları belirli zonlarda yoğunlaşmış bitki kalıntılıdır. Yer yer<br />
granit, dasit <strong>ve</strong> diyabaz damarları ile kesilmiş meta çökeller üste doğru piroklastik <strong>ve</strong> çört<br />
arakatkılı spilit <strong>ve</strong> bazaltlara geçer. Yersel yastık yapılı siyahımsı koyu yeşil renkli volkanik<br />
kayalar Liyas-Dogger (Orta Jura) yaşlı bir yay magmatizmasının kalkalkalen-toleyitik<br />
karakterli ürünleri olarak kabul edilir.<br />
Orta Jura sonlarında bölge yükselerek kara durumuna geçmiştir. Üst Jura istifi bu<br />
karasallaşmaya <strong>ve</strong> hızlı aşınma-taşınmaya işaret eden bol volkanik kaya, çört daha az<br />
granitoyid, dasit, diyabaz, gabro, kireçtaşı <strong>ve</strong> metamorfik kaya parçalarından yapılmış,<br />
kırmızı-gri renkli, yelpaze deltası karakterli, karasal çakıl taşları ile volkanik kayalar üzerinde<br />
uyumsuz olarak oturur.<br />
Transgresif özellikli bu istifte, üste doğru, Üst Jura <strong>ve</strong> Alt Kretase yaşlı, sığ denizel kireçtaşı<br />
resiflerine geçilir. İstifin üst bölümünde yersel kumtaşı <strong>ve</strong> epiklastik ara katkılı lav <strong>ve</strong><br />
piroklastikler bulunur.<br />
Alt Kretase sonlarında yeni bir yükselim geçiren bölgede Üst Jura-Alt Kretase kayaları<br />
Turoniyen yaşlı, kızıl renkli, karasal-sığ denizel çakıl taşı, kumlu-killi kireçtaşı mercekli<br />
kumtaşı ile başlayan Üst Kretase istifi tarafından transgresif olarak örtülür.<br />
Bölgenin kuzey bölümünde (Yusufeli-Artvin çizgisinin kuzeyi) Turoniyen-Koniyasiyen-<br />
Santoniyen evrelerinde gelişen ada yayı volkanizmasının ürünü, yaygın andezit, bazaltik<br />
andezit, bazalt, spilitik bazalt lav <strong>ve</strong> volkanoklastiklerinin çökellerle ardalanması sonucu,<br />
Doğu Pontidlerde geniş alanlar kaplayan, kalın volkano-tortul istif oluşur.<br />
Volkanizmanın asidik karakterli son evresinde, Doğu Karadeniz Bölgesi’nde bilinen sülfit<br />
cevherleri ile sıkı ilişkili dasitler, riyodasitler <strong>ve</strong> granitoyitik kayalar irili-ufaklı domlar <strong>ve</strong>ya<br />
subvolkanik damarlar şeklinde volkano tortullar içine sokulmuştur.<br />
Volkanik <strong>ve</strong> volkano-tortul kayalar Kampaniyen-Paleosen yaşlı bir çökel istifle üstlenir.<br />
Tabanda bol volkanik çakıllı konglomera <strong>ve</strong> epiklastik kumtaşları ile başlayan bu istifte<br />
türbiditik yapılı epiklastik kumtaşı, silttaşı, marn ardalanmasına <strong>ve</strong> mikrotürbidit yapılı ince<br />
kumtaşı, kil taşı, kalsitürbidit ara katkılı, ince tabakalı, sık kayma kıvrımcıklı, killi mikritlere<br />
geçilir.<br />
17
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Çökel istifin üst seviyelerinde yer alan kırmızı renkli çamur taşları üzerine Alt Eosen yaşta<br />
yeşilimsi gri, sarı renkli çakıl taşı, kumtaşı <strong>ve</strong> kil taşları açısal uyumsuzlukla gelir. Bu karasalsığ<br />
denizel fasiyesleri geçişli olarak izleyen volkaniklastiklerle ardalanmalı bazaltik-andezitik,<br />
dasitik lavların oluşturduğu üst volkano-tortul istif ise Orta Eosen yaşındadır.<br />
Çok sayıda tektono-stratigrafi birimine ayrılan bölgenin, Üst Kretase yay volkanizmasının<br />
daha az etkin olduğu, güney bölümünde, volkanik katkılı Turoniyen-Santoniyen birimleri<br />
üzerine ince bir kırıntılı seviyesi ile gelen Kampaniyen-Orta Paleosen yaşlı sığ denizel<br />
kireçtaşları Orta-Üst Paleosen yaşlı silttaşı <strong>ve</strong> marnlara geçer.<br />
Bunları uyumsuz olarak üstleyen Eosen yaşlı sığ denizel çökeller <strong>ve</strong> volkanitler Oligo-<br />
Miyosen’in kalın çakıltaşı, kumtaşı, silttaşı, kireçtaşı <strong>ve</strong> kil taşları ile yine uyumsuz olarak<br />
üstlenir. Yer yer jips <strong>ve</strong>ya linyit mercekleri kapsayan bu birimler de, Üst Miyosen andezit,<br />
bazalt, aglomera <strong>ve</strong> tüfleri ile örtülür.<br />
Stratigrafi<br />
Kızılkaya Formasyonu<br />
Gri-beyaz <strong>ve</strong> gri-sarımsı renkli dasit-riyodasit karakterli lav <strong>ve</strong> piroklastlardan oluşur. Lavlarda<br />
yer yer kolonlu yapılar <strong>ve</strong> yer yer de akıntılı yapılar gözlenir. Hidrotermal gerilimler sonucu<br />
sülfürlü mineralizasyon oluşumları <strong>ve</strong> buna bağlı yan kayaçlarda yer yer hidrotermal<br />
ayrışmalar (silisleşme, serisitleşme <strong>ve</strong> killeşme) mevcuttur. Formasyon kalınlığı yaklaşık 400<br />
m kadardır. Birimin yaşı göreceli olarak Santoniyen- Kampaniyen olarak belirlenmiştir.<br />
Çağlayan Formasyonu<br />
Formasyon genellikle gri-yeşil renkli andezit bazalt, bazalt lav <strong>ve</strong> piroklastları ile ara tabakalı<br />
olarak bulunan kırmızı- bordo renkli çamur taşı, gri renkl marn <strong>ve</strong> kumtaşlarından oluşur.<br />
Formasyon içindeki tabakalarda güney dokanaktaki bindirmenin etkisiyle gelişmiş, dalgalı<br />
kıvrım yapıları görülür. Bazaltlarda yastık lav yapıları gelişmiştir.<br />
Formasyonun yaşı içerisindeki fosil türleri doğrultusunda Kampaniyen-Maestrihtiyen olarak<br />
belirlenmiştir.<br />
Bakırköy Formasyonu<br />
Artvin ili Bakırköy yöresinde izlenen Maestrihtiyen-Paleosen yaşlı türbiditik kalkerli bir istiftir.<br />
Formasyonun kalınlığı yaklaşık 200 m olup, genellikle killi kireçtaşı, marn, şeyl <strong>ve</strong> az oranda<br />
da kumtaşlarından oluşmuştur. Birimin yaşı içerdiği fosil türlerine göre Maestrihtiyen-<br />
Paleosen olarak belirlenmiştir.<br />
Kaçkar Granodiyoritleri<br />
Kaçkar Granodiyoritleri farklı mağmasal evrelerde Mesozoyik <strong>ve</strong> Senozoyik yaşlı volkanotortul<br />
istiflere sokulum yapmıştır. Jura-Üst Kretase’de yerleşmişlerdir.<br />
Kabaköy Formasyonu<br />
Eosen yaşlı andezit karakterli volkano-tortul birimdir. Çağlayan formasyonu üzerine<br />
transgresif diskordans olarak gelir. Formasyon, kırmızı bir çimento matriksi ile tutturulmuş iri<br />
18
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
çakıllı konglomera seviyesi ile başlar. Çakıllar çoğunlukla bazalt, dasit <strong>ve</strong> granitten oluşur. Bu<br />
seviyenin üzerine kumtaşı <strong>ve</strong> bol nummulitli kireçtaşı gelir. 20-30 m kalınlık gösteren bu<br />
taban seviyesi üzerinde kumtaşı, kumlu kireçtaşı <strong>ve</strong> marn ara tabakalı andezit lav <strong>ve</strong><br />
piroklastları yer alır.<br />
Alüvyonlar<br />
Kaçkar Dağlarının kuzey eteklerinde Hopa <strong>ve</strong> Kasibre Çayı vadilerinde, güneyde ise KD-GB<br />
yönünde Karadeniz’e akan Çoruh Nehri vadisinin genişlediği düzlük alanlarda kum <strong>ve</strong> çakıl<br />
yığınlarından oluşan güncel oluşuklardır.<br />
Doğal Afet Durumu<br />
Depremsellik<br />
Proje güzergahı Bayındırlık <strong>ve</strong> İskan Bakanlığı Afet İşleri Genel Müdürlüğü Deprem<br />
Araştırma Dairesi “Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası” <strong>ve</strong>rilerine göre geçtiği illere bağlı<br />
olarak 3. <strong>ve</strong> 4. derece deprem bölgesi içinde yer almaktadır. EİH’nin Depremsellilk Haritası<br />
Şekil III.1.3.1’de acil eylem planı ise Ek-11’de <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Artvin<br />
İnceleme alanı Doğu Pontid tektonik birliği içerisinde yer alır. Etüt sahasındaki kayaç birimleri<br />
Alp Orojenezinin etkisi altında kalmıştır. Bu Orojenik faaliyetlere bağlı olarak Üst Kimmerik,<br />
Anadolu, Pireneik <strong>ve</strong> Attik fazları etkili olmuştur. Adı geçen dağ oluşum hareketleri<br />
sonucunda yörede; uyumsuzluklar (diskordanslar), kıvrımlı <strong>ve</strong> kırıklı yapılar, blok faylanmalar<br />
<strong>ve</strong> bindirmeler (ters faylar) oluşmuştur. Paleozoyik ile Jura, Jura ile Üst Kretase, Paleosen ile<br />
Eosen, Eosen ile Miyosen, Miyosen ile Pliyosen arasında diskordans ( uyumsuzluk ) vardır.<br />
İnceleme sahasında etkili olan Alp Orojenezi nedeniyle, kıvrım <strong>ve</strong> kırık tektoniği iyi<br />
gelişmiştir. Sahada kıvrımlı yapılar Paleosen yaşlı flişlerde <strong>ve</strong> Eosen yaşlı volkano-tortul<br />
kayaçlarda belirgin olarak izlenmektedir. Yine aynı kuv<strong>ve</strong>tlerin etkisiyle formasyonlar kırılmış<br />
<strong>ve</strong> faylanmışlardır. İnceleme alanında bazı yörelerde izlenen bindirmeler ( düşük eğimli ters<br />
faylar ) bölgenin bir sıkışma etkisi altında kaldığını göstermektedir.<br />
Çalışma alanında gözlenen bindirmeler; Artvin ili kuzeyi ile güneyinden geçen <strong>ve</strong> Yusufeli<br />
ilçesi doğusundan Morkaya ‘ya ulaşan bindirme, Ardanuç ilçesinden GB ‘ye doğru Yusufeli,<br />
Demirkent <strong>ve</strong> Morkaya ‘ya ulaşan bindirme, Şavşat ilçesi GB’ ya doğru Yusufeli-Kılıçkaya<br />
güneyine uzanan büyük bindirmeler şeklinde olup doğrultuları genellikle KB-GB dir. Etüt<br />
alanında kırılmaların daha çok yaygın olduğu hemen her tür kayaçta kırık <strong>ve</strong> çatlakların<br />
gelişmesi ile belirgindir. Bu kırık <strong>ve</strong> çatlakların genel doğrultusu KB-GD <strong>ve</strong> D-B dır. Ayrıca<br />
daha az olarak KD-GB <strong>ve</strong> K-G doğrultusunda gelişmiş kırıklar da izlenmektedir.<br />
Sahada mevcut tüm cevherli damarlar genellikle KB-GD <strong>ve</strong> daha az olarak KD-GB ile D-B<br />
yönündeki kırıklarda gelişmişlerdir. (YILMAZ <strong>ve</strong> Diğ.-1992 )<br />
Tabakalaşmalar tortul kayaçlarda <strong>ve</strong> özellikle flişlerde belirgindir. Bunların doğrultu <strong>ve</strong><br />
eğimleri belli yönlerle sınırlı değildir. Ancak bir genelleme yapmak gerekirse; doğrultuların<br />
KB-GD <strong>ve</strong> KD-GB yönlerinde, eğimlerin ise 20–60 derece arasında K-G yönünde olduğu<br />
söylenebilir.<br />
19
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Ardahan<br />
Ardahan <strong>ve</strong> yöresi Pontus <strong>ve</strong> Toros orojenik kuşaklarının birbirlerine yaklaştığı bir zonda yer<br />
almaktadır. Bölgedeki Orta Eosen yaşlı denizel kırıntılılar, daha önce çökelmiş Üst Paleosen-<br />
Alt Eosen kayaları üzerine açısal uyumsuzlukla gelmektedir. Bu denizel kırıntılılar arasında<br />
<strong>ve</strong> yoğun olarak üst düzeylerinde tüf, aglomera bazalt lavı <strong>ve</strong> andezit lavı yer almaktadır.<br />
Bölge Oligosen <strong>ve</strong> sonrasında karasallaşmaya başlamıştır. Bu devrede Güney Anadolu’daki<br />
Alt Miyosen denizel transgresyonu sırasında Kars Platosu yükselmeye başlamıştır. Plato,<br />
Oligosen <strong>ve</strong> sonrasında çoğunlukla düşey bir tektonikle yer yer alçalarak, çukurluklar molas<br />
çökelleriyle dolmuş <strong>ve</strong> böylece büyük basenler oluşmuştur. Pontus dağlarının güney<br />
kenarında, önceden var olan yapılar boyunca oluşan yükselim, şiddetli orta Miyosen<br />
kıvrımlanması tarafından gerçekleşmiştir.<br />
Bu önemli tektonik faz sırasında Doğu Anadolu’da birçok dağ arası havza oluşmuş <strong>ve</strong> Üst<br />
Miyosen’de bu havzalar değişen oranlarda volkanik ürünlerinde bulunduğu göl <strong>ve</strong> akarsu<br />
çökelleri tarafından doldurulmuştur. Böylece Kars baseni volkanitleri, oldukça az çökel<br />
içerikleriyle kendini belli etmektedir. Bunların üzerine gelen volkanitler yaklaşık 500-1000 m.<br />
kalınlıktadır. Bu dizilimin alt kısımlarında volkano-tortullarla ara tabakalı piroklastikler<br />
egemendir. Üste doğru lavlar <strong>ve</strong> özellikle domlar hakim olup, tüf <strong>ve</strong> aglomeralar talidir.<br />
Karaköse <strong>ve</strong> diğerlerinin (1994) bölgede yaptığı çalışmada, Ardahan <strong>ve</strong> yakın çevresinde<br />
saptanan faylar, kuzeybatı-güneydoğu (KB-GD) <strong>ve</strong> kuzeydoğu-güneybatı (KD-GB) yönlü<br />
gidişler olup birbirlerini 80° ile 110° arasında değişen açılarla kesmektedir. Ayrıca bu faylarla<br />
dar açı yapan ikincil faylarda bulunmaktadır. Bu fayların büyük bir bölümü doğrultu atımlıdır.<br />
Bunlardan KD-GB yönlü olanların sol yanal atımlı, KB-GD yönlü olanların ise, sağ yanal<br />
atımlı olma olasılıklarının yüksek olduğu düşünülmektedir. KD-GB yönlü fayların doğrultuları<br />
genellikle K 60-75 D arasında değişmektedir. Kuzeybatıda yer alan KD-GB yönlü faylar<br />
boyunca çok sayıda heyelan, ötelenmiş yan dere <strong>ve</strong> soğuk su kaynağı yer almaktadır. Söz<br />
konusu fayların bu özelliği, bunların diri fay olabileceği kuşkusunu arttırmaktadır. KB-GD<br />
yönlü fayların doğrultuları da genellikle K 60-70 B arasında değişmektedir.<br />
Şekil III.1.3.1. Artvin-Ardahan İli Depremsellik Haritası Kaynak: www.deprem.gov.tr<br />
20<br />
Enerji İletim Hattı
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Proje alanı, Bayındırlık <strong>ve</strong> İskân Bakanlığının “Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası”na göre<br />
deprem riski açısından Artvin ili Merkez <strong>ve</strong> Borçka ilçeleri IV. derece, Artvin ili Ardanuç <strong>ve</strong><br />
Şavşat ilçeleri ile Ardahan İli Posof ilçesi ise III. derece deprem bölgesinde yer almaktadır.<br />
Artvin <strong>ve</strong> Ardahan İli’nin depremsellik haritası Şekil III.1.3.1.’de <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Proje kapsamındaki tüm inşaat çalışmaları; T.C. Bayındırlık <strong>ve</strong> İskân Bakanlığının<br />
02.07.1998 tarih <strong>ve</strong> 23390 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Deprem<br />
Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik“ hükümlerine uygun olarak yapılacaktır.<br />
IV.2.2. Hat Güzergahındaki Yeraltı <strong>ve</strong> Termal Su Kaynaklarının Hidrojeolojik<br />
Özellikleri (Su Seviyeleri, Miktarları, Emniyetli Çekim Değerleri, Kaynakların Debileri,<br />
Halen Mevcut <strong>ve</strong> Planlanan Kullanımı)<br />
Artvin İli:<br />
Jeotermal Kaynaklar:<br />
Jeotermal alanlar ağırlıklı olarak Artvin’in Merkez, Borçka <strong>ve</strong> Şavşat ilçelerinde <strong>ve</strong><br />
köylerinde yer almaktadır. Tablo IV.2.2.1’de Artvin’de başlıca jeotermal kaynakların<br />
bulunduğu yerler <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Tablo IV.2.2.1 Artvin’de Termal Kaynakların Bulunduğu Yerler<br />
TERMAL KAYNAĞIN BULUNDUĞU YER<br />
İLÇELER KÖYLER<br />
ARTVİN MERKEZ Kafkasör<br />
ARTVİN MERKEZ Genya Yaylası<br />
ARTVİN MERKEZ Zeytinlik Sant Mevkii<br />
ARDANUÇ Güneş Köyü<br />
ARDANUÇ Ballı Köyü<br />
ARDANUÇ Bulanık Köyü<br />
ARDANUÇ Tepedüzü Köyü<br />
ARDANUÇ Torbalı Köyü<br />
ARDANUÇ Sakarya Köyü<br />
ARDANUÇ Kapı Köyü<br />
BORÇKA Karşı Köyü<br />
BORÇKA Balcı Köyü<br />
BORÇKA Otingo Köyü<br />
ŞAVŞAT Maden Köyü<br />
ŞAVŞAT Çermik Köyü Goriyet Mevkii<br />
ŞAVŞAT Kocabeyi Köyü Laşet Mevkii<br />
ŞAVŞAT Meşeli Köyü Agara Mevkii<br />
ŞAVŞAT Cirit Düzü Köyü Beşelet Mevkii<br />
ŞAVŞAT Yavuz Köyü Cerma Mevkii<br />
ŞAVŞAT Ilıca Köyü Sakat Mevkii<br />
ŞAVŞAT Ilıca Köyü Karapınar Mevkii<br />
ŞAVŞAT Veli Köyü Çiçenet Mevkii<br />
ŞAVŞAT Karaağaç Köyü Civlik Mevkii<br />
ŞAVŞAT Tepe Köyü Jejeta Mevkii<br />
ŞAVŞAT Şen Köyü Kargabazar Mevkii<br />
ŞAVŞAT Kirazlı Köyü Köprü Mevkii<br />
ŞAVŞAT Çamlıca Köyü Handeresi Mevkii<br />
Kaynak: Artvin İl Gelişim Planı ( İl Sağlık Müdürlüğü)<br />
21
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Artvin ilinde yer alan faaliyette olan kaplıcalar ( Çermik) şunlardır:<br />
� Ardanuç Merkez Ballıca Gülüca kaplıcaları; Analiz testi yapılmamıştır, Sıcak su<br />
� Borçka Merkez Balcı Otinga Kaplıcaları; Analiz testi yapılmamıştır, Sıcak su<br />
� Şavşat Veliköy Ilıca Çinal Kaplıcaları; Analiz testi yapılmamıştır; Sıcak su<br />
� Şavşat Veliköy Çoraklı Ç.Boğazı Kaplıcaları; Analiz testi yapılmamıştır, Sıcak su<br />
Artvin ili <strong>ve</strong> yöresinde jeotermal kaynakların geliştirilmesi <strong>ve</strong> yöreye kazandırılması<br />
gündeme gelmiştir. Doğu Karadeniz Kalkınma Ajansı (DOKA) , Artvin Valiliği ile birlikte ortak<br />
yapılan çalışmalarda, tespit edilen bölgelerde jeotermal kaynakların geliştirilmesine ait birçok<br />
ön çalışma yapılmış olup, yazılan raporlar <strong>ve</strong> önerilerin bir kısmı kamuoyuna sunulmuştur.<br />
Böylece, birçok farklı kullanım alanına sahip jeotermalin kullanımının yaygınlaştırılması bölge<br />
ekonomisine katkı sağlanması hedeflenmektedir.<br />
Yeraltı suları:<br />
Artvin ili sınırları içerisinde çok sayıda yeraltı su kaynağı bulunmaktadır. Özelikle ilin<br />
kuzey kesimlerinde yeraltı su kaynakları yoğunlaşırken, güneyine inildikçe ( Ardanuç yöresi<br />
dâhil olmak üzere) yeraltı su kaynak sayıları azalmaktadır. Bu kaynakların devamlı olarak<br />
debi ölçümü yapılmamaktadır.<br />
Sığ Kuyular: İlde bulunan yerleşim birimlerini su ihtiyacını karşılamak üzere<br />
kullanılmakta olup, derinlikleri 4–12 metre arasında değişmektedir. Bu kuyuların <strong>ve</strong>rimleri 5–<br />
77 L/sn aralığında değişmektedir.<br />
Derin Kuyular: DSİ <strong>ve</strong> İller Bankası tarafından Çoruh Nehri üzerinde su sondaj<br />
kuyuları açılmıştır. Belirtilen kuyulardan Borçka’da 1 tane <strong>ve</strong> Artvin’de 3 adet bulunmaktadır.<br />
Bu sondaj kuyuların derinliği 24–48 metre arasında değişmekte olup, <strong>ve</strong>rimlilikleri 36–61 L/sn<br />
arasında değişmektedir.<br />
Akiferler: Çoruh Nehri’nde yalnızca Artvin <strong>ve</strong> Borçka ilçesinde su kuyuları açılmıştır<br />
fakat bu kuyular yapısal açıdan aşırı miktarda silt içermektedir, bu yüzden iyi kalitede bir<br />
akifer olarak tanımlanmamıştır.<br />
Ardahan İli- Posof İlçesi:<br />
Jeotermal Kaynaklar:<br />
Ardahan Valiliği İl Çevre <strong>ve</strong> Orman Müdürlüğü tarafından hazırlanan 2008 yılı İl Çevre<br />
Durum Raporu’na dayanılarak, Ardahan ili içerisinde yer alan Posof ilçesinde herhangi bir<br />
jeotermal kaynağına rastlanılmadığı ifade edilmektedir.<br />
Yeraltı Suları:<br />
Posof havzası, iklim özellikleri dikkate alındığında, doğal bitki örtüsü <strong>ve</strong> topoğrafik<br />
konumu nedeniyle yeraltı suları oluşumu için uygun şartlar taşımaktadır.( Ardahan Valiliği İl<br />
Çevre <strong>ve</strong> Orman Müdürlüğü tarafından hazırlanan 2008 yılı İl Çevre Durum Raporu esas<br />
alınmıştır). Posof Havzası maksimum yağışlarını Mayıs <strong>ve</strong> Haziran ayında almaktadır <strong>ve</strong><br />
yeraltı suları bu zaman dilimi içerisinde alınan yağışlar ile beslenmektedir.<br />
Havzada yeraltı suyu potansiyelinin en fazla olduğu alanlar, Türkgözü, Binbaşıeminbey<br />
<strong>ve</strong> Gürarmut köyleri çevresindeki alanlarda eğimin az olması nedeniyle, yeraltı suları yüzeye<br />
22
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
yakın olduğu tespit edilmiştir. Fakat havzanın <strong>ve</strong> alanların yapısal özelliklerinden dolayı<br />
yeraltı sularını beslememektedir.<br />
Jeotermal <strong>ve</strong> yeraltı suları kaynakları, EİH proje yapım alanın içerisinde yer<br />
almamaktadır. Bu kaynaklara ilişkin raporlarda herhangi bir debi akım miktarı <strong>ve</strong>risi<br />
bulunmamaktadır.<br />
IV.2.3. Yüzeysel Su Kaynaklarının Hidrolojik Mevcut <strong>ve</strong> Planlanan Kullanımı,<br />
(İçme, Kullanma, Sulama Suyu, Elektrik Üretimi, Baraj, Göl, Gölet, Su Ürünleri İstihsali,<br />
Su Yolu Ulaşımı Tesisleri, Turizm, Spor <strong>ve</strong> Benzeri Amaçlı Su <strong>ve</strong>/<strong>ve</strong>ya Kıyı<br />
Kullanımları, Diğer Kullanımlar)<br />
Artvin İli <strong>ve</strong> Yöresi – Ardahan İli Posof İlçesi:<br />
Artvin İlinde toplam 31 adet akarsu,17 adet göl bulunmakla birlikte yapımı devam<br />
etmekte olan 4 adet baraj gölü bulunmaktadır.<br />
Posof İlçesi sınırları içerisinde yer alan <strong>ve</strong> Posof Havzasını besleyen tek su kaynağı<br />
Posof Çayıdır. Ardahan ili sınırları içindeki uzunluğu 19 km’dir.<br />
Akarsular:<br />
Proje için belirlenen güzergâh’ta, debisi yüksek olan akarsular yer almamaktadır.<br />
TabloIV.2.3.1 Artvin İli <strong>ve</strong> Yöresi-Ardahan İli Posof İlçesi akarsularının akım miktarı<br />
Artvin İli <strong>ve</strong> Yöresi:<br />
Göller:<br />
Yerüstü suyu Akım miktarı (Q100) m 3 /sn<br />
Barhal Çayı 285,6<br />
Berta (Ortaköy) Deresi 53<br />
Chala Deresi 126,9<br />
Çoruh Nehri 847,5<br />
Deviskel Deresi 230<br />
Karçal Çayı -<br />
Maden (Hod Deresi) 36<br />
Mansurat Deresi 86,1<br />
Meydancık Çayı 113,2<br />
Murgul Deresi -<br />
Oltu Çayı 635<br />
Sarı budak Deresi -<br />
Şavşat Çayı-Tigrat Deresi 109<br />
Tortum Çayı 316<br />
Veli köy Deresi 66,9<br />
Kaynak: D.S.İ Çoruh Projeleri 26.Bölge Müdürlüğü<br />
Artvin ili sınırları içerisinde ufak <strong>ve</strong> çok sayıda göl bulunmaktadır. Bu göllerin çoğu<br />
buzul vadi diplerinde oluşmuştur <strong>ve</strong> “Karagöl” adıyla adlandırılırlar. Bu göllerin önleri moren<br />
yığınlarıyla doludur <strong>ve</strong> derindir. “Karagöl” adı ile anılan göller Şavşat <strong>ve</strong> Borçka yöresinde<br />
yoğunlaşmıştır.<br />
23
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Borçka Karagöl:<br />
Borçka ilçesine 27 km uzaklıkta olup, yağış <strong>ve</strong> yüksek nem nedeniyle yağmur ormanı<br />
eko sistemi görülür. Zengin bitki örtüsü yanı sıra, gür ormanlara sahip olan göl alabalık<br />
yönünden zengindir.<br />
Şavşat Karagöl:<br />
Şavşat İlçesine 25 km uzaklıkta olan göl, üzerinde bulunduğu dağlardan dolayı bu adı<br />
almıştır. Şavşat Gölü Sahara Karagöl Milli Parkı içinde yer almaktadır.<br />
Bunların dışında ufak <strong>ve</strong> dağınık göller olarak, Akgöl, Başkaya Gölü, Büyük Agara<br />
Gölü, Büyük He<strong>ve</strong>k Gölü, Kazan Gölleri, Kız Gölü, Kötü Göl, Libler Gölü, Öküz Gölü, Yeşil<br />
Göller <strong>ve</strong> Yıldız Gölü gibi küçük göllerde il sınırı içinde yer almaktadır.<br />
Bütün bunlara ek olarak, proje tarama sahası içinde Borçka Karagöl yer almaktadır. Bu<br />
göl, projenin başlangıç yeri olan Borçka Barajına yakındır.<br />
Barajlar:<br />
Çoruh nehri üzerinde 2adet yapımı bitmiş <strong>ve</strong> işletmede olan, aynı zamanda 1 adet inşa<br />
halinde olan baraj bulunmaktadır. 1 adet Kabaca Deresi üzerinde işletmede olan baraj<br />
bulunmakla beraber, 1 adet Tortum Çayı üzerinde yapımı bitmiş <strong>ve</strong> faal olan baraj yer<br />
almaktadır. Bunlar:<br />
a)İşletmede Olanlar:<br />
Murgul Barajı:<br />
Baraj, Kabaca Deresi üzerine kurulmuş olup, asıl amacı pompa istasyonu olarak<br />
çalışmaktır. Bu barajdan enerji de üretilmektedir <strong>ve</strong> yıllık enerji üretimi 12 GWh’dır.<br />
Tortum Barajı:<br />
Tortum Çayı üzerine kurulmuştur. Gövde dolgu tipi Tabii Göl olmakla birlikte Göl<br />
hacmi 57,6 hm3’dür. Göl yüksekliği 6,7m olarak belirlenmiştir. Yıllık enerji üretim miktarı 100<br />
GWh’dır.<br />
Muratlı Barajı:<br />
Türkiye-Gürcistan sınırının çok yakınında olup, baraj yeri ile sınır arasındaki mesafe<br />
yaklaşık 100 m dir. Baraj yeri Muratlı köyünün 2 km membasında, Borçka ilçesinin 17 km<br />
mansabındadır. Çoruh nehri üzerine kurulmuştur. Taşkın Koruma <strong>ve</strong> Enerji amacıyla<br />
kurulmuştur. Gövde Hacmi 1,981 hm3 olup, yüksekliği temelden 46 metre’dir. Yıllık güç<br />
üretimi 444,12 GWh’dır.<br />
Borçka Barajı:<br />
Borçka ilçesine 2,5 km olup, Çoruh nehri üzerine Taşkın koruma <strong>ve</strong> enerji üretimi için<br />
kurulmuştur. Gövde hacmi 7,79 hm3 olup, yüksekliği temelden 146 metre olarak<br />
belirlenmiştir. Yıllık güç üretim miktarı 1039 GWh olarak tespit edilmiştir.<br />
24
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
b)İnşa halinde olanlar:<br />
Deriner Barajı <strong>ve</strong> HES Tesisi( Artvin):<br />
Çoruh nehri üzerine kurulması planlanan baraj, Türkiye’nin birinci, Dünya’nın 4. büyük<br />
barajı olması hedeflenmektedir. Temelden yüksekliği 253 metre, uzunluğu 706 metre olarak<br />
hesap edilmektedir. Barajın yıllık üreteceği enerji miktarı 118 milyon KWh olarak tahmin<br />
edilmektedir.<br />
Proje sahasında yer alan Borçka barajı, elektrik üretiminin başlangıç yeri olmak ile<br />
beraber, buradan sağlanacak elektrik, kurumumuzca iletimi belirlenen güzergâh boyunca<br />
sağlanacaktır.<br />
EİH Güzergahı boyunca herhangi bir sulama, drenaj <strong>ve</strong>ya diğer tarla içi geliştirme<br />
projeleri tespit edilmemiş olup güzergah üzerinde herhangi bir proje bulunması halinde ilgili<br />
kurumlardan (DSİ, İl Özel İdaresi vb.) gerekli izinler alınacaktır.<br />
IV.2.4. Toprak Özellikleri <strong>ve</strong> Kullanım Durumu (Toprağın Arazi Kullanım Kabiliyeti<br />
Sınıflaması, Erozyon, Mera, Çayır, Toprağın Mevcut Kullanım Durumları vb.), (5403<br />
Sayılı Toprak Koruma <strong>ve</strong> Arazi Kullanım Kanununa Göre Gerekli <strong>İzin</strong>lerin Alınması)<br />
Artvin İli arazi varlığı incelenecek olursa; ilde orman arazisi olarak nitelendirilen <strong>ve</strong><br />
kereste ile diğer orman ürünleri üretimine el<strong>ve</strong>rişli 390.453 ha alan bulunmaktadır. Bu alan<br />
ilin tüm alanının % 53’üne tekabül etmektedir. İlde deniz kenarından uzaklaştıkça kereste<br />
üretimine el<strong>ve</strong>rişli olmayan, bodur ağaç <strong>ve</strong> ağaççılar ile çalılardan ibaret olan fundalıklar<br />
mevcuttur.<br />
İl içerisinde çayır-meraların yüzölçümü 130.810 ha olup genel alanın %17,7’sine<br />
tekabül etmektedir. Bu alanın yaklaşık 102000 ha.’ı mera, 28000 ha’ı ise çayır alanlarından<br />
oluşmaktadır.<br />
Genel alanın %0,3’ü (2.376 ha) yerleşim <strong>ve</strong> iskân alanları, 95 ha’ı ise göl <strong>ve</strong> akarsu<br />
gibi açık su yüzeyleridir.<br />
İlde ekili tarım alanları 32.019 ha. olup tüm alanın yaklaşık %4’üne tekabül<br />
etmektedir. Bu oran Türkiye’de Hakkâri’ den sonra en düşük tarım alanı oranıdır. Tarım<br />
alanlarının 44.486 ha. Kısmında kuru tarım yapılmaktadır. Sulu tarım yapılan araziler 16.375<br />
ha. olup %2.2’lik bir orana sahiptir. 8.852 ha. tutan bağ <strong>ve</strong> bahçeler % 1.2’lik bir oran teşkil<br />
etmektedir. Çay zeytin <strong>ve</strong> fındık alanları ilin % 2,7’sini oluşturmaktadır.<br />
Tablo IV.2.4.1. Artvin İli Arazi Varlığının Kullanım Durumuna Göre Dağılımı<br />
Arazi kullanma durumu Alan (ha.) %<br />
Orman <strong>ve</strong> Fundalıklar 390.453 53.0<br />
Çayır <strong>ve</strong> Meralar 130.810 17.7<br />
Ekili <strong>ve</strong> Dikili Tarım Alanları 32.019 4.3<br />
Tarım Dışı Alanlar 180.945 24.8<br />
Yerleşim <strong>ve</strong> İskan Alanları 2.376 0.3<br />
Su Yüzeyleri 95 0.0<br />
Toplam 736.700 100<br />
Kaynak: Artvin İl Tarım Müdürlüğü<br />
Planlanan EİH’nin Artvin ili inceleme alanı içerisinde bulunan toprak grupları<br />
incelenecek olursa; Artvin ilinde yayılan topraklar altı grupta yer toplanmaktadır. Bunlar,<br />
25
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
kah<strong>ve</strong>rengi kireçsiz orman toprağı, kırmızı topraklar, sarı podzolik topraklar, yüksek dağ çayır<br />
toprakları, alüviyal <strong>ve</strong> koluviyal topraklardır.<br />
Kah<strong>ve</strong>rengi Orman Toprakları: Toprak profili içerisinde horizonların dağılımı A-B-C<br />
şeklindedir. Bazı durumlarda profil içerisinde B horizonuna rastlanmayabilir. A horizonun<br />
gelişimi oldukça iyidir. A horizonu gözenekli <strong>ve</strong> kırıntılı bir yapıdadır. B horizonundaki gelişim<br />
A horizonu kadar belirgin değildir. Genel olarak bu horizonda kil birikimi oldukça azdır <strong>ve</strong>ya<br />
hiç olmayabilir. Horizonlar arası geçiş tedricidir.<br />
Genel olarak bu topraklar yapraklı orman ağaçlarının altında gelişir. İldeki toprakların % 43’ü<br />
(316.980 ha.) kah<strong>ve</strong>rengi orman topraklarından oluşmaktadır.<br />
Alüviyal Topraklar: Havza içindeki akarsuların taşıyarak mansaba yakın yerde<br />
depoladıkları materyal üzerinde oluşan, nadiren A-C horizonlarından oluşan genç<br />
topraklardır. Mineral bileşimleri akarsu havzasının litolojil bileşimi ile jeolojik peryotlarda yer<br />
alan toprak gelişimi sırasındaki taşınma <strong>ve</strong> birikme dönemlerine bağlı olup, heterojen bir<br />
yapıya sahiptir. Alüviyal alanlarda, üst toprak alt toprağa belirsiz olarak geçiş yapar. İnce<br />
tekstürlü <strong>ve</strong> taban suyu yüksek alanlarda düşey yöndeki geçirgenlik oranı az, yüzeyi nemli <strong>ve</strong><br />
organik maddece zengindir. Kaba tekstürlü topraklar iyi drene olduklarından yüzeyi çabuk<br />
kurumaktadır. Toprakların üzerindeki bitki örtüsü mevcut iklime bağlıdır. Bulundukları iklime<br />
uyabilen her türlü kültür bitkilerinin yetişmesine el<strong>ve</strong>rişli üretken topraklardır. İldeki toprakların<br />
% 0,3’ü (2275 ha) alüviyal topraklardır.<br />
Koliviyal Topraklar: Çoğunlukla dik eğimli yamaçların etek kısımlarında <strong>ve</strong>ya vadinin<br />
mansaba yakın kısımlarında bulunurlar. Yerçekimi, toprak kayması, yüzey akışı <strong>ve</strong> yan<br />
dereler vasıtasıyla taşınarak etek kısımlarda biriken materyaller üzerinde oluşurlar. Profil<br />
kesit boyunca, yüzeysel akış boyunca, yüzeysel akışın yoğunluğuna <strong>ve</strong> eğim derecesine<br />
göre farklı büyüklükteki parçaları içeren katmanlara rastlanmaktadır. Bu katmanlar alüviyal<br />
topraktaki gibi birbirine paralel olmayıp düzensiz dağılımlıdır. İldeki toprakların 353 ha’ı<br />
(%0,0001) kolüviyal topraklardır.<br />
Kırmızı Sarı Podzolik Topraklar: Toprak profili boyunca A-B <strong>ve</strong> C horizonuna sahip<br />
oldukları için zonal topraklar olarak adlandırılırlar. A1 horizonu nispeten ince olup koyu<br />
renklidir. Karakteristik özelliği, B horizonunun koyu kırmızıdan koyu sarıya doğru değişen<br />
renkte <strong>ve</strong> yuvarlak köşeli <strong>ve</strong> blok yapıda olmasıdır. Renklenmedeki bu değişiklik demirin<br />
oksitlenmesi <strong>ve</strong> hidratlanmasından meydana gelmektedir. Profil içerisinde A2 <strong>ve</strong> B horizonu<br />
arsındaki sınır belirgindir. A horizonundan yıkanarak gelen kil, demir, alimünyum <strong>ve</strong> organik<br />
madde B horizonunda birikir. Profilin alt kısımlarında renk lekelenmeleri <strong>ve</strong> demir<br />
konkreasyonlarına rastlanabilir. İldeki toprakların %17,7 ‘si (130346 ha.) kırmızı–sarı podzolik<br />
topraklardır.<br />
Yüksek Dağ-Çayır Toprakları: Genel olarak yüksek rakımlarda <strong>ve</strong> orman sınırının<br />
daha yukarı kısımlarındaki sahalarda yer alan bu topraklar, yıl içindeki toprak oluşum<br />
süresinin kısa olması sebebiyle profil oluşumu gelişmemiş, çoğu kez A-C horizonlarına sahip<br />
olan intrazonal topraklardır. Bu toprak tipinde üst toprak koyu kah<strong>ve</strong>rengi <strong>ve</strong>ya grimsi<br />
kah<strong>ve</strong>renginden siyaha kadar değişmektedir. Çoğunlukla sığ <strong>ve</strong> taşlı olan bu topraklarda,<br />
bazen alt alt toprak mevcut olup, bunların içinde sarı pas <strong>ve</strong>ya gri renkli düzensiz çizgiler<br />
<strong>ve</strong>ya lekeler bulunmaktadır. Organik madde ayrışması, parçalanması yeterli derecede<br />
olmadığından, topraklar organik madde yönünden zengindir. İldeki toprakların %12,4’ü<br />
(91.268 ha.) yüksek dağ-çayır kapıdır.<br />
26
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Güzergahın isabet ettiği Ardahan İli arazi varlığı incelenecek olursa toplam yüzölçümü<br />
484.200 ha. olup bu alanın 84.250,8 ha.’ı tarım arazisi, 285.675 ha’ı çayır <strong>ve</strong> mera arazisi,<br />
31.957,2 ha.’ı orman arazisi <strong>ve</strong> 82.314 ha. diğer araziler olarak dağılım göstermektedir.<br />
Tablo IV.2.4.2. Ardahan İli Arazi Varlığının Kullanım Durumuna Göre Dağılımı<br />
Arazi kullanma durumu Alan (ha.) %<br />
Tarıma El<strong>ve</strong>rişli Alanlar 84.250,8 17,4<br />
Orman <strong>ve</strong> Fundalıklar 31.957,2 6,6<br />
Çayır <strong>ve</strong> Meralar 285.678 59<br />
Tarım Dışı Alanlar 82.314 17<br />
Toplam 484.200 100<br />
Planlanan EİH’nın Ardahan İli inceleme alanı içerisinde bulunan toprak grupları<br />
incelenecek olursa;<br />
Büyük Toprak Gruplar, Yukarı Kura Nehri havzasında toprak yapan faktörlerin etkisi<br />
altında ortaya çıkmış toprak tipleri mevcuttur. Havzadaki başlıca toprak tipleri zonal,<br />
intrazonal <strong>ve</strong> azonal olmak üzere sınıflandırılmıştır.<br />
Zonal Topraklar: Yukarı Kura Nehri Havzasında iklim, relief <strong>ve</strong> <strong>ve</strong>jetasyon şartlarının<br />
hakim damgasını taşıyan, fakat geniş alanlarda dağılış göstermeyen zonal topraklar<br />
bulunmaktadır. il genelinde belirli <strong>ve</strong> sınırlı yerlerde dağılış gösteren bu topraklar pek çeşitlilik<br />
göstermemekte, ancak iki tip (çernozyom <strong>ve</strong> kestane rengi step toprakları) olarak<br />
belirmektedir. Drenaj şartları iyi olan düz <strong>ve</strong> hafif eğimli alanlarda gelişen bu topraklar<br />
üzerinde ana malzemenin etkisi silinmiş durumdadır. Bunların ortalama 1800-2100 m<br />
yükseklik, hafif eğim (% 2-3 ) <strong>ve</strong> iyi drenaj şartları altında gelişmiş olan çernozyomlarla,<br />
kireççe zengin killi, kumlu <strong>ve</strong> milli depolar üzerinde gelişmiş bulunan kestane rengi step<br />
topraklarının profillerinde belirli olarak A, B <strong>ve</strong> C horizonlarının bulunuşu, ildeki öteki toprak<br />
tiplerinden ayrı <strong>ve</strong> olgun topraklar olduklarına kanıt sayılabilir. Aşağıda bu grupta yer alan<br />
toprakların dağılış alanları <strong>ve</strong> profil özellikleri açıklanmıştır.<br />
Azonal Topraklar: Yukarı Kura Nehri Havzasında en büyük toprak grubunu azonal<br />
topraklar meydana getirmiştir. Burada tektonik çöküntü havzaları ile dağlık <strong>ve</strong> platomsu<br />
alanlar arsında kalan bazı küçük depresyonların tabanında biriken alüvyonlar üzerinde<br />
alüvyal <strong>ve</strong> hidromorfik alüvyal topraklar meydana gelmiştir. Öte yandan özellikle<br />
depresyonların kenarında bu alanlarda açılan derelerin oluşturduğu birikinti konileri üzerinde<br />
<strong>ve</strong> dik eğimli yamaçların eteklerinde kolüvyal topraklar bulunmaktadır. Sahanın eğimli<br />
yüzeylere sahip dağlık <strong>ve</strong> platoluk alanlarında da çok geniş yer tutan litosoller oluşmuşlardır.<br />
İntrazonal Topraklar: Yukarı Kura Nehri Havzasında, oluşumu daha çok<br />
jeomorfolojik özelliklere <strong>ve</strong> bu özelliklerden yüksek reliefin neden olduğu el<strong>ve</strong>rişsiz iklim<br />
Şartlarına bağlanabilen bazı toprak tipleri vardır. intrazonal büyük toprak grubu içinde<br />
düşünülen bu tip topraklar, eğim <strong>ve</strong> yüksekliğin fazla, el<strong>ve</strong>rişsiz iklim Şartlarının etkin olduğu<br />
yerlerde gelişme göstermişlerdir. Havzada orman sınırının üstünde kalan yüksek dağ<br />
çayırları alanında düşük sıcaklık nedeniyle pedojenez süresi, yıl içinde ancak 3-4 aylık çok<br />
kısa bir dönemi kapsar. Dolayısıyla buralarda toprak oluşumu <strong>ve</strong> özellikle organik madde<br />
27
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
ayrışımı çok yavaş bir gelişme gösterir. Öte yandan, iğne yapraklı ağaçların meydana<br />
getirdiği orman sahaları <strong>ve</strong> çevresinde, sığ <strong>ve</strong>ya orta derecede derin <strong>ve</strong> genellikle zayıf bir<br />
profil gelişmesi gösteren topraklar vardır. Buralarda ise; eğim, yükselti, akarsularla<br />
parçalanma <strong>ve</strong> aşınma toprakların gelişimini etkilemiş, derinliği az, genç topraklar olarak<br />
kalmalarını sonuçlandırmıştır. Sahada, intrazonal toprak tipleri arasında jeomorfolojik<br />
özellikleri en iyi yansıtan topraklar kah<strong>ve</strong>rengi orman <strong>ve</strong> yüksek dağ çayır topraklarıdır. lin<br />
toplam yüzölçümü 484.200 ha. olup bu alanın 84.250,8 ha.’ı tarım arazisi, 285.675 ha’ı çayır<br />
<strong>ve</strong> mera arazisi, 31.957,2 ha.’ı orman arazisi <strong>ve</strong> 82.314 ha. diğer araziler olarak dağılım<br />
göstermektedir.<br />
Toprakların dağılışı incelenecek olursa havzanın en büyük kısmını, azonal<br />
topraklardan olan alüvyal, hidromorfik alüvyal, kolüvyal topraklar <strong>ve</strong> litosoller kaplar.<br />
Havzanın % 73,9‟u bu topraklara sahiptir. Buna karşılık, az yer tutmakla birlikte zonal<br />
topraklardan olan çernozyomlar <strong>ve</strong> kestanerengi step topraklarının oranı % 7,4’dür.<br />
İntrazonal topraklar ise % 18,7 oranında olup kah<strong>ve</strong>rengi orman toprakları <strong>ve</strong> yüksek dağ<br />
çayır topraklarından ibarettir.<br />
EİH güzergahı <strong>ve</strong> inceleme koridoru üzerindeki toprak özellikleri <strong>ve</strong> kullanım durumları<br />
Tablo IV.2.4.3. <strong>ve</strong> Tablo IV.2.4.4.’de 125000 Ölçekli Arazi Varlığı Haritası ise Ek-3’te<br />
sunulmuştur.<br />
28
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Tablo IV.2.4.3.Kamulaştırma Alanı Toprak Özellikleri (5 Km Alan İçin Toprak Sınıfları)<br />
BÜYÜK<br />
TOPRAK<br />
GRUBU<br />
ALAN<br />
m 2<br />
GÜZERGAH<br />
UZUNLUĞUNA<br />
ORANI %<br />
TOPRAK<br />
SINIFI<br />
KAHVERENGİ<br />
ORMAN<br />
TOPR. -M<br />
KİREÇSİZ<br />
K.RENGİ<br />
ORMAN<br />
TOPR.-N<br />
CE YÜKSEK DAĞ<br />
ÇAYIR<br />
TOPRAKLARI-<br />
Y<br />
ALÜVYAL<br />
TOPRAKLAR-<br />
A<br />
KIRMIZI<br />
SARI<br />
PODZOLİK<br />
TOPRAKLAR-<br />
P<br />
29<br />
DİĞER<br />
TOPLAM<br />
ALAN m2<br />
268388323 117157812 103680734 82711783 616158 4873260 34611202 612039272<br />
43.85 19.14 16.94 13.51 0.10 0.80 5.66 100.00<br />
II III IV<br />
VI<br />
VII<br />
VIII<br />
DİĞER<br />
ALAN<br />
m 2 616158 24990946 70745620 152303140 328772206 13214731 21396471<br />
GÜZERGAH<br />
UZUNLUĞUNA<br />
ORANI % 0.10 4.08 11.56 24.88 53.72 2.16 3.50 100.00<br />
ŞİMDİKİ<br />
ARAZİ<br />
KULLANIMI<br />
Bs-Bahçe(Sulu) F-Fundalık<br />
K-Kuru<br />
Tarım<br />
(Nadaslı)<br />
M-Mera<br />
N-Kuru Tarım<br />
(Nadassız)<br />
NM -Kuru<br />
Tarım -Mera<br />
NOKuru<br />
Tarım-<br />
Orman<br />
O-Orman<br />
OF-<br />
Orman-<br />
Fundalık<br />
S- Sulu<br />
Tarım<br />
Zç- Çay<br />
ZçZfN-<br />
Çay-<br />
Fındık-<br />
Kuru<br />
Tarım<br />
ZfNO-<br />
Fındık-<br />
Kuru<br />
tarım-<br />
Orman<br />
DİĞER<br />
TOPLAM<br />
ALAN m2<br />
612039272<br />
TOPLAM<br />
ALAN m2<br />
ALAN<br />
m 2 854499 4107223 58237917 109200219 51262425 5707593 2062476 276890906 46733917 17917814 2615524 1154152 683405 34611202 612039272<br />
GÜZERGAH<br />
UZUNLUĞUNA<br />
ORANI % 0.14 0.67 9.52 17.84 8.38 0.93 0.34 45.24 7.64 2.93 0.43 0.19 0.11 5.66 100.00
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Tablo IV.2.4.4. Kamulaştırma Alanı Toprak Özellikleri ( 50 m Alan İçin Toprak Sınıfları)<br />
BÜYÜKTOP<br />
RAK<br />
GRUBU<br />
KAHVERENGİ<br />
ORMAN TOPR.<br />
-M<br />
KİREÇSİZ<br />
K.RENGİ<br />
ORMAN<br />
TOPR.-N CE<br />
YÜKSE<br />
K DAĞ<br />
ÇAYIR<br />
TOPRA<br />
KLARI DİĞER<br />
30<br />
TOPLAM<br />
ALAN<br />
m 2<br />
ALAN<br />
m 2 2685002 1165427 1173846 892507 16412 5933194<br />
GÜZERGAH<br />
UZUNLUĞU<br />
NA ORANI % 45.25 19.64 19.78 15.04 0.28 100<br />
TOPRAK<br />
SINIFI<br />
ALAN<br />
III IV VI VII VIII DİĞER<br />
m 2 GÜZERGAH<br />
UZUNLUĞUN<br />
343059 742509 1788570 3042644 13978 2434 5933194<br />
A ORANI % 5.78 12.51 30.15 51.28 0.24 0.04<br />
NM-<br />
100<br />
ŞİMDİKİ<br />
K-Kuru<br />
Kuru<br />
ARAZİ<br />
OF- Orman <strong>ve</strong><br />
Tarım<br />
S- Sulu Tarım-<br />
KULLANIMI<br />
ALAN<br />
N-Kuru Tarım Fundalık M-Mera (Nadaslı) O-Orman Tarım Mera DİĞER<br />
m 2 GÜZERGAH<br />
UZUNLUĞUN<br />
497033 445378 1083530 795373 2886034 188698 20736 16412 5933194<br />
A ORANI % 8.38 7.51 18.26 13.41 48.64 3.18 0.35 0.28 100<br />
Proje kapsamında yer alan tarım alanlarının tarım dışı amaçla kullanılması için,<br />
19.07.2005 tarih <strong>ve</strong> 25880 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı’<br />
Toprak Koruma <strong>ve</strong> Arazi Kullanım Kanununun 13. maddesi gereğince Artvin <strong>ve</strong> Ardahan İl<br />
Toprak Koruma Kurullarına müracaat edilerek Tarım Dışı Amaçlı Arazi Kullanım İzni<br />
alınacak, ayrıca aynı kanunun 12. maddesi <strong>ve</strong> kanuna ait yönetmeliğin 12. maddesi<br />
gereğince ilgili tarım alanlarında İl Tarım Müdürlüklerince hazırlanacak etüt <strong>raporu</strong> <strong>ve</strong> Toprak<br />
Koruma Kurullarının belirteceği hususlar doğrultusunda toprak koruma projesi hazırlattırılarak<br />
gerekli tedbirler alınacaktır.<br />
Proje kapsamında yer alan mera alanlarının kullanımı için 28.02.1998 tarih <strong>ve</strong> 23272<br />
sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren 4342 sayılı Mera Kanunu’nun 14.<br />
maddesi 1. fıkrası (ğ) bendi gereğince fiilen yatırıma başlanmadan önce söz konusu mera<br />
alanlarının tahsis amacı değişikliği ile ilgili olarak Artvin <strong>ve</strong> Ardahan Valiliklerine (Valilik Mera<br />
Komisyonuna) müracaat edilerek gerekli izinler alınacaktır.<br />
TEİAŞ Genel Müdürlüğü, direklerin inşaatı esnasında, direklerin isabet ettiği tarım<br />
arazilerinin sahiplerine zararların karşılanacağını taahhüt etmektedir. Bu zararlar için yer<br />
sahiplerinin bölgedeki İletim Tesis <strong>ve</strong> İşletme Grup Müdürlüğü’ne başvurmaları halinde<br />
TEİAŞ Genel Müdürlüğü Yüklenici Firma ile irtibata geçerek (Gerektiğinde Tarım <strong>ve</strong> Köyişleri<br />
Bakanlığı tarafından görevlendirilecek bir uzman incelemesi ile zararı tespit ettirerek) hasar<br />
karşılıklarının arazi sahiplerine ödenmesi sağlanacaktır.<br />
Ayrıca TEİAŞ Genel Müdürlüğü Kamulaştırma Kanunu gereğince gerek direk yerleri<br />
<strong>ve</strong> gerekse hattın altında kalan alanlar ile ilgili kamulaştırma planı doğrultusunda mülkiyet <strong>ve</strong><br />
irtifak hakkı için istimlâk komisyonu marifetiyle kamulaştırmaları yaparak hak sahiplerine<br />
arazi bedellerini ödeyecektir. Böylece arazi sahiplerinin mağduriyeti giderilmiş olacaktır.<br />
Proje kapsamında, orman alanları için kamulaştırma yapılması söz konusu olmayacaktır.<br />
Proje kapsamında yer alan orman alanlarının kullanılması için, 6831 Sayılı Orman<br />
Kanunu’nun 5192 Sayılı kanun ile değişik 17/3. maddesi gereğince, Artvin Orman Bölge<br />
Müdürlüğünden <strong>ve</strong> Erzurum Orman Bölge Müdürlüğünden gerekli izinler alınacaktır.
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Arazilerin mülkiyetleri, kamulaştırma planları <strong>ve</strong> kesin direk tipleri belirlendikten sonra<br />
Kamulaştırma Kanunu gereğince mülkiyet <strong>ve</strong> irtifak (yararlanma) hakkı için arazi m 2 birim<br />
fiyatı, oluşturulacak Kıymet Takdir Komisyonu tarafından belirlenecektir. Kamulaştırma<br />
bedelleri, komisyon tarafından belirlenecek fiyat üzerinden hak sahiplerine ödenecektir.<br />
IV.2.5.Tarım Alanları (Tarımsal gelişim proje alanları, Özel mahsul plantasyon alanları,<br />
sulu <strong>ve</strong> kuru tarım arazilerinin büyüklüğü, ürün desenleri <strong>ve</strong> bunların yıllık üretim<br />
miktarları),<br />
Güzergahın geçtiği Artvin ili Merkez, Borçka, Ardanuç <strong>ve</strong> Şavşat ilçeleri tarımsal<br />
üretim potansiyeli açısından değerlendirilecek olursa;<br />
İlde tür <strong>ve</strong> çeşit bazında oldukça geniş bitkisel üretim deseni mevcuttur. Çoruh vadisi<br />
boyunca 102 dekar alanda örtü altı sebze yetiştiriciliği yapılmaktadır. İlde seracılık ağırlıklı<br />
olarak Yusufeli ilçesinde yapılmaktadır. Örtü altında ısıtma yapılmadan yılda 3 ürün<br />
alınmaktadır. Artvin iline ait tarımsal ürünlerin üretim alanları <strong>ve</strong> üretim miktarları, büyükbaş,<br />
küçükbaş hayvan varlığı aşağıdaki tablolarda detaylı olarak <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Tablo IV.2.5.1.Artvin İli Tarımsal ürünlerin üretim alanları <strong>ve</strong> üretim miktarları<br />
Ürün cinsi Ekiliş (Dekar) Ekiliş % Üretim( Ton )<br />
Fındık 90.815 14.1 6.298<br />
Yem bitkileri 194.267 30.1 147.878<br />
Çay 85.963 13.3 95.510<br />
Mısır 20040 5.8 9309,8<br />
Buğday 18.740 2.9 182,1<br />
Buğday(kışlık Ekiliş) 200 0.1 40<br />
Patates 11.185 1.7 25.359,74<br />
Arpa-çavdar 13.758 2.1 3.303,8<br />
Fasulye (Yeşil) 7.305 1.1 10.786<br />
Fasulye (Kuru) 5230 0.8 1251,2<br />
Soğan(Taze) 245 0.1 442,5<br />
Havuç 6 0.1 6,5<br />
Bağ 6.512 0.9 9.921<br />
Çilek 7 0.1 19,25<br />
Dut 640 0.1 2.844,25<br />
Elma 4.899 0.8 6.947<br />
Zeytin 1.415 0.3 2.432<br />
Ceviz 2.724 0.4 4.012,15<br />
Kiraz 1.107 0.1 2.854,1<br />
Armut 1.590 0.3 2.917<br />
Domates 1.714 0.3 7.354<br />
Patlıcan 189 0.1 760,5<br />
Biber 484 0.1 1205,2<br />
Kavun 63 0.1 242,1<br />
Lahana 1.409 0.8 1.036<br />
Hıyar 1.535 0.2 6.525<br />
Çeltik 950 0.2 712,5<br />
Erik 450 0.1 1.888<br />
Kivi 550 0.1 505<br />
Narenciye 1.686 0.2 1.522<br />
Diğer Tarımsal Üretim 101.472 15.8 -<br />
Toplam 620.708 100.0 -<br />
Kaynak: 2009 Çiftçi Kayıt Sistemi Verileri<br />
31
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
İlde hayvancılık işletmelerinin büyük çoğunluğu küçük aile işletmelerinden<br />
oluşmaktadır. İlin 2009 yılı <strong>ve</strong>rilerine göre büyükbaş hayvan varlığı Tablo IV.2.5.2’de<br />
<strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Tablo IV.2.5.2. 2009 Yılı Büyükbaş Hayvan Varlığı<br />
İlçeler<br />
32<br />
Hayvan Sayısı (baş)<br />
Merkez 4.000<br />
Ardanuç 8.300<br />
Arhavi 750<br />
Borçka 4.800<br />
Hopa 1.850<br />
Murgul 1.300<br />
Şavşat 15.000<br />
Yusufeli 10.900<br />
Toplam 46.900<br />
Kaynak: Artvin İl Tarım Müdürlüğü<br />
Tablo IV.2.5.3. 2009 Yılı Küçükbaş Hayvan Varlığı<br />
İlçe Adı<br />
Koyun (baş) Keçi (baş) Toplam (baş)<br />
Merkez 5.500 847 6.347<br />
Ardanuç 51.000 350 51.350<br />
Arhavi 300 2.700 3.000<br />
Borçka 3.500 900 4.400<br />
Hopa 3.150 74 3.224<br />
Murgul 82 500 582<br />
Şavşat 17.000 300 17.300<br />
Yusufeli 2.450 1.540 3.990<br />
Toplam 82.982 7.211 90.193<br />
Kaynak: Artvin İl Tarım Müdürlüğü
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Tablo:IV.2.5.4. 2009 Yılı Hayvansal Üretim Miktarları<br />
Cinsi<br />
33<br />
Üretim Miktarı<br />
Süt <strong>ve</strong> Mamulleri 26.951 ton<br />
Et 366,7 ton<br />
Bal 880 ton<br />
Yumurta (adet) 3.007.255 adet<br />
Yapağı 42.500 ton<br />
Balık 2.500 ton<br />
Deri (adet) 5.270 adet<br />
Kaynak: Artvin İl Tarım Müdürlüğü<br />
Artvin İli yıllar itibariyle yem bitkileri ekiliş alanları Tablo IV.2.5.5.’de, ilçeler bazında<br />
yıllar itibari ile yem bitkisi destekleme alanları ise Tablo IV.2.5.6’da <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Tablo IV.2.5.5. İlin Yıllar İtibariyle Yem Bitkisi Ekiliş Alanları (da)<br />
Ürün Cinsi<br />
2004 2005 2006 2007 2008<br />
Yonca 619 1.099 5.151 6.477 2.317 322<br />
Korunga 431 1.558 1.518 2.748 1.290 231<br />
Fiğ 629 745 892 892 757 395<br />
Silajlık Mısır 5 17 18 31 47 1<br />
Toplam 1.685 3.418 7.580 10.149 4.411 949<br />
Kaynak: Artvin İl Tarım Müdürlüğü<br />
Tablo IV.2.5.6. İlçeler bazında yıllar itibariyle yem bitkisi destekleme alanları (da)<br />
İlçesi 2005 2006 2007 2008 2009<br />
Merkez 253 190 28 16 -<br />
Ardanuç 257 715 966 652 44<br />
Arhavi 12 0 - - -<br />
Borçka 50 76 - - -<br />
Hopa 0 0 - - -<br />
Murgul 17 16 15 - -<br />
Şavşat 1.333 4.479 6.766 2.586 145<br />
Yusufeli 1.496 2.104 2.374 1.157 760<br />
Toplam 3.418 7.580 10.149 4.411 949<br />
2009<br />
Güzergahın isabet ettiği Borçka ilçesi 1.317 kilometrekare yüzölçümü bulunan ilçenin<br />
tarım arazisi varlığı 175.696 dekar, sulu arazisi 54.840 dekar, kuru tarım alanı 120.856<br />
dekar, mera alanı 364.166 dekar, orman alanı 552.565 dekar <strong>ve</strong> kültür dışı arazi de 224.573<br />
dekardır. İlçenin tarım arazileri genellikle çayır olarak değerlendirilmektedir.
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Borçka İlçesi Genel Arazi Dağılımı (Ha)<br />
İlçe Yüzölçümü 1.317.000 da.<br />
a) Tarım Alanı 175.696 da.<br />
1) Sulu Tarım Alanı 54.840 da.<br />
2) Kuru Tarım Alanı 120.856 da.<br />
b) Mera Alanı 364.166 da.<br />
c) Orman Alanı 552.565 da.<br />
d) Kültür Dışı Arazi 224.573 da<br />
İl<strong>çed</strong>e yetiştirilen başlıca ürünler fındık, mısır, patates, armut, elma, ayva, erik, kiraz,<br />
kızılcık <strong>ve</strong> cevizdir. Ancak bu ürünler az miktarda geleneksel yöntemlerle yetiştirilmektedir.<br />
Şavşat ilçesinde tarım geleneksel anlamda yapılmakta olup kayda değer ticari<br />
anlamda üretim yoktur. Ticari anlamda üretimin yapılabilmesi için çalışmalara devam<br />
edilmektedir. Üretilen ürünler aile tüketiminin yanı sıra mahalli pazarda <strong>ve</strong> yazın ilçeye gelen<br />
yazlıkçılara satılarak değerlendirilmektedir. Tarımsal üretimde, tamamen insan gücüne dayalı<br />
üretim modeli söz konusudur. Ancak uygulanan teşvikler sayesinde makineli tarım<br />
yapılabilecek 20 kadar köyde makine alımları başlamıştır.<br />
İl<strong>çed</strong>e tarımsal işletmeler küçük aile işletmelerinden oluşmaktadır. Ancak uygulanan<br />
teşvikler ile köylerde işlenmeyen arazileri işleyen guruplar ortaya çıkmıştır. Gübre tüketimi<br />
tamamen çiftlik gübresi olup ticari gübre tüketimi yok denecek kadar azdır.<br />
İl<strong>çed</strong>e hayvancılık önemli ölçüde yapılmakta olup yıllık ortalama 10.000 Büyükbaş Hayvan<br />
Çevre İl <strong>ve</strong> İlçelere pazarlanmaktadır.<br />
Güzergahın isabet ettiği Ardahan ili ekonomisi genel manada tarımsal faaliyetlere<br />
bunun içinde de hayvancılık <strong>ve</strong> hayvansal üretime dayanmaktadır. Bitkisel üretim uygun<br />
olmayan iklim koşulları nedeniyle, miktar <strong>ve</strong> <strong>ve</strong>rimlilik açısından düşük kalmaktadır.<br />
Tablo IV.2.5.6. Ardahan İli Arazi Varlığının Kullanım Durumuna Göre Dağılımı<br />
Arazi Kullanım Durumu Alan (ha.) %<br />
Çayır-Mera Arazisi %59 285.678<br />
Tarıma El<strong>ve</strong>rişli Arazi %17,4 84.250,8<br />
Ormanlık-Fundalık Arazi %6,6 31.957,2<br />
Tarım Dışı Arazi %17 82.314<br />
İlde mevcut tarımsal işletmelerin %95,60’ı hayvancılık işletmeleridir. Hayvancılık<br />
işletmelerinin tamamında büyükbaş hayvan yetiştiriciliği yapılmaktadır. Bununla birlikte<br />
sırasıyla arıcılık, küçükbaş hayvancılık, aile tipi kanatlı yetiştiriciliği <strong>ve</strong> sınırlı olarak su<br />
ürünleri yetiştiriciliği yapılmaktadır.<br />
Yıllara <strong>ve</strong> mevsime göre değişmekle birlikte ortalama 250.000 ile 300.000 arasında<br />
büyükbaş hayvan varlığı bulunmaktadır. Küçükbaş hayvan varlığı giderek azalmakla birlikte<br />
ortalama 50.000 civarındadır. Arı varlığı olarak il genelinde 23.000 koloni bulunmaktadır.<br />
34
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
İlde et <strong>ve</strong> et ürünleri sanayisi gelişmemiş olup, üretilen besi materyali büyük baş<br />
hayvan, 4-5 aylık mera besisinden sonra pazarlanmak üzere, tamamı il dışına sevk<br />
edilmektedir. Bu amaçla, yıllık ortalama 50.000 ile 80.000 arası büyükbaş hayvan il dışına<br />
nakledilmektedir.<br />
Yıllık ortalama 113.000 ton üretimi yapılan sütün %30-40’ı, ilde mevcut süt sanayi <strong>ve</strong><br />
mandıralar vasıtasıyla ticari maksatlı süt ürünlerine dönüştürülmektedir. Kalan miktar ise aile<br />
içi tüketimde kullanılmaktadır.<br />
Bal üretimi ise ortalama 400 ton olarak gerçekleşmektedir.<br />
Bitkisel üretim büyük oranda hayvan besleme amaçlı yapılmaktadır. Mevcut haliyle<br />
bitkisel üretim tahıl üretimi üzerinde yoğunlaşmıştır.<br />
Ardahan İli yem bitkileri ekiliş alanı %9,22 oranındadır. Yem bitkileri üretimi yanında İl<br />
topraklarının % 59’unun çayır-mera alanlarıyla kaplı olması, kaba yem ihtiyacının<br />
karşılanması açısından hayvan yetiştiriciliği için önemli bir avantaj sağlamaktadır. İl’de<br />
hayvan popülasyonu fazla olduğundan <strong>ve</strong> samanla yapılan geleneksel hayvan beslemenin<br />
ortadan kalkması için bu potansiyelin geliştirilmesi daha fazla önem kazanmaktadır.<br />
Ardahan İli genelinde endüstri bitkisi olarak sadece patates üretimi yapılmaktadır. İl<br />
geneli tarla bitkileri içerisindeki alanı %1,05’tir. Patates üretimi tüm ilçelerde yapılmakla<br />
birlikte, Posof alt bölgesinde yetiştirilen yerel çeşit ön plana çıkmaktadır. İl’de tohumluk<br />
patates üretimi projeleri, uygulanabilir<br />
Ardahan ilinde, sürdürülebilir ekonomik kalkınma için tarımsal kalkınmanın gerekliliği<br />
birinci derecede ön plana çıkmaktadır. Fazla bir seçeneği olmayan ilde, tarımsal kalkınma<br />
zaten doğal <strong>ve</strong> zorunlu bir süreç olarak karşımıza çıkmaktadır.<br />
Yukarıda belirtilen ilin kısaca mevcut tarımsal yapısı değerlendirildiğinde; İlin kendine<br />
biçtiği kalkınma alanı <strong>ve</strong> ulusal yada uluslararası rekabet edebileceği en önemli kaynak,<br />
ekolojik manada ürettiği hayvan <strong>ve</strong> hayvansal ürünlerdir.<br />
Bu manada hayvan <strong>ve</strong> hayvansal ürünlerin üretimi, ilin ekolojik yapısı içerisindeki<br />
doğal bir kaynak olan, geniş alanları <strong>ve</strong> zengin bitki florası ile sahip olunan meralara<br />
dayanmaktadır. Bu gerekçelerle meralar, en önemli potansiyel doğal kaynağı<br />
oluşturmaktadır.<br />
Hiçbir şekilde kirlenmemiş olan bu doğal kaynak, bölgede ekolojik manada mera<br />
hayvancılığını <strong>ve</strong> arıcılığı zorunlu bir tarımsal faaliyet alanı kılmaktadır. Bu alanda bilimsel<br />
manada, kayıtlı <strong>ve</strong> bir sistem dahilinde üretim sağlanabilmesi halinde daha yüksek ekonomik<br />
kazanç <strong>ve</strong> neticesinde de bu sektörde rasyonel gelişim sağlanacaktır.<br />
Ardahan ili; sahip olduğu coğrafi konumu, sıvı, katı <strong>ve</strong> gaz olarak hiçbir şekilde sanayi<br />
artıkları ile kirlenmemiş yapısı, kimyasal kirliliğe neden olan zirai mücadelenin yapılmaması,<br />
toprak strüktürünü bozucu aşırı tarımsal mekanizasyonunun olmayışı, sentetik kimyasal<br />
gübre <strong>ve</strong> ilaçların, bitki <strong>ve</strong> hayvan yetiştirmede hormon, büyüme düzenleyicileri, antibiyotik <strong>ve</strong><br />
kilo artırıcı katkı maddelerinin kullanılmayışı, nüfus <strong>ve</strong> yerleşim yoğunluğunun azlığı, mevcut<br />
işgücü istihdamının büyük bir oranda yine tarımsal üretimde istihdam ediliyor olması <strong>ve</strong> sahip<br />
olduğu iklim özellikleri ile organik ürün yetiştirme açısından potansiyel bir kaynak<br />
barındırmaktadır.<br />
35
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
İlde mevcut haliyle ekolojik manada üretimi sağlanabilecek potansiyel alanlar; bal <strong>ve</strong><br />
diğer arı ürünleri, mera besiciliği kaynaklı et <strong>ve</strong> et ürünleri <strong>ve</strong> süt <strong>ve</strong> süt ürünleri üretimi olarak<br />
adlandırılabilir.<br />
Güzergahın isabet ettiği Posof ilçesi Dünyada yetiştirilen <strong>ve</strong> ekonomik değere haiz<br />
olan 4 önemli arı ırkından birisi olan Kafkas ırkı arı (Apis Mellifera Caucasica Gorb)'nın<br />
Türkiye'deki gen merkezi Posof'tur. Posof genelinde toplam olarak 4.500 adet arılı koloni<br />
bulunmakta olup, bunların 2.000 tanesi eski tip kovanlardadır. Yaklaşık olarak 100 arıcı ailesi<br />
tarafından işletme başına ortalama 45 adet koloni varlığı ile arıcılık faaliyetleri bal üretimine<br />
yönelik olarak sürdürülmektedir. Bu da; ilçenin arıcılık faaliyetlerinin ekonomik işletmecilik<br />
prensiplerine uygun olarak <strong>ve</strong> rantabı yapılmadığını göstermektedir. İlçenin zengin çiçek flora<br />
yapısına sahip çayır-mera alanlarında uygun arı konaklatılması halinde 10.000 arı kolonisi ile<br />
arıcılık faaliyetinin sürdürülebileceği yapılan bir çalışma ile hesaplanmıştır. İl<strong>çed</strong>e yıllık bal<br />
üretimi ise 35.000 - 40.000 Ton kadardır.<br />
Posof ilçesinde zengin çayır-mera alanlarında doğal olarak yetişmekte olan, yonca,<br />
korunga, üçgül, ge<strong>ve</strong>n, ballıbaba, hindiba <strong>ve</strong> daha birçok nektar <strong>ve</strong> polen kaynağı bitkilerden<br />
üretilmekte olan çiçek balları oldukça iyi kalitededir. Posof ilçesinde üretilmekte olan kaliteli<br />
2000-3000 adet ana arılar İlçenin <strong>ve</strong>ya İlin dışındaki talep sahiplerine satılmaktadır.<br />
Halkın geçim kaynağı hayvancılığa dayalı olmakla beraber, geçim standardı için<br />
yeterli değildir. İl<strong>çed</strong>e 25.307 adet büyükbaş hayvan, 2.381 adet küçükbaş hayvan, 23.200<br />
adet kümes hayvanı bulunmaktadır. Hayvancılık halen eski usullerle yapılmaktadır.<br />
Bunların %70 melez <strong>ve</strong> kültür ırkıdır. Yazın 3 ay boyunca yaylalara çıkılarak, <strong>ve</strong>rimli olan <strong>ve</strong><br />
zengin ot çeşitleriyle yaylada bakımı yapılır.<br />
İlçe genelinde ekilebilir arazi 12.082 hektar, yani %25'i tarım alanı olup, bu<br />
arazinin %15.5’i sulanabilir durumdadır. Yeterli sulama ilkel olarak yapılmaktadır. İlçe<br />
genelinde yıllık ürün olarak 840 ton elma, 135 ton mısır, 202 ton buğday, 15 ton fasülye, 460<br />
ton arpa, 300 ton patates, 4 ton ceviz, 4 ton erik, 84 ton armut, 2 ton Vişne, üretilmektedir.<br />
Ayrıca baklagiller üretimi olarak ta 5 ton üretim yapılmaktadır. Yem bitkisi yonca, korunga <strong>ve</strong><br />
fiğ üretimi daha ağırlıklı yapılmaktadır. İl<strong>çed</strong>e son yıllarda seracılık gelişmiş olup, iyi bir<br />
ekonomik geçim kaynağı haline gelmiştir.<br />
IV.2.5.1. Arazi Vasfı İle İlgili Bilgiler (Tapu Kayıtları), 1/25.000 Ölçekli <strong>ve</strong> 1/5.000<br />
Ölçekli Alanların İşaretlenmiş Olduğu Onaylı (Koordinatlı) Harita <strong>ve</strong> Vaziyet Planı<br />
Güzergâhın isabet ettiği 145 hektarını tarım alanları, 390 hektarını orman alanları <strong>ve</strong> 65<br />
hektarını da mera alanları oluşturmaktadır. Proje güzergâhında bulunan büyük toprak<br />
grupları, şimdiki arazi kullanımları <strong>ve</strong> sınıfları Tablo IV.2.4.1’de gösterilmiştir.<br />
36
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
IV.2.6. Orman Alanları (ağaç türleri <strong>ve</strong> miktarları, kapladığı alan büyüklükleri <strong>ve</strong><br />
kapalılığı bunların mevcut <strong>ve</strong> planlanan koruma <strong>ve</strong>/<strong>ve</strong>ya kullanım amaçları, 1/25.000<br />
ölçekli Meşcere haritası, Orman Bölge Müdürlüğü görüşü ile ÇED inceleme<br />
değerlendirme formu, 6831 Sayılı Orman Kanununun 5192 sayılı kanun ile değişik 17/3.<br />
maddesi gereğince izin alınacağının girilmesi v.b.)<br />
Proje için Ek-4’te hazırlanan orman meşçere haritasında güzergahın sağından <strong>ve</strong><br />
solundan 2,5 km olmak üzere 5 km inceleme koridoru incelendiğinde, proje alanında yaklaşık<br />
3.722.537.663 m 2 (37.200 ha) ormanlık saha bulunmakta olup bu alanın 390 ha’lık kısmı<br />
projeden etkilenecektir. İnceleme koridoru içerinde kalan alanın Orman mesçere haritasına<br />
göre saha döküm tablosu Tablo III.2.6.1.1 <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Tablo IV.2.6.1 İnceleme Koridoru Alanının Saha Döküm Tablosu<br />
Bugünkü Arazi Kullanımı Alanı (m 2 )<br />
Orman Alanları 372537663<br />
İskan (Yerleşim Alanları) 9311012<br />
Ziraat Alanları 143738954<br />
Su Yüzeyi 2900252<br />
Diğer (Gürcistan Devletine ait kısım) 4317990<br />
Toplam 600.000.000<br />
Kaynak: Orman Mesçere Haritası<br />
Güzergâhın yaklaşık 78 km’lik kısmı ormanlık alandan geçmektedir. Hattın geçtiği<br />
güzergâhın merkezinden 25 m sağa 25 m sola olmak üzere 50 m genişliğinde bir koridor<br />
inşaat çalışmalarından etkileneceğinden: 78 000 m x 50 m =3.900.000 m 2 (390 ha) orman<br />
alanı bu çalışmalardan etkilenecektir. Proje güzergahında tespit edilen orman alanının<br />
yaklaşık 308 ha’ı üzerinde değişik türlerde orman bitki örtüsü, geriye kalan 82 ha’ı ise orman<br />
bitki örtüsünden yoksun OT ( Orman Toprağı ) alanlarıdır. Yine bu alanın yaklaşık 356 ha’ı<br />
Artvin Orman Bölge Müdürlüğü sınırlarında yaklaşık 34 ha’ı ise Erzurum Orman Bölge<br />
Müdürlüğü sınırları içerisinde kalmaktadır. Proje güzergâhında değişik çağ <strong>ve</strong> kapalılıkta saf<br />
<strong>ve</strong> karışık Ladin, Göknar, Sarıçam, Kestane, Meşe, Kayın, Gürgen, Kızılağaç, Kavak,<br />
Ihlamur <strong>ve</strong> diğer yapraklılardan oluşan orman alanları bulunmaktadır. Bu alanlardan özellikle<br />
Posof işletme şefliği sınırları içerisinde kalan <strong>ve</strong> diğer yapraklı orman rumuzuyla gösterilen<br />
huş ormanları bulunmaktadır. 5 km koridor içerisinde kalan ormanlık alana ait detaylı bilgi<br />
Tablo IV.2.6.2 de <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Tablo IV.2.6.2 Orman Alanlarını Özelliklerini (Mesçere Tipi, Kapalılık, Çağ vs.)<br />
BOLGE<br />
MÜDÜRLÜĞÜ<br />
ADI<br />
ARTVİN<br />
ISLETME<br />
MÜDÜRLÜĞÜ<br />
ADI<br />
ARDANUÇ<br />
SEFLIK ADI<br />
ARDANUÇ<br />
37<br />
MESCERE<br />
TİPİ<br />
KAPALILIK ALANI<br />
(m 2 )<br />
BÇs 0 2699266<br />
BÇs-E 0 248958<br />
BÇs-T 0 198<br />
BL 0 537858<br />
BM 0 5470108<br />
BM-E 0 3464573<br />
BM-T 0 7352849<br />
Çsb3 3 35313<br />
Çsbc2 2 852073<br />
Çsbc3 3 839918<br />
Çsc2 2 494331<br />
Çsc3 3 126146<br />
Çscd1 1 489918
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Çscd2 2 20060<br />
ÇsLb2 2 365199<br />
ÇsLbc2 2 27742<br />
ÇsLbc3 3 666870<br />
ÇsLc1 1 472875<br />
ÇsLc2 2 261970<br />
ÇsLc3 3 19439<br />
GLB 0 225960<br />
GLbc3 3 1049187<br />
İs 159929<br />
Lb3 3 573240<br />
Lc3 3 13793<br />
Lcd2 2 118394<br />
LÇsb3 3 980112<br />
LÇsbc2 2 24546<br />
LÇsc3 3 92709<br />
LÇsGc3 3 114952<br />
LDybc2 2 1711372<br />
LGbc3 3 947371<br />
LGcd1 1 48015<br />
LGÇsc3 3 105916<br />
MDyb3 3 4713437<br />
OT 341162<br />
OT-T 549952<br />
Su 4060<br />
Z 7243758<br />
Toplam 43463529<br />
Toplam ARDANUÇ 43463529<br />
ARTVİN ORTAKOY BÇs 0 13328<br />
BDy 0 439041<br />
BDy-T 0 2140323<br />
BG 0 401059<br />
BGL 0 1506310<br />
BGL-T 0 297711<br />
BG-T 0 144068<br />
BKn 0 80227<br />
BL 0 1412966<br />
BLDy 0 528049<br />
BLDy-T 0 2598150<br />
BLG 0 15609<br />
BM 0 292617<br />
BMDy 0 1395535<br />
BMDy-T 0 18748961<br />
ÇsGcd3 3 433017<br />
ÇsGKnc3 3 27724<br />
ÇsLcd3 3 227870<br />
GA 0 460556<br />
GC 0 1614387<br />
Gcd3 3 480651<br />
GD 0 265580<br />
Gd3 3 722865<br />
38
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
GKnA 0 137613<br />
GKnC 0 66904<br />
GKnd3 3 37407<br />
GKnLA 0 100166<br />
GKnLC 0 338214<br />
GKnLD 0 289572<br />
GLA 0 731860<br />
GLC 0 3093696<br />
GLcd1 1 348721<br />
GLcd1-T 1 90068<br />
GLcd2 2 446800<br />
GLcd2-T 2 35907<br />
GLcd3 3 2352579<br />
GLcd3-T 3 300292<br />
GLKnA 0 224546<br />
GLKnC 0 106757<br />
GLKncd3 3 181640<br />
GnLbc3-T 3 108006<br />
İs 1098336<br />
KnGcd3 3 1549055<br />
KnLGcd3 3 973409<br />
Lc2 2 667632<br />
Lc2-T 2 30075<br />
Lc3 3 1520899<br />
Lcd1 1 631270<br />
Lcd2 2 267477<br />
Lcd3 3 124483<br />
LÇscd2 2 73611<br />
LDybc2-T 2 237088<br />
LDyc3 3 392173<br />
LGc3 3 475992<br />
LGcd1 1 42714<br />
LGcd1-T 1 101657<br />
LGcd2 2 452323<br />
LGcd3 3 1031932<br />
Mbc2-T 2 1731842<br />
Mbc3 3 223394<br />
MLbc3-T 3 507238<br />
OT 2752474<br />
OT-T 10855277<br />
Z 4370372<br />
Toplam 73348075<br />
Toplam ARTVİN 73348075<br />
BORÇKA BALCI BKn 737675<br />
BKnKz 1776146<br />
BKnL 2447601<br />
BKn-T 838556<br />
BKz 32010<br />
BL 632882<br />
BLG 826037<br />
BLKn 3523357<br />
39
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
40<br />
Gbc3 3 117136<br />
GLd1 1 887986<br />
GLd1/0a 1 446258<br />
GLd1/a0 1 67465<br />
GLKncd2 2 389703<br />
GnKsKzbc3 3 103567<br />
GnLKzbc2 2 15131<br />
IhKnKsd1 1 831756<br />
IhLd2 2 311690<br />
İs 186730<br />
Knbc3 3 348793<br />
Knc3 3 255446<br />
Kncd3 3 440390<br />
Knd1 1 784993<br />
Knd2 2 1592836<br />
Knd3 3 184739<br />
KnGcd3 3 327177<br />
KnGd2 2 425431<br />
KnGLcd2 2 124226<br />
KnGLcd3 3 331400<br />
KnKsd3 3 90460<br />
KnL0a 441661<br />
KnLa0 609304<br />
KnLa3 3 71965<br />
KnLbc2 2 681506<br />
KnLbc3 3 278457<br />
KnLcd2 2 1799335<br />
KnLcd3 3 781217<br />
KnLd1 1 2181103<br />
KnLd2 2 1693735<br />
KnLG0a 255508<br />
KnLGcd2 2 2746271<br />
KnLGd2 2 2657167<br />
KnLGnd3 3 284830<br />
Ksbc2 2 324181<br />
Ksd1 1 63061<br />
KsKzbc2 2 335850<br />
KsLKncd2 2 84373<br />
Kzbc3 3 226139<br />
Kzd1 1 224331<br />
KzKnKsa0 631913<br />
KzKsbc2 2 951704<br />
KzKsKnL0a 1025021<br />
KzLd1 1 530165<br />
Lc3 3 41664<br />
Ld3 3 117899<br />
LGbc3 3 241032<br />
LGd2 2 611964<br />
LGKna0 333162<br />
LGnKnd2 2 77103<br />
LGnKsbc3 3 40225
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
LKna0 357156<br />
LKncd2 2 994929<br />
LKncd3 3 443989<br />
LKnd2 2 1013226<br />
LKnG0a 1269139<br />
LKnGa0 3701077<br />
LKnGd1 1 2451340<br />
LKnGd2 2 1570457<br />
LKnKsd2 2 495684<br />
LKzd2 2 240430<br />
OT 13889546<br />
Z 107071<br />
Z-İs 423132<br />
Toplam 66376599<br />
BORCKA BÇs 244260<br />
BKz 4625<br />
BL 731898<br />
BM 3418852<br />
BMÇs 2239526<br />
BMÇs-T 1502961<br />
BM-T 1292685<br />
Çsb3 3 63715<br />
Çsbc3 3 167923<br />
Çsc3 3 38428<br />
Çsd1 1 40636<br />
ÇsMb3 3 350481<br />
Gnbc3 3 735688<br />
GnKsbc3 3 471433<br />
İs 1683198<br />
Knc2 2 283836<br />
Knc3 3 154262<br />
Kncd2 2 213734<br />
Knd2 2 865653<br />
KnGnc3 3 197465<br />
KnGncd3 3 543967<br />
KnGnKscd2 2 1802493<br />
KnKscd2 2 64526<br />
KnLd2 2 899529<br />
KnLd2-T 2 280874<br />
KnLGncd2 2 6101<br />
KnMcd2 2 51433<br />
Ksbc3 3 23190<br />
KsGnc2 2 305381<br />
KsKnd2 2 130342<br />
KsKzbc2 2 422950<br />
KsKzd2 2 182093<br />
Kzbc3 3 76250<br />
Kzc3 3 240288<br />
Lcd2 2 2895<br />
LÇsMbc2 2 94634<br />
Ld2 2 105172<br />
41
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
LGnbc3 3 101368<br />
LKsbc3 3 22353<br />
Mb3 3 698303<br />
MÇsbc2 2 783043<br />
MÇsbc2-T 2 42672<br />
MÇsbc3 3 1107432<br />
MGna 96674<br />
MGnb3 3 569874<br />
MGnbc3 3 757225<br />
MGnc3 3 237938<br />
MGnÇsbc3 3 658330<br />
OT 118417<br />
OT-T 217413<br />
Su 2470853<br />
T 173481<br />
Z 3038154<br />
Z-İs 6702793<br />
Toplam 37729700<br />
KARSIKOY BKnKz 215128<br />
BKnL 6723141<br />
BKn-T 9605<br />
BKs 81164<br />
BMGn-T 122817<br />
GnKsKzbc3 3 218298<br />
Kn0a 1853730<br />
Knd2 2 3250972<br />
Knd3 3 406473<br />
KnKsGnKzcd3 3 623440<br />
KnKzGnd2 2 1408893<br />
KnLa3 3 1166506<br />
KnLd2 2 1437441<br />
KnLd3 3 423278<br />
KnLGcd3 3 509580<br />
KnLGncd3 3 240508<br />
KnLKsd1 1 2521949<br />
KsGncd3 3 9209<br />
KsKnKzd2 2 226577<br />
KsKzGncd3 3 561097<br />
Kzcd3 3 656645<br />
Kzd2 2 406719<br />
KzKnGnKscd3 3 1425387<br />
KzKnLKsbc3 3 627985<br />
KzKsd2 2 391994<br />
KzKsGnbc3 3 148195<br />
KzKsGncd3 3 68779<br />
KzLcd3 3 517686<br />
KzLGncd3 3 1375748<br />
Ld3 3 575218<br />
LGKnd2 2 75675<br />
OT 12741<br />
OT-E 808807<br />
42
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
OT-T 1426712<br />
Su 48068<br />
Z 1846182<br />
Z-İs 2582815<br />
Toplam 35005162<br />
Toplam BORÇKA 139111461<br />
ŞAVŞAT<br />
BDy 5856217<br />
BG 6590679<br />
BL 1077208<br />
Çscd3 3 199563<br />
AKDAMLA<br />
ÇsGLcd2<br />
ÇsGLcd3<br />
2<br />
3<br />
331694<br />
66646<br />
E 653015<br />
Gcd3 3 56085<br />
GÇsC 269564<br />
GÇsD 120945<br />
GÇsLD 108889<br />
GD 242990<br />
Gd1 1 26559<br />
GLA 479460<br />
GLB 407966<br />
GLcd2 2 267745<br />
GLcd3 3 1661764<br />
GLD 6560955<br />
GnMbc3 3 28696<br />
İs 891686<br />
Lb2 2 185233<br />
Lb3 3 319702<br />
Lbc3 3 300375<br />
LÇsbc2 2 317835<br />
LÇsGbc2 2 258464<br />
LÇsGcd3 3 310198<br />
LDybc3 3 410592<br />
LGbc2 2 157673<br />
LGbc3 3 1858357<br />
LGc3 3 300983<br />
LGcd2 2 1621021<br />
LGcd3 3 571819<br />
OT 12502266<br />
OT-T 14770694<br />
Su 79245<br />
T 115530<br />
Z 16226282<br />
Toplam 76204595<br />
ŞAVŞAT ÇBÇs 254523<br />
ÇBKBt 21297920<br />
ÇBL 465932<br />
ÇBLÇs 9417054<br />
ÇBLG 780698<br />
ÇBLM 387219<br />
Çsb1 1 533077<br />
43
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
ÇsLb1 1 937407<br />
ÇsLb2 2 1171077<br />
GLbc3 3 127979<br />
İs 1466720<br />
Lb1 1 1037373<br />
Lb2 2 1800819<br />
Lb3 3 358428<br />
LÇsb1 1 1431451<br />
LÇsb2 2 1690058<br />
LGbc2 2 1910528<br />
OT 1077450<br />
T 114434<br />
Z 19096417<br />
Toplam 65356564<br />
BÇs 43596<br />
BDy 6275362<br />
TEPEBASI BL 639247<br />
ÇsDybc3 3 116147<br />
ÇsGLcd3 3 25622<br />
ÇsLbc3 3 17439<br />
GLB 245558<br />
GLbc3 3 262615<br />
GLC 289032<br />
GLD 676842<br />
İs 220912<br />
Lbc3 3 152408<br />
Lc2 2 57811<br />
Lcd3 3 989253<br />
OT 1881319<br />
Z 2600316<br />
Toplam 14493479<br />
ÇBÇs 400796<br />
ÇBG 219628<br />
VELIKOY ÇBL 2449274<br />
ÇBLÇs 469642<br />
ÇsLc2 2 179807<br />
GLB2 2 61467<br />
GLÇsA2 2 174580<br />
İs 287772<br />
Lb1 1 529014<br />
Lb3 3 169632<br />
Lc2 2 54364<br />
LÇsc1 1 83042<br />
LGc1 1 517799<br />
LGc2 2 46244<br />
LGÇsc2 2 322135<br />
Me 975<br />
OT 4111941<br />
Z 13778614<br />
Toplam 23856726<br />
Toplam ŞAVŞAT 179911364<br />
44
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Toplam ARTVİN 435834429<br />
BÇs 145898<br />
BÇsDy 68845<br />
BKBt 5208935<br />
BKvDy 6344628<br />
ERZURUM GÖLE<br />
POSOF<br />
BKz<br />
BLÇs<br />
49251<br />
186752<br />
BM 248836<br />
Çsa 2327480<br />
Çsab3 3 945358<br />
Çsb3 3 308985<br />
Çsbc2 2 301743<br />
Çsbc3 3 299037<br />
Çscd1 1 347413<br />
Çscd2 2 1173428<br />
Çscd3 3 260077<br />
Çsd/a 135390<br />
Çsd1 1 38751<br />
ÇsLb2 2 426538<br />
ÇsLbc2 2 92516<br />
ÇsLbc3 3 381355<br />
İs 3315729<br />
Ku 219325<br />
La 140615<br />
Lb3 3 151452<br />
Lbc3 3 368481<br />
LÇsb3 3 391432<br />
LÇsbc2 2 194829<br />
LÇsbc3 3 301106<br />
Me-OT 67193154<br />
OT 1562454<br />
OT-T 696714<br />
Su 298026<br />
Z 2407748<br />
Z-OT 63315300<br />
Toplam 159847581<br />
Toplam 159847581<br />
Toplam ERZURUM 159847581<br />
GENEL TOPLAM 595682010<br />
Tablo açıklamaları:<br />
M : Meşe OT : Ağaçsız orman toprağı, Otlak, Yayla, Çayır, Bozkır<br />
Çs : Sarı Çam T : Taşlık<br />
Dy : Diğer Yapraklı İs : İskân<br />
G : Göknar Z : Ziraat<br />
L : Ladin Bt : Baltalık Orman Rumuzu<br />
Kn : Kayın B : Bozuk Orman Rumuzu<br />
Ks : Kestane A :Yaşlanmış Seçme Ormanı<br />
Kv : Kavak C : Orta Yaşlı Seçme Ormanı<br />
Kz : Kızıl Ağaç D : Aktüel Seçme Ormanı<br />
Ih : Ihlamur E : Erozyon Sahası<br />
Gn : Gürgen<br />
45
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
a ( Gençlik <strong>ve</strong> Sıklık Çağı) : Göğüs boyu yüksekliği (1,30 m.’deki) çapları 7,9 cm. ye<br />
kadar olan ağaçlar<br />
b (Sırıklık <strong>ve</strong> Direklik Çağı) : Göğüs boyu yüksekliği (1,30 m.’deki) çapları 8–19,9 cm.<br />
arasındaki ağaçlar<br />
c (İnce Ağaçlık Çağı) : Göğüs boyu yüksekliği (1,30 m.’deki) çapları 20–35,9 cm.<br />
arasındaki ağaçlar<br />
d (Orta ağaçlık Çağı) : Göğüs boyu yüksekliği (1,30 m.’deki) çapları 36–51,9 cm.<br />
arasındaki ağaçlar<br />
e (Kalın Ağaçlık çağı) : Göğüs boyu yüksekliği (1,30 m.’deki) çapları 52 cm. <strong>ve</strong><br />
daha kalın olan ağaçlar<br />
0 (Boşluklu Kapalı) : Tepe kapalılığı %10 dan daha az olan mesçereler<br />
1 (Gevşek Kapalı) : Tepe kapalılığı %11-%40 arası olan mesçereler<br />
2 (Orta Kapalı) : Tepe kapalılığı %41-%70 arası olan mesçereler<br />
3 (Kapalı <strong>ve</strong> Tam Kapalı) : Tepe Kapalılığı %71-%100 arası olan mesçereler<br />
Proje kapsamında kalan orman alanları için Erzurum <strong>ve</strong> Artvin Orman Bölge<br />
Müdürlüklerinin Görüşleri ile birlikte ÇED İnceleme Değerlendirme Formu temin edilmiştir<br />
(Ek-9).<br />
Erzurum Orman Bölge Müdürlüğü görüşünde projenin uluslar arası proje olması <strong>ve</strong><br />
ülkeler arası karşılıklı fayda sağlayacağından ülkemiz açısından kamu yararı sağlayan<br />
hallerden olduğunu; ancak proje güzergahı üzerinde yapılan incelemelerde 39-40-41 nolu<br />
some noktaları arasında kalan 70 metre genişlikte <strong>ve</strong> 7 km uzunluğunda ki mesafeyi<br />
kapsayan alanda ormancılık uygulamaları bakımından Muhafaza karakterli Ormanlar ile<br />
Ağaçlandırma <strong>ve</strong> Rehabilitasyon sahalarının bulunduğunu, projenin gerek orman<br />
bütünlüğünün bozulmaması gerekse muhafaza karakterindeki ormanın fonksiyonunu<br />
gerçekleştirebilmesi ile ağaçlandırma sahalarının bozulmaması bakımından EİH’nin ilgili<br />
some noktalan arasında kalan kısımlarında güzergah değişikliğinin uygun olacağını<br />
belirtmekle birlikte; proje dosyasında belirtilen kriterlere uyulması çevreye <strong>ve</strong> ormana<br />
minimum zarar <strong>ve</strong>rilmesi şartı ile projenin ormanlık alana isabet eden kısmı için komisyon<br />
kararı dikkate alınarak <strong>ve</strong> Orman Genel Müdürlüğünden <strong>İzin</strong>-İrtifak alınması kaydı ile projenin<br />
tesis edilmesinin sakıncası olmadığı yönünde görüş bildirmiştir (Ek-9). Proje güzergâhında<br />
teknik gerekçelerle değişiklik yapılmış olup, yapılan bu değişiklikler sırasında Erzurum<br />
Orman Bölge Müdürlüğünün görüşleri de dikkate alınmıştır.<br />
Artvin Orman Bölge Müdürlüğü görüşünde; Tesis sırasında yapılması planlanan yolların<br />
B Tipi orman yolu standardında yapılması, söz konusu yolların ormancılık çalışmalarında<br />
kullanıma açık tutulması, söz konusu projeye ilişkin olarak inşaat sırasında çıkan kazı fazlası<br />
malzemenin ziraat arazilerine depolanacağı ancak ziraat arazilerinde uygun yerin<br />
bulunamaması halinde projenin orman sayılan alanlardan geçtiği yerlerde toprakça fakir,<br />
taşlık-kayalık alanların seçilmesine özen gösterilmesi, mümkün mertebe ağaç kesiminden<br />
kaçınılması, orman sayılan alanlarda izne konu edilecek tesislerin inşası esnasında çıkan<br />
kazı fazlası malzemelerin depolanması izne konu edilecek tesisiler dışında kesinlikle pasa,<br />
atık <strong>ve</strong>ya herhangi bir malzeme döktürülmemesi, hafriyat döküm sahaları adı altında geçen<br />
bütün ibarelerin kazı fazlası malzeme alanı olarak değiştirilmesi, ayrıca yaban hayvanlarının<br />
zarar görmemesi için ekolojik köprüler planlanması, (hayvan geçiş yolları için 250 m 2 ’de bir<br />
yapılacaktır) yönünde görüş bildirmiştir.<br />
Artvin orman bölge müdürlüğünün görüşleri doğrultusunda tesis sırasında yapılacak<br />
yollar B tipi orman yolu standartlarında yapılacak, ormancılık çalışmaları için kullanıma açık<br />
tutulacaktır. Proje tesisi sırasında çıkacak hafriyat tekrar dolgu malzemesi olarak<br />
kullanılacağından herhangi bir hafriyat atığı söz konusu olmayacaktır. Hattın tesisi sırasında<br />
mümkün olduğunca az ağaç kesilmesine azami dikkat edilecektir. EİH yerden yaklaşık 19-40<br />
46
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
m yükseklikten geçecek olup yaban hayvanlarının karasal geçişi için planlaması yapılan<br />
Ekolojik Köprülerin yapılmasını gerektirecek bir tesis değildir.<br />
Proje kapsamındaki orman alanları için Artvin <strong>ve</strong> Erzurum Orman Bölge<br />
Müdürlüklerinden 6831 Sayılı Orman Kanunu’nun 5192 Sayılı kanun ile değişik 17/3.<br />
maddesi kapsamında gerekli izinler alınacaktır.<br />
IV.2.7. Koruma Alanları (Milli Parklar, Tabiat Parkları, Sulak Alanlar, Tabiat<br />
Anıtları, Tabiatı Koruma Alanları, Yaban Hayatı Koruma Alanları, Biyogenetik Rezerv<br />
Alanları, Biyosfer Rezervleri, Doğal Sit <strong>ve</strong> Anıtlar, Arkeolojik, Tarihi, Kültürel Sitler,<br />
Özel Çevre Koruma Bölgeleri, Özel Koruma Alanları, Turizm Alan <strong>ve</strong> Merkezleri, Mer’a<br />
Kanunu Kapsamındaki Alanlar.)<br />
Proje alanında; Artvin <strong>ve</strong> Ardahan ilinde 2872 sayılı Çevre Kanunu ‘’Özel Çevre<br />
Koruma Bölgeleri’’ başlığında tanımlanmış Özel Çevre Koruma alanı bulunmamaktadır.<br />
Ancak Artvin ilinde 2873 sayılı Milli Parklar Kanunu’na kapsamında koruma altına alınan<br />
“Borçka Karagöl Tabiat Koruma Parkı” <strong>ve</strong> Ardahan ili Posof ilçesi sınırlarında 4915 Sayılı<br />
Kara Avcılığı Kanunu kapsamında 2006 yılında koruma altına Alınan Posof Yaban Hayatı<br />
Geliştirme Sahası yer almaktadır.<br />
Borçka Karagöl Tabiat Koruma Parkı alanının yaklaşık 23 ha’lık kısmı proje inceleme<br />
koridoru içerisinde kalmaktadır. Güzergâh çalışmalarında mümkün olduğunca bu alandan<br />
kaçılmış, koruma alanına en fazla 8-9 nolu some noktaları arasında yaklaşılmış olup bu<br />
yaklaşım mesafeside yaklaşık 1050 ‘dir. Projenin tesisi yaklaşık 50m’lik bir koridorda<br />
gerçekleştirileceğinden, yapılacak çalışmalardan bu alanın etkilenmesi söz konusu değildir.<br />
Şekil IV.2.7.1 Hattın Borçka Karagöl Tabiat Parkı Sınırlarına Olan Konumu<br />
Güzergah<br />
1050 m.<br />
47<br />
Borçka Karagöl<br />
Tabiat Koruma Parkı<br />
İnceleme<br />
Koridoru
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Projenin yaklaşık 33 km’lik kısmı Posof Yaban Hayatı Geliştirme Sahası sınırları<br />
içerisinde tesis edilecek olup, EİH’nin Gürcistan tarafından tesis edilecek olan EİH’na Posof<br />
ilçesi Türkgözü köyü sınırların bağlanacağından Yaban Hayatı Geliştirme Sahası içerisinden<br />
hem teknik hem de ekonomik açıdan geçilmek zorunda kalınmıştır. Yaban Hayatı Geliştirme<br />
Sahası sınırında tesis edilecek olan yaklaşık 33 km’lik kısım tespit edilirken, Huş Tavuğunun<br />
yaşam alanı olan mutlak <strong>ve</strong> hassas koruma bantlarının dışından geçirilmiştir (Ek-6). Ayrıca<br />
Huş Tavuğunun üreme döneminde bu alanda inşaat çalışması yapılmayacak <strong>ve</strong> bu alan için<br />
hazırlanan Ekolojik Değerlendirme Raporuna uygun olarak harekât edilecektir.<br />
Şekil IV.2.7.2 Hattın Posof Yaban Hayatı Geliştirme Sahasına Olan Konumu<br />
Mutlak<br />
Koruma<br />
Zonu<br />
İnceleme<br />
Koridoru<br />
Hassas<br />
Koruma<br />
Zonu<br />
Proje güzergâhında tespit edilen başka herhangi bir korunan alan bulunmamaktadır.<br />
Proje güzergâhının yaklaşık 13 km’si mera alanlarından geçmekte olup bu alanlarda<br />
direk yerleri için 4342 sayılı Mera Kanunu’nun 14. maddesi 1. fıkrası (ğ) bendi gereğince<br />
fiilen yatırıma başlanmadan önce söz konusu mera alanlarının tahsis amacı değişikliği ile<br />
ilgili olarak Artvin <strong>ve</strong> Ardahan Valiliklerine (Valilik Mera Komisyonuna) müracaat edilerek<br />
gerekli izinler alınacaktır.<br />
48<br />
Güzergah<br />
YHGS<br />
Sınırı
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
IV.2.8. Flora <strong>ve</strong> Fauna (Türler, Endemik Özellikle Lokal Endemik Bitki Türleri,<br />
Doğal Olarak Yaşayan Hayvan Türleri, Ulusal <strong>ve</strong> Uluslararası Mevzuatla Koruma Altına<br />
Alınan Türler, Nadir <strong>ve</strong> Nesli Tehlikeye Düşmüş Türler <strong>ve</strong> Bunların Yaşama Ortamları,<br />
Kuş Göç Yolları, Av Hayvanlarının Adları, Populasyonları <strong>ve</strong> Bu Türler İçin Alınan<br />
2010-2011 Merkez Av Komisyonu Kararları’na Ait Tablolar, TÜBİTAK Tarafından<br />
Hazırlanan Türkiye Bitkileri Veri Servisi’nin (TÜBİVES) Kullanılması) Proje Alanı<br />
Üzerindeki Vejetasyon Tiplerinin <strong>ve</strong> Örnekleme Alanlarının Bir Harita Üzerinde<br />
Gösterilmesi, Projede Faaliyetten <strong>Etki</strong>lenecek Canlılar İçin Alınması Gereken Koruma<br />
Tedbirleri (İnşaat <strong>ve</strong> İşletme Aşamalarında). (Flora <strong>ve</strong> Fauna Arazi Çalışmasının Hangi<br />
Tarihlerde <strong>ve</strong> Kim Tarafından Yapıldığının Belirtilmesi)<br />
TEİAŞ Genel Müdürlüğü’nün Artvin İli, Merkez, Borçka, Ardanuç <strong>ve</strong> Şavşat İlçeleri ile<br />
Ardahan İli, Posof İlçesinde tesisi planlanan 380 kV Borçka-Sınır (Gürcistan) EİH Projesi<br />
ÇED Raporu’nun flora <strong>ve</strong> fauna çalışmaları, A.Ü. Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü Öğretim<br />
Üyeleri tarafından yapılmıştır. (Ek-13)<br />
IV.2.9. Devletin Yetkili Organlarının Hüküm <strong>ve</strong> Tasarrufu Altında Bulunan Araziler<br />
(Askeri Yasak Bölgeler, Kamu Kurum <strong>ve</strong> Kuruluşlarına Belirli Amaçlarla Tahsis Edilmiş<br />
Alanlar, 25.09.1978 Tarih <strong>ve</strong> 16415 Sayılı Resmi Gazetede Yayınlanan 7/16349 Sayılı<br />
Bakanlar Kurulu Kararı ile Sınırlandırılmış Alanlar vb.)<br />
Planlanan proje güzergâhı <strong>ve</strong> proje etki alanında sadece ormanlık alanlar Orman<br />
Genel Müdürlüğü’nün hüküm <strong>ve</strong> tasarrufu altında bulunan alanlardır. Bunun dışındaki<br />
alanlarda ise “Devletin Yetkili Organlarının Hüküm <strong>ve</strong> Tasarrufu Altında Bulunan Araziler<br />
(Askeri Yasak Bölgeler Kamu Kurum <strong>ve</strong> Kuruluşlarına Belirli Amaçlarla Tahsis Edilmiş<br />
Alanlar 25.09.1978 Tarih <strong>ve</strong> 16415 Sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 7/16349 Sayılı<br />
Bakanlar Kurulu Kararı ile Sınırlandırılmış Alanlar vb.)” bulunmamaktadır.<br />
IV.2.10. Diğer Özellikler<br />
Bu bölümde belirtilecek başka bir husus bulunmamaktadır.<br />
IV.3. Sosyo-Ekonomik Çevrenin Özellikleri<br />
380 kV geriliminde <strong>ve</strong> yaklaşık 120 km uzunluğunda tesis edilmesi planlanan Borçka-<br />
Sınır(Gürcistan) EİH projesinin sınırları içerisinde yer aldığı Artvin <strong>ve</strong> Ardahan illerine ait<br />
sosyo-ekonomik özellikler aşağıda detaylı olarak irdelenmiştir.<br />
IV.3.1. Ekonomik Özellikler (Enerjinin İletildiği Yörenin Ekonomik Yapısını<br />
Oluşturan Başlıca Sektörler)<br />
ARTVİN<br />
Tarım<br />
Proje güzergâhının geçtiği Artvin ilinde tarım sektörünün istihdam açısından ilk<br />
sıralarda yer aldığı görülmektedir. Bununla birlikte son yıllarda tarım <strong>ve</strong> sanayi sektöründe<br />
istihdam edilenlerin sayısı <strong>ve</strong> oranı azalış göstermektedir.<br />
49
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Tablo IV.3.1.1. İstihdam Edilen Nüfusun Yıllara <strong>ve</strong> Sektörlere Göre Dağılımı<br />
DİE’nin <strong>ve</strong>rilerine göre, 2001 yılı itibariyle sabit fiyatlarla Artvin ili ekonomisi içinde tarım<br />
sektörü % 20,9’luk paya sahiptir. Bu oranın % 15,7’si çiftçilik <strong>ve</strong> hayvancılık, % 4,7’si<br />
ormancılık <strong>ve</strong> % 0,5’i balıkçılık alt sektörlerine aittir. İl ekonomisinde tarım sektörünün 2001<br />
yılı itibariyle gelişme hızı % 3.6 olarak gerçekleşmiştir (İl Gelişim Planı 2005).<br />
Sanayi<br />
Artvin ili coğrafi konumunun sonuçları sebebiyle hammadde <strong>ve</strong> tüketim pazarlarına<br />
uzaktır. Bunun sonucunda il genelinde sanayi sektörü gelişememiştir. Özel sektör ile yatırım<br />
yapma konusunda isteksizdir. Fakat devlet ormancılık, madencilik <strong>ve</strong> tarım sektörlerinde;<br />
orman ürünleri, bakır madeni <strong>ve</strong> çay gibi hammadde kaynaklarını değerlendirmeye yönelik<br />
olarak gerçekleştirdiği yatırımlarla il sanayinin itici gücü olmuştur. Ancak, son yıllarda yapılan<br />
özelleştirmelerle birlikte söz konusu yatırımlardaki devlet payı da giderek azalmış <strong>ve</strong> böylece<br />
sanayileşmesi yeterince gelişmemiş olan ilde, sektör mevcut durumundan daha da geriye<br />
gitmiştir.<br />
Tablo IV.3.1.2. Artvin İli Sanayi Sektörünün 2000 Yılı İtibariyle Durumu (1987 Yılı Fiyatlarıyla)<br />
Hizmetler<br />
Artvin ilinde 2001 yılı itibariyle hizmet sektörünün 1987 sabit fiyatlarıyla il GSYİH’sı<br />
içindeki payı % 61,4 olup, hizmet sektörü kapsamında ki en büyük il GSYİH’sı içinde %<br />
24,7’lik oranla ulaştırma <strong>ve</strong> haberleşme alt sektörüne aittir. Onu il genelinde tarımın ardından<br />
% 20,3 ile üçüncü sırada yer alan ticaret sektörü izlemektedir. Hizmet sektörü kapsamında<br />
inşaat, mali kuruluşlar, konut sahipliği vb diğer alt sektörlerin payı ise oldukça düşüktür(Artvin<br />
İl Özel İdaresi Stratejik Planı).<br />
50
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Turizm<br />
Artvin ili zengin bir turizm potansiyeline sahiptir. Artvin ilinin turizm potansiyeli<br />
aşağıdaki başlıklar altında toplanabilir:<br />
Doğa Turizmi<br />
▪ Jeep safari turizmi,<br />
▪ Foto safari turizmi,<br />
▪ Botanik turizmi,<br />
▪ Kuş gözlemciliği,<br />
▪ Kamp <strong>ve</strong> karavan turizmi,<br />
▪ Deniz turizmi<br />
Sportif Amaçlı Turizm<br />
▪ Dağ <strong>ve</strong> doğa yürüyüşü,<br />
▪ Atlı doğa yürüyüşü,<br />
▪ Rafting, kano <strong>ve</strong> nehir kayağı,<br />
▪ Av turizmi,<br />
▪ Sportif olta balıkçılığı.<br />
Kırsal Turizm<br />
▪ Tarım turizmi,<br />
▪ Çiftlik turizmi,<br />
▪ Yayla turizmi,<br />
▪ Festival <strong>ve</strong> Gençlik turizmi.<br />
Ticaret<br />
Artvin ili ticaret sektörü, küçük esnaf <strong>ve</strong>ya işletmelerden meydana gelen, başta çay<br />
olmak üzere mey<strong>ve</strong> sebze ağırlıklı tarımsal ürünler, balık <strong>ve</strong> süt gibi hayvansal ürünler, gıda<br />
maddeleri, giyim, ev araç <strong>ve</strong> gereçleri, bakır <strong>ve</strong> pirit cevheri, inşaat malzemeleri ile diğer<br />
tüketim mallarının alım <strong>ve</strong> satımlarının yapıldığı nispeten içe dönük bir yapı arz etmektedir(İl<br />
Özel İdaresi Stratejik Planı). Fakat sınır ili olması sebebiyle dış ticaret faaliyetleri gelişmiştir.<br />
Özellikle Sarp Sınır Kapısı’nın açılmasından sonra, sınır ili olarak Artvin’in, başta Gürcistan<br />
olmak üzere yakın Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) ülkeleriyle sosyal <strong>ve</strong> ekonomik<br />
ilişkileri önemli bir gelişim göstermiştir.<br />
ARDAHAN<br />
Tarım<br />
Proje güzergâhının geçtiği Ardahan ilinin coğrafi <strong>ve</strong> iklim özellikleri yörenin<br />
ekonomisinin tarım <strong>ve</strong> hayvancılığa dayanmasına neden olmuştur. Ancak hayvancılığın son<br />
20 yıla kadar <strong>ve</strong>rimli olmadığı görülmüştür. Son dönemlerde yapılan çalışmalarla hayvan ırkı<br />
iyileştirilmiş, yörede kültür <strong>ve</strong> melez hayvan varlığı artırılmıştır. İlde tarımsal üretim<br />
yapılabilecek geniş ovalar bulunmasına rağmen, rakımın yüksekliği <strong>ve</strong> iklimin çok ağır olması<br />
tarımsal üretimde çeşitliliği az olmasına, endüstriye yönelik tarım ürünlerinin<br />
yetiştirilememesine neden olmaktadır (TÜİK).<br />
Ardahan’da toplam 484.300 hektar alanın, 285.678 hektarı (% 59) çayır <strong>ve</strong> mera<br />
arazisi, 84.251 hektarı (% 17,4) tarım arazisi, 82.314 hektarı (% 17) tarım dışı arazi <strong>ve</strong><br />
31.957 hektarı (% 6,6) ormanlık <strong>ve</strong> fundalık arazi niteliğindedir.<br />
51
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Şekil IV.3.1.1 Ardahan İli Arazi Dağılımı<br />
Toplam 84.251 hektar olan tarım arazisinin % 56,9’u (47.975 hektar) sulanabilir<br />
nitelikteki tarım arazisidir(Serhat Kalkınma Ajansı).<br />
Hayvancılık<br />
İl ekonomisinde büyük baş hayvan <strong>ve</strong> küçükbaş hayvan yetiştiriciliği oldukça önemli bir yere<br />
sahiptir. Hayvancılık sektöründe süt hayvancılığı ön planda bulunmaktadır.<br />
Ardahan’da yaklaşık olarak 160,000 (2010) ton/yıl süt üretimi gerçekleştirilmektedir. Üretilen<br />
sütün % 99,45’i inek sütü, % 0,45’i koyun sütü <strong>ve</strong> % 0,01’i keçi <strong>ve</strong> manda sütünden<br />
oluşmaktadır. Ardahan, Türkiye süt üretiminin yaklaşık olarak % 1,2’sini karşılamaktadır.<br />
Ardahan’ın sahip olduğu (2010) 248,361 adet büyükbaş hayvan <strong>ve</strong> 35,969 adet<br />
küçükbaş hayvan varlığı ile Türkiye ortalamasının üstünde bir hayvan varlığına sahiptir.<br />
Ardahan, Türkiye koyun varlığının % 1’ine <strong>ve</strong> sığır varlığının % 2,5’ine sahiptir(Serhat<br />
Kalkınma Ajansı).<br />
Arıcılık-Kafkas Arısı<br />
Kafkas Arısı dünyada bilinen <strong>ve</strong> ekonomik değere sahip çok önemli dört arı ırkından<br />
birisidir. Ardahan ili bu ırkın ülkemizdeki gen kaynağı durumundadır. Ülkemizdeki tek Gen<br />
Merkezi Müdürlüğü Ardahan’da bulunmaktadır. İl genelinde yaklaşık olarak bugün için<br />
34.152 adet arı kovanı mevcut olup, 900 ton/yıl (2010) bal üretiminin gerçekleştirilmektedir.<br />
Ayrıca 2003 yılında Ardahan Arıcılar Birliği kurularak, bugün itibariyle 550 üyesi ile 38.000<br />
koloni sayısıyla arıcılığa hizmet etmektedir. Birlik üyelerine Devlet tarafından Kovan Desteği<br />
(kovan başı 6 TL, Posof İlçesinde: 16TL) <strong>ve</strong> kredi destekleri <strong>ve</strong>rilmektedir(Serhat Kalkınma<br />
Ajansı).<br />
Kaz Yetiştiriciliği<br />
Kanatlı hayvan yetiştiriciliğinde, İl için en önemli kanatlı kümes hayvanı kazdır. Türkiye<br />
kaz varlığının (10 yıllık ortalama; 1.592.000 adet) %15,70’i (ortalama; 250.000 adet)<br />
Ardahan’da bulunmaktadır. İl’de öz tüketime yönelik yapılan kaz eti üretimi önemli bir yer<br />
tutmaktadır. Yıllık ortalama 250.000 adet kaz varlığının 200.000’i kış tüketimine yönelik<br />
kesilmektedir. Ortalama 4-7 kg karkas <strong>ve</strong> 1-1,5 kg yağ <strong>ve</strong>rimi bulunmaktadır. Bölgede, 1.000<br />
tonun üzerinde üretilen kaz eti <strong>ve</strong> yağı çoğunlukla aile içi tüketimde değerlendirilmektedir.<br />
İlin iklim <strong>ve</strong> mera yapısının uygun olması nedeniyle; kaz üretimi ticari amaçlı yapılabilecek<br />
önemli bir potansiyeldir. Mevcut haliyle yıllık 1.000 tonun üzerinde et <strong>ve</strong> yağ üretimi ile 25 ton<br />
civarında tüy üretimi gerçekleştirilmektedir(Serhat Kalkınma Ajansı).<br />
Sanayi<br />
İl genelinde bulunan küçük çaplı sanayi işletmelerinin tamamına yakını süt <strong>ve</strong> süt<br />
ürünlerinin üretimine yöneliktir. Bölgede sanayinin yeterince gelişmemesinin en önemli<br />
nedenleri altyapı eksikliği, iklim koşulları, önemli ticaret merkezlerinden uzak olması, göç <strong>ve</strong><br />
buna bağlı olarak sermayenin il dışına çıkmasıdır. 1995 yılından itibaren tarım <strong>ve</strong> hayvancılık<br />
gibi yörenin geleneksel ekonomik faaliyetlerinin yanında, yeni bir ekonomik kaynak olarak<br />
Sınır Ticareti eklenmiştir. Gürcistan ile Posof ilçesi arasındaki Türkgözü Sınır Kapısı’ndan<br />
yapılan sınır ticareti bu dönemde ildeki ticari canlılığı artırmış <strong>ve</strong> yöre ekonomisine büyük<br />
52
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
katkı sağlamıştır(TÜİK).<br />
Ticaret<br />
Ardahan ile Gürcistan arasında Posof-Türkgözü <strong>ve</strong> Çıldır-Aktaş sınır kapıları<br />
bulunmaktadır. Türkgözü Gümrük Kapısı 1995 yılından beri faaliyettedir. Ardahan’ın Posof<br />
ilçesi ile Gürcistan arasında bulunan Türkgözü Sınır Kapısından 2008 yılında Özel Fatura ile<br />
İhracat 1.097.800 $ , İthalat ise 44.172 $ olarak gerçekleşmiştir(Serhat Kalkınma Ajansı).<br />
IV.3.2. Nüfus (Yöredeki Kentsel <strong>ve</strong> Kırsal Nüfus, Nüfus Hareketleri, Göçler, Nüfus<br />
Artış Oranları, Diğer Bilgiler)<br />
Bu projenin inşaat <strong>ve</strong> işletme aşamalarında olası sosyo-ekonomik etkilerin en belirgin<br />
olması tahmin edilen bölge, proje alanı yakın çevresindeki yerleşim alanıdır. Artvin ili Borçka,<br />
Ardanuç <strong>ve</strong> Şavşat İlçeleri <strong>ve</strong> Ardahan ili Posof İlçeleri <strong>ve</strong> civarlarındaki kasaba <strong>ve</strong> köyler<br />
birinci öncelikli olarak sosyo-ekonomik yönden etkilenecek yerleşim yerleridir.<br />
Artvin<br />
2008 yılı adrese dayalı nüfus kayıt sistemine göre Artvin’in nüfusu 166.584 kişidir.<br />
Nüfusun 89.614’ü (% 53,79) şehirlerde, 76.970’i (% 46,21) ise bucak <strong>ve</strong> köylerde<br />
yaşamaktadır. Şehirleşme oranı % 53,79 (Türkiye genelinde % 74,96), Artvin dışarıya sürekli<br />
göç <strong>ve</strong>ren illerden olup kilometrekare başına düşen kişi sayısı ise 22,4’dür. İl merkezi nüfusu<br />
2008 yılı adrese dayalı nüfus kayıt sistemine göre 32.272 kişidir. 380 kV Borçka TM– Sınır<br />
(Gürcistan) EİH projesinin etkilemesi beklenen Artvin İli Borçka, Şavşat, Ardanuç ilçelerinin<br />
şehir <strong>ve</strong> köylerine göre nüfus bilgileri Tablo’da <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Artvin il geneli <strong>ve</strong> bağlı ilçelerin 2007/2008 yılı nüfus göstergeleri incelendiğinde, il<br />
genelinde nüfusun (%o 0,04) azaldığı, Borçka ilçesinin (%o 0,02) arttığı, Şavşat ilçesinin (%o<br />
0,03), azaldığı <strong>ve</strong> Ardanuç ilçesin de ise (%o 0,01) azaldığı görülmektedir.<br />
Tablo IV.3.2.1. İlçeler İtibariyle Nüfus Göstergeleri<br />
Proje alanı Artvin İli Borçka, Şavşat <strong>ve</strong> Ardanuç İlçeleri sınırları içerisinde bulunmaktadır.<br />
Ardanuç: Nüfusu 14.474, rakımı 740 m, yüzölçümü ise 989 km2’dir. Ardanuç’a bağlı 48 köy<br />
bulunmakta olup, Artvin il Merkezine uzaklığı 24 km’dir. Nüfus yoğunluğu 15’dir.<br />
Kanalizasyon uzunluğu 20 km, ihtiyaç duyulan kanalizasyon şebekesi uzunluğu 5 km’dir.<br />
İlçenin su abone sayısı 1978 olup, yıllık su tüketimi 154 290 m3’tür.<br />
53
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Borçka: Nüfusu 27.666, rakımı 125 m, yüzölçümü ise 799 km 2 ’dir. Toplam köy sayısı 48 olan<br />
ilçenin, Artvin il merkezine uzaklığı 31 km’dir. Nüfus yoğunluğu 32’dir. Kanalizasyon<br />
uzunluğu 0.8 km, ihtiyaç duyulan kanalizasyon şebekesi uzunluğu 0.4 km’dir. İlçenin su<br />
abone sayısı 4 156’dir.<br />
Şavşat: Nüfusu 25.406, rakımı 1100 m, yüzölçümü ise 1377 km 2 ’dir. Artvin-Şavşat arası 68<br />
km’dir. Yıllık su tüketimi 222 000 m 3 ’tür(Artvin İl Gelişme Planı Çevre <strong>ve</strong> Mekânsal Gelişme<br />
Sektörü Raporu).<br />
Ardahan<br />
Ardahan’ın 2008 yılı sayım sonuçlarına göre toplam nüfusu 112.242 kişi olup; bunun 36.502<br />
(% 33) kişisi kent nüfusu, 75.740 (% 67) kişisi de kır nüfusudur. Ardahan İlinin, ilçelere göre<br />
kent-kır nüfuslarının yıllara göre artış hızını gösteren tablo aşağıda görüldüğü gibidir.<br />
Tablo IV.3.2.2. Ardahan İli İlçelere göre Kır-Kent Nüfusları (2000-2008)<br />
ARDAHAN 2000 2008 Nüfus Artış Hızı<br />
İlçe Adi Toplam Şehir Köy Toplam Şehir Köy<br />
Merkez 44,794 17,274 27,520<br />
40,875 16,923 23,952<br />
Çıldır 14,869 2,415 12,454<br />
11,800 1,915 9,885<br />
Damal 8,677 2,571 6,106<br />
7,108 3,882 3,226<br />
Göle 37,814 10,478 27,336<br />
32,578 7,588 24,990<br />
Hanak 14,873 4,432 10,441<br />
10,666 4,176 6,490<br />
Posof 12,729 2,555 10,174<br />
9,215 2,018 7,197<br />
Toplam 133,756 39,725 94,031<br />
112,242 36,502 75,740<br />
Kaynak: TUİK, Bölgesel Göstergeler<br />
54<br />
-8.75<br />
-20.64<br />
-18.08<br />
-13.85<br />
-28.29<br />
-28.31<br />
-16.08<br />
Türkiye’de 1990–2000 döneminde kentleşme oranı %64,90, Doğu Aanadolu<br />
Bölgesi’nde, %53,05 iken Ardahan’ın aynı dönemdeki kentleşme oranı %29,7 olarak tespit<br />
edilmiştir. Ardahan’ın yeni bir kent olması kentleşme oranındaki düşüklükle yakından<br />
ilişkilidir. Nüfusun kırsal yapısı, sosyal yapının <strong>ve</strong> gündelik yaşamın geleneksel özelliklerini<br />
korumasına sebep olmaktadır.<br />
Cinsiyet<br />
Şekil IV.3.2.1. Ardahan İli Kır-Kent Nüfus Oranları, 2008<br />
Kaynak: Kent Yapı Planlama Ltd. Şti. Bünyesinde Hazırlanmıştır.<br />
2009 yılı sayımına göre Ardahan ili toplam nüfusunun 56,093 kişisi erkek, 52,076<br />
kişisi de kadın nüfustan oluşmaktadır. Çıkan sonuçları 2000 yılı <strong>ve</strong>rileri ile kıyasladığımızda<br />
her iki cinsiyette de belirli nüfus kaybedildiği görülmektedir.
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Tablo IV.3.2.3 Ardahan İli Cinsiyet Oranları<br />
Ardahan ili Cinsiyet Oranları,2000-2009<br />
Sayım Yılı Toplam Erkek Oranı(%) Kadın Oranı(%)<br />
2000 133756 69833 52.21 63923 47.79<br />
2009 108169 56093 51.86 52076 48.14<br />
Kaynak: TUİK, Bölgesel İstatistikler (2000-2009)<br />
Şekil IV.3.2.2 Ardahan İli Kadın-Erkek Nüfus Oranları, 2008<br />
Kaynak: Kent Yapı Planlama Ltd. Şti. Bünyesinde Hazırlanmıştır.<br />
Yaş grupları<br />
Ardahan ili toplam nüfus içerisinde yaş grupları dağılımına bakıldığında 31.532 kişi ile<br />
0-14 yaş grubunun toplam nüfustan %27.97‘lik pay aldığını söyleyebiliriz. 15-64 yaş grubu<br />
70.945 kişi ile %62.94’lük pay almakta olup 65 yaş üstü 10.244 kişi ile %9.09’luk pay<br />
almaktadır.<br />
Şekil IV.3.2.3 Ardahan İli Yaş Grubu Dağılımı<br />
Kaynak: Kent Yapı Planlama Ltd. Şti. Bünyesinde Hazırlanmıştır.<br />
Hane Halkı Sayısı <strong>ve</strong> Büyüklüğü<br />
Ardahan İli 2000 <strong>ve</strong> 2008 yılları sayım sonuçlarına göre toplam hane halkı<br />
büyüklüklerinin 5,7 kişiden 4,6’ya düştüğü görülür. Ardahan ili hane halkı büyüklüğü tüm<br />
planlama bölgesi hane halkı büyüklüğü ortalamasının altında kalmakla beraber, Türkiye<br />
ortalamalarının üstündedir.<br />
Tablo IV.3.2.4 Ardahan İli Hane Halkı Büyüklüğü<br />
Birimler<br />
2000 2008<br />
Genel Ortalama İl <strong>ve</strong> İlçe Merkezleri (Şehir) Belde <strong>ve</strong> Köyler Genel Ortalama<br />
Ardahan 5.7 4.11 4.84 4.6<br />
Planlama Bölgesi 6.4 5 5.9 5.5<br />
Türkiye 4.5 3.9 4.2 3.97<br />
Kaynak: TUİK; Bölgesel İstatistikler, 2008<br />
55
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Göç Durumu<br />
Ardahan İli nüfus hareketlerine bakıldığında ilin genelde göç <strong>ve</strong>rdiği görülmektedir.<br />
2000 yılı göç durumuna göre ilin aldığı göç miktarı 8.791 kişi, <strong>ve</strong>rdiği göç miktarı ise<br />
22.317’dir. 2000 yılı net göç sayısı – 13.526’ kişidir. Net göç hızı %-106,72’dir. 2009 yılı<br />
<strong>ve</strong>rilerine bakıldığında ise dışarıya <strong>ve</strong>rilen göçte azalma olmasına rağmen ilin yinede nüfus<br />
kaybetmeye devam ettiği görülür. Ardahan‘ın 2000 yılı yurtdışından aldığı göç miktarı 287’dir.<br />
Tablo IV.3.2.5 Ardahan İli Göç Durumu<br />
2000 2009<br />
Aldığı<br />
Göç<br />
Verdiği<br />
Göç<br />
Ardahan<br />
Planlama<br />
8,791 22,317<br />
Bölgesi 74,258 133,689<br />
Kaynak: TUİK, Göç İstatistikleri<br />
Eğitim <strong>ve</strong> Okuryazarlık<br />
Net<br />
Göç<br />
-<br />
Net Göç<br />
Hızı<br />
56<br />
Aldığı<br />
Göç<br />
Verdiği<br />
Göç<br />
Net<br />
Göç<br />
Net Göç<br />
Hızı<br />
13.526 -106.72 3,775 7,033 -3.258 -29.67<br />
-<br />
59.431 -58.405 30,097 53,292<br />
-<br />
23.195 -20.21<br />
Ardahan il geneli 15 yaş üstü kadın <strong>ve</strong> erkek okuma yazma oranları incelendiğinde,<br />
1990 yılında %32.49 olan okuma yazma bilmeyen kadın oranı, 2000 yılında % 23.92’ye,<br />
2009 yılında ise 22.55’e düşerken; 1990 yılında %14.83 olan okuma yazma bilmeyen erkek<br />
oranı, 200 yılında 7,6’ya <strong>ve</strong> 2009 yılında da 5.54’e kadar düşmüştür.<br />
Tablo IV.3.2.5 Ardahan İli Okuryazarlık <strong>ve</strong> Eğitim Durumuna Göre Nüfus (1990-2000-2009)<br />
ARDAHAN<br />
Okuma<br />
Yazma<br />
bilmeyen<br />
Okumayazma<br />
bilen fakat<br />
bir okul<br />
bitirmeyen<br />
İlkokul<br />
Mezunu<br />
Ortaokul<br />
<strong>ve</strong>ya<br />
dengi<br />
okul<br />
mezunu<br />
Lise<br />
<strong>ve</strong>ya<br />
Dengi<br />
okul<br />
mezunu<br />
1990 KADIN 32.49 19.22 42.37 3.09 2.38 0.45<br />
ERKE<br />
K 14.83 21.17 47.88 7.85 6.28 1.99<br />
2000 KADIN 23.92 25.94 37.38 3.21 6.02 1.37<br />
ERKE<br />
K 7.62 24.61 38.5 8.49 14.56 3.7<br />
Yüksekok<br />
ul <strong>ve</strong>ya<br />
fakülte<br />
mezunu<br />
Yüksek<br />
Lisans<br />
Mezunu<br />
2009 KADIN 22.58 11.18 36.24 16.8 9.93 3.14 0.11 0.02<br />
ERKE<br />
K 5.54 8.85 36.74 22.2 20.79 5.53 0.32 0.03<br />
Kaynak: TUİK,Bölgesel İstatistikler<br />
Doktara<br />
Mezunu<br />
Yıllara göre çıkan sonuçlar göz önünde bulundurulduğunda, ilde okuma yazma<br />
bilmeyen kadınların oranının, erkeklere kıyasla hala ne kadar yüksek olduğu görülmektedir.
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Şekil IV.3.2.4 Ardahan İli 15 Yaşüstü Kadın <strong>ve</strong> Erkeklerin Yıllara Göre Eğitim Durumu (1990-2000-2009)<br />
Kaynak: Kent Yapı Planlama Ltd. Şti. Bünyesinde Hazırlanmıştır.<br />
Ardahan ilinin, Planlama Bölgesi <strong>ve</strong> Türkiye içindeki okuma yazma <strong>ve</strong> okullaşma<br />
oranlarına bakıldığında ise, ildeki 2009 yılı Okuma yazman bilmeyenlerin oranının, planlama<br />
bölgesine göre düşük olmasına rağmen Türkiye geneline göre yüksek olduğu gözlenir.<br />
Tablo IV.3.2.5 Ardahan İlinin Türkiye <strong>ve</strong> PlanlamaBölgesine Göre Eğitim Durumu (%), 2009<br />
Okuma<br />
Yazma<br />
bilmeye<br />
n<br />
Okumayazma<br />
bilen<br />
fakat bir<br />
okul<br />
bitirmeye<br />
n<br />
İlkokul<br />
Mezun<br />
u<br />
İlköğretim/Ortaok<br />
ul mezunu<br />
Lise<br />
<strong>ve</strong>ya<br />
Dengi<br />
okul<br />
mezun<br />
u<br />
Yüksekok<br />
ul <strong>ve</strong>ya<br />
fakülte<br />
mezunu<br />
İlköğreti<br />
m<br />
Okullaşm<br />
a Oranı<br />
(Ardahan, Kars, Iğdır, Ağrı Planlama Bölgesi, 1/100.000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı)<br />
57<br />
Ortaöğreti<br />
m<br />
Okullaşma<br />
Oranı<br />
Ardahan 13.72 9.93 36.87 19.34 15.51 4.38 93.68 62.00<br />
Planlam<br />
a<br />
Bölgesi 20.01 15.83 27.51 17.86 14.41 4.10 95.28 39.52<br />
Türkiye 9.18 6.37 36.62 18.03 20.52 8.54 96.50 58.52<br />
Kaynak: TUİK, Bölgesel İstatistikler, 2009<br />
Doğurganlık, Bebek <strong>ve</strong> Çocuk Ölüm Hızları<br />
Ardahan ili bebek ölüm hızına bakıldığında 2000 yılı <strong>ve</strong>rilerine göre bu oranın %77<br />
civarında olduğu görülmektedir.<br />
Tablo IV.3.2.6 Ardahan İli Doğurganlık, Bebek <strong>ve</strong> Çocuk Ölüm Hızları<br />
Sayım<br />
yılı<br />
(45-49<br />
yaş)<br />
Toplam<br />
kadın<br />
sayısı<br />
Canlı<br />
doğan<br />
çocuk<br />
sayısı<br />
Ort.<br />
canlı<br />
doğan<br />
çocuk<br />
sayısı<br />
Son bir yıl<br />
içinde<br />
canlı doğan<br />
çocuk sayısı<br />
Toplam<br />
doğurganlı<br />
k hızı<br />
Katkılı<br />
yenilenm<br />
e hızı<br />
Çocuk<br />
sahibi<br />
olmada<br />
ortalama<br />
yaş<br />
Bebek<br />
ölüm<br />
hızı<br />
%○<br />
2000 2.867 16.881 5.89 2.800 2,95 1,44 28.05 77 21<br />
Çocuk<br />
ölüm<br />
hızı<br />
%○
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Posof<br />
Ardahan Posof ilçesi toplam nüfusu 9.215, şehir nüfusu ise 2.018. Bu <strong>ve</strong>rilere göre<br />
İlçenin %22 i şehirde %78’i köylerde yaşamaktadır. İlçenin 2008 cinsiyete göre nüfus<br />
<strong>ve</strong>rilerine bakıldığında ise oranların birbirlerine yakın olduğu görülmektedir.<br />
Şekil IV.3.2.4 Ardahan İli Posof ilçe Kır <strong>ve</strong> Kent Oranları (2008)<br />
01.01.2008–23.05.2008 tarihleri arasında 166 Doğum, 255 Ölüm, 44Evlenme <strong>ve</strong> 5 Adet<br />
Boşanma, olayı meydana gelmiştir. Son beş yılda nüfus artış oranı yıllık % 1,7’dir(Ardahan,<br />
Kars, Iğdır, Ağrı Planlama Bölgesi, 1/100.000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı).<br />
IV.3.3. Yöredeki Sosyal Altyapı Hizmetleri (Eğitim, Sağlık, Kültür Hizmetleri <strong>ve</strong> Bu<br />
Hizmetlerden Yararlanılma Durumu)<br />
III.3.3.1. Eğitim<br />
Artvin<br />
Artvin erkek nüfusu içerisinde % 16,9 oranında yer alan okuma yazma bilmeyen nüfus,<br />
henüz okula başlamayanlardan oluşmaktadır. Öte yandan, 10-54 yaşları arasındaki<br />
gruplarda okuma yazma bilmeyenlerin oranı % 5’lerin altında, bir başka ifadeyle, çok düşük<br />
oranlarda kalırken, 65 yaş üstü nüfus içinde okuma yazma bilmeyenler ise % 21,5’lik oranla<br />
önemli bir yekun oluşturmaktadır. Artvin genelinde erkek nüfusun eğitim durumuna genel<br />
olarak bakıldığında, sadece ilkokul+ilköğretim mezunu olanların % 39,4’lük oranla ilk sırada<br />
oldukları, bir okul bitirmeyip okuma yazma bilenlerin ise % 18,4 ile ikinci sırada yer aldığı<br />
görülmektedir. Yine erkekler arasında okuma yazma bilmeyenler % 5,6 iken, bir yüksek<br />
öğretim kurumundan mezun olanlar ise % 6,3 oranındadır.<br />
İlkokul+ilköğretimden mezun olma oranları dışında, tüm kriterler açısından erkeklerle<br />
karşılaştırıldığında, kadınlar açısından olumsuz bir tablo ortaya çıkmaktadır. Nitekim 2000 yılı<br />
için Türkiye genelinde lise, lise dengi meslek okulu <strong>ve</strong> yüksek öğretim mezunu erkek oranı %<br />
26,2 iken (İl Gelişim Planı 2005) il genelinde bu oran % 25,7 ile ülke ortalamasının çok az<br />
altında gerçekleşmiştir. Ancak, lise, lise dengi meslek okulu <strong>ve</strong> yüksek öğretim mezunu oranı<br />
kadınlar için Türkiye genelinde % 14,5 iken (İl Gelişim Planı 2005), il genelinde % 11,2 ile<br />
ülke ortalamasının altındadır. Bir başka ifadeyle, eğitim imkânlarından faydalanma<br />
noktasında, ülke genelinde var olan kadın erkek arasındaki dengesizlik, Artvin ilinde de<br />
mevcuttur. Hatta, Artvin ilinde kadınlar, eğitim imkânlarından yararlanmaya ilişkin olarak,<br />
hemcinslerine ait bir çok kriter açısından ülke ortalama değerlerinden de geridedirler.<br />
58
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Öte yandan, eğitim durumunu bir de yerleşim yerleri <strong>ve</strong> cinsiyet yönünden kısaca<br />
değerlendirmek gerekirse, 25 <strong>ve</strong> daha yukarı yaştaki nüfus içinde en az ortaokul mezunu<br />
olanların payı, tüm yerleşim yerlerinde, erkek nüfus için kadın nüfustan oldukça yüksektir. İl<br />
merkezinde en az ortaokul mezunu olanların oranı erkeklerde % 62 <strong>ve</strong> kadınlarda % 32<br />
düzeyinde iken, köylerde bu oran erkeklerde % 23 <strong>ve</strong> kadınlarda % 5 olmaktadır. (İl Gelişim<br />
Planı 2005) Dolayısıyla, il genelinde eğitim açısından kadınlar aleyhine olan durum, yerleşim<br />
yerleri özelinde de kendini göstermektedir(Artvin İl Özel İdaresi Stratejik Planı).<br />
Ardahan<br />
Ardahan ilinde genel olarak eğitime önem <strong>ve</strong>rilmektedir. Ancak yaşanan yoğun göç <strong>ve</strong><br />
bölgedeki eğitim kadrolarının bölgede kalıcı olmamaları nedeniyle eğitime <strong>ve</strong>rilen önem<br />
başarı göstergelerinde karşılığını hakkıyla bulamamaktadır. İldeki eğitim göstergeleri şu<br />
şekildedir;<br />
Okuma yazma bilmeyenlerin nüfusa oranı yüzde 13,72 (TRA2 Bölgesi oranı yüzde<br />
20,01; Türkiye oranı yüzde 9,18), İlkokul mezunlarının nüfusa oranı yüzde 36,87 (TRA2<br />
Bölgesi oranı yüzde 27,51; Türkiye oranı yüzde 36,62), İlköğretim/Ortaokul mezunlarının<br />
nüfusa oranı yüzde 19,34 (TRA2 Bölgesi oranı yüzde 17,86; Türkiye oranı yüzde 18,03), Lise<br />
<strong>ve</strong>ya dengi okul mezunlarının nüfusa oranı yüzde 15,51 (TRA2 Bölgesi oranı yüzde 14,41;<br />
Türkiye oranı yüzde 20,52), Yüksekokul <strong>ve</strong>ya fakülte mezunlarının nüfusa oranı yüzde 4,38<br />
(TRA2 Bölgesi oranı yüzde 4,10; Türkiye oranı yüzde 8,54), Ardahan’da ilköğretimde<br />
öğretmen başına düşen öğrenci sayısı 20 (Türkiye ortalaması 24), genel ortaöğretimde 26<br />
(Türkiye ortalaması 21) <strong>ve</strong> teknik/mesleki ortaöğretimde 25’dir. (Türkiye ortalaması 18)<br />
Ardahan’da 2009-2010 eğitim-öğretim döneminde toplam 12.757 ilköğretim öğrencisi<br />
öğrenim görmekte olup, bu rakamın 6.108’si kız öğrencilerden oluşmaktadır.<br />
Ardahan’ın eğitimi konusunda yaşanan en büyük gelişme 2008 yılında Ardahan<br />
Üni<strong>ve</strong>rsitesi’nin kurulmasıdır. Üni<strong>ve</strong>rsitede lisansüstü eğitimde; Sosyal Bilimler Enstitüsü <strong>ve</strong><br />
Fen Bilimleri Enstitüsü; Fakülte bazında; İnsani Bilimler <strong>ve</strong> Edebiyat Fakültesi, İktisadi <strong>ve</strong><br />
İdari Bilimler Fakültesi Mühendislik Fakültesi bulunurken, yüksekokul olarak; Beden Eğitimi<br />
<strong>ve</strong> Spor Yüksekokulu, Ardahan Meslek Yüksekokulu, Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu<br />
bulunmaktadır. Bunun yanı sıra, Ardahan Üni<strong>ve</strong>rsitesi bünyesinde 4 araştırma merkezi<br />
faaliyet göstermektedir. Bunlar; Türk Dili Öğretimi Uygulama <strong>ve</strong> Araştırma Merkezi, Kafkasya<br />
<strong>ve</strong> Orta Asya Araştırmaları Merkezi, Kafkas Arı <strong>ve</strong> Arıcılık Uygulama <strong>ve</strong> Araştırma Merkezi<br />
<strong>ve</strong> Çevre <strong>ve</strong> Doğal Hayat Uygulama <strong>ve</strong> Araştırma Merkezi’dir.<br />
Ardahan Üni<strong>ve</strong>rsitesinde toplam 1.931 öğrenci öğrenim görmektedir. Toplam akademik<br />
personel sayısı, 6 Profesör,2 Doçent, 16 Yardımcı Doçent, 1 uzman, 41 Öğretim Görevlisi,<br />
11 Okutman <strong>ve</strong> 60 Araştırma Görevlisi olmak üzere 137’dir. Bunun yanı sıra istihdama<br />
yönelik eğitim konusunda, Halk Eğitim Müdürlüğü tarafından <strong>ve</strong>rilen meslek edindirme <strong>ve</strong> el<br />
becerilerini geliştirme kurslarına katılarak, el becerilerini geliştiren aile bireyleri kendi<br />
evlerinde ahşap malzemeleri işleyerek süs eşyası, ahşap mutfak eşyası yaparak bunları<br />
satıp aile bütçelerine ek gelir sağlayabilmektedir(Serhat Kalkınma Ajansı).<br />
III.3.3.2. Sağlık<br />
Artvin<br />
Artvin’de hekim başına düşen nüfus 2002 yılında 772 ile Türkiye ortalamasının<br />
altındadır. 2003’de ise 836 ile Türkiye ortalamasının üstüne çıkılmıştır. Gelişmiş ülkelerde<br />
hekim başına düşen nüfus 300-500 arası olduğundan bu ülkelerle kıyaslandığında hayli<br />
geride kalındığı gözlenmektedir.<br />
Yardımcı sağlık personeli (ebe, hemşire <strong>ve</strong> sağlık memuru) sayısı açısından ise ebede<br />
880 hemşirede, 598 sağlık memurunda ise 2181 ile Türkiye ortalamasının altındadır. Sağlıkta<br />
problemlerin çözümünde önemli etkenlerden biri yeterli <strong>ve</strong> eğitimli insan gücüdür. Artvin<br />
59
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Devlet Hastanesin de uzman doktor doluluk oranı % 18, pratisyen hekim doluluk oranı % 13<br />
<strong>ve</strong> hemşire kadro doluluk oranı ise % 42,5’tir.<br />
Artvin Halk Sağlığı Laboratuar Müdürlüğünde 3 sağlık memuru, 1 lab. teknisyeni, 2<br />
hemşire <strong>ve</strong> 6 genel idari personelle hizmet <strong>ve</strong>rmektedir. Laboratuarda gıda <strong>ve</strong> kimya<br />
mühendisi bulunmamaktadır. Artvin ili sağlık ocakları personel durumları incelendiğinde; diş<br />
hekimi kadrolarında sadece bir kişi olduğu, ayrıca laboratuar teknisyeninin ise olmadığı<br />
gözükmektedir. Artvin Devlet hastanesinde ise toplam standart kadronun %68,5’i dolu iken,<br />
sağlık memurunda %216, ebede %266, memurda %180, hizmetlide %110, şoförde %128,<br />
aşçıda %300 <strong>ve</strong> terzi kadrosunda ise %450 ile standart kadronun çok üzerine<br />
çıkılmıştır(Artvin İl Özel İdaresi Stratejik Planı).<br />
Ardahan<br />
2009 Yılı itibariyle Ardahan’da, 1’i Ardahan Merkez <strong>ve</strong> 2’si de Posof <strong>ve</strong> Göle ilçelerinde<br />
olmak üzere toplam 3 Devlet Hastanesi, Çıldır İlçesinde ise 1 Sağlık Merkezi bulunmaktadır.<br />
Ardahan ilinde toplam yatak kapasitesi 155’tir. Yeterli teçhizatın ilde bulunmadığı<br />
durumlarda, Kars <strong>ve</strong> Erzurum illerinde tedavi görülebilmektedir. Ayrıca Ardahan’da 1 Ağız <strong>ve</strong><br />
Diş Sağlığı Merkezi, 1 Ana Çocuk Sağlığı Merkezi, 1 Verem Savaş Dispanseri, 1 Halk<br />
Sağlığı Laboratuarı, 25 Sağlık Ocağı <strong>ve</strong> 68 Sağlık Evi bulunmaktadır.<br />
Ardahan’da, 49 Uzman Hekim, 55 Pratisyen Hekim, 8 Diş tabibi, 248 Ebe <strong>ve</strong> Hemşire, 239<br />
Sağlık Memuru <strong>ve</strong> GİH personeli bulunmaktadır (Serhat Kalkınma Ajansı).<br />
III.3.3.3. Kültür<br />
Artvin<br />
İlde, yörenin 5000 yıllık tarihi geçmişi içinde yaşam medeniyetlerden kalan <strong>ve</strong><br />
günümüze kadar ulaşabilen, kendi türünde çok nadir manastır, kilise, kale <strong>ve</strong> köprüler<br />
bulunmaktadır. Bunların başlıcaları: Barhal Kilisesi, İşhan Manastır Kilisesi, Dörtkilise,<br />
Dolishane Kilisesi, Porta Manastır Kilisesi, Tibeti Kilisesi, Yeni Rabat Kilisesi, İbrika Şapeli,<br />
Artvin (Livane) Kalesi, Ardanuç Gevhernik Kalesi, Şavşat (Satlel) Kalesi, Ardanuç Ferhatlı<br />
Kalesi, Arhavi Ortacalar, Çifte Köprü, Berta Köprüsü, İskender Paşa Camii <strong>ve</strong> Türbeleri.<br />
Bunların dışında diğer cami <strong>ve</strong> türbeleri sıralayacak olursak, bunlar: Merkez İl<strong>çed</strong>e:<br />
Balcıoğlu Camii, Merkez Camii, Salihbey Camii, Aşağımaden Camii, Oruçlu Camii, Zeytinlik<br />
Camii, Merkez Zeytinlik Aşağı <strong>ve</strong> Yukarı Türbeler, Ardanuç’ta: Aydın Köyü Camii, Bereket<br />
Köyü Camii, Arhavi’de: Dikyamaç Camii, Ulukent Camii, Borçka’da: Muratlı Camii, Yeniyol<br />
Camii, Düzköy Camii, Murgul’da: Aslanlı Camii, Şavşat’ta: Kocabey Camii, Söğütlü Camii,<br />
Köprülü Camii, Köprülü Türbeleri, Yusufeli’de: Bakırtepe Camii, Yaylalar Camii, İnanlı Köyü<br />
Camii bulunmaktadır.<br />
Artvin ilinde 2 adet arkeolojik sit alanı, 2 adet doğal sit alanı <strong>ve</strong> 3 adet tarihi sit alanı<br />
olmak üzere toplam 7 adet sit alanı mevcuttur (Artvin İl Gelişme Planı Çevre <strong>ve</strong> Mekânsal<br />
Gelişme Sektörü Raporu).<br />
Ardahan<br />
Ardahan İli yaklaşık 3000 yıllık bir geçmişe sahip olup, MS. 628 yılında Hazar<br />
Türklerinin bir kolu olan Arda Türklerinin eline geçerek Ardahan adını almıştır. İlk olarak<br />
Yunanca yazılıp M.S. V. yüzyılda Gürcü diline çevrilen “Kartlis-Çkhovreba" adlı kitapta tarihin<br />
başlarında Kimmerlerin gelip Ardahan'ı da içerisine alan Kafkasların Güneyine hâkim<br />
oluşlarını anlatmaktadır. MS 1068 yılında Alparslan tarafından fethedilerek Selçukluların<br />
egemenliğine geçmiş, 1239’da Moğol Cengiz İmparatorluğunun İran Genel Valisi Baycu<br />
Noyan Ardahan’ı da içine alan bütün Aras <strong>ve</strong> Kür boylarını fethedip Cengiz imparatorluğuna<br />
tabi kılınmıştır. 29 Mayıs 1555 tarihinde imzalanan Amasya anlaşması ile Kanuni Sultan<br />
Süleyman tarafından Osmanlı İmparatorluğuna dâhil edilmiştir. Bundan sonra kurulup gelişen<br />
60
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Ardahan medreselerinden birçok şairler, bilginler, paşalar yetişmiştir. Bu durum 1828 deki<br />
Rus istilasına kadar sürmüştür. 1876 -1877 Osmanlı- Rus savaşı sonunda Savaş tazminatı<br />
olarak Kars <strong>ve</strong> Batum ile birlikte 13 Temmuz 1878 Berlin anlaşması ile Ruslara bırakılan<br />
Ardahan 1918 yılında Brest – Litowski anlaşması ile Anavatana kavuşmuş <strong>ve</strong> Cumhuriyetin<br />
ilanından sonra İl olan Ardahan 1926 yılında 877 Sayılı Kanunla ilçe yapılarak Kars İline<br />
bağlanmıştır. 27.05.1992 tarihinde Ardahan il olarak faaliyete geçmiştir(Serhat Kalkınma<br />
Ajansı).<br />
Yöresel yemekler<br />
Kaygana, Peynir Eritme, Mısır Papası, Haşıl, Gaşo, Könbe, Sinor, Bozbaş, Lalanga,<br />
E<strong>ve</strong>lik Sarması, Buğlama, Kelle Paça, Kuymak, Hasuda, Kurut, Elma Dolması, E<strong>ve</strong>lik Aşı,<br />
Pişi, Bozbaş, Kuymak, Ekmek Aşı Ve Helvası en ünlü yemek türleridir.<br />
El sanatları<br />
Halıcılık <strong>ve</strong> gümüş işlemeciliği ildeki en önemli el sanatlarındandır. Yöre motiflerini<br />
taşıyan gümüş kemer, başlık <strong>ve</strong> takılar yöreye gelen turistlerin ilgisini çeken hediyelik<br />
eşyalardır. Yörede el sanatları örnekleri arasında halı, kilim, ğurcun (heybe), yöresel folklorik<br />
bebek giysisi, damal bebeği, yolluk, göğüslük, hasır, keçe, yün çorap, patik, yöresel dantel,<br />
yün iplik, kayış, at koşun araçları sayılabilir. Derme, Kafkas, adiler, lezgi kazağı, koçboynuzu<br />
halı desenleridir.<br />
IV.3.4. Proje Alanı <strong>ve</strong> Yakın Çevresindeki Kentsel <strong>ve</strong> Kırsal Arazi Kullanımları<br />
(Yerleşme Alanlarının Dağılımı, Mevcut <strong>ve</strong> Planlanan Kullanım Alanları, Bu Kapsamda<br />
Sanayi Bölgeleri, Konutlar, Turizm Alanları vb.)<br />
380 kV geriliminde <strong>ve</strong> yaklaşık 120 km uzunluğunda tesis edilmesi planlanan Borçka-<br />
Sınır(Gürcistan) EİH projesinin güzergâhının geçtiği alanın büyük bir bölümünün orman<br />
olduğu tespit edilmiştir.<br />
Proje alanında <strong>ve</strong> güzergâh boyunca herhangi bir planlanan sanayi bölgesi söz konusu<br />
değildir. Proje güzergâhı yakınlarında köy yerleşim yerleri bulunmaktadır ayrıca Borçka<br />
Karaköy Gölü güzergâh içinde kalmaktadır.<br />
IV.3.5. Diğer Özellikler<br />
Bu bölümde incelenecek başka bir husus bulunmamaktadır.<br />
61
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
BÖLÜM V<br />
PROJENİN BÖLÜM IV’TE TANIMLANAN ALAN<br />
ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ VE ALINACAK<br />
ÖNLEMLER
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
BÖLÜM V: PROJENİN BÖLÜM III’TE TANIMLANAN ALAN ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ<br />
VE ALINACAK ÖNLEMLER<br />
(Bu Bölümde Projenin Fiziksel <strong>ve</strong> Biyolojik Çevre Üzerine <strong>Etki</strong>leri Tanımlanır, Bu<br />
<strong>Etki</strong>leri Önlemek En Aza İndirmek <strong>ve</strong> İyileştirmek İçin Alınacak Yasal, İdari <strong>ve</strong> Teknik<br />
Önlemler V.1 <strong>ve</strong> V.2 Başlıkları İçin Ayrı Ayrı <strong>ve</strong> Ayrıntılı Şekilde Açıklanır.)<br />
V.1. Hat Güzergahı Boyunca Arazinin Hazırlanması, İnşaat <strong>ve</strong> Tesis Aşamasındaki<br />
Faaliyetler, Fiziksel <strong>ve</strong> Biyolojik Çevre Üzerine <strong>Etki</strong>leri <strong>ve</strong> Alınacak Önlemler<br />
380 kV gerilimli “Borçka-Sınır (Gürcistan) EİH” projesi kapsamında hat güzergahı<br />
boyunca arazinin hazırlanması, inşaat <strong>ve</strong> tesis aşamasındaki faaliyetler, fiziksel <strong>ve</strong> biyolojik<br />
çevre üzerine etkileri <strong>ve</strong> alınacak önlemler aşağıda detaylı olarak incelenmiştir.<br />
V.1.1. Arazinin Hazırlanması İçin Yapılacak İşler Kapsamında Nerelerde, Ne Kadar<br />
Alanda, Ne Miktarda Hafriyat Yapılacağı, Hafriyat Sırasında Kullanılacak<br />
Malzemelerden Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli <strong>ve</strong> Toksik Olanların Taşınımları,<br />
Depolanmaları <strong>ve</strong> Kullanımları,<br />
Arazi hazırlanması için yapılacak işler kapsamında planlanan EİH projesinde etüt <strong>ve</strong><br />
tevziat çalışmalarından sonra arazide (hat güzergâhında) ilk olarak some noktaları <strong>ve</strong> direk<br />
ayaklarının yerleri belirlenerek aplikasyonları yapılacaktır. Aplikasyonda 1 adet merkez kazığı<br />
4 x 4 = 16 adet ayak kazığı 1 adet konsol kazığı 2 adet istikamet kazığı (ileri <strong>ve</strong> geri) <strong>ve</strong> 1<br />
adet de aliman (ileri hat kazığı) çakılmakta olup bu işlemlerden sonra doğrudan inşaat<br />
aşamasına geçilmektedir.<br />
EİH güzergâhı boyunca toplam 350 adet direk dikilecektir. Bu direklerin 45 tanesi<br />
durdurucu (some), 305 tanesi ise taşıyıcı direktir. İnşaat aşamasında ilk olarak proje alanında<br />
aplikasyonu yapılan enerji iletim hattı direklerinin temel çukurları için kazı işlemleri<br />
yapılacaktır.<br />
Yapılacak kazı çalışmalarında her bir direk için 4 çukur açılmakta olup direk ayaklarının<br />
oturacağı çukurların derinliği yaklaşık 3 m en <strong>ve</strong> boy ise yaklaşık 3 m x 3 m olacağı<br />
kabulüyle:<br />
Her bir direğin bir ayağı için açılacak çukur hacmi (Vçukur);<br />
Vçukur = 3 x 3 x 3<br />
Vçukur = 27 m 3 olacaktır.<br />
Buna göre 350 adet açılacak direk için;<br />
350 direk x 4 çukur/direk = 1400 adet direk çukuru açılacaktır.<br />
Toplam hafriyat ise birim çukur hacmi 27 m 3 /çukur alınarak;<br />
1400 çukur x 27 m 3 /çukur = 37.800 m 3 olacaktır.<br />
Proje alanında tesis edilecek 350 adet direk için proje kapsamında yapılacak sıyırma <strong>ve</strong><br />
hafriyat işlemlerinde toplam 37.800 m 3 hafriyat yapılacaktır. Bu hafriyat çalışmalarında<br />
bitkisel (nebati) toprak kalınlığı 25 cm kabulüyle:<br />
Üst Örtü Toprağı = 1400 x 3 x 3 x 0,25<br />
= 3150 m 3<br />
Alt Örtü Toprağı = 1400 x 3 x 3 x (3–0,25)<br />
62
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
= 34.650 m 3 çıkarılacaktır.<br />
Üst örtü toprağı düzgün şekilde yapısı bozulmadan sıyrılacak <strong>ve</strong> direk ayak kenarlarına<br />
depolanacaktır. Sonrasında alt örtü toprağı da benzer şekilde dağıtılmadan çıkarılarak<br />
depolanacaktır. Direk ayaklarının temel işlemlerinin tamamlanmasından sonra alt örtü toprağı<br />
ile temel iç dolgu işlemleri yapılacaktır. Ardından bitkisel (nebati) toprak malzemesi direk<br />
ayaklarının altına düzgün bir şekilde serilecektir. Dolayısıyla arazi hazırlık <strong>ve</strong> inşaat<br />
aşamalarında yapılacak bu hafriyat çalışmasıyla hafriyat artığı oluşmayacaktır.<br />
Proje kapsamında hafriyat malzemeleri artması durumunda ise, kamyonlarla ilgili<br />
belediyelerin (Borçka, Ardanuç, Şavşat <strong>ve</strong> Posof Belediyeleri) göstereceği bir alana<br />
boşaltılması sağlanarak malzeme bertaraf edilecektir.<br />
Proje kapsamında gerçekleştirilecek hafriyat çalışmaları sırasında parlayıcı, patlayıcı,<br />
tehlikeli <strong>ve</strong> toksik madde kullanılmayıp sadece iş makineleri kazma kürek vb. makine <strong>ve</strong><br />
ekipman ile çalışmalar yapılacaktır. Tüm bu hafriyat çalışmalarında 18.03.2004 tarih <strong>ve</strong><br />
25406 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren "Hafriyat Toprağı İnşaat <strong>ve</strong><br />
Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği" hükümlerine uyularak hareket edilecektir.<br />
V.1.2. Hafriyat Artığı Toprak, Taş, Kum vb. Maddelerin Nerelere Taşınacakları<br />
<strong>ve</strong>ya Hangi Amaçlar İçin Kullanılacakları,<br />
Direklerin arazi hazırlık <strong>ve</strong> inşaat aşamasında direk ayaklarının hafriyat çalışmalarında;<br />
üst örtü toprağı düzgün şekilde yapısı bozulmadan sıyrılacak <strong>ve</strong> direk ayak kenarlarına<br />
depolanacaktır. Sonrasında alt örtü toprağı da benzer şekilde dağıtılmadan çıkarılarak<br />
depolanacaktır. Direk ayaklarının temel işlemlerinin tamamlanmasından sonra alt örtü toprağı<br />
ile temel iç dolgu işlemleri yapılacaktır. Ardından bitkisel (nebati) toprak malzemesi direk<br />
ayaklarının altına düzgün şekilde serilecektir.<br />
Dolayısıyla projenin arazi hazırlık <strong>ve</strong> inşaat aşamalarında yapılacak bu hafriyat<br />
çalışmasıyla hafriyat artığı oluşmayacaktır.<br />
Proje kapsamında hafriyat malzemeleri artması durumunda ise, kamyonlarla ilgili<br />
belediyelerin (Borçka, Ardanuç, Şavşat <strong>ve</strong> Posof Belediyeleri) göstereceği bir alana<br />
boşaltılması sağlanarak malzeme bertaraf edilecektir.<br />
V.1.3. Nakil Hatlarına Ait Servis Yollarının İnşası İle İlgili İşlemler; Kullanılacak<br />
Malzemeler<br />
EİH direklerinin tesisi için mevcut yolların kullanılması planlanmakta olup, servis yolu<br />
açılması durumunda ise aşağıdaki hususlara dikkat edilecektir:<br />
� Açılacak servis yollarının kanalları yapılarak derelere sediman taşınımı<br />
önlenecektir.<br />
� Özel mülkiyete girecek alanlarda meydana gelecek zararlar yüklenici firma<br />
tarafından karşılanacaktır.<br />
� Görsel değeri olan alanlardan kaçınılacaktır.<br />
� Proje güzergahında belirlenen ekolojik <strong>ve</strong> kültürel değeri yüksek alanlardan<br />
kaçınılacaktır.<br />
� Yüzey suyu bulunan alanlardan kaçınılacaktır.<br />
� Açılan servis yolları inşaatın bitmesine müteakip eski haline getirilecektir.<br />
63
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Proje maliyetini yükselttiği için servis yolları açmak pek ekonomik olmamaktadır. Ancak<br />
servis yolu açılması durumunda iş gü<strong>ve</strong>nliği için gerekli her türlü tedbir alınacaktır. Servis<br />
yolu çalışmalarında buldozer, greyder <strong>ve</strong> traktör kullanılacaktır. Ayrıca 09.09.2006 tarih <strong>ve</strong><br />
26284 sayılı Dere Yatakları <strong>ve</strong> Taşkınlar hakkında yayımlanan Başbakanlık genelgesinin<br />
hükümlerine uyulacak, genelgenin “Dere yatakları üzerine her ne sebeple olursa olsun<br />
yapılacak köprü <strong>ve</strong> menfez gibi sanat yapıları ile dere yatakları üzerinden <strong>ve</strong>ya sınırından<br />
geçirilecek enerji nakil hattı, yol, petrol-doğal gaz boru hattı, telefon hattı, içme suyu <strong>ve</strong><br />
kanalizasyon hatları <strong>ve</strong> benzerleri gibi çeşitli kuruluşlarca değişik maksatlı yapılar inşa<br />
edilmeden önce DSİ’nin ilgili Bölge Müdürlüklerinden görüş alınacak <strong>ve</strong> yapılacak tesislerin<br />
bu görüşe uygun olarak inşası sağlanacaktır.” Hükmü doğrultusunda gerekli izinler<br />
alınacaktır. Ayrıca 167 sayılı Yeraltı Suları Kanunu hükümlerine uyulacaktır.<br />
V.1.4. İletim Hatlarının İnşası ile İlgili İşlemler,<br />
EİH’nin tesis edilmesi için gerçekleştirilecek çalışmalar; alt montaj, üst montaj <strong>ve</strong> tel<br />
çekimi olmak üzere 3 aşamalı yapılacaktır.<br />
Etüt <strong>ve</strong> Proje: Bölgedeki enerji nakil durumu göz önüne alınarak <strong>ve</strong> aşağıda <strong>ve</strong>rilen<br />
unsurlar titizlikle incelenerek EİH’nin yeri tespit edilir.<br />
- Tesis, Bakım, İşletme Kolaylıkları,<br />
- Bataklık, Sel Yatağı Heyelana Maruz Alanlar,<br />
- Orman, Mey<strong>ve</strong>lik, Kavaklık Gibi Alanlar,<br />
- Askeri Sahalar, Hava Meydanları,<br />
- Devlet Üretme Çiftlikleri, Kavakçılık Enstitüsü vb. Olan Alanlar,<br />
- Telekom hattı <strong>ve</strong> Mevcut EİH Paralellik Durumu,<br />
- Özel Çevre Koruma Alanları,<br />
- Karayolları, DDY, Baraj, Gölet, Sulama Kanalları,<br />
- İmarlı Sahalar,<br />
- Maden <strong>ve</strong> Kömür Alanları<br />
Tespit edilen EİH için ÇED aşamasından sonraki sıralamalar:<br />
� İrtifak <strong>ve</strong> mülkiyet hakkı için kamulaştırma planlarının hazırlanması,<br />
� <strong>İzin</strong>, ruhsat vb. görüşlerin alınması,<br />
� İhale aşaması,<br />
� Yer teslimi (İhale ile yüklenicisi belli olan firmaya yapılır).<br />
Tesis: Tesis aşaması alt montaj, üst montaj <strong>ve</strong> tel çekimi olmak üzere 3 etapta<br />
gerçekleştirilir.<br />
Alt Montaj<br />
EİH alt montajının ilk işlemi, direk ayaklarının yerleşeceği alanların açılmasıdır.<br />
Yaklaşık 3x3 m 2 genişliğinde 3 m derinliğinde açılan 4 ayrı çukura elektrik direğinin ayakları<br />
yerleştirilir. Direk ayakları etrafına demir çubukların hazırlanmasının ardından, kalıplar<br />
halinde kubbe şeklinde beton dökme işlemi yapılır. Ayrıca, topraklama elektrotları 1.5 m<br />
derinliğe gömülür. Toprak direncinin 20 ohm’un altındaki yerlere 1 adet, 20 ohm’un üzerinde<br />
olan yerlerde ise 4 adet elektrot yerleştirilir. Eğer 4 elektrot ile yeterli topraklama<br />
sağlanamazsa elektrotlar iletken bir ızgara ile birbirlerine bağlanarak temas alanı arttırılarak<br />
yeterli iletkenliğe ulaşılır. Bu işlemlerin tamamlanmasının ardından çukurların kazılması<br />
sırasında çıkartılan hafriyat tekrar çukurların kapatılmasında kullanılır <strong>ve</strong> ayakların etrafına<br />
kubbe şeklinde beton dökülerek alt montaj tamamlanır.<br />
64
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Üst Montaj<br />
Üst montaj işleminde; alt montaj sırasında çukurlara yerleştirilen direk ayaklarına<br />
galvanizli çelik pilonlar cıvatalarla monte edilerek elektrik direkleri inşa edilir. Direklerin<br />
inşasının ardından izolatörler direklere monte edilir.<br />
Tel Çekme<br />
Alt <strong>ve</strong> üst montaj işlemlerinden sonra tel çekimine geçilir. Elektrik tellerinin çekilmesi<br />
işlemi için tel çekme <strong>ve</strong> fren makinesi kullanılacaktır. Tel çekimi sırasında direklerin<br />
kulesinden yıldırıma karşı koruma maksatlı “koruma telleri” çekilmektedir. Ayrıca kuşları<br />
EİH’den uzaklaştırmak için direklere kuş kovanlar, hava taşıtlarının hattı fark etmeleri için<br />
ikaz küreleri takılacaktır.<br />
Tesis tamamlandıktan sonra her türlü gü<strong>ve</strong>nlik önlemi için direklere standart işaretler <strong>ve</strong><br />
uyarıcı yazılı levhalar yerleştirilecektir.<br />
V.1.5. İnşaat Esnasında Kırma, Öğütme, Taşıma <strong>ve</strong> Depolama Gibi Toz Yayıcı<br />
İşlemler,<br />
Projenin arazi hazırlama <strong>ve</strong> inşaat çalışmalarında kırma öğütme gibi işlemler<br />
yapılmayacak olup sadece direklerin temel çukurları için yapılacak kazı işlemlerinden toz<br />
emisyonu oluşması söz konusu olacaktır. Her bir direk için 4 çukur açılmakta olup direk<br />
ayaklarının oturacağı çukurların derinliği yaklaşık 3 m boyutları ise 3 m x 3 m’dir.<br />
Buna göre her bir direğin bir ayağı için açılacak çukur hacmi;<br />
V = 3 m x 3 m x 3 m<br />
= 27 m 3 olacaktır.<br />
Toplam hafriyat miktarı, toprak yoğunluğu 1,60 ton/m 3 alınarak;<br />
Hafriyat Miktarı =Toprak Yoğunluğu x Toplam Hacim bağıntısından;<br />
= 27 m 3 x 1,60 ton/m 3<br />
= 43,20 ton olarak bulunur.<br />
Bir ayak çukuru için kazı işlemleri ortalama 4 saat sürmektedir. Buna göre saatte<br />
yapılacak hafriyat miktarı; 43,20 ton/4 saat = 10,8 ton/saat olacaktır.<br />
Tablo V.1.5.1 Toz Emisyonu Kütlesel Debi Hesaplamalarında Kullanılacak Emisyon Faktörleri<br />
Kaynaklar<br />
65<br />
Emisyon Faktörleri kg/ton<br />
Kontrolsüz Kontrollü<br />
Patlatma 0,080 -<br />
Sökme 0,025 0,0125<br />
Yükleme 0,010 0,005<br />
Nakliye (gidiş-dönüş toplam mesafesi) 0,7 0,35<br />
Boşaltma 0,010 0,005<br />
Depolama 5,8 2,9<br />
Birincil Kırıcı 0,243 0,0243<br />
İkincil Kırıcı 0,585 0,0585<br />
Üçüncül Kırıcı 0,585 0,0585<br />
Kaynak: Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Ek-12, Tablo: 12.6<br />
Tablo V.1.5.1’de <strong>ve</strong>rilen emisyon faktörlerine göre kazı esnasında toz emisyon faktörü<br />
yükleme <strong>ve</strong> boşaltma toz emisyon faktörleri ile aynı olarak 0,01 kg/ton alınır (Kazı <strong>ve</strong>
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
yükleme emisyon faktörleri aynı formül kullanılarak hesaplanır/US EPA AP-42). Buna göre<br />
toplam saatlik kütlesel toz debisi; 10.80 ton/saat x 0,01 kg/ton= 0,108 kg/saat olarak bulunur.<br />
Sonuç olarak;<br />
03.07.2009 tarih <strong>ve</strong> 27277 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi<br />
Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği (SKHKKY) Ek-2’de, hava kirlenmelerini temsil<br />
eden değerler ölçümlerle elde edilen hava kalitesi değerleri hesapla elde edilen hava<br />
kirlenmesine katkı değerleri <strong>ve</strong> bu değerlerle teşkil edilen toplam kirlenme değerlerinin tespit<br />
edilmesine baca dışındaki yerlerden yayılan emisyonlar 1 kg/saat’ten küçükse gerek<br />
olmadığı belirtilmektedir.<br />
Projenin inşaat aşamasında toz emisyonu için hesaplanan değer 0,108 kg/saat olduğu<br />
için hava kalitesi katkı değerlerinin tespit edilmesine gerek kalmamıştır.<br />
Ancak, arazide oluşabilecek tozlanmayı minimuma indirgemek SKHKKY’nin “İzne Tabi<br />
Tesisler İçin Emisyon Sınırları” ekinde (Ek-1) belirtilen, açıkta depolanan tozlu yığma<br />
malzemelerle ilgili hava kalitesi standartlarını karşılama hususlarına uyularak, toz emisyonları<br />
minimize edilecektir.<br />
Projenin işletme aşamasında enerji iletim hattından kaynaklı hava kalitesi üzerine<br />
herhangi bir etki söz konusu olmayacaktır.<br />
Araçlardan Kaynaklı Emisyon Miktarları<br />
Proje kapsamında kazı <strong>ve</strong> dolgu işlemlerinin dışında iş makinelerinden kaynaklanacak<br />
toz emisyonu oluşması söz konusudur.<br />
Proje arazi hazırlık <strong>ve</strong> inşaat çalışmalarında kamyon, ekskavatör, beton pompası, vinç<br />
<strong>ve</strong> tel çekme makinesi gibi iş makineleri kullanılacaktır. Kullanılacak iş makinelerinde yakıt<br />
olarak mazot kullanılması söz konusudur.<br />
Projenin inşaat aşamalarında kullanılacak iş makinelerin emisyon miktarları yakıt, araç<br />
yaşı <strong>ve</strong> hızına değişmektedir. EPA tarafından belirlenen bu emisyon faktörleri Tablo<br />
V.1.5.2’de <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Tablo V.1.5.2 Emisyon Faktörleri (Mobile Sources Emission Factors, EPA, 1995)<br />
Parametre Hafif İş Makinesi (Dizel) Ağır İş Makinesi (Dizel)<br />
HC (g/km) 0,181 1,313<br />
CO (g/km) 0,719 5,95<br />
NOx (g/km) 0,544 4,056<br />
Proje kapsamında çalışacak araçlardan yayılacak toplam emisyonların kütlesel debileri;<br />
aynı anda 2 hafif <strong>ve</strong> 2 ağır dizel iş makinasının/aracının çalışacağı <strong>ve</strong> araç hızının ortalama<br />
hızının 40 km/saat olacağı varsayımlarıyla hesaplanmış olup, gerek bu değerler <strong>ve</strong> gerekse<br />
“Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği” (SKHKKY) “tesislerin hava<br />
kirlenmesine katkı değerlerinin hesaplanması” ile ilgili olarak belirlenen sınır değerleri Tablo<br />
V.1.5.2’de <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Tablo V.1.5.3 Proje Kapsamında Çalışan Araçlardan Yayılan Toplam Emisyonların Kütlesel Debileri<br />
Parametre Kütlesel Debi (g/saat) Kütlesel Debi (kg/saat)<br />
SKHKKY Madde 40’da<br />
<strong>ve</strong>rilen Emisyon Sınır<br />
Değerleri (kg/saat)<br />
HC (Hidrokarbonlar) 119,5 0,1195 -<br />
CO (Karbonmonoksit) 533,5 0,5335 50<br />
NOx (Azot oksitler) 368 0,368 4<br />
Tablo V.1.5.3’te de görüldüğü üzere; araçların ortaya çıkardıkları emisyonların toplam<br />
miktarları, 03.07.2009 tarih <strong>ve</strong> 27277 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren<br />
66
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
“SKHKKY’, “tesislerin hava kirlenmesine katkı değerlerinin hesaplanması” ile ilgili olarak<br />
belirlenen sınır değerleri altında olduğu için kirlenme değerleri hesaplanmamıştır.<br />
Bu emisyonların kontrolleri 08.07.2003 tarih <strong>ve</strong> 25162 sayılı Resmi Gazete’ de<br />
yayımlanarak yürürlüğe giren Motorlu Kara Taşıtlarının Egzoz Emisyonlarının Ölçüm <strong>ve</strong><br />
Denetlenmesine İlişkin Tebliğ gereğince yerine getirilecek olup, araçlara ait emisyon pulları<br />
inşaat süresince kontrol edilecektir.<br />
V.1.6. Proje Kapsamında Oluşacak Katı Atık Miktarı <strong>ve</strong> Özellikleri, Nasıl Bertaraf<br />
Edileceği,<br />
Arazi Hazırlık <strong>ve</strong> İnşaat Aşaması<br />
Proje kapsamında enerji iletim hattı arazi hazırlık <strong>ve</strong> inşaat aşamasında alt montaj, üst<br />
montaj <strong>ve</strong> tel çekme işlemlerinde toplam 45 kişinin çalışması öngörülmektedir. Dolayısıyla,<br />
projenin arazi hazırlık <strong>ve</strong> inşaat çalışmaları kapsamında tüm işlemlerin gerçekleşmesi<br />
sırasında aynı anda farklı bölgelerde 45 kişinin çalışması düşünülmekte olup, proje<br />
kapsamında istihdam edilecek vasıfsız personel mümkün olduğunca bölgeden sağlanacaktır.<br />
Projenin arazi hazırlama <strong>ve</strong> inşaat aşamalarında çalışacak toplam 45 kişiden kaynaklı,<br />
evsel nitelikli katı atık oluşması söz konusu olacaktır. Bir kişiden kaynaklı günlük katı atık<br />
miktarı 1,21 kg/gün ( 1 ) kabulüyle;<br />
45 kişi x 1,21 kg/gün-kişi = 54,45 kg/gün evsel nitelikli katı atık oluşacaktır.<br />
� Evsel katı atıklar şantiye alanında uygun konteynırlarda toplanacak <strong>ve</strong> belirli<br />
aralıklarla ilgili belediye tarafından alınması sağlanacaktır.<br />
� İnşaat atıkları sarı renkli geçici biriktirme konteynırları içinde toplanacak,<br />
üzerlerine atık türleri yazılacaktır. Bu atıklar evsel <strong>ve</strong>ya tehlikeli atıklar ile<br />
karıştırılmayacaktır. Yüklenici firma tarafından kullanılmayan bu atıkların<br />
belediye tarafından alınması sağlanacak, ya da lisanslı bir taşıma şirketi<br />
aracılığıyla yine lisans almış bir geri kazanım <strong>ve</strong>ya bertaraf şirketine<br />
gönderilecektir. Evsel nitelikli katı atıkların Belediyeye ait depolama sahasına<br />
kabulü için gerekli izin <strong>ve</strong> belge yüklenici firma tarafından alınacaktır.<br />
� Ambalaj atıklarının kullanılabilir durumda olanları ayrılacak, kalanlar ise geri<br />
dönüşüm tesisine satılacaktır.<br />
� İnşaat alanında biyolojik olarak parçalanamayan hiçbir atık bırakılmayacaktır.<br />
Tesisi Teşekkülümüzce planlanan EİH’nin ÇED Kararı alınmadan ihalesi<br />
yapılmamaktadır. Şantiye kurulması <strong>ve</strong> kurulacak yerin belirlenmesi kararı ihaleyi alan<br />
yüklenici belirlemektedir. Bu nedenle oluşacak katı atık, atık su <strong>ve</strong> hafriyat atıklarının hangi<br />
belediye sınırları içerisinde bertaraf edileceği net değildir. Tesis İhalesi Teknik<br />
Şartnamesinde Nihai ÇED Raporunda belirtilen hususlara <strong>ve</strong> ilgili yönetmelik <strong>ve</strong> kanunlara<br />
uyması gerekliliği yer alacaktır. Yüklenici firmanın Nihai ÇED Raporunda taahhüt edilen<br />
hususlara uymaması durumunda tüm sorumluluk <strong>ve</strong> yükümlülük kendisine ait olacaktır.<br />
Projenin inşaat aşamasında; çalışanlardan kaynaklanacak katı atıkların (yemek artığı,<br />
ambalaj kağıdı, pet şişe, cam şişe vb.) 14.03.1991 tarih <strong>ve</strong> 20814 sayılı Resmi Gazete’de<br />
yayınlanarak yürürlüğe girmiş olan <strong>ve</strong> 05.04.2005 tarih <strong>ve</strong> 25777 sayılı Resmi Gazete<br />
değişikliği ile yayınlanan “Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği” Madde 18’de belirtildiği gibi<br />
1 Kaynak: DİE, 2006 Yılı Belediye Katı Atık İstatistikleri<br />
67
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
denizlere, göllere <strong>ve</strong> benzeri alıcı ortamlara, caddelere, ormanlara <strong>ve</strong> çevrenin olumsuz<br />
yönde etkilenmesine sebep olacak yerlere dökülmesinin yasak olduğu konusunda çalışanlar<br />
uyarılacak <strong>ve</strong> gerek bu yasağa gerekse “Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği”nin tüm<br />
hükümlerine uymaları sağlanacaktır. İnşaat döneminde evsel katı atıkların Artvin <strong>ve</strong> Ardahan<br />
Belediyeleri tarafından alınması sağlanacaktır. ÇED Kararının temininden sonra tesis ihalesi<br />
yapılacağından inşaat sırasında oluşacak katı atıkların hangi belediye sınırları içerisinde<br />
bulunacağı <strong>ve</strong> bertaraf edileceği ihaleyi alan müteahhit firma tarafından belirlenecektir.<br />
Ayrıca proje kapsamında oluşması muhtemel geri dönüşümü mümkün olan ambalaj <strong>ve</strong><br />
ambalaj atıkları; 24.06.2007 tarih <strong>ve</strong> 26562 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe<br />
giren “Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği“ <strong>ve</strong> 30.03.2010 tarih <strong>ve</strong> 27537 sayılı Resmi<br />
Gazete’de yayımlanan “Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına<br />
Dair Yönetmelik” hükümlerine uygun olarak bertaraf edilecektir.<br />
İşletme Aşaması<br />
EİH işletmeye alındıktan sonra bakım ekipleri tarafından hat güzergahı boyunca<br />
senenin belirli zamanlarında yapılacak incelemelerde hattın bakımı yapılacak olup,<br />
İzolatörlerin kırılması durumunda izolatörler yenilenecek; tellerin tolerans dışı gevşemesi<br />
(uzaması) <strong>ve</strong>ya kopması durumunda teller tamir edilecek, hasarlı malzemeler yenisi ile<br />
değiştirilecek, eskileri TEİAŞ’a ait depolarda stoklanacaktır. Daha sonra bu malzemeler<br />
hurda olarak lisans almış firmalara satılacaktır. Yurtdışında bazı uygulamalarda olduğu gibi,<br />
hat altında bitki yetişmesini önlemek amacıyla herhangi bir kimyasal madde (Herbisit)<br />
kullanılmayacaktır.<br />
Projenin işletme aşamasında personel çalışmayacağı için evsel nitelikli atık<br />
oluşmayacaktır. Projenin inşaat aşamasında; çalışanlardan kaynaklanacak katı atıkların<br />
(yemek artığı, ambalaj kâğıdı, pet şişe, cam şişe vb.) 14.03.1991 tarih <strong>ve</strong> 20814 sayılı Resmi<br />
Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girmiş olan <strong>ve</strong> 05.04.2005 tarih <strong>ve</strong> 25777 sayılı Resmi<br />
Gazete değişikliği ile yayınlanan “Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği” Madde 18’de belirtildiği<br />
gibi denizlere, göllere <strong>ve</strong> benzeri alıcı ortamlara, caddelere ormanlara <strong>ve</strong> çevrenin olumsuz<br />
yönde etkilenmesine sebep olacak yerlere dökülmesinin yasak olduğu konusunda çalışanlar<br />
uyarılacak <strong>ve</strong> gerek bu yasağa gerekse “Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği”nin tüm<br />
hükümlerine uymaları sağlanacaktır. İnşaat döneminde evsel katı atıkların ilgili Belediye<br />
Başkanlıkları tarafından alınması sağlanacaktır. ÇED Kararının teminden sonra tesis ihalesi<br />
yapılacağından inşaat sırasında oluşacak katı atıkların hangi belediye sınırları içerisinde<br />
bulunacağı <strong>ve</strong> bertaraf edileceği ihaleyi alan müteahhit firma tarafından belirlenecektir.<br />
Ayrıca proje kapsamında oluşması muhtemel geri dönüşümü mümkün olan ambalaj <strong>ve</strong><br />
ambalaj atıkları; 24.06.2007 tarih <strong>ve</strong> 26562 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe<br />
giren “Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği“ <strong>ve</strong> 30.03.2010 tarih <strong>ve</strong> 27537 sayılı Resmi<br />
Gazete’de yayımlanan “Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına<br />
Dair Yönetmelik” hükümlerine uygun olarak bertaraf edilecektir.<br />
V.1.7. Proje Kapsamında Kullanılacak Su Miktarları, Nereden <strong>ve</strong> Nasıl Temin<br />
Edileceği, Bu Suların Kullanımı Sonucu Oluşacak Atık Suların Hangi İşlemlerden<br />
Sonra Hangi Alıcı Ortama Nasıl Verileceği <strong>ve</strong> Bu Suların Özellikleri,<br />
Projenin arazi hazırlama <strong>ve</strong> inşaat çalışmalarında aynı anda çalışacak toplam 45 kişi<br />
için içme <strong>ve</strong> kullanma suyu miktarı bir kişinin günlük içme <strong>ve</strong> kullanma suyu ihtiyacı 150<br />
lt/kişi-gün ( 2 ) kabul edilirse;<br />
45 kişi x 150 lt/kişi-gün = 6.750 lt/gün = 6,75 m 3 /gün su kullanılacaktır.<br />
2 Kaynak: Su Temini <strong>ve</strong> Atıksu Uzaklaştırılması Uygulamaları İTÜ - 1998, Prof. Dr.Dinçer TOPACIK, Prof. Dr. Veysel EROĞLU)<br />
68
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Ayrıca gerekmesi durumunda beton imalatı için her bir direk ayağına yaklaşık 1 m 3 <strong>ve</strong><br />
yapılacak hafriyat çalışmaları esnasında toz emisyonunu önlemek için ise 2,5 m 3 su tüketimi<br />
olacaktır. Beton imalatı <strong>ve</strong> tozuma için kullanılacak sular beton <strong>ve</strong> toprak bünyesinde<br />
kalacağı için herhangi bir atıksu oluşumu söz konusu olmayacaktır.<br />
Çalışacak kişiler tarafından kullanılacak suyun tamamının atık su olarak geri döneceği<br />
kabulüyle oluşacak evsel nitelikli atıksu miktarı 6,75 m 3 /gün olarak hesaplanır.<br />
Proje kapsamında açığa çıkacak evsel nitelikli atıksu, orta kirlilikte evsel atıksu özelliği<br />
ile karakterize edilebilir. Uzun araştırmalar sonucu ortaya çıkan literatür bilgilerine göre,<br />
projenin arazi hazırlık <strong>ve</strong> inşaat aşamalarında oluşacak evsel nitelikli atıksuyun karakteristiği<br />
ile ilgili toplam kirlilik yükleri Tablo V.1.7.1.’de <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Tablo V.1.7.1 Projenin Arazi Hazırlık <strong>ve</strong> İnşaat Aşamasında Oluşacak Evsel Nitelikli Atıksuyun Toplam Kirlilik Yükü<br />
PARAMETRE<br />
Birim yük<br />
(mg/l)<br />
Toplam yük (kg/saat)<br />
Arazi Hazırlık <strong>ve</strong> İnşaat Aşaması<br />
BOI5 220 0,0619<br />
KOI 500 0,141<br />
AKM 220 0,0619<br />
Yağ-gres 100 0,028<br />
Toplam P 8 0,00225<br />
Toplam N 40 0,011<br />
Toplam Cl 50 0,014<br />
Toplam sülfür 30 0,008<br />
Toplam organik karbon 160 0,045<br />
pH 6-9<br />
Kaynak: Metcalf and Eddy. (2004). Wastewater Engineering; Treatment, Disposal and Reuse, Mc Graw Hill Book<br />
Company, New York, ABD.<br />
Personelin içme suyu damacanalarla şantiye alanına getirilecektir. Diğer tüketilen sular<br />
Belediye şebekesinden sağlanacaktır.<br />
İnşaat aşamasında çalışacak personelden kaynaklanacak atık sular, şantiye kurulacağı<br />
için varsa mevcut kanalizasyon sistemine (Merkez, Ardanuç, Borçka, Şavşat <strong>ve</strong> Posof<br />
ilçelerinin atıksu <strong>ve</strong> kanalizasyon sistemi) yoksa yapılacak sızdırmaz fosseptikte (Ek-8)<br />
biriktirilecektir. Fosseptikte biriken atık sular şantiye alanın bulunduğu İlçe Belediyesine ait<br />
vidanjörlerle çekildikten sonra ilgili Belediyenin kanalizasyon sistemine <strong>ve</strong>rilerek bertaraf<br />
edilecektir. Atık sular hiçbir şekilde yerüstü <strong>ve</strong> yeraltı su kaynaklarına boşaltılmayacaktır.<br />
Bölge dışından gelecek personel için şantiye kurulması söz konusu olabilir, ancak çalışacak<br />
vasıfsız personel bölgeden karşılanacağından vasıfsız personel için konaklama <strong>ve</strong> atık<br />
oluşumu ile ilgili bir sorun oluşmamaktadır.<br />
Hattın uzun olmasından dolayı şantiyenin kurulacağı yer henüz belli değildir. Projenin<br />
ÇED kararı temin edildikten sonra ihale aşamasına geçilecektir. İhaleyi alan yüklenici firma<br />
şantiyenin kurulacağı yeri kendisi belirleyecektir. İhalenin teknik şartnamesinde ÇED<br />
<strong>raporu</strong>nda <strong>ve</strong> eklerinde belirtilen tüm hususlara <strong>ve</strong> ilgili yönetmeliklere uyulması şartı yer<br />
almaktadır. Atık sular ile ilgili izinler ihale sonrası yüklenici tarafından temin edilecektir.<br />
Projenin işletme aşamasında personel çalışmayacağı için evsel nitelikli atık su<br />
oluşmayacaktır.<br />
İnşaat aşamasında oluşacak evsel nitelikli atık su bertarafı sonucunda alınacak<br />
belgeler denetimler sırasında görevlilere beyan etmek üzere 5 yıl süreyle saklanacak,<br />
kanalizasyon sistemi mevcut altyapıların bulunduğu yerlerde kanalizasyon sistemine<br />
bağlanacak, atıksu bağlantı izni alınacaktır.<br />
Ayrıca EİH inşaat çalışmalarında yapılacak beton imalatları için; arazide ulaşımın<br />
mümkün olduğu direklerde hazır beton (beton santralinde hazırlanarak mikser araçları ile<br />
direk yerine getirilen beton) kullanılacaktır. Ulaşım imkânlarının mümkün olmadığı direkler<br />
69
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
için ise yerinde döküm beton imalatı yapılacaktır. Hazır beton için gerekli su beton tedarikçi<br />
firma tarafından betonun hazırlandığı yerde temin edilmektedir. Gerek hazır beton <strong>ve</strong><br />
gerekse yerinde dökme beton imalatlarında kullanılacak sular, malzeme bünyesinde<br />
kalacağından herhangi bir atık su oluşturmayacaktır. Ayrıca çalışma yapılan direkte beton<br />
imalatların bitmesinden sonra geri dönen mikser araçlarının yıkanması, proje sahası <strong>ve</strong> yakın<br />
çevresinde yaptırılmayacak olup, beton tedarikçi firmanın kendi sahasında (beton santrali)<br />
yapması sağlanacaktır. Belediyeden temin edilmesi gereken izinler yüklenici firma tarafından<br />
yapılacağından, gerekli izinler inşaat aşamasında alınacaktır.<br />
Proje kapsamında, Lağım <strong>ve</strong> Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak<br />
Çukurlara Ait Yönetmelik ile 31 Aralık 2004 tarih <strong>ve</strong> 25687 sayılı Resmi Gazete’de (RG)<br />
yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği’nin 16., 17., 18., 19., 20. <strong>ve</strong> 32.<br />
maddeleri <strong>ve</strong> 30.03.2010 sayılı 27537 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren<br />
SKKY’de değişiklik yapılmasına dair yönetmelik , 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu <strong>ve</strong><br />
Yönetmeliği ile 31.05.2005 tarih <strong>ve</strong> 25831 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Toprak<br />
Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği hükümleri yerine getirilecektir.<br />
İnşaat faaliyetleri sırasında kuru <strong>ve</strong> akar derelere atık atılmayacak <strong>ve</strong> dere yatakları<br />
değiştirilmeyecektir.<br />
Sonuç olarak, projenin tüm aşamalarında, 31 Aralık 2004 tarih <strong>ve</strong> 25687 sayılı Resmi<br />
Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren ‘’Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği’’, 13 Şubat 2008<br />
tarih <strong>ve</strong> 26786 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Su Kirliliği Kontrolü<br />
Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik” <strong>ve</strong> 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu<br />
<strong>ve</strong> Yönetmeliği’nin hükümleri yerine getirilecektir.<br />
V.1.8. Enerji İletim Hatlarında Yapılacak Topraklama İle İlgili İşlemler,<br />
Enerji İletim Tesisleri için topraklama işlemleri “TEİAŞ Genel Müdürlüğü” tarafından<br />
hazırlanan Montaj Teknik Şartnamesi hükümlerine göre yapılmaktadır.<br />
Topraklama işlemi, toprak direncinin 20 ohm’un altında olması yapılmamaktadır. İlkel<br />
toprak direnci 20 om’dan büyük olan bütün beton <strong>ve</strong> ızgara temeller için, direk mevkiinin<br />
merkez noktasındaki bir topraklama kazığı <strong>ve</strong>ya plakası tesis edilir <strong>ve</strong> bu kazık <strong>ve</strong>ya plaka<br />
birbirine köşegen olarak zıt iki ayağa irtibatlandırılır. Bu işlem sonucu toprak direncinin 20<br />
ohm’un altına düşmesi durumunda başka bir topraklama uygulanmamaktadır.<br />
Toprak direncinin 20 ohm’un üstünde olması durumunda kontropualar (topraklamanın<br />
iyi yapılamadığı durumlarda kullanılan dairesel biçimde düzenlenmiş tel kablolar) ila<strong>ve</strong> edilir.<br />
20 ohm topraklama direnci elde edilinceye <strong>ve</strong>ya bütün ayaklara kontropua konuncaya kadar<br />
bu ila<strong>ve</strong>ler yapılmaya devam edilecektir. Direnç ölçümü, kazık <strong>ve</strong>ya dirençten irtibatı ayrılmış<br />
topraklama teli plaka vasıtası ile yapılacak olup; kloridler <strong>ve</strong>ya iletkenlik tuzları<br />
kullanılmayacaktır.<br />
Ayrıca, canlıların direk <strong>ve</strong>ya indirek olarak temas edebileceği tüm cihazlar <strong>ve</strong> metal<br />
aksamlar bu topraklama ağına en az iki noktadan irtibatlanacaktır. Enerji iletim tesislerinde<br />
yapılan bu topraklama sonucu, adım <strong>ve</strong> dokunma gerilimleri de dikkate alınarak trafo merkezi<br />
sahasındaki topraklama direnç değerinin 1 Ohm’un altına getirilmesi planlanmaktadır.<br />
70
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
V.1.9. Arazinin Hazırlanması <strong>ve</strong> Tesislerin İnşası Sırasında Yapılacak İşler Nedeni<br />
ile Meydana Gelecek Gürültünün Kaynakları <strong>ve</strong> Seviyesi,<br />
Projenin arazi hazırlık <strong>ve</strong> inşaat aşamalarında; kazı inşaat montaj vb. çalışmalarında<br />
kullanılacak makine <strong>ve</strong> ekipmanlardan; işletme aşamasında ise rüzgardan <strong>ve</strong> iletkenlerden<br />
kaynaklı korona gürültüsünün oluşması söz konusu olacaktır.<br />
V.1.9.1. Arazi Hazırlık <strong>ve</strong> İnşaat Aşaması<br />
Projenin arazi hazırlık <strong>ve</strong> inşaat aşamalarında; EİH’de kazı, inşaat, montaj, vb.<br />
çalışmalarda kullanılacak makine <strong>ve</strong> ekipmanlardan gürültü oluşması söz konusu olacaktır.<br />
EİH Arazi Hazırlık <strong>ve</strong> İnşaat Çalışmaları<br />
EİH inşaatında meydana gelecek gürültünün kaynakları <strong>ve</strong> seviyeleri alt montaj <strong>ve</strong> üst<br />
montaj olmak üzere iki aşamada değerlendirilmiştir.<br />
Arazi hazırlama <strong>ve</strong> inşaat çalışmaları aşamasında kullanılacak makine <strong>ve</strong> ekipmanların<br />
aynı zamanda <strong>ve</strong> aynı yerde çalıştığı varsayılarak en olumsuz şartlarda ortaya çıkacak<br />
toplam ses basınç düzeyini hesaplamak amacıyla önce her bir kaynaktan oluşacak ses gücü<br />
düzeyinden toplam ses gücü düzeyleri bulunur:<br />
LWT<br />
LWİ<br />
LWT<br />
n<br />
= 10 log (� 10<br />
i�1 Lwi/10 ) formülü yardımıyla hesaplanmaktadır.<br />
= Her bir iş makinesinden kaynaklanan ses gücü düzeyi (dB)<br />
= Toplam ses gücü düzeyi (dB)<br />
Kaynakların tamamından oluşacak toplam ses gücü düzeyi bulunduktan sonra, oluşan<br />
bu ses gücü düzeyinin r uzaklıkta yaratacağı toplam ses basınç düzeyi (LPT) aşağıdaki formül<br />
kullanılarak hesaplanmaktadır.<br />
LPT<br />
A = 4пr 2<br />
= LWT + 10 log (Q/A)<br />
LPT = Tüm iş makinelerinden r mesafede oluşan toplam ses basınç düzeyi<br />
Q = Yönelme katsayısı (Yer düzeyindeki ses kaynağının yarı küresel dağılımı, Q<br />
=2)<br />
r = Kaynaktan uzaklık (m)<br />
Atmosferin etkisiyle seste azalma (Aatm) kaynağın frekansına <strong>ve</strong> kaynaktan uzaklığa<br />
bağlıdır. Ortalama ses basınç seviyesindeki atmosferik rötuş nedeniyle meydana gelecek<br />
azalma ise aşağıdaki formülle hesaplanmaktadır.<br />
Aatm = 7,4 x 10 -8 x f 2 x r / �<br />
Aatm = Atmosferik rötuş ile ses basıncı düzeyindeki düşüş (dBA)<br />
f = İletilen sesin frekansı (50-4.000 Hz aralığı)<br />
r = Kaynaktan uzaklık (m)<br />
( 3 )<br />
� = Havanın Bağıl Nemi (% 72)<br />
3 Artvin <strong>ve</strong> Ardahan illeri için ortalama bir değer alınmıştır. (Kaynak Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü)<br />
71
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Ses (gürültü) düzeyinin hesabı ise, aşağıdaki formülün yardımıyla yapılır.<br />
L = Lpt - Aatm+DF<br />
L = Ses (gürültü) düzeyi (dBA),<br />
DF = Düzeltme faktörü<br />
(500 Hz için -3,6 dBA, 1.000 Hz için 0 dBA, 2.000 Hz için 1,2 dBA <strong>ve</strong> 4.000 Hz<br />
için 1 dBA).<br />
4 farklı frekans için hesaplanan değişik mesafelerdeki ses (gürültü) düzeylerinin<br />
logaritmik olarak toplamından, toplam ses (gürültü) düzeyi hesaplanır.<br />
LT<br />
LT<br />
Li<br />
n<br />
= 10 (� log (10<br />
i�1 Li/10 )<br />
= Toplam ses (gürültü) düzeyi (dBA),<br />
= 4 farklı frekanstaki ses (gürültü) düzeyleri (dBA).<br />
İş ekipmanı <strong>ve</strong> iş ekipmanı kaynaklı gürültüler için ses basınç düzeyleri; Açık Alanda<br />
Kullanılan Teçhizat Tarafından Oluşturulan Çevredeki Gürültü Emisyonu İle İlgili<br />
Yönetmenlikte, bu yönetmelikte olmayan değerler ise Doç. Dr. Nevzat Özgü<strong>ve</strong>n’in<br />
Endüstriyel Gürültü Kontrolü, Makine Mühendisleri Odası yayınından alınmış olup; EİH’nın<br />
arazi hazırlık <strong>ve</strong> inşaat aşamasındaki gürültü hesapları bu formüller kullanılarak yapılmıştır.<br />
i) Alt Montaj Aşaması<br />
Arazi hazırlama <strong>ve</strong> inşaat çalışmaları kapsamında yapılacak alt montaj işlemlerinde<br />
gürültüye neden olabilecek makine, ekipmanlar <strong>ve</strong> özellikleri Tablo V.1.9.1.1’de; bu<br />
araçlardan kaynaklanacak ses (gürültü) düzeyleri uzaklığa göre sırasıyla Tablo V.1.9.1.2’de,<br />
ilgili grafik ise Şekil V.1.9.1.1’de <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Tablo V.1.9.1.1 EİH Alt Montaj Çalışmalarında Kullanılacak Makine <strong>ve</strong> Ekipmanların Özellikleri<br />
Gürültü Kaynağı Adet Ses Gücü Seviyesi (dBA)<br />
Kamyon 1 101<br />
Ekskavatör 1 103<br />
Beton Pompası <strong>ve</strong>ya karıştırıcı 1 115<br />
( 4 )<br />
4 Endüstriyel Gürültü Kontrolü, Makine Mühendisleri Odası, Do. Dr. Nevzat Özgü<strong>ve</strong>n<br />
72
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Tablo V.1.9.1.2 EİH Alt Montaj Aşamasında Tüm Kaynaklardan Oluşacak Ses (Gürültü) Düzeylerinin Mesafelere Göre Dağılımı<br />
r (m) LPT (dBA)<br />
Aatm<br />
(dBA)<br />
(f=500)<br />
DF<br />
(dBA)<br />
(f=500)<br />
L (dBA)<br />
(f=500)<br />
Aatm<br />
(dBA)<br />
(f=1.000)<br />
DF<br />
(dBA)<br />
(f=1.000)<br />
L (dBA)<br />
(f=1.000)<br />
73<br />
Aatm<br />
(dBA)<br />
(f=2.000)<br />
DF<br />
(dBA)<br />
(f=2.000)<br />
L (dBA)<br />
(f=2.000)<br />
Aatm<br />
(dBA)<br />
(f=4.000)<br />
DF<br />
(dBA)<br />
(f=4.000)<br />
L (dBA)<br />
(f=4.000)<br />
1 107.45 0.00 -3.2 104.25 0.00 0 107.44 0.00 1.2 108.64 0.02 1 108.43 113.52<br />
5 93.47 0.00 -3.2 90.27 0.01 0 93.46 0.02 1.2 94.65 0.08 1 94.38 99.51<br />
10 87.45 0.00 -3.2 84.24 0.01 0 87.44 0.04 1.2 88.60 0.16 1 88.28 93.46<br />
20 81.43 0.01 -3.2 78.22 0.02 0 81.40 0.08 1.2 82.54 0.33 1 82.10 87.37<br />
30 77.90 0.01 -3.2 74.70 0.03 0 77.87 0.12 1.2 78.98 0.49 1 78.41 83.79<br />
40 75.40 0.01 -3.2 72.19 0.04 0 75.36 0.16 1.2 76.44 0.66 1 75.75 81.22<br />
50 73.47 0.01 -3.2 70.25 0.05 0 73.42 0.21 1.2 74.46 0.82 1 73.64 79.22<br />
60 71.88 0.02 -3.2 68.67 0.06 0 71.82 0.25 1.2 72.84 0.99 1 71.90 77.58<br />
70 70.54 0.02 -3.2 67.33 0.07 0 70.47 0.29 1.2 71.46 1.15 1 70.39 76.18<br />
80 69.38 0.02 -3.2 66.16 0.08 0 69.30 0.33 1.2 70.26 1.32 1 69.07 74.96<br />
90 68.36 0.02 -3.2 65.14 0.09 0 68.27 0.37 1.2 69.19 1.48 1 67.88 73.88<br />
100 67.45 0.03 -3.2 64.22 0.10 0 67.34 0.41 1.2 68.23 1.64 1 66.80 72.90<br />
125 65.51 0.03 -3.2 62.28 0.13 0 65.38 0.51 1.2 66.19 2.06 1 64.45 70.82<br />
150 63.92 0.04 -3.2 60.69 0.15 0 63.77 0.62 1.2 64.51 2.47 1 62.46 69.10<br />
200 61.43 0.05 -3.2 58.17 0.21 0 61.22 0.82 1.2 61.80 3.29 1 59.14 66.35<br />
250 59.49 0.06 -3.2 56.22 0.26 0 59.23 1.03 1.2 59.66 4.11 1 56.38 64.18<br />
300 57.90 0.08 -3.2 54.63 0.31 0 57.60 1.23 1.2 57.87 4.93 1 53.97 62.37<br />
350 56.56 0.09 -3.2 53.27 0.36 0 56.20 1.44 1.2 56.33 5.76 1 51.81 60.83<br />
400 55.40 0.10 -3.2 52.10 0.41 0 54.99 1.64 1.2 54.96 6.58 1 49.83 59.48<br />
500 53.47 0.13 -3.2 50.14 0.51 0 52.95 2.06 1.2 52.61 8.22 1 46.24 57.20<br />
600 51.88 0.15 -3.2 48.53 0.62 0 51.27 2.47 1.2 50.62 9.87 1 43.02 55.32<br />
700 50.54 0.18 -3.2 47.16 0.72 0 49.82 2.88 1.2 48.87 11.51 1 40.03 53.71<br />
800 49.38 0.21 -3.2 45.98 0.82 0 48.56 3.29 1.2 47.30 13.16 1 37.23 52.31<br />
900 48.36 0.23 -3.2 44.93 0.93 0 47.44 3.70 1.2 45.86 14.80 1 34.56 51.07<br />
1000 47.45 0.26 -3.2 43.99 1.03 0 46.42 4.11 1.2 44.53 16.44 1 32.00 49.95<br />
LT (dBA)
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Şekil V.1.9.1.1 EİH Alt Montaj Aşamasında Tüm Kaynaklardan Oluşacak Ses (Gürültü) Düzeylerinin<br />
Mesafelere Göre Dağılımı Grafiği<br />
ii) Üst Montaj Aşaması<br />
EİH arazi hazırlama <strong>ve</strong> inşaat çalışmaları kapsamında yapılacak üst montaj<br />
işlemlerinde gürültüye neden olabilecek makine, ekipmanlar <strong>ve</strong> özellikleri Tablo V.1.9.1.3’de,<br />
bu araçlardan kaynaklanacak ses (gürültü) düzeyleri uzaklığa göre sırasıyla Tablo<br />
V.1.9.1.4’te, ilgili grafik ise Şekil V.1.9.2’de <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Tablo V.1.9.1.3 EİH Üst Montaj Çalışmalarında Kullanılacak Makine <strong>ve</strong> Ekipmanların Özellikleri<br />
Gürültü Kaynağı Adet Gürültü Seviyesi (dBA)<br />
Kamyon 1 101<br />
Vinç 1 101<br />
Tel Çekme Makinesi 1 105<br />
74
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Tablo V.1.9.1.4 EİH Üst Montaj Aşamasında Tüm Kaynaklardan Oluşacak Ortalama Ses (Gürültü) Düzeylerinin Mesafelere Göre Dağılımı<br />
r (m) LPT (dBA)<br />
Aatm<br />
(dBA)<br />
(f=500)<br />
DF<br />
(dBA)<br />
(f=500)<br />
L (dBA)<br />
(f=500)<br />
Aatm<br />
(dBA)<br />
(f=1.000)<br />
DF<br />
(dBA)<br />
(f=1.000)<br />
L (dBA)<br />
(f=1.000)<br />
75<br />
Aatm<br />
(dBA)<br />
(f=2.000)<br />
DF<br />
(dBA)<br />
(f=2.000)<br />
L (dBA)<br />
(f=2.000)<br />
Aatm<br />
(dBA)<br />
(f=4.000)<br />
DF<br />
(dBA)<br />
(f=4.000)<br />
L (dBA)<br />
(f=4.000)<br />
1 99.56 0.00 -3.2 96.36 0.00 0 99.56 0.00 1.2 100.76 0.02 1 100.55 105.64<br />
5 85.58 0.00 -3.2 82.38 0.01 0 85.58 0.02 1.2 86.76 0.08 1 86.50 91.63<br />
10 79.56 0.00 -3.2 76.36 0.01 0 79.55 0.04 1.2 80.72 0.16 1 80.40 85.58<br />
20 73.54 0.01 -3.2 70.34 0.02 0 73.52 0.08 1.2 74.66 0.33 1 74.21 79.49<br />
30 70.02 0.01 -3.2 66.81 0.03 0 69.99 0.12 1.2 71.10 0.49 1 70.53 75.91<br />
40 67.52 0.01 -3.2 64.31 0.04 0 67.48 0.16 1.2 68.56 0.66 1 67.87 73.34<br />
50 65.58 0.01 -3.2 62.37 0.05 0 65.53 0.21 1.2 66.58 0.82 1 65.76 71.34<br />
60 64.00 0.02 -3.2 60.79 0.06 0 63.94 0.25 1.2 64.95 0.99 1 64.01 69.70<br />
70 62.66 0.02 -3.2 59.44 0.07 0 62.59 0.29 1.2 63.57 1.15 1 62.51 68.30<br />
80 61.50 0.02 -3.2 58.28 0.08 0 61.42 0.33 1.2 62.37 1.32 1 61.19 67.08<br />
90 60.48 0.02 -3.2 57.26 0.09 0 60.39 0.37 1.2 61.31 1.48 1 60.00 65.99<br />
100 59.56 0.03 -3.2 56.34 0.10 0 59.46 0.41 1.2 60.35 1.64 1 58.92 65.02<br />
125 57.63 0.03 -3.2 54.39 0.13 0 57.50 0.51 1.2 58.31 2.06 1 56.57 62.94<br />
150 56.04 0.04 -3.2 52.80 0.15 0 55.89 0.62 1.2 56.63 2.47 1 54.58 61.22<br />
200 53.54 0.05 -3.2 50.29 0.21 0 53.34 0.82 1.2 53.92 3.29 1 51.25 58.47<br />
250 51.61 0.06 -3.2 48.34 0.26 0 51.35 1.03 1.2 51.78 4.11 1 48.49 56.29<br />
300 50.02 0.08 -3.2 46.74 0.31 0 49.71 1.23 1.2 49.99 4.93 1 46.09 54.49<br />
350 48.68 0.09 -3.2 45.39 0.36 0 48.32 1.44 1.2 48.44 5.76 1 43.93 52.95<br />
400 47.52 0.10 -3.2 44.22 0.41 0 47.11 1.64 1.2 47.08 6.58 1 41.95 51.60<br />
500 45.58 0.13 -3.2 42.26 0.51 0 45.07 2.06 1.2 44.73 8.22 1 38.36 49.32<br />
600 44.00 0.15 -3.2 40.65 0.62 0 43.38 2.47 1.2 42.73 9.87 1 35.13 47.44<br />
700 42.66 0.18 -3.2 39.28 0.72 0 41.94 2.88 1.2 40.98 11.51 1 32.15 45.83<br />
800 41.50 0.21 -3.2 38.10 0.82 0 40.68 3.29 1.2 39.41 13.16 1 29.35 44.43<br />
900 40.48 0.23 -3.2 37.05 0.93 0 39.55 3.70 1.2 37.98 14.80 1 26.68 43.19<br />
1000 39.56 0.26 -3.2 36.11 1.03 0 38.54 4.11 1.2 36.65 16.44 1 24.12 42.07<br />
LT (dBA)
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Şekil V.1.9.1.2 EİH Üst Montaj Aşamasında Tüm Kaynaklardan Oluşacak Ses (Gürültü) Düzeyinin<br />
Mesafelere Göre Dağılımı Grafiği<br />
07.03.2008 tarihli <strong>ve</strong> 26809 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe giren<br />
“<strong>Çevresel</strong> Gürültünün Değerlendirilmesi <strong>ve</strong> Yönetimi Yönetmeliği” Ek-VIII Tablo-5’te belirtilen<br />
şantiye alanı için çevresel gürültü sınır değerleri Tablo IV.1.9.1.5’te <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Tablo V.1.9.1.5 Şantiye Alanı İçin <strong>Çevresel</strong> Gürültü Sınır Değerleri<br />
FAALİYET TÜRÜ (YAPIM YIKIM <strong>ve</strong> ONARIM) Lgündüz (dBA)<br />
Bina 70<br />
Yol 75<br />
Diğer kaynaklar 70<br />
Tablo V.1.9.1.2 <strong>ve</strong> Tablo V.1.9.1.4’te <strong>ve</strong>rilen gürültü seviyeleri Tablo V.1.9.1.5’te <strong>ve</strong>rilen<br />
yönetmelik değerleriyle karşılaştırıldığında; alt montaj aşamasında 150 m <strong>ve</strong> üst montaj<br />
aşamasında 60 metre sonra, “07.03.2008 tarihli <strong>ve</strong> 26809 sayılı Resmi Gazete’de<br />
yayınlanarak yürürlüğe giren “<strong>Çevresel</strong> Gürültünün Değerlendirilmesi <strong>ve</strong> Yönetimi<br />
Yönetmeliği" Ek-VIII, Tablo 5’te belirtilen 70 dBA sınırının altında kaldığı görülmektedir.<br />
Proje kapsamında arazi hazırlık çalışmaları açık sahada yapılacağından, gürültü<br />
tedbirlerinin alınması oldukça güç olacaktır. Gürültü, çalışmalar süresince gün boyu değişiklik<br />
gösterecek ancak çalışmalar gündüz (07.00 – 19.00) yapılacağından gürültü oluşumu<br />
sınırlandırılmış olacaktır. Zorunlu bir durum (Karayolu atlaması, trafik yoğunluğu, vb.)<br />
oluşmadıkça geceleri çalışma yapılmayacaktır.<br />
Proje kapsamındaki çalışmalarda, söz konusu yönetmeliğin 11. maddesinde belirtilen<br />
kara yolu araçlarında uyulması gereken şartlar <strong>ve</strong> 15. maddesinde açık alanda kullanılan<br />
ekipmanlarda uyulması gereken şartlar dikkate alınarak, gürültü oluşumunu minimize etmek<br />
için gerekli tedbirler alınacaktır.<br />
İnşaat aşamasında makine <strong>ve</strong> ekipmanlarda meydana gelecek gürültüden çalışanları<br />
koruyabilmek için, 4857 sayılı İş Kanuna istinaden çıkartılmış ilgili yönetmelikler <strong>ve</strong> tüzük<br />
hükümleri gereğince, işçilerin gürültüye maruz kalmaları sonucu sağlık <strong>ve</strong> gü<strong>ve</strong>nlik yönünden<br />
oluşabilecek risklerden, özellikle işitme ile ilgili risklerden korunmaları için gerekli önlemler<br />
alınacaktır. Bu konuda ayrıca 27.11.2002 tarih <strong>ve</strong> 37-265 sayılı TEİAŞ İş Gü<strong>ve</strong>nliği<br />
76
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Yönetmeliği’nin 254. maddesi gereğice; ses <strong>ve</strong> gürültü olan yerlerde çalışan kişi, kulaklarını<br />
koruması için kulaklık <strong>ve</strong>ya kulak tıkaçlarını mutlaka kullanacaktır.<br />
Böylece, çalışmalarda makine <strong>ve</strong> ekipmanlardan kaynaklı oluşacak gürültü seviyeleri<br />
çalışanları rahatsız etmeyecek düzeye indirilmiş olacaktır. Ayrıca yönetmeliklerin öngördüğü<br />
değerlere bağlı kalınarak, çevreye <strong>ve</strong>rilecek gürültü, minimum düzeyde tutulmuş olacaktır.<br />
V.1.9.2. İşletme Aşaması<br />
İşletme döneminde, elektrik alan, iletkenlerin yüzeylerinde havanın elektriksel olarak<br />
parçalanmasıyla yüklü parçacıkların ortaya çıkmasına neden olur ki bu da “korona” olarak<br />
adlandırılmaktadır. Korona gürültüsü, iletkenlerden kaynaklanan bir crackling (çatırdama)<br />
gürültüdür. İşletme aşamasında rüzgâr gürültüsü <strong>ve</strong> iletkenlerden oluşan korona gürültüsü<br />
oluşması beklenmektedir. Arka planda oluşacak doğal gürültünün etkisiyle korona gürültüsü<br />
duyulamayacak seviyelerde olacaktır.<br />
Korona gürültüsü kuru <strong>ve</strong> yaş havada olur, fakat hafif yağmurda, korona gürültüsü,<br />
yağmurun oluşturduğu gürültüden bile büyük olabilir. Bandıllı iletkenli iletim hatları çok az<br />
korona gürültüsü yaratır <strong>ve</strong> bu gürültünün kamulaştırma alanının ötesinden duyulması<br />
zordur. Tablo V.1.9.2.1’deki benzer gerilimli (380 kV) Çayırhan-Sincan TM EİH’da yapılan<br />
aşağıdaki ölçüm sonuçları ile de doğrulanmaktadır.<br />
Tablo V.1.9.2.1 380 kV EİH <strong>ve</strong> TM için Gürültü Ölçüm Değerlerileri<br />
MESAFE NORMAL YÜK(280 MW) PUANT YÜK(300 MW)<br />
(dBA) (dBA)<br />
0 m 49,7 54,1<br />
10 m 45,7 53,1<br />
20 m 43,8 52,8<br />
Kaynak: Gürültü Kirliliği Ölçüm Analiz Raporu, Rapor No:15.07.2002.G.0001 Çevre Bakanlığı,<br />
Enerji iletim hattının bakım <strong>ve</strong> denetleme çalışmaları esnasında kullanılacak araçlardan<br />
dolayı da gürültü oluşumu söz konusu olabilecektir. Ancak bu gürültülerin çok düşük<br />
miktarlarda olması <strong>ve</strong> çevredekileri fazla etkilememesi beklenmektedir.<br />
V.1.10. Arazinin Hazırlanması <strong>ve</strong> İnşaat Alanı İçin Gerekli Arazinin Temini<br />
Amacıyla Ortadan Kaldırılacak Tabii Bitki Türleri <strong>ve</strong> Ne Kadar Alanda Bu İşlerin<br />
Yapılacağı,<br />
Faaliyetin arazi hazırlığı <strong>ve</strong> inşaat aşamasında bitki türleri için olumsuz etki bitkisel<br />
toprak örtüsünün sıyrılmasından dolayı biyomas kaybının oluşmasıdır. Ancak, faaliyetin<br />
inşaat aşamasının tamamlanmasından sonra bitkisel toprak üzerinde yer alan bitki örtüsü,<br />
bitkisel toprakta mevcut olan tohum, rizom, soğan vb. <strong>ve</strong>jetatif organları vasıtasıyla tekrar<br />
önceki mevcut örtüyü oluşturacaktır.<br />
Projenin 78 km’lik kısmı ormanlık sahadan geçmektedir. Güzergahın yakın çevresinde<br />
Kayın, Köknar, Ladin, Meşe, Kestane, Huş, Sarıçam, Kavak <strong>ve</strong> değişik yapraklılar mevcuttur.<br />
Proje kapsamında yaklaşık 43059 adet ağaç kesilecektir. Projenin tesisi için kesilecek<br />
ağaçlar için Artvin <strong>ve</strong> Erzurum Orman Bölge Müdürlükleri’nden gerekli izinler alınacaktır.<br />
77
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
V.1.11. Arazinin Hazırlanması <strong>ve</strong> İnşaat Alanı İçin Gerekli Arazinin Temini<br />
Amacıyla Elden Çıkarılacak Tarım Alanlarının Büyüklüğü, Bunların Arazi Kullanım<br />
Kabiliyetleri <strong>ve</strong> Tarım Ürün Türleri, Tarımsal Amaçlı Arazi Kullanım İzni,<br />
380 kV Borçka-Sınır (Gürcistan) EİH projesi kapsamında toplam 350 adet direk<br />
dikilmesi öngörülmektedir. Bunlardan 45 tanesi durdurucu tipte geri kalan 305 tanesi ise<br />
taşıyıcı tipte olacaktır. 350 direk için elden çıkarılacak tarımsal <strong>ve</strong> ormansal alan yaklaşık<br />
35.200 m 2 ’dir.<br />
İrtifak hakkı için kamulaştırılacak alan ise hattın her iki yanından 25’er m olmak üzere<br />
toplam 50 m genişliğinde koridor mera alanları <strong>ve</strong> direk yerleri hariç irtifak hakkı tesis<br />
edilecek alan olarak hesaplanmıştır. Bu koridor esas alınarak irtifak hakkı için<br />
kamulaştırılacak alan yaklaşık 5.271.000 m 2 ’dir.<br />
EİH güzergahı boyunca enerji iletilen tellerin altında kalan <strong>ve</strong> irtifak hakkı tesis edilecek<br />
tarım alanlarında inşaat çalışmaları tamamlandıktan sonra tarım yapılmaya devam<br />
edilebilecektir.<br />
Proje kapsamında yer alan tarım alanlarının tarım dışı amaçla kullanılması için<br />
19.07.2005 tarih <strong>ve</strong> 25880 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı’<br />
Toprak Koruma <strong>ve</strong> Arazi Kullanım Kanununun 13. maddesi gereğince Artvin <strong>ve</strong> Ardahan İl<br />
Toprak Koruma Kurullarına müracaat edilerek Tarım Dışı Amaçlı Arazi Kullanım İzni<br />
alınacak, ayrıca aynı kanunun 12. maddesi <strong>ve</strong> kanuna ait yönetmeliğin 12. maddesi<br />
gereğince ilgili tarım alanlarında İl Tarım Müdürlüklerince hazırlanacak etüt <strong>raporu</strong> <strong>ve</strong> Toprak<br />
Koruma Kurullarının belirteceği hususlar doğrultusunda toprak koruma projesi<br />
hazırlattırılarak gerekli tedbirler alınacaktır.<br />
Proje güzergâhında mera alanı bulunması durumunda 4342 sayılı Mera Kanunu’nun<br />
14. maddesi 1. fıkrası (ğ) bendi gereğince fiilen yatırıma başlanmadan önce söz konusu<br />
mera alanlarının tahsis amacı değişikliği ile ilgili olarak Artvin <strong>ve</strong> Ardahan Valiliklerine (Valilik<br />
Mera Komisyonuna) müracaat edilerek gerekli izinler alınacaktır.<br />
V.1.12. Arazinin Hazırlanması <strong>ve</strong> İnşaat Alanı İçin Gerekli Arazinin Temini<br />
Amacıyla Kesilecek Ağaçların Tür <strong>ve</strong> Sayıları, Meşçere Tipi, Kapalılığı, Orman Alanları<br />
Üzerine Olası <strong>Etki</strong>ler <strong>ve</strong> Alınacak Tedbirler, Orman Yangınlarına Karşı Alınacak<br />
Tedbirler,<br />
V.1.12.1 Arazinin Hazırlanması <strong>ve</strong> İnşaat Alanı İçin Gerekli Arazinin Temini<br />
Amacıyla Kesilecek Ağaçların Tür <strong>ve</strong> Sayıları, Meşçere Tipi <strong>ve</strong> Kapalılığı,<br />
Proje için Ek-4.’te hazırlanan orman meşçere haritası üzerinde yapılan tespitlere göre<br />
güzergâhın yaklaşık 78 km’lik kısmı ormanlık alandan geçmektedir. Hattın geçtiği güzergâhın<br />
merkezinden 25 m sağa 25 m sola olmak üzere 50 m genişliğinde bir koridor inşaat<br />
çalışmalarından etkileneceğinden: 78 000 m x 50m =3.900.000 m 2 (yaklaşık 390 ha) orman<br />
alanı bu çalışmalardan etkilenecektir. Proje güzergahında tespit edilen orman alanının<br />
yaklaşık 308 ha’ı üzerinde değişik türlerde orman bitki örtüsü, geriye kalan 82 ha ise orman<br />
bitki örtüsünden yoksun OT ( Orman Toprağı ) alanlarıdır. Proje güzergâhında değişik çağ<br />
<strong>ve</strong> kapalılıkta saf <strong>ve</strong> karışık Ladin, Göknar, Sarıçam, Kestane, Meşe, Kayın, Gürgen,<br />
Kızılağaç, Kavak, Ihlamur <strong>ve</strong> diğer yapraklılardan oluşan orman alanları bulunmaktadır. Direk<br />
ayaklarının tesis edileceği alanlarda ki orman ağaçları kesilecek, tel altlarında kalan<br />
alanlarda bulunan ağaçlar ise vadi atlamasının yapıldığı yerler hariç kesilecektir. Hattın<br />
orman alanından geçen kısmının coğrafi koşullarda düşünüldüğünde yaklaşık %30’u vadi<br />
78
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
atlaması şeklinde geçirilecektir. Bu nedenle hattın 23,4 km’lik kısmı üzerinde bulunan<br />
ağaçlara herhangi bir zarar <strong>ve</strong>rilmeyecektir. Ancak yaklaşık 54,6 km orman alanında bulunan<br />
ağaçlar kesilerek 50 m’lik koridor tamamen temizlenecektir. Tüm direklerin 50 m’lik koridor<br />
içerinde tesis edileceği düşünülerek bu alan içerisinde kesilecek olan ağaç türü <strong>ve</strong> sayısına<br />
ait detaylı bilgi Tablo V.1.12.1’de <strong>ve</strong>rilmiştir. (Tablodaki rumuzların açıklaması için Bkz.<br />
Başlık IV.2.6)<br />
Tablo V.1.12.1.1 Kesilecek Ağaç Türü, Sayısı Mesçere Tipi <strong>ve</strong> Kapalılığı<br />
Isletme Ad SeflıkAdı Mescere Tipi Kapalılık Çağ<br />
Sınıfı<br />
ARDANUÇ<br />
ARTVİN<br />
ARDANUÇ<br />
ORTAKOY<br />
79<br />
Toplam<br />
Alan (m 2 )<br />
Mevcut<br />
Ağaç<br />
Sayısı<br />
(Adet)<br />
Kesilecek<br />
Ağaç<br />
Sayısı<br />
(Adet)<br />
BÇs - 1490 15 10<br />
BL - 9464 95 66<br />
BM - 390 4 3<br />
BM-T - 51455 515 360<br />
Çsbc2 2 bc 7134 285 200<br />
Çscd2 2 cd 614 25 17<br />
ÇsLb2 2 b 7874 79 55<br />
ÇsLbc3 3 bc 39374 3150 2205<br />
ÇsLc2 2 c 28630 286 200<br />
GLbc3 3 bc 58707 4697 3288<br />
Lcd2 2 d 16069 643 450<br />
LÇsb3 3 b 29566 296 207<br />
LÇsc3 3 c 13971 559 391<br />
LDybc2 2 c 17177 172 120<br />
LGbc3 3 bc 6259 501 351<br />
MDyb3 3 b 50933 1019 713<br />
BDy-T 9262 185 130<br />
BGL 4677 94 65<br />
BGL-T 17841 268 187<br />
BL 30093 602 421<br />
BLDy-T 33332 500 350<br />
BMDy-T 198624 3972 2781<br />
ÇsGcd3 3 cd 14376 1078 755<br />
GA 21433 429 300<br />
GC 43632 873 611<br />
Gcd3 3 cd 28129 563 394<br />
Gd3 3 d 9049 181 127<br />
GLA 17837 357 250<br />
GLC 29308 586 410<br />
GLcd1-T 1 5872 88 62<br />
GLcd2 3 cd 6957 278 195<br />
GLcd3 3 cd 46447 1858 1301<br />
GLcd3-T 3 cd 7011 280 196<br />
KnGcd3 3 cd 9355 281 196<br />
KnLGcd3 3 cd 4 0 0<br />
Lc2 2 c 8549 342 239<br />
Lcd1 1 d 26 1 0<br />
Lcd2 2 d 5007 200 140<br />
Lcd3 3 cd 13522 270 189<br />
LGcd2 2 cd 8213 329 230<br />
Mbc3 3 bc 686 21 14
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
BORÇKA<br />
GÖLE<br />
ŞAVŞAT<br />
BALCI<br />
BORCKA<br />
KARSIKOY<br />
POSOF<br />
AKDAMLA<br />
BKn 4328 43 30<br />
BKnKz 34814 348 244<br />
BKnL 34499 345 241<br />
BKn-T 9770 98 68<br />
BL 12782 128 89<br />
BLG 27276 273 191<br />
BLKn 72537 725 508<br />
Knbc3 3 bc 4729 284 199<br />
Knd2 2 d 45674 457 320<br />
KnGLcd3 3 cd 14404 288 202<br />
KnL0a 0 a 3595 144 101<br />
KnLa0 0 a 21759 870 609<br />
KnLcd3 3 cd 26333 527 369<br />
KnLd1 1 d 9067 181 127<br />
KnLd2 2 d 33369 667 467<br />
KnLGcd2 2 cd 11800 236 165<br />
KnLGd2 2 d 60180 1204 843<br />
Kzd1 1 d 7352 110 77<br />
KzKsKnL0a 0 a 18478 370 259<br />
KzLd1 1 d 2497 37 26<br />
LGd2 2 d 2565 51 36<br />
LKncd2 2 d 14784 296 207<br />
LKnd2 2 d 36206 724 507<br />
LKnGa0 0 a 50418 2017 1412<br />
LKnGd1 1 d 19623 392 275<br />
LKnGd2 2 d 49137 1228 860<br />
BMÇs 73698 737 516<br />
BMÇs-T 16516 165 116<br />
BM-T 15977 160 112<br />
GnKsbc3 3 bc 3467 104 73<br />
Knc3 3 c 10149 304 213<br />
Knd2 2 d 39387 630 441<br />
KnGnKscd2 2 cd 5114 102 72<br />
KnMcd2 2 cd 7447 112 78<br />
KsGnc2 2 c 13143 263 184<br />
KsKzbc2 2 bc 9993 200 140<br />
MGnÇsbc3 3 bc 17851 357 250<br />
BKnL 37720 566 396<br />
Knd2 2 d 58915 589 412<br />
KnKzGnd2 2 d 42296 677 474<br />
KnLd3 3 d 5760 69 48<br />
KnLKsd1 1 d 17716 354 248<br />
Kzd2 2 d 21274 425 298<br />
KzKnGnKscd3 3 cd 60052 1201 841<br />
KzKsd2 2 d 19602 392 274<br />
KzLGncd3 3 d 42 1 1<br />
BKBt 10972 110 77<br />
BKvDy 50811 508 356<br />
Çsab3 3 ab 19744 790 553<br />
Çscd2 2 cd 39933 998 699<br />
Çscd3 3 cd 13157 263 184<br />
Çsd/a d/a 11035 441 309<br />
BDy 47359 474 332<br />
BG 63115 631 442<br />
80
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
BL 5424 54 38<br />
Çscd3 3 cd 6242 125 87<br />
GLD 47455 475 332<br />
LGbc2 2 bc 30298 1212 848<br />
LGbc3 3 bc 84112 3364 2355<br />
LGcd2 2 cd 8372 251 176<br />
LGcd3 3 cd 16763 419 293<br />
LGcd3 3 cd 16763 436 305<br />
ŞAVŞAT<br />
ÇBKBt<br />
ÇBLÇs<br />
162478<br />
166453<br />
1625<br />
1665<br />
1137<br />
1165<br />
ÇBLG 33416 334 234<br />
ÇsLb2 2 b 8214 164 115<br />
Lb2 2 b 5361 268 188<br />
LÇsb1 1 b 66275 3314 2320<br />
LÇsb2 2 b 15924 318 223<br />
LGbc2 2 c 30996 1240 868<br />
TEPEBASI BL 205 2 1<br />
Lcd3 3 cd 10811 324 227<br />
VELIKOY ÇBG 15766 158 110<br />
ÇBL 75724 1514 1060<br />
Genel Toplam<br />
Kaynak: Orman Mesçere Haritası<br />
3075622 61512 43059<br />
Tablodan anlaşılacağı üzere projenin tesisi sırasında değişik tür, yaş, çap <strong>ve</strong> boylarda<br />
43059 adet ağaç kesilecek, kesim gerekli izinler alındıktan sonra ilgili orman işletme<br />
şefliğince gerçekleştirilecek olup elde edilen emval ilgili orman işletme şefliği tarafından<br />
değerlendirilecektir.<br />
V.1.12.2 Orman Alanları Üzerine Olası <strong>Etki</strong>ler <strong>ve</strong> Alınacak Tedbirler,<br />
Proje kapsamında inceleme koridoru boyunca direk yerleri için tespit edilen alanlarda ki<br />
ağaçların tamamı kesilecek, topografyanın uygun olduğu vadi atlamalarında vb. yerlerde<br />
irtifak alanı içerinde kalan ağaçlar kesilmeyecek, topografyanın <strong>ve</strong> bitki örtüsünün el<strong>ve</strong>rişli<br />
olmadığı alanlarda ise irtifak alanına giren ağaçlar kesilecektir. Yapılan kesimler alanda<br />
bulunan bitki kompozisyonunda (tür çeşitliğinde) değişikliğe neden olmayacaktır. Kesim<br />
sonrası elde edilen emval ilgili orman idaresince değerlendirileceğinden ekonomik bir kayıp<br />
söz konusu olmayacaktır. İrtifak alanı içerisinde kalan ormanlık alanın 6 ayda bir bakımı<br />
yapılacak olup periyodik bakımlarla bu alanın muhafazası sağlanacaktır. İnşaat sırasında<br />
çıkacak hafriyat, direk yerlerinde tekrar dolgu malzemesi olarak kullanılacak olup kazı fazlası<br />
malzeme oluşumu söz konusu olmayacaktır. Ancak kazı fazlası malzeme atığı oluşumu söz<br />
konusu olduğunda çıkan kazı fazlası malzeme ormanlık alana rastgele atılmayacaktır.<br />
V.1.12.3 Orman Yangınlarına Karşı Alınacak Tedbirler,<br />
EİH yapımı çalışmaları sırasında çalışılacak personele orman yangınları <strong>ve</strong> sebepleri<br />
konusunda eğitim <strong>ve</strong>rilecek. Yangını önlemek için (ateş yakılmaması <strong>ve</strong> izmarit atılmaması<br />
vb.) konularda personel uyarılacak, 177 Orman Yangınları İhbar hattı personele öğretilecek<br />
<strong>ve</strong> gerekli görülmesi halinde yangın ikaz levhaları dikilecektir. Çalışmalar sırasında kesilecek<br />
ağaçlardan oluşan kesim artıkları ( dal, yaprak, ekonomik değeri olmayan ürün vb) alanda<br />
bırakılmayacak, gerekli görülmesi halinde ölü örtü (yaprak <strong>ve</strong> bitki kalıntısı) <strong>ve</strong> diri örtü<br />
(çalılar, sürünücüler, yıllık <strong>ve</strong> çok yıllık otsu bitkiler) temizliği yapılacaktır.<br />
Doğal afet <strong>ve</strong>ya kaza sonucunda hattın kopması durumunda; hat koruma röleleri<br />
devreye girerek hatta meydana gelen dengesizliği ortadan kaldıracak <strong>ve</strong> hattaki enerjiyi<br />
81
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
kesecektir. Kısaca kopan tel yere düşmeden önce üzerindeki enerjiyi kaybedeceğinden<br />
muhtemel yangınlar önlenmiş olacaktır. Ayrıca 50 m lik koridor içinde tellere temas edecek<br />
ağaçlar periyodik bakımlar sırasında tespit edilerek budanacak, gerektiği takdirde tıraşlama<br />
kesimi yapılarak alan boşaltılacaktır. Kesim sonrası alanda kesim artıkları ( dal, yaprak,<br />
ekonomik değeri olmayan ürün vb) bırakılmayacak, gerekli görülmesi halinde ölü örtü (yaprak<br />
<strong>ve</strong> bitki kalıntısı) <strong>ve</strong> diri örtü (çalılar, sürünücüler, yıllık <strong>ve</strong> çok yıllık otsu bitkiler) temizliği<br />
yapılacaktır.<br />
Daha önce tesis edilen EİH’lerde cam izolatörler kullanırken, kırılan cam izolatörlerin<br />
yere düşmesi <strong>ve</strong> güneş altında mercek etkisi yaratarak ölü <strong>ve</strong> diri örtünün tutuşması gibi<br />
olumsuz etkilerin yaşanmaması için silikon izolatörler kullanılmasına dikkat edilecektir.<br />
İşletme aşamasında hattın periyodik bakımı en az 6 ayda bir yapılacaktır.<br />
V.1.13. Arazinin Hazırlanmasından Başlayarak Ünitelerin Faaliyete Açılmasına<br />
Dek Yerine Getirilecek İşlerde Çalışacak Personel İçin Kurulacak Şantiye Alanı Ve<br />
Diğer Teknik/Sosyal Altyapı İhtiyaçlarının Nerelerde Ve Nasıl Temin Edileceği,<br />
Proje kapsamında EİH’nin; alt montaj çalışmalarında 10 kişi, üst montaj çalışmalarında<br />
20 kişi <strong>ve</strong> tel çekme işlemlerinde 15 kişinin çalışması öngörülmektedir.<br />
EİH inşaat çalışmaları boyunca vasıfsız işçiler bölge halkından karşılanacağı için bu<br />
personel kendi konutlarında ihtiyaçlarını karşılayacaklardır. Diğer personel ise temel<br />
ihtiyaçlarını, kurulacak şantiye alanında karşılayacaktır.<br />
V.1.14. Hat Güzergahı <strong>ve</strong> Yakın Çevresinde Yeraltı <strong>ve</strong> Yerüstünde Bulunan Kültür<br />
<strong>ve</strong> Tabiat Varlıklarına (Posof Yaban Hayatı Geliştirme Sahası Üzerine Olabilecek<br />
<strong>Etki</strong>lerin İrdelenmesi) (Geleneksel Kentsel Dokuya, Arkeolojik Kalıntılara, Korunması<br />
Gerekli Doğal Değerlere) Materyal Üzerindeki <strong>Etki</strong>lerinin Şiddeti <strong>ve</strong> Yayılım <strong>Etki</strong>sinin<br />
Belirlenmesi,<br />
Proje alanında; Artvin <strong>ve</strong> Ardahan ilinde 2872 sayılı Çevre Kanunu ‘’Özel Çevre<br />
Koruma Bölgeleri’’ başlığında tanımlanmış Özel Çevre Koruma alanı bulunmamaktadır.<br />
Ancak Artvin ilinde 2873 sayılı Milli Parklar Kanunu’na kapsamında koruma altına alınan<br />
“Borçka Karagöl Tabiat Koruma Parkı” <strong>ve</strong> Ardahan ili Posof ilçesi sınırlarında 4915 Sayılı<br />
Kara Avcılığı Kanunu kapsamında 2006 yılında koruma altına Alınan Posof Yaban Hayatı<br />
Geliştirme Sahası yer almaktadır. (Bkz. IV.2.7 başlığı)<br />
Projenin Posof Yaban Hayatı Geliştirme Sahası Üzerine Olabilecek <strong>Etki</strong>leri<br />
Projenin yaklaşık 33 km’lik kısmı Posof Yaban Hayatı Geliştirme Sahası sınırları<br />
içerisinde tesis edilecek olup, EİH Gürcistan tarafından tesis edilecek olan EİH’na Posof<br />
ilçesi Türkgözü köyü sınırlarında bağlanacaktır. EİH’nin bu kısmında Yaban Hayatı<br />
Geliştirme Sahası içerisinden hem teknik hem de ekonomik açıdan geçilmek zorunda<br />
kalınmış olup bu konuda yaban hayatı bölümünde konusunda uzmanlaşmış öğretim üyesinin<br />
görüşüne baş vurulmuş <strong>ve</strong> Ekosistem Değerlendirme Raporu temin edilmiştir (Ek-12).<br />
Söz Konusu Ekosistem Değerlendirme Raporu, Teşekkülümüzce Karadeniz Teknik<br />
Üni<strong>ve</strong>rsitesi Orman Fakültesi Öğretim Üyelerinden Yaban Hayatı Uzmanı Doç. Dr. Şağdan<br />
BAŞKAYA’ya hazırlatılmıştır. Hazırlanan raporda “Posof Yaban Hayatı Geliştirme<br />
Sahasında gerçekleştirilecek olan, Borçka-Sınır (Gürcistan) EİH projesinin, yukarıda<br />
belirtilen önlemlerin alınması <strong>ve</strong> iyileştirme çalışmalarının yapılması halinde başta<br />
hedef tür olan Dağ horozu <strong>ve</strong> sahanın koruma <strong>ve</strong> yönetimini gerektiren diğer değerler<br />
olan, Huş (Betula sp.) ormanları, Bıldırcın kılavuzu (Crex crex), Posof çiçeği<br />
(Chaerophyllum posofianum), Kafkas filbahrisi (Phladelpihus caucasica), Kafkas<br />
arısı (Apis mellifera caucasica), Dere alası (Salmo trutta) ile yaban hayat başta<br />
82
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
olmak üzere bütün ekosistemi kabul edilebilir bir oranda etkileyeceği, türlerin bu<br />
alandaki devamlılıklarını tehlikeye düşürmeyeceği sonuç <strong>ve</strong> kanaatine varılmıştır”<br />
yönünde görüş bildirilmiştir. EİH tesisi sırasında raporda belirtilen önlemler alınacak <strong>ve</strong><br />
gerekli hallerde iyileştirme çalışmaları yapılacak olup bu çalışmalar orman mühendisi görüş<br />
<strong>ve</strong> önerileri ile İl Çevre <strong>ve</strong> Orman Müdürlüğü’nün <strong>nihai</strong> kararları doğrultusunda<br />
gerçekleştirilecektir.<br />
Ayrıca hedef tür olan Dağ Horozu’nun eş tutma döneminde (Mayıs-Haziran) inşaat<br />
çalışması yapılmayacaktır.<br />
2003 tarih <strong>ve</strong> 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu hükümlerine uyulacaktır.<br />
V.1.15. Arazinin Hazırlanmasından Başlayarak Ünitelerin Faaliyete Açılmasına<br />
Dek Sürdürülecek İşlerden, İnsan Sağlığı <strong>ve</strong> Çevre için Riskli <strong>ve</strong> Tehlikeli Olanlar,<br />
380 kV Borçka-Sınır (Gürcistan) EİH proje kapsamında hiçbir şekilde parlayıcı,<br />
patlayıcı maddeler ile toksik maddeler kullanılmayacak olup, inşaat çalışmalarının tamamı iş<br />
makineleri ile insan gücünden yararlanılarak gerçekleştirilecektir.<br />
Projenin işletmeye geçecek sürede personel için iş makinelerinden kaynaklı kazalar ile<br />
yüksekten düşme sonucu yararlanma <strong>ve</strong>ya ölme kazaları söz konusu olmaktadır. Yöre halkı<br />
için ise direk yerleri inşaat çalışmalarında açılacak çukurlara düşerek meydana gelebilecek<br />
kazalar söz konusudur.<br />
İnşaat süresince meydana gelebilecek riskleri en aza indirgemek için 10 Haziran 2003<br />
tarihli 25134 sayılı resmi gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 4857 sayılı İş Kanunu<br />
kapsamında yürürlüğe giren İşçi Sağlığı <strong>ve</strong> İş Gü<strong>ve</strong>nliği Tüzüğü, İş Sağlığı <strong>ve</strong> Gü<strong>ve</strong>nliği,<br />
Çalışanların İş Sağlığı <strong>ve</strong> Gü<strong>ve</strong>nliği Eğitimlerinin Usul <strong>ve</strong> Esasları Hakkında Yönetmeliği,<br />
Sağlık <strong>ve</strong> Gü<strong>ve</strong>nlik Şartları Yönetmeliği ile 27.11.2002 tarih <strong>ve</strong> 37-265 sayılı TEİAŞ İş<br />
Gü<strong>ve</strong>nliği Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır.<br />
Bu nedenle inşaat çalışmaları kapsamında meydana gelebilecek riskler aşağıdaki<br />
yöntemlerle en aza indirgenmeye çalışılacaktır.<br />
� Proje başlamadan önce bir iş sağlığı <strong>ve</strong> gü<strong>ve</strong>nliği planı hazırlanacak,<br />
hazırlanacak plan doğrultusunda işçilere anlatılacaktır.<br />
� İnşaat süresince tüm inşaat alanlarında gerekli uyarıcı işaret <strong>ve</strong> levhalar<br />
asılacaktır.<br />
� Personele ilk yardım konularında eğitim <strong>ve</strong>rilecektir.<br />
� İnşaat alanına giren her personele, personel koruyucu ekipmanlar (baret,<br />
eldi<strong>ve</strong>n, gü<strong>ve</strong>nlik botu, kulak koruyucu) sağlanacak <strong>ve</strong> kullanmaları sağlanacak.<br />
� İlk yardım çantası, araç <strong>ve</strong>ya şantiye alanında bulundurulacaktır.<br />
İnşaat süresince herhangi bir tehlikeli, patlayıcı <strong>ve</strong> parlayıcı malzeme kullanılmayacağı<br />
için bu konuda herhangi bir risk beklenmemektedir. Ancak araçların bakım işlemleri en yakın<br />
akaryakıt istasyonunda yapılacak olmasına rağmen, araçlardan kaynaklanacak motor<br />
yağları, boya gibi malzemenin kaza sonucu dökülmesine karşın absorbanlar (kum, talaş) ile<br />
dökülen madde ortamdan uzaklaştırılacaktır.<br />
Proje kapsamında 14 Mart 2005 tarih <strong>ve</strong> 25755 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak<br />
yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği <strong>ve</strong> 30.03.2010 tarihli değişiklik <strong>ve</strong><br />
30.07.2008 <strong>ve</strong> 26952 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların<br />
Kontrolü Yönetmeliği <strong>ve</strong> 30.03.2010 tarihli değişiklik <strong>ve</strong> 31.05.2005 tarih <strong>ve</strong> 25831 sayılı<br />
83
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Toprak Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği<br />
esaslarına uyulacaktır.<br />
V.1.16. Taşkın Önleme <strong>ve</strong> Drenaj İle İlgili İşlemler (Derelerin Üzeri<br />
Kapatılmayacak, Dere Yataklarına, Baraj Gölüne Hafriyat, Molozlar <strong>ve</strong> Her Türlü Atık<br />
Malzemenin Dökülmeyeceğinin Taahhüt Edilmesi)<br />
Artvin bölgesinde, taşkın olasılığı yüksek olan alanlar genellikle kıyı bölgeleri olarak<br />
belirlenmiştir. İç bölgelere doğru, bu olasılık oldukça azalmaktadır. EİH Güzergahı boyunca<br />
herhangi bir sulama, drenaj <strong>ve</strong>ya diğer tarla içi geliştirme projeleri tespit edilmemiş olup<br />
güzergah üzerinde herhangi bir proje bulunması halinde ilgili kurumlardan (DSİ, İl Özel<br />
İdaresi vb.) gerekli izinler alınacaktır.<br />
Bunun dışında proje güzergâhı boyunca geçilecek olan akarsuların, çayların, kuru <strong>ve</strong><br />
akar dere yataklarının faaliyet sırasında zarar görmesi engellenecek, belirtilen akarsuların<br />
yataklarına pasa atılmayacak <strong>ve</strong> herhangi bir müdahalede bulunulmayacak, aynı zamanda<br />
oluşabilecek çevre kirlilikleri engellenecektir. Ayrıca 380 kV Borçka – (Sınır) Gürcistan EİH<br />
projesi kapsamında 09.09.2006 tarih <strong>ve</strong> 26284 sayılı Resmi Gazetede Yayımlanan<br />
Başbakanlık Genelgesi ile ilgili hükümlere uyulacaktır.<br />
V.1.17. Diğer Faaliyetleri<br />
Bu bölümde incelenecek başka bir husus bulunmamaktadır.<br />
V.2. Projenin İşletme Aşamasındaki Faaliyetler, Fiziksel <strong>ve</strong> Biyolojik Çevre<br />
Üzerine <strong>Etki</strong>leri <strong>ve</strong> Alınacak Önlemler<br />
V.2.1. Hat Güzergahındaki Temel Yapıların (Direkler, İzolatörler, İletkenler, Kuleler<br />
vb.) Diğer Ünitelerin Özellikleri, Boyutları, Kapasiteleri vb. Diğer Bilgiler,<br />
ÇED Raporunda değerlendirilen hattın uzunluğu yaklaşık 120 km olup 380 kV<br />
geriliminde, 3x954 MCM karakteristiğinde olacaktır. EİH için yaklaşık direk sayısı 350 adet<br />
olarak planlanmaktadır. Direk tipleri <strong>ve</strong> kesin sayısı yapılacak etüt-tevziat çalışmaları sonucu<br />
belirlenecektir. Hattın inşası sırasında 30.11.2000 tarih <strong>ve</strong> 24246 sayılı Resmi Gazete’de<br />
yayımlanarak yürürlüğe giren Elektrik Kuv<strong>ve</strong>tli Akım Tesisleri Yönetmeliği <strong>ve</strong> 27.11.2002 tarih<br />
<strong>ve</strong> 37-265 sayılı TEİAŞ İş Gü<strong>ve</strong>nliği Yönetmeliği doğrultusunda inşaat çalışmaları<br />
sürdürülecektir.<br />
Hattın inşası sırasında kullanılacak olan İzolatörler IEC standartlarına; iletkenler, ilgili<br />
ASTM Standartlarına (ASTM B 232, ASTM B 230, ASTM B 498) <strong>ve</strong>ya ilgili Türk<br />
Standartlarına (TS 490,TS 434, TS 592, TS 730) uygun olacaktır.<br />
Proje kapsamında tesis edilecek EİH direklerin tespiti aşamasında DSİ Genel Müdürlüğü<br />
ile koordineli çalışılacak, 26284 sayılı Dere Yatakları <strong>ve</strong> Taşkınlar hakkında yayımlanan<br />
Başbakanlık Genelgesi hükümlerine uyulacaktır. Ayrıca faaliyetin gerçekleşmesi sırasında<br />
EİH boyunca yer alan kuru dere yataklarında şev üzerinden itibaren her iki sahilde de 15 m<br />
mesafede direk konulmayacaktır.<br />
EİH direklerine kuşkonmazlar, hat üzerine ise ikaz küreleri (balon) takılacaktır.<br />
84
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
V.2.2. Hat Güzergahının Bakımı İçin Ne Gibi İşlemler Yapılacağı, Kullanılacak<br />
Malzemeler, Çıkacak Atıkların Tür <strong>ve</strong> Miktarları, Özellikleri, Boyutları, Özellikleri <strong>ve</strong><br />
Nasıl Bertaraf Edileceği,<br />
İşletme aşamasında EİH güzergahı boyunca düzenli olarak 6 ayda bir sürekli bakım<br />
yapılacaktır. Bakım sırasında oluşacak kopuk teller, kırık izolatörler gibi atıklar öncelikle<br />
TEAİŞ’a ait depolarda muhafaza edilecek türlerine <strong>ve</strong> tehlikeli olup olmadıklarına göre Çevre<br />
<strong>ve</strong> Orman Bakanlığından lisanslı bir firma tarafından geri kazanım <strong>ve</strong>ya bertaraf firmasına<br />
gönderilecektir.<br />
Enerji iletim hatları bakımı, hat bakım ekipleri tarafından yapılmakta olup ekiplerin<br />
kullandığı malzemeler <strong>ve</strong> özellikleri Tablo V.2.2.1’de <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Tablo V.2.2.1 İletim Hatlarının Bakım Malzemeleri<br />
MALZEME ADI ÖZELLİĞİ SAYISI<br />
Alüminyum Merdi<strong>ve</strong>n Alüminyum 1 Adet<br />
Topraklama Kablosu Örgülü Bakır 12-15 Adet<br />
Hat Tüfeği Metal-Örgülü Bakır 1 Adet<br />
Miğfer (Kask) Fiberglas 1 Adet/Kişi<br />
Anahtar Takımı Metal 2 Takım<br />
Emniyet Kemeri Örgülü Keten 1 Adet/Kişi<br />
Bucurgat Metal 1.5, 3, 6 Ton 1‘er Adet<br />
Trifor Metal 1.5, 3, 6 Ton 1’er Adet<br />
Mantikapan Makara Metal 1.5, 3, 6 Ton 1’er Adet<br />
Kapma Metal<br />
300, 477, 795,954, 1272 MCM İletkenler İçin En Az 4’er Adet<br />
50, 70, 96 mm 2 Koruma Teller İçin En Az 2’şer Adet<br />
Hidrolik Pres Metal Her Ekipte 1 Adet<br />
Hidrolik Makas Metal Her Ekipte 1 Adet<br />
Ayakcak Metal 2 Adet<br />
İlk Yardım Sedyesi Metal+Keten Bez 1 Adet<br />
Hat Arabası Metal 1 Adet<br />
V.2.3. Hattan Kaynaklanan Elektrik <strong>ve</strong> Manyetik Alan Şiddetleri, <strong>Etki</strong>leri, Ulusal <strong>ve</strong><br />
Uluslararası Standartlar ile Kıyaslanması, Olası <strong>Etki</strong>lerinin İnsan Sağlığı <strong>ve</strong> Çevre<br />
Açısından Değerlendirilmesi <strong>ve</strong> Alınacak Önlemlerin Belirtilmesi, En Yakın Yerleşim<br />
Yerine <strong>ve</strong> Meskun Mesafeye <strong>Etki</strong>lerinin Değerlendirilmesi,<br />
Elektromanyetik radyasyonlar dalga boylarına, frekanslarına <strong>ve</strong> enerjilerine bağlı<br />
olarak; radyo dalgaları, mikrodalgalar, infrared ışınları, görünür ışık, ultraviyole ışınları, xışınları,<br />
gama-ışınları <strong>ve</strong> kozmik ışınlar gibi türleri bulunmaktadır.<br />
Başlıca yayılım türleri; iyonlaştırıcı yayılım <strong>ve</strong> iyonlaştırıcı olmayan yayılım olmak üzere<br />
iki grupta toplanabilir.<br />
İyonlaştırıcı yayılım; madde içerisinden geçerken enerjisini ortama aktarmak suretiyle,<br />
ortamdaki atomları doğrudan <strong>ve</strong>ya dolaylı yollarla iyonlaştıran yayılım türüdür.<br />
İyonlaştırıcı özelliğe sahip olmayan; sabit telekomünikasyon cihazları olan baz<br />
istasyonları, radyo <strong>ve</strong> televizyon <strong>ve</strong>ricileri ile elektrik iletim hatları, trafo merkezleri <strong>ve</strong> elektrikli<br />
ev aletlerinden (mikrodalga fırınlar, traş makinesi, saç kurutma makinesi v.b.) kaynaklanan<br />
yayılım ise, iyonlaştırıcı olmayan yayılım olarak ifade edilen elektromanyetik yayılım<br />
grubunda yer almaktadır.<br />
85
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Enerji İletim Hatlarından yayılan elektromanyetik dalgalarının etkilerini, “manyetik” <strong>ve</strong><br />
“elektrik” olmak üzere iki ayrı şekilde görmek mümkündür. Manyetik alan kablodan geçen<br />
akımla, elektrik alan ise gerilim ile orantılıdır.<br />
Elektrik alanları, gerilim tarafından üretilirler <strong>ve</strong> gerilim arttıkça şiddetlenirler. Elektrik<br />
alanın gücü, Volt/metre (V/m) olarak ölçülmektedir.<br />
Manyetik alan ise hareketli <strong>ve</strong> yüklü parçacıkların diğer yüklü parçacıklara uyguladığı<br />
kuv<strong>ve</strong>ttir. Akım boyunca dairesel <strong>ve</strong> sürekli bir manyetik alan oluşur. Manyetik Alanın<br />
büyüklüğü <strong>ve</strong> yönü akım şiddetine göre değişiklik göstermektedir. Manyetik Alan, Gauss (G)<br />
<strong>ve</strong>ya Tesla (T) birimleri ile tanımlanmaktadır.<br />
Elektrik <strong>ve</strong> manyetik alanın biyolojik yaşam üzerine etkileri konusunda birçok araştırma<br />
yapılmıştır. Bu araştırmalarda özellikle insan sağlığı üzerine olan etkilerin değerlendirilmesi<br />
birkaç basamakta gerçekleştirilmektedir. Bu basamaklar; biyolojik etkilerin tam olarak<br />
saptanması, bu etkilerin insan sağlığını nasıl etkilediği <strong>ve</strong> frekanslarıdır.<br />
Elektrikli aletler <strong>ve</strong> enerji iletim <strong>ve</strong> dağıtım hatlarının etrafında, hem elektrik <strong>ve</strong> hem de<br />
manyetik alanlar bulunmasına rağmen, en son araştırmalar, manyetik alanların potansiyel<br />
sağlık etkileri üzerine odaklanmıştır.<br />
Bu nedenle elektrik <strong>ve</strong> manyetik alanlarla ilgili yapılan çalışmaların önemli bir bölümü<br />
kanser araştırmaları konusunda yoğunlaşmıştır. Yapılan araştırma sonuçlarına göre, bazı<br />
“risk faktörleri” belirlenerek, değişik etkilere göre kanser riskleri ortaya konmuştur. Örneğin,<br />
risk faktörünün 2 olması, kontrol grubuna göre iki kat daha fazla kansere yakalanma<br />
ihtimalini ortaya koymaktadır. Kanıtlanmış potansiyel risk faktörleri Tablo V.2.3.1’de<br />
<strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Tablo V.2.3.1 Kansere Sebebiyet Vermesi Muhtemel Faktörlerin Bağıl Riskleri<br />
Faktör (Kanser Tipi) Bağıl Risk Referans<br />
Sigara (Akciğer Kanseri)* 10 - 40 Wyner <strong>ve</strong> Hoffman, 1982<br />
Benzenle İlgili Çalışan İşçiler (Lösemi) 2 1.5 - 20 Sandler <strong>ve</strong> Collman, 1987<br />
Asbest Mesleki Temas (Akciğer Kanseri) 2 2-6 Fraumeni <strong>ve</strong> Blot,1982<br />
Doğum Öncesi X Işınları (Çocuk Kanseri) 2,4 Har<strong>ve</strong>y <strong>ve</strong> diğerleri,1985<br />
<strong>Çevresel</strong> Tütün Dumanı-Pasif İçicilik (Akciğer<br />
2-3 Fielding <strong>ve</strong> Phenow,1988<br />
Kanseri) 2<br />
Saç Boyası (Lösemi) 1.8 Cantor et al., 1988<br />
İletim Hatları (Çocuk Kanseri) 1,79-2,02 Wertheimer <strong>ve</strong> Leeper,1979 Savitz , Dr. Draper<strong>ve</strong> diğerleri<br />
Sakarin (Mesane Kanseri) 1,5-2,6 IARC,1987<br />
Aşırı Alkol (Ağız Kanseri) 2 1,4-2,3 3 Tuyns,1982<br />
Elektrik İşleri (Lösemi) 1,4-1,9 Savitz <strong>ve</strong> Calle,1987<br />
Kah<strong>ve</strong> (Mesane Kanseri) 1,3-2,6 Morison <strong>ve</strong> Cole, 1987<br />
Klorlanmış Yüzey Suyu (Mesane Kanseri) 1,3-2,3 Subcommittee on Disinfectants By-Products,1987<br />
1 Monson (1980) nisbi risk seviyelerini aşağıdaki<br />
gibi tanımlamıştır:<br />
Nisbi Risk<br />
Gücü<br />
Bağıntı<br />
1,0-1,2 Hiç<br />
1,2-1,5 Zayıf<br />
1,5-3,0 Orta<br />
3,0-10,0<br />
Güçlü<br />
10,0 Üstü<br />
Sonsuz<br />
Kaynak: Nero 1988, Wilson <strong>ve</strong> Cronnch 1987, Ahlborr <strong>ve</strong> arkadaşları,<br />
2<br />
Sebep-Sonuç ilişkisini genel olarak onayladıkları düşünülmektedir.<br />
3<br />
Alkol ağır sigara dumanıyla bağlı olarak ağız kanseri riskini 15,5’ e kadar<br />
yükseltir.<br />
Bu tablodaki değerler, istatistiksel çalışmaların bir sonucudur. Potansiyel etkilerin<br />
birbirinden ayrılmasının çok zor olduğu <strong>ve</strong> etkilerin diğer etkileri bastırdığı <strong>ve</strong>ya arttırdığı<br />
tablodaki değerlerden de görülmektedir.<br />
86
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Sonuç olarak, elektrik <strong>ve</strong> manyetik alanın insan yaşamı üzerine olan olumsuz etkileri<br />
kanıtlanmamıştır. EMA şiddeti, günlük olarak kullandığımız elektrikle çalışan ev aletlerinde<br />
de değişik düzeylerde ortaya çıkmaktadır. EMA şiddetinin, günlük olarak kullandığımız<br />
elektrikle çalışan ev aletlerindeki durumu Tablo V.2.3.2’de <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Tablo V.2.3.2 Elektrikli Ev Aletlerinin Manyetik Alan Şiddetleri<br />
Kaynaktan Uzaklık 15 cm 333 cm 666 cm 1332 cm<br />
Saç Kurutma Makinesi<br />
Düşük 1 - - -<br />
Orta 300 1 - -<br />
Yüksek 700 70 10 1<br />
Elektrikli Traş Makinesi<br />
Düşük 4 - - -<br />
Orta 100 20 - -<br />
Yüksek 600 100 10 1<br />
Mutfak Robotu<br />
Düşük 30 5 - -<br />
Orta 70 10 2 -<br />
Yüksek 100 20 3 -<br />
Bulaşık Makinesi<br />
Düşük 10 6 2 -<br />
Orta 20 10 4 -<br />
Yüksek 100 30 7 1<br />
Çöp Öğütücü<br />
Düşük 60 8 1 -<br />
Orta 80 10 2 -<br />
Yüksek 100 20 3 -<br />
Mikser<br />
Düşük 30 5 - -<br />
Orta 100 10 1 -<br />
Yüksek 600 100 10 -<br />
Mikrodalga Fırın<br />
Düşük 100 1 1 -<br />
Orta 200 4 10 2<br />
Yüksek 300 200 30 20<br />
Kaynaktan Uzaklık 15 cm 333 cm 666 cm 1332 cm<br />
Çamaşır Makinesi<br />
Düşük 4 1 - -<br />
Orta 20 7 1 -<br />
Yüksek 100 30 6 -<br />
Elektrikli Süpürge<br />
Düşük 100 20 4 -<br />
Orta 300 60 10 1<br />
Yüksek 700 200 50 10<br />
Elektrikli Testere<br />
Düşük 50 9 1 -<br />
Orta 200 40 5 -<br />
Yüksek 1000 300 40 4<br />
Matkap<br />
Düşük 100 20 3 -<br />
Orta 150 30 4 -<br />
Yüksek 200 40 6 -<br />
Kaynak: Elektrik Alanları <strong>ve</strong> Manyetik Alanlar Cilt I, Mülga TEAŞ Çevre Daire Başkanlığı Nisan 2001<br />
Türkiye’de enerji iletim hatlarından kaynaklanacak elektrik <strong>ve</strong> manyetik alanlar için<br />
24.07.2010 tarih <strong>ve</strong> 27651 sayılı Resmi Gazete’ de yayımlanarak yürürlüğe giren İyonlaştırıcı<br />
Olmayan Radyasyonun Olumsuz <strong>Etki</strong>lerinden Çevre <strong>ve</strong> Halkın Korunmasına Yönelik<br />
Alınması Gereken Tedbirlere İlişkin Yönetmelik hükümleri geçerlidir. Ayrıca 30 Kasım 2000<br />
tarih <strong>ve</strong> 24246 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe giren “Elektrik Kuv<strong>ve</strong>tli Akım<br />
Tesisleri Yönetmeliği-EKAT” enerji iletim hatlarının yerleşim yerlerine, yollara <strong>ve</strong> tesislere<br />
87
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
olan mesafesine bazı sınırlamalar getirmiş <strong>ve</strong> hatların tesis iznini bu şartlara bağlamıştır. 380<br />
kV gerilimli planlanan EİH güzergahı üzerinde de bu mesafelere uyulacaktır.<br />
Uluslararası Radyasyondan Korunma Birliği - Uluslararası İyonize Olmayan Radyasyon<br />
Komitesi (IRPA/INIRC) <strong>ve</strong> Dünya Sağlık Örgütü (WHO) Çevre Sağlığı Bölümü’ nün işbirliği<br />
<strong>ve</strong> Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın (UNEP) desteği ile 50/60 Hz’lik elektrik <strong>ve</strong> manyetik<br />
alanlar için belirtilen sınır değerler Tablo V.2.3.3’te <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Tablo V.2.3.3 50/60 Hz. Elektrik <strong>ve</strong> Manyetik Alanlar İçin Sınır Değerler<br />
Maruz Kalma Koşulları Elektrik Alanı (kV/m) Magnetik Alan (Gauss)<br />
Tam gün 10 5<br />
Çalışanlar Kısa süre (2 saat/gün) 30 50<br />
Uzuvlar - 250<br />
Halk<br />
24 saat/gün<br />
Günde birkaç saat<br />
5<br />
10<br />
1.05<br />
10.05<br />
Kaynak: Zipse1993<br />
500 kV iletim hatları için yapılan bir başka çalışmada maksimum manyetik alan şiddeti<br />
800 mG olarak tespit edilmiştir. Bu değer IRPA/INIRC’ nın belirlemiş olduğu halkın sürekli<br />
olarak maruz kalabileceği doz olan 1.000 mG’un altındadır.<br />
Buna göre bu proje kapsamında tesis edilecek enerji iletim hattının etkileri Tablo<br />
V.2.3.4'te <strong>ve</strong>rilen "Yüksek Gerilimli Elektrik İletim Tesislerinden Kaynaklı Elektrik <strong>ve</strong> Manyetik<br />
Alanlar" değerleriyle karşılaştırıldığında manyetik alan için kabul gören değerlerin altında<br />
olduğu söylenebilir.<br />
Tablo V.2.3.4 Yüksek Gerilimli Elektrik İletim Tesislerinden Kaynaklı Elektrik <strong>ve</strong> Manyetik Alanlar (Havai Hattın Tam<br />
Altında Yer Altı Hattının Tam Üstünde TM’ nin Çitinde Yaklaşık Ölçüm Aralığı)<br />
Tesis Tipi Elektrik Alanı Manyetik Alan (mG)<br />
154 kV EİH 0,82-364 (V/m) 7,10-13,6<br />
154 kV Yeraltı EİH 0,65-3,80 (V/m) 2,60-26,90<br />
154 kV GIS TM 0,62-4,90 (V/m) 35-165<br />
154 kV TM 0,187-4,38(kV/m) 29,1-149<br />
380 kV EİH 0,222-5,00 (kV/m) 2,70-86<br />
EİH: Enerji İletim Hattı TM: Trafo Merkezi GIS: Gaz İzoleli Kompakt Tip Trafo Merkezi<br />
Kaynak: Elektrik Alanları <strong>ve</strong> Manyetik Alanlar, Mülga TEAŞ Çevre Daire Başkanlığı Nisan 2001<br />
EİH’ nın yaydığı EMA’ ların şiddetleri ile ilgili yapılan araştırmaların sonuçlarına göre;<br />
380 kV’luk enerji iletim hatlarının etkileri uluslararası referans standart değerlerin altında<br />
olmaktadır. Mesafeye bağlı olarak değişen EMA değeri Tablo V.2.3.5’te <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Tablo V.2.3.5 Amerikan Bonneville Power Administration Firmasının Belirli Mesafelerde Göre Yaptığı EMA Ölçümleri<br />
Metre<br />
115 kV<br />
E (kV/m)<br />
230 kV 500 kV 115 kV<br />
B (mG)<br />
230 kV 500 kV<br />
0 1 2 7 40 70 140<br />
15 0,5 1,5 3 10 30 50<br />
30 0,007 0,3 1 2 10 25<br />
60 0,001 0,5 0,3 0,6 2 7<br />
90 0,003 0,01 0,1 0,3 1 3<br />
EİH’ den yayılan EMA mesafeye bağlı olarak azalmaktadır. Hattan uzağa gidildikçe<br />
EMA şiddetleri azalmaktadır.<br />
88
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
TEİAŞ Genel Müdürlüğü Çevre, Emlak <strong>ve</strong> Kamulaştırma Dairesi Başkanlığınca<br />
uluslararası araştırmalar <strong>ve</strong> yayınlar dikkate alınarak hazırlanan “Elektromanyetik Alan<br />
Değerlendirmeleri” adlı yayında EMA’nın bitkilere etkileri aşağıda sıralanmıştır.<br />
- 15-20 kV elektrik alanı arasında sivri uçlu yapraklarda önemsiz zararlar oluşmasına<br />
neden olmakla beraber, sürgün <strong>ve</strong>rmede, bitkinin büyümesinde <strong>ve</strong> üretkenliğinde ters bir etki<br />
görülmemiştir.<br />
- Hat altında <strong>ve</strong> uzağında yetişen soya fasulyesi <strong>ve</strong> pirinç rekoltesinde bir farklılık<br />
saptanmamıştır.<br />
- Hat altına 12 m boyuna kadar ulaşabilecek ağaçlar ekilmiş, büyümüş bazı ağaç<br />
dallarının elektrik deşarjı ile hasar gördüğü tespit edilmiştir. Hat yanında büyüyen çalılıkların<br />
ise etkilenmediği tespit edilmiştir.<br />
- EMA tahıl ürünlerinin, sebzelerin <strong>ve</strong> çayır otlarının yetişmesini engellememiştir.<br />
Sonuç olarak elektrik <strong>ve</strong> manyetik alan etkilerinin bitkiler üzerindeki etkileri konusunda<br />
yapılan çalışmalardan elde edinilen bulgular dikkate alındığında enerji iletim hattı<br />
çevresindeki bitkilerin büyümesi, çimlenmesi <strong>ve</strong> tahıl üretimi üzerinde etkisi olmadığı ortaya<br />
çıkmaktadır.<br />
V.2.4.Enerji Nakil Hattı Boyunca Oluşacak Elektromanyetik Alan <strong>ve</strong> Korona<br />
Gürültüsünün, Ekosistemde Oluşturabileceği <strong>Etki</strong>ler. (Kafkas Arısı Üzerine Olabilecek<br />
<strong>Etki</strong>lerin İrdelenmesi)<br />
İnternette yayınlanan <strong>ve</strong> medyada yer alan dikkate alınabilir tartışmaya rağmen,<br />
elektromanyetik alana maruz kalmalarının bal arıları üzerindeki etkileri konusunda yapılan <strong>ve</strong><br />
dikkatlice gözden geçirilmiş bilimsel literatürde yayınlanan ama konuya dikkat <strong>ve</strong>rerek<br />
yapılmış hemen hemen hiçbir araştırma yoktur.<br />
Daha önce dikkatle yapılmış <strong>ve</strong> gözden geçirilmiş incelemelerden bir tanesi 1981<br />
yılında Gary <strong>ve</strong> Westerdahl tarafından yayınlanmıştır. Bu inceleme, uydulardan alınan<br />
mikrodalga enerjinin çok büyük kısmını elektrik enerjisine dönüştürerek yeryüzündeki alım<br />
istasyonlarına ışınlayacak güneş enerjisi uydu sistemlerinin muhtemel çevresel etkilerini<br />
değerlendirmek için hazırlanan programın bir parçası olarak yapılmıştır. Araştırmacılar,<br />
antenlerin çok yakınında olanların haricinde, baz istasyonlarının yakınlarında bulunan bütün<br />
yerlerde üretilen çok daha yüksek enerji yoğunluğunda cep telefonları şebekeleri tarafından<br />
kullanılana benzer frekansta 2.45-GHz sürekli mikro dalgalara metre kare başına 30 ila 500<br />
watt maruz kalan bal arılarındaki uçuş, yönlenme <strong>ve</strong> hafıza fonksiyonlarını ölçmüşlerdir.<br />
Araştırmacılar, “güneş enerjisi uydusu zemin bazlı mikro dalga istasyonlarıyla ilişkili<br />
mikrodalgalar aracılığıyla kısa süreli geçiş sırasında etkilenebilecek olan hava kaynaklı<br />
omurgasız hayvanlar olduğuna dair” hiçbir kanıt bulamamışlardır. Bununla birlikte, RF (radyo<br />
frekansı) araştırmalarında (<strong>ve</strong> genelde Elektromanyetik Alan araştırmalarında) gözlemlenen<br />
canlı sistemler üzerindeki etkilerin birçoğu, sadece belirli bir enerji yoğunluğunda meydana<br />
gelir, yani, gözlemlenen etki için bir aşağı <strong>ve</strong> yukarı enerji yoğunluğu eşiği vardır. Bu<br />
nedenle, etkileri daha yüksek enerji yoğunluklarında gözlemleyerek daha düşük etkilerin ne<br />
olduğunu anlamak, mantıksal olarak gerekli değildir <strong>ve</strong> doğru olmaz. Bu (mikrodalga<br />
enerjisinin bal arıları üzerindeki etkisi) konusu, kablosuz komünikasyon sistemlerinin neden<br />
olduğu muhtemel sağlık riskleri konusundaki mevcut anlaşmazlık bağlamında tekrar<br />
gündeme gelecektir. Yine de bununla ilgili olarak gü<strong>ve</strong>nilir sonuçların alınmasına olanak<br />
sağlayacak yeterli bir deneyimsel tasarım <strong>ve</strong> sözü edilen radyasyona maruz kalma<br />
değerlendirilmesi konusunda yapılan hiçbir çalışma yoktur.<br />
89
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
2004 yılında elektromanyetik alana maruz kalmanın termal olmayan etkileri <strong>ve</strong> bunların<br />
nedenlerini öğrenmek için açıklayıcı bir inceleme yapılmıştır. Araştırmacılar, 1880-1900<br />
MHz’de çalıştırılan DECT baz istasyonundan etkilenen RF nedeniyle davranışta her hangi bir<br />
değişiklik bulmamışlardır.<br />
2006 yılında Landau Üni<strong>ve</strong>rsitesi’ndeki araştırmacılar, bal arıları (Apis mellifera<br />
carnica) üzerinde radyo frekansının (“RF”) termal olmayan etkileri üzerinde bir pilot inceleme<br />
yapmışlar <strong>ve</strong> DECT kablosuz telefon baz istasyonlarının arı kovanları içerisine yerleştirildiği<br />
zaman, yakın menzilli elektromanyetik alanın arıların kovanlarına dönebilme yeteneğini<br />
azaltabileceğini, arıların hatta işleme tabi tutulmuş kolonilerde petek ağırlığında az da olsa<br />
biraz eksilme olduğunu fark ettiklerini ileri sürmüşlerdir. Yaptıkları inceleme sırasında<br />
araştırmacılar, kovanlarının içerisine DECT baz istasyonları yetiştirilmemiş olan kontrol<br />
altındaki koloniler de dahil olmak üzere kolonilerin yarısının bozulduğunu tespit etmişlerdir.<br />
Nisan 2007’de Landau Üni<strong>ve</strong>rsitesi’ndeki araştırmacılar tarafından yapılan cep<br />
telefonlarını kapsayan bir inceleme <strong>ve</strong> bunu Koloni Çöküş Sendromu (KÇS) ile ilişkilendiren<br />
bir makale ilk önce The Independent’te <strong>ve</strong> ardından çeşitli medya organlarda yayınlanmıştır.<br />
O sırada diğer medya organlarında cep telefonları konusunda çeşitli haberler ((Amerikan<br />
Arizona Landau Üni<strong>ve</strong>rsitesi’nin yaptığı bir araştırmanın sonuçlara göre, cep telefonlarının <strong>ve</strong><br />
baz istasyonlarının yaydığı radyasyon, arıların yön bulma yeteneklerini tamamen çökertiyor.<br />
Araştırmayı yürüten Dr. George Carlo arıların yayılan elektromanyetik dalgalardan olumsuz<br />
etkilenerek yön bulma yeteneklerini kaybettiklerini <strong>ve</strong> kovanlarına dönemeyince kolonilerin<br />
dağıldığını söylüyor. Yaşamak için kovanlarına ihtiyaç duyan binlerce arı tamamen farklı<br />
noktalara doğru tek başlarına uçuyor. Ve böylece kısa sürede ölüyorlar. Cep telefonlarının<br />
teknoloji kullanımının üst seviyelerde olduğu gelişmiş ülkelerde yüksek oranlarda rastlanan<br />
arı ölümlerin nedeni olduğu ihtimalini gittikçe güçleniyor.)) çıkmasına rağmen, bu haberler<br />
2007 yılında yapılan bu incelemeye dahil edilmemiştir. 2007 yılı incelemesine katılan<br />
araştırmacılar, yaptıkları araştırmanın cep telefonlarını <strong>ve</strong>ya onların KÇS ile ilişkileriyle ilgili<br />
bulgularını kapsamadığını <strong>ve</strong> The Independent’te yayınlanan makalede araştırma<br />
sonuçlarının yanlış yorumlandığını <strong>ve</strong> “korkunç bir hikâye” uydurulduğunu belirtmişlerdir.<br />
Bununla birlikte, söz konusu incelemede sözü edilen frekans menzili, yaklaşık 1900 MHz,<br />
GSM cep telefonları tarafından kullanılan daha yeni bir banttır (eskiden 850 MHz olan bant<br />
daha küçüktü.), bu nedenle DECT el telefonlarının frekansı konusunda yapılan testten elde<br />
edilen sonuçlar, GSM cep <strong>ve</strong> kablosuz el telefonlarının yayılmasıyla ilişkilendirilebilir.<br />
Mayıs 2010’da Chandigarh Panjab Üni<strong>ve</strong>rsitesi’nden iki araştırmacı, GSM 900 MHz<br />
frekanslı iki fonksiyonel cep telefonunun yerleştirilmesinin bir sonucu olarak bal arısı<br />
davranışındaki önemli değişiklikleri tespit etmek için yaptıkları bir incelemeyi yayınlamışlardır.<br />
Bu inceleme, esasen az numune (dört koloni) bazında yapıldığı için sistemik hatalar<br />
nedeniyle daha yayınlanır yayınlanmaz eleştirilmiştir. İncelemeyi eleştirenler, araştırmacıların<br />
KÇS’nun rapor edildiği alanların elektromanyetik alan çevresini yanlış karakterize ettiklerini<br />
<strong>ve</strong> Hindistan’ın elektromanyetik alan çevresini yanlış mukayese ettiklerini de not etmişlerdir.<br />
Zayıf radyo frekanslı enerjinin, ısıtma etkilerinden başka haşerelerin davranışını<br />
etkileyebilecek hiçbir mekanizma tespit edilmemiştir. Bununla birlikte, bal arılarının uçtukları<br />
sırada birkaç işaretten biri olarak kullandıkları zayıf statik <strong>ve</strong>ya düşük manyetik alanları<br />
sezebildikleri çok iyi tespit edilmiştir.<br />
Koloni Çöküş Sendromu <strong>ve</strong>ya bal arılarının koloni çöküş sendromu bir kovandaki işçi<br />
arılar <strong>ve</strong>ya Avrupa’ya özgü bal arısı kolonisi birdenbire ortadan kaybolunca olan doğal bir<br />
olaydır. Bu tarz ortadan kaybolmalar arıcılık tarihi boyunca meydana gelirken, koloni çöküş<br />
sendromu terimi ilk olarak 2006’nın sonlarında Kuzey Amerika’da Batıya ait bal arısı<br />
kolonilerinin ortadan kayboluşlarında şiddetli bir yükselişi tanımlamak için kullanılmıştır.<br />
90
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Koloni çöküşü, dünyanın her tarafındaki birçok tarımsal ürünün arılar tarafından polenlendiği<br />
için ekonomik olarak önemlidir.<br />
Her ne kadar daha az derecede olsa da Kuzey İrlanda Meclisi %50 den fazla bir düşüş<br />
haberi alırken Avrupalı arıcılar aynı olayı Belçika’da, Fransa’da, Hollanda’da, Yunanistan’da,<br />
İtalya’da, Portekiz’de <strong>ve</strong> İspanya’da gözlemlemişler, ilk raporlar ise İsviçre’den <strong>ve</strong><br />
Almanya’dan gelmiştir. Nisan 2007’den beri muhtemel KÇS vakalarının Tayvan’da görüldüğü<br />
rapor edilmiştir.<br />
Birçok yetkilinin problemi, (Nosema apis <strong>ve</strong> İsrail akut paraliz virüsü de dahil olmak<br />
üzere patojenlerin neden olduğu) Varroa zararlıları <strong>ve</strong> böcek hastalıkları gibi biyotik faktörlere<br />
bağlamasına rağmen, sendromun nedeni <strong>ve</strong>ya nedenleri henüz tam olarak anlaşılamamıştır.<br />
Diğer önerilen çevre değişikliği ile ilgili stresi kapsayan nedenler, yanlış beslenme <strong>ve</strong> böcek<br />
ilaçları (örneğin, imidacloprid gibi neonicotinoidler) <strong>ve</strong> göçebe arıcılıktır. Daha fazla şüpheli<br />
olasılıklar hem cep telefonu radyasyonunu hem de genetik yapısı değiştirilmiş haşere ile<br />
mücadele özellikli mahsulleri içermektedir, Ayrıca, her iki iddia karşısında hiçbir kanıt<br />
sunulmamasına rağmen, sorunun nedeninin tek bir faktörden kaynaklanmadığı, aksine birçok<br />
faktörden kaynaklandığı da iddia edilmektedir.<br />
Araştırmacılar, 2010’da proteomiks bazlı bölme araçlarını uygulayarak, bütün Koloni<br />
Çöküş Sendromu örneklenmiş kolonilerinde omurgasız iridesan virüs 6 tipinin<br />
koenfeksiyonunu <strong>ve</strong> Nosema ceranae belirlediklerini bildirmişlerdir. Bu sonuçlar, eğer<br />
onaylanırsa, Koloni Çöküş Sendromunun gerçek nedenine sonunda bir açıklama getirebilir.<br />
Bu araştırmaya dayanılarak, New York Times koloni çöküşü gizeminin çözüldüğünü<br />
açıklamış, çalışmanın yardımcı yazarı araştırmacı Dr. Bromenshenk’den alıntı yaparak:<br />
“(Virüsler <strong>ve</strong> mantarlar)ın her ikisi de tüm bu çöken kolonilerde mevcuttur.” Açıklamasını<br />
yapmıştır.<br />
Olayların Geçmişi:<br />
1972’den 2006 ya kadar, Birleşik Devletlerdeki yabani bal arılarının sayısında çarpıcı<br />
bir azalma ( şimdi neredeyse yok) <strong>ve</strong> bir ölçüde önemli olan arıcıların baktığı koloni sayısında<br />
kademeli bir azalma vardır. Bu azalma şehirleşme, böcek ilacı kullanımı, trakeal <strong>ve</strong> Varroa<br />
kurtları <strong>ve</strong> ticari arıcıların emekliliği <strong>ve</strong> işi yapmamaları gibi bütün faktörlerden giderek artan<br />
kayıpları içermektedir. Fakat 2006’nın sonlarında <strong>ve</strong> 2007’nin başlarında zayiat oranının yeni<br />
oranlara ulaştığı iddia edilmiş <strong>ve</strong> bu ani yok oluşları tarif etmek için “koloni çöküşü<br />
sendromu” terimi önerilmiştir.<br />
Koloni çöküş sendromuna benzeyen sınırlı sayıdaki olaylar daha 1869 yılında<br />
belgelenmiştir <strong>ve</strong> bu semptomlara geçmişteki birkaç on yıl içerisinde birçok değişik isim<br />
<strong>ve</strong>rilmiştir.( hastalıkların kaybolması, baharda popülasyon sayısında düşüş, Mayıs hastalığı,<br />
güz çöküşü, sonbaharda popülasyon sayısında düşüş hastalığı). En son, benzer bir olay<br />
2004/2005 kışında ortaya çıkmış <strong>ve</strong> bu kesinlikle sonuç olarak onaylanmamasına rağmen<br />
Varroa kurtlarına (“Vampir Kurt” korkusu) dayandırılmıştır. Hiç kimse bu sendromun<br />
geçmişteki hiç bir görünümünün nedenini belirleyememiştir. Sendromun mevsimsel olarak<br />
kısıtlanmadığının <strong>ve</strong> genel yargıda bunun bir hastalık olmayabileceğinin-<strong>ve</strong> özel olarak<br />
neden olan bir aracının olmayabileceğinin- farkına varılması üzerine, sendrom tekrar<br />
isimlendirilmiştir.<br />
Böcekler <strong>ve</strong> enerji hatlarını içeren hemen hemen tüm çalışmalarda bal arıları yer<br />
almaktadır (1970’lerin başlarında, bazı Avrupa kaynaklı raporlar, örneğin; Wellenstein 1973).<br />
Arılar konusunda rapor edilmiş etkiler nedeniyle, Amerika’da Elektrik Güç Araştırmaları<br />
Enstitüsü (EPRI) 1977’ de bir araştırma başlatmıştır. EPRI’ çalışması, Bioconcern tarafından<br />
Illinois’deki bir 765 kV’luk hat yakınında gerçekleştirilmiştir (Greenberg <strong>ve</strong> arkadaşları, 1981).<br />
91
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
1200 kV’luk hattın etkileri, kovanlar üzerine topraklı tel perdeler (üst <strong>ve</strong> ortaya)<br />
yerleştirerek <strong>ve</strong>ya standart kovan kapağına topraklı hat çekerek (alta) hafifletilebilir. Bu<br />
ölçütler kovan içindeki indüklenmiş akım miktarını oldukça azaltır.<br />
En fazla dikkat çeken etki kovan içindeki aşırı propolizasyondur. Propolis, genelde<br />
arıların muhtelif bitkilerden topladığı <strong>ve</strong> sızdırmazlık olarak kullandığı reçineli bir maddedir.<br />
Aynı zamanda, koloni ağırlık kazanımlarında azalmalar, artan duyarlılık <strong>ve</strong> ölüm oranları <strong>ve</strong><br />
kolonilerin zor kış şartlarının üstesinden gelebilme zayıflığı da görülebilir.<br />
Ağaç iyi bir yalıtkan olmadığından, bir elektrik alanına yerleştirilmiş ağaç kovana, içinde<br />
metal kısımlar olsun <strong>ve</strong>ya olmasın, akım doğrudan indüklenebilir. Akımın şiddeti elektrik alan<br />
şiddetinden, kovan yüksekliğinden <strong>ve</strong> nem şartlarından kolayca etkilenebilir. 1200 kV prototip<br />
alanına yapılan uzun süreli bir otomatik gözlem belirli bir kovandaki akımın günlük <strong>ve</strong><br />
mevsimsel olarak değişebileceğini göstermiştir. İndüklenmiş akım 0.02mA - 0.04mA gibi<br />
rakamlara çıktığında bazı etkiler belirgin hale gelir. Kovan yüksekliğine bağlı olarak da bu, 2<br />
<strong>ve</strong> 4 kV/m’ ler arasındaki değerlerde oluşur.<br />
Bal arısı kolonilerinde görülen etkiler arıların kovan içindeyken yaşadıkları sıkça<br />
görülen şokların neden olduklarıyla benzerlik taşır (Greenberg <strong>ve</strong> arkadaşları 1985, Bindokas<br />
<strong>ve</strong> arkadaşları 1988). <strong>Etki</strong>ler kovan üzerine topraklı tel perde yerleştirerek önlenebilir ki bu<br />
elektrik alanının <strong>ve</strong> akım akışının kovana girişini büyük çapta önleyecektir. Topraklanmış bir<br />
standart metal kovan kapağı kullanımı da 1200-kV/m altında bulunan arıların maruz kaldığı<br />
etkiyi hafifletmiştir.<br />
A-C iletim hattı elektrik alanları balarısı kolonilerini etkilediği halde manyetik alanların<br />
belirgin bir etkisinin olmadığı göze çarpmaktadır. Bu, elektrik alanını gidermek amacıyla<br />
topraklı bir tel perdenin kovanlar üzerine yerleştirildiği 765 kV hat çalışmasında gösterilmiştir<br />
(Greenberg <strong>ve</strong> arkadaşları, 1981). Manyetik alan kolaylıkla perdelenmiş kovana sızar. Hattın<br />
altındaki perdelenmiş kovanlardaki bal arılarının performansı kontrol alanındaki<br />
kolonilerinkinden farklı değildir.<br />
İlgililer bir önlem olarak, arı kovanlarının 500 kV’ luk hat altına, özellikle de elektrik<br />
alanının en kuv<strong>ve</strong>tli olduğu kuleler arasındaki orta açıklığa yerleştirilmemeleri gerektiğini<br />
önermiştir.<br />
GENEL SONUÇ<br />
Yukarıda detaylı açıklamaları yapılan olumsuz olayların olası nedenlerini aşağıdaki gibi<br />
özetleyebiliriz:<br />
1- Dengesiz beslenme<br />
2- Patojenler <strong>ve</strong> bağışıklık yetersizliği<br />
3- Virüs <strong>ve</strong> mantar kombinasyonu (Berlin Hür Üni<strong>ve</strong>rsitesi’nden arı uzmanı Benedikt<br />
Polaczek’e göre, son yıllarda arı topluluklarının kitlesel ölümünün asıl nedeni Varroa zararlısı<br />
<strong>ve</strong> uyuz böcekleri. Pensilvanya Üni<strong>ve</strong>rsitesi’nden böcek bilimci Diana Cox-Foster, 2008 Mart<br />
ayında Amerikan Kongresine <strong>ve</strong>rdiği raporda arılarda çok yüksek miktarda parazite<br />
rastladıklarını <strong>ve</strong> bunun, arıların bağışıklık sisteminin yavaşladığı anlamına geldiğini<br />
söylüyor. Bu bulgu Bonn Üni<strong>ve</strong>rsitesi’nden Arı uzmanı Dieter Wittmann tarafından da<br />
doğrulanıyor. Vücut direnci düşen arılar, küresel ısınma sonucu erken gelen bahara<br />
yakalanınca yorgun düşüyor. Şubat ayında ısınan hava ile kovandan çıkıp bal toplamaya<br />
başlayan arılar, sonra birden bire bastıran kışla halsiz düşüyor, ardından aniden gelen<br />
sıcaklar insanları olduğu kadar arıları da etkiliyor. Arıların ritmini bozan bir başka<br />
uygulamada arıcıların daha fazla bal almak için kovanları kamyonlara yükleyip bölge bölge<br />
gezdirmeleri.)<br />
4- Böcek ilaçları (Bilinçsiz ilaç kullanımı)<br />
5- Antibiyotikler <strong>ve</strong> kene öldürücü ilaçlar<br />
92
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
6- Genetiği değiştirilmiş mahsuller (Gen teknolojisindeki hata )<br />
7- Arıların geçici konaklama yerlerine uçmaları<br />
8- İklim değişikliği (Dünya iklimindeki istikrarsızlık) (Giresun Arıcılar Birliği, bal<br />
üretmekten çok, bitkisel üretimi arttırmak amacıyla arıcılık yapılan bu ülkelerde gözardı<br />
edilemez büyüklükte koloni kayıplarına rastlandığını, ayrıca dünya iklimindeki istikrarsızlığın<br />
da arı biyolojisini olumsuz etkilediğini söylüyor. Birlik, sözlerini şöyle sürdürüyor: “Tüm<br />
dünyada olduğu gibi Türkiye’de de çevresel faktörlerin değişmesi, bu değişikliklere<br />
alışamayan <strong>ve</strong> strese karşı çok hassas olan kanatlıları, özellikle arıları oldukça etkiledi. İlk kış<br />
<strong>ve</strong> ilkbahar çıkışları farklı oldu. Bu noktada da bu ölümleri, çevresel koşulların değişmesine<br />
bağlıyoruz. Çünkü çok ilginçtir ki, mikro klimaların değişmediği yerlerde arı ölümleri yok. Ama<br />
klima yapısı, iklim yapısında değişiklik olan bölgeler var. Karadeniz’de örneğin iki vadi<br />
arasında farklı iklimler yaşandı bu sene <strong>ve</strong> ölümler oldu. Ama şimdi bana derseniz ki bu<br />
ölümleri kesinkes bilimsel olarak teyit edebilir misiniz, yani buna bağlayabilir misiniz; hayır.<br />
Ama gözlem yani, genel anlamda, ampirik yaklaşım şu: bu sene arı ölümleri normalin<br />
üzerinde <strong>ve</strong> yüzde 40’ı buldu.”)<br />
9-Elektromanyetik radyasyon<br />
10-Çevre Kirliliği (Giresun Arıcılar Birliği, insanların arılarda stres yaratan hatalarını<br />
telafi etmesi gerektiğini söylüyor. Birlik şöyle konuşuyor: “Tüm dünyada insanlık artık<br />
yaşadığı çevreyi kirletiyor. Doğayı biz insanlar irite ediyor, stres altına sokuyoruz. Dünyadaki<br />
bu stresin kaynakları da belli, herkesin bildiği <strong>ve</strong> söylediği sera gazları, aşırı tüketim gibi.<br />
Enerjiyi tüketmek yerine enerjiyi kullanmak; yani bilinçli yaşamak gerekiyor. Bence bugün<br />
dünyanın tüm gelişmiş ülkeleri – ki bu kirlilikten en fazla onlar sorumludur-biran önce dünyayı<br />
stresten kurtarmanın yollarını bulup, en büyük yatırımları bunlara yapmaları gerektiği<br />
inancındayız.’’)<br />
11- Küresel ısınma (Isı değişimleri arıları etkiliyor. Bu tezi savunanlar henüz izole<br />
edilemeyen bir virüsün küresel ısınma nedeniyle arıların savunma sistemlerini etkilediği<br />
görüşünde. Bu konuda kenelerde meydana gelen değişim örnek gösteriliyor. Virüsün arıların<br />
ufuk çizgisini takip yeteneğini körelttiği <strong>ve</strong> arıların doğa içinde kaybolduğu söyleniyor)<br />
12- Tarım ilaçları ( a- Halen yeni nesil ilaçlar inceleniyor. Arılar üzerinde toksik etkileri<br />
kanıtlanmış olanları var. Bitkilerde kullanılan bazı hormonların arıların koku alma niteliklerini<br />
etkilediği ise ortaya konan son haberler arasında.) b- Bilinçsiz ilaç kullanımı: Parazitlere karşı<br />
geliştirilen ilaçların, arıcılar tarafından bilinçsiz kullanımı da arılar açısından tehlike arz<br />
edebiliyor. Bu ilaçlara karşı varroa zararlılarının zamanla bağışıklık <strong>ve</strong> direnç kazanması<br />
sonucu arı yetiştiricileri çareyi, fazla dozda ilaç kullanmakta bulabiliyor. Ancak ilaçların<br />
kovanlarda <strong>ve</strong> peteklerde bıraktığı kalıntının kokusundan rahatsız olan arılar, kovanlarını terk<br />
ediyor <strong>ve</strong> geri dönmüyor. Arı larvalarında ölümlere de neden olan yüksek dozda ilaç<br />
kullanımının yanı sıra, ilaç seçimi <strong>ve</strong> ilaç uygulama zamanlarında da bilinçli olmak gerekiyor.<br />
Yukarıda görüldüğü üzere, arılar üzerindeki sorunun tek bir faktörden kaynaklanmadığı<br />
aksine birçok faktörden kaynaklanabileceği iddia edilmektedir. Ancak bu iddialar tam olarak<br />
kanıtlanmış değildir.<br />
Bu konudaki birçok soru cevapsız kalmaktadır <strong>ve</strong> gerçek nedenin ne olduğu ortaya<br />
çıkarmak için birbiri ardına daha çok araştırma yapılmasına gerek vardır.<br />
ÇAF-EMA <strong>ve</strong> Balarılarına Genel Bakış<br />
Çok Alçak Frekanslı (“ÇAF”) Elektrik <strong>ve</strong> Manyetik Alanlar (“EMAlar”), arasındaki<br />
etkileşimler bilimsel çalışmalar dahilinde incelenmiştir. Bu çalışmalarda, yan etki olarak çok<br />
az olgu ile karşılaşılmış, Elektrik <strong>ve</strong> Manyetik Alanlarda yer alan balarıları üzerinde ise hiçbir<br />
yan etkiye rastlanmamıştır. Çok-Alçak Frekanslı Elektrik <strong>ve</strong> Manyetik Alan türlerine çoğu<br />
zaman mevcut iletim hattı koridorları yakınlarında rastlanmıştır. Ayrıca, arıcılık konusundaki<br />
bilgi kaynakları 380-kV <strong>ve</strong> altındaki havai iletim hatları ile ilgili özel hiçbir sorunun varlığından<br />
söz ediyor görünmemektedir. İnternet’teki bazı web siteleri balarısı “Koloni Çöküş Sendromu”<br />
gibi etkilerin manyetik alanlarla bağlantılı olduğunu öne sürmektedir fakat bu kaynaklar Çok-<br />
93
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Alçak Frekanslı Elektrik <strong>ve</strong> Manyetik Alanlar üzerine değil elektromanyetik spektrumun cep<br />
telefonu kısmındaki radyo frekansı (“RF”) üzerine odaklanmışlardır.<br />
Enerji İletim Hattı Elektrik-Alanları Dâhilindeki Balarıları Üzerine Çalışmalar<br />
Araştırma çalışmaları, iletim hatları için öngörülenlerden daha büyük seviyelerdeki<br />
yükseltilmiş Çok-Alçak Frekanslı elektrik alanlarına maruz bırakıldıklarında arılarda davranış<br />
değişiklikleri olduğunu göstermiştir. Tipik Çok-Alçak Frekanslı elektrik alanları organizmanın<br />
hücresel <strong>ve</strong> moleküler işlevlerini etkilemese de yeterli derecede yükseltilmiş yoğunluktaki<br />
harici elektrik alanları saçlar <strong>ve</strong> saç benzeri yapılar üzerindeki kuv<strong>ve</strong>t nedeniyle <strong>ve</strong> potansiyel<br />
olarak küçük elektrik şokları yoluyla tüm organizmada fiziksel etkilere neden olur.<br />
Öngörülenlerden daha yüksek Çok-Alçak Frekanslı elektrik alanlarına maruz bırakılmış arı<br />
kovanları artan motor faaliyeti, bal peteğinin (propolis) yeniden dağılımı, düşük yem arama<br />
oranları <strong>ve</strong> azalan kış yaşamı gibi arı davranış değişiklikleri sergileyebilir. Bununla birlikte bu<br />
etkiler yalnız direkt olarak azami sarkmanın noktadaki hatlar altında <strong>ve</strong> maksimum elektrik<br />
alanındaki elektrik alan yoğunluklarında belgelendirilmiştir. Bu noktadan uzak olan bölgeler<br />
ister irtifak hakkı sınırının kenarına doğru yanlamasına, ister destek yapılara doğru olan<br />
hatlar boyunca olsun, daha düşük elektrik alanlarına haiz olacaktır.<br />
Not: Çok-Alçak Frekanslı Elektrik Manyetik Alanı güç hattının balarısı CCD sinde bir<br />
faktör olduğuna dair bir kanıt bulunmayıp bu yalnız 2006 <strong>ve</strong> daha sonrası artış gösteren bir<br />
sorun olmuştur. Aksine, 1986 yılında ABD’de rastlantı sonucu ortaya çıkan varroa mite,<br />
picorna-benzeri bir virüs taşıyıcı olarak görünmekte olup bu arılarda ribozom parçalanmaya<br />
öncülük eder gibidir <strong>ve</strong> de ABD balarısı kovanlarında bir parça koloni azalmasına katkı yapan<br />
bir faktör olarak da görülmüştür.<br />
Balarıları bazı araştırma deneylerinde iki ay süresinde 100 kV/m ye kadar olan 50 Hz<br />
elektrik alanına maruz bırakılmıştır. Eğer maruziyet, iletken olmayan kovanlar içinde<br />
(tüneller) kuru <strong>ve</strong> nemsiz şartlarda gerçekleşirse koloni davranışlarında 100 kV/m de dahi<br />
istenmeyen bir etki oluşmaz. Bununla birlikte, eğer arılar nemli şartlar (örneğin, buğulanma<br />
<strong>ve</strong> yağmur) altında 50 – 100 kV/m aralığında elektrik alanına maruz bırakılırsa artan ölümler,<br />
bozulan kovan yapıları <strong>ve</strong> koloni gelişiminde olası azalma gibi bazı istenmeyen etkiler<br />
görülebilir. Araştırmacılar rahatsız edici arı davranışlarında yüksek seviyede Çok-Alçak<br />
Frekanslı elektrik alanları etkisinin arıların yüzeylere konduğu durumlarda oluşan küçük<br />
elektrik şoklarının algılanması yoluyla gerçekleştiğini belirtmişlerdir (Bindokas <strong>ve</strong> diğerleri,<br />
1988).<br />
Bindokas <strong>ve</strong> diğerlerinin (1989) gerçekleştirdiği izleme deneyleri oldukça yüksek (350<br />
kV/m ye kadar) elektrik alanına maruz bırakılan arıların, maruz bırakılma durumu onların<br />
iletken bir yüzeye konmasını içermediği sürece, rahatsız olmadıklarını göstermiştir. Bu<br />
araştırma sonuçları yüksek gerilim hattı civarında (örneğin, uçmakta olan arılar) uçan arıların<br />
ters orantılı olarak etkilenmedikleri sonucunu desteklemektedir.<br />
Çok-Alçak Frekanslı elektrik alan seviyelerinde ters etkiler ya yüzeyleri kuru tutarak<br />
ya da kovanları açık örgülü iletken bir paravanla Çok-Alçak Frekanslı elektrik alanından<br />
koruyarak önlenebilir, örneğin, arıların kovana doğru <strong>ve</strong> kovandan uçuşunu engellememek<br />
için yeterince büyük örgü boyutuna sahip bir paravan ile gerçekleştirilebilir. Ayrıca, doğrudan<br />
yüksek iletim enerji nakil hattı altında yer almayan balarısı kolonilerinin etkilenmesi<br />
beklenemez çünkü, iletkenlerin azami sarkma noktası altındaki irtifak hakkı sınırı (ROW)<br />
bölgesinden yana doğru uzaklaştığında elektrik alan gücü hızla düşer.<br />
Çok-Alçak Frekanslı elektrik alanlarından yan etkiler yalnız elektrik alanlarının çok<br />
nemli ortamlarda, 50 – 100 kV/m üzerinde ölçüldüğü çalışmalarda belgelendirilmiştir. Eğer<br />
yan etkiler bekleniyorsa Çok-Alçak Frekanslı elektrik alanları ya arı kovanının üzerine açıkörgülü<br />
iletken bir paravan kurarak ya da arı kovanını doğrudan yüksek gerilim hattının<br />
altından uzaklaştırarak kolaylıkla önlenebilir. Proje için azami düzeyde öngörülen zemin<br />
seviyeli elektrik alanı, balarılarında istenmeyen etkilerin gözlemlendiği yukarıda değinilen<br />
seviyelerin oldukça altındadır.<br />
94
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Balarıları Üzerinde Enerji Nakil Hattı Manyetik Alan <strong>Etki</strong>leri Çalışmaları<br />
Bazı hayvanların (balarıları dahil) belli bir yöne yönelme, seyir <strong>ve</strong> göç için yeryüzünün<br />
sabit (“DC”) manyetik alanını (~500 mG) kullandıklarına inanılmaktadır (Kirschvink 1997 <strong>ve</strong><br />
2001; Lohmann <strong>ve</strong> diğerleri 2000). Bu manyetik duyu altında yatan mekanizmanın toprağın<br />
manyetik alanını bir “manyetik pusula” gibi algılayan duyumsal organlarda içerilen<br />
mikroskobik ferromanyetik partiküller olabileceği düşünülmüştür, örneğin, mikroskobik<br />
partiküllerin manyetik eksenini yeryüzünün manyetik alan yönü ile hizalama eğiliminde olan<br />
bir burulma kuv<strong>ve</strong>ti yoluyla.<br />
Bu gibi bir partikül sıralaması, içinde yavaş değişim gösteren uygulanmış manyetik<br />
alanlar için geçerlidir, örneğin, oldukça yavaş yanıt süreleri ile sınırlıdır <strong>ve</strong> manyetik alanlar<br />
zamanla değişiklik gösterdikçe yeniden sıralamanın oluşması beklenemez (örnek olarak, 50<br />
Hz alternatif akım manyetik alanlar ki bu saniyenin 1/50’sinde sıfır ortalamadır).<br />
Arıların sabit manyetik alanlardaki değişikliklere hassasiyetleri yeryüzü alanının<br />
yaklaşık yüzde biri seviyesinde gibi görünür <strong>ve</strong> balarıları yem arama faaliyetlerinde yardımcı<br />
olmak üzere jeomanyetik alanın ezberlenmiş bir “haritasını” kullanabilirler (Walker <strong>ve</strong><br />
Bitterman, 1989; Hsu <strong>ve</strong> diğerleri, 2007). Enerji İletim Hattı Çok-Alçak Frekanslı Elektrik <strong>ve</strong><br />
Manyetik Alanların manyetik öğesi olanak dahilinde balarıları <strong>ve</strong>ya tek-moleküllü manyetik<br />
momentlerde (örneğin, “serbest radikal” moleküller) içerilen ince ferromanyetik partiküller<br />
üzerinde bir parça torsiyon momenti uygular. Canlı organizmalardaki manyetit partiküller<br />
olası jeomanyetik alan sensörleri olduklarından (Adair 1994; Kirschvink <strong>ve</strong> diğerleri 1992,<br />
2001), işlevsel biyojenik ferromanyetik materyal bazı türlerde (örneğin, balarıları) şüpheli olsa<br />
da yalnız sınırlı sayıda organizma içinde yerleşiktirler. Manyetik etkileşimin bu<br />
organizmalarda duyumsal yönlendirme sağladığına inanılır <strong>ve</strong> fizyolojik arıza <strong>ve</strong>ya hastalığa<br />
öncülük edeceğe benzememektedir.<br />
Manyetik kuv<strong>ve</strong>tler ferromanyetik partikülleri torsiyona uğratacak yeterlikte olsa da<br />
partiküllerin 50-Hz manyetik alanlara tepkisi enerji iletim hattı manyetik alan yönünün her<br />
saniyede 100 misli ters dönmesi ile sınırlıdır. Yani, saniyenin herhangi bir 1/50 üzerindeki net<br />
dönüşü sıfır olacaktır <strong>ve</strong> biyolojik materyallerin yükselmiş viskozitesi nedeniyle yalnız çok<br />
ince bir miktar dönüş, manyetik alanın <strong>ve</strong>rilen yönde gösterdiği saniyenin 1/100’ü esnasında<br />
oluşacaktır. Aslında, balarılarının 50-Hz manyetik alanlara hassasiyetinin doğrudan bir<br />
sınaması, arıların birçoğunun en azından 10,000 mG ye gereksinim duyduğu durumda,<br />
yemeklerin bulunduğu yerde kendi seçimlerinin doğruluğuna engel olmak üzere, yalnız 4,300<br />
mG üzerinde 50-Hz manyetik alan seviyelerinde davranışsal etkiler (hangi yemeğin sade<br />
suya karşı şekerli su içerdiğini doğru şekilde seçmek gibi) göstermiştir (Kirschvink <strong>ve</strong><br />
diğerleri, 1997). Bu seviyeler iletim hatlarının altındaki azami seviyelerden oldukça yüksektir.<br />
İletim hattı irtifak hakkı sınırı (ROW) merkezi <strong>ve</strong> azami devre sarkma noktasından yana<br />
doğru hareket ettiğinde manyetik alan seviyeleri hızla azalır.<br />
Enerji iletim hattı manyetik alanları durumunda, biyofiziksel analizler<br />
(“magnetoreceptor” (manyeto-alıcı) olarak adlandırılan) manyetik duyu organlarına sahip<br />
organizmalar için maksimum teorik hassasiyetin ne olabileceğini dikkate almıştır. Yani,<br />
manyeto-alıcılar büyük ihtimalle manyetik eksenlerini yeryüzünün alanı ile yönlendirecek<br />
küçük manyetit parçalardan faydalanacaktır. Ebat <strong>ve</strong> yön olarak hızla değişen <strong>ve</strong> zaman<br />
ortalama boyutu sıfır olan “pusula ibresi” mekanizmasının enerji nakil hattı manyetik<br />
alanlarına tepki <strong>ve</strong>rmesi beklenmemelidir. Hatta teorik azami hassasiyeti göz önünde<br />
bulundururken DC (Doğru akım) alan algılanması ile olası şekilde karışacak gerekli 50-Hz<br />
manyetik alan gücü 50 mG dir (Adair 1994; Polk 1994). Daha önce de dikkate alındığı gibi,<br />
arılar ile gerçekleştirilen gerçek deneyler 50-Hz alanın varlığını ayırt etmek için “en hassas<br />
arı” nın 4,300 mG enerji iletim hattı Çok-Alçak Frekanslı manyetik alana gereksinim<br />
duyduğunu göstermiştir.<br />
Sonuç:<br />
Bilimsel çalışmalar, düşük frekanslı elektromanyetik alanların, bal arılarının<br />
davranış <strong>ve</strong> sağlık üzerindeki bazı etkilerinin, yüksek düzeydeki (>100-350 kV/m) elektrik<br />
alanlarından kaynaklanan mikro şoklar şeklindedir.<br />
Elimine şekli raporda anlatılmıştır.<br />
95
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Ancak, 380 kV’luk enerji iletim hattının bu şiddette bir elektrik alanı oluşturması<br />
imkânsızdır. (Ülkemizde yüksek gerilimli elektrik iletim tesislerinden (Enerji iletim hattı-EİH,<br />
Trafo merkezi-TM) kaynaklı elektrik alanı <strong>ve</strong> manyetik alan düzeylerinin saptanmasına<br />
yönelik ilk <strong>ve</strong> tek kapsamlı çalışma, 2001 yılında TEAŞ ile TÜBİTAK Ulusal Metroloji<br />
Enstitüsü tarafından gerçekleştirilmiştir. Bazı hatlarda yapılan ölçüm sonuçlarına göre, 380<br />
kV EİH tesislerden kaynaklı alan şiddetleri aralığı aşağıda <strong>ve</strong>rildiği gibidir<br />
Gerilim (kV) Elektrik Alan Şiddeti (kV/m) Max. Alan Şiddeti (mG)<br />
380 kV EİH 0,222 -5,0 2,70-86<br />
Düşük frekanslı manyetik alanlarının ise bal arıları üzerinde belirli bir etkisine dair<br />
<strong>ve</strong>riler bulunmamaktadır.<br />
Raporda bahse konu olası etkiler, radyo frekansı ( 10 5 – 10 8 Hz ) bandındaki<br />
alanlardadır.<br />
Oysa enerji iletim hatlarından kaynaklı elektromanyetik alanların frekansı 50 Hz’dir<br />
(Çok-Alçak Frekans).<br />
Alçak frekanslı elektrik <strong>ve</strong> manyetik alanların canlı organizmalar üzerindeki<br />
potansiyel etkileri araştırılmıştır fakat bulgular tartışmalıdır (NRC, 1997; Pagnac <strong>ve</strong> diğerleri<br />
1998) <strong>ve</strong> ters sonuçları destekleyen tutarlı bir kanıt eksikliği mevcuttur.<br />
Çok-Alçak Frekanslı elektrik alanlarının (100 kV/m üzerinde) oldukça yükseltilmiş<br />
seviyelerine ait bilimsel çalışmalar balarısı davranışı <strong>ve</strong> sağlığı üzerinde bazı etkiler<br />
göstermiştir. Bu belgelendirilmiş etkiler genelde balarılarının elektriksel-iletkenli yüzeylere<br />
konarken oluşturdukları mikro şoklar nedeniyledir. 350 kV/m ye kadar olan Çok-Alçak<br />
Frekanslı elektrik alanlarında uçmakta olan balarıları için herhangi bir etki rapor edilmemiştir.<br />
Balarıları <strong>ve</strong>ya balarısı kovanları üzerindeki Çok-Alçak Frekanslı elektrik alan etkileri<br />
kovanları irtifak hakkı sınırı dışına yerleştirilerek rahatlıkla önlenebilir <strong>ve</strong>ya eğer arı kovanları<br />
irtifak hakkı sınırı içine yerleştirilecekse, Çok-Alçak Frekanslı elektrik alanlarından<br />
topraklanmış büyük örgülü metal perde ile kolaylıkla korunabilir.<br />
Kovanlar <strong>ve</strong> balarısı kolonilerinin enerji iletim hatlarına <strong>ve</strong> bağlantılı manyetik alanlara<br />
yakın olmaları nedeniyle etkilendiklerine dair arıcılar tarafından rapor edilmiş bir belge yok<br />
gibidir. Sabit manyetik alanlar için “pusula ibresi” tip alıcılar gibi özel duyu organlarının bazı<br />
hayvanlarda mevcut olduğu bilinmektedir (Kirschvink <strong>ve</strong> diğerleri 2001) fakat bu gibi bir<br />
algılayıcı saniyenin 1/50 si üzerinde sıfır ortalamalı <strong>ve</strong> yön olarak değişen enerji iletim<br />
hattından, 50-Hz Çok-Alçak Frekanslı manyetik alanlardan etkilenmeyecektir (Adair 1994;<br />
Polk 1994; Valberg <strong>ve</strong> diğerleri.,1997). Balarılarındaki 50-Hz manyetik alanlara ilişkin<br />
duyarsızlık ispat edilmiştir (Kirschvink <strong>ve</strong> diğerleri, 1997).<br />
V.2.5. Hattın Haberleşme İle İlgili Tesislere (PTT Hatları, Radyo, TV Vericileri vs.)<br />
<strong>Etki</strong>leri,<br />
EİH haberleşme tesislerine etkisi korona oluşumundan kaynaklanmaktadır. Ancak bu<br />
etki haberleşme tesislerinin çalışmasını engelleyici bir etki değildir. EİH güzergah seçiminde<br />
Elektrik Kuv<strong>ve</strong>tli Akım Tesisleri Yönetmeliği’nde belirtilen açıklık <strong>ve</strong> yaklaşım mesafelerine<br />
uyulmaktadır. Elektrik Kuv<strong>ve</strong>tli Akım Tesisleri Yönetmeliği’nin 44. Maddesi’nde yer alan yatay<br />
<strong>ve</strong> düşey mesafeler sınır değerleri Tablo V.2.5.1 <strong>ve</strong> Tablo V.2.5.2’de <strong>ve</strong>rilmektedir.<br />
96
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Tablo V.2.5.1 Gü<strong>ve</strong>nli Yaklaşım İçin Gerekli Düşey Mesafeler<br />
İLETKENLERİN ÜZERİNDEN GEÇTİĞİ YER DÜŞEY UZAKLIKLAR (M)<br />
Yalnızca yayaların geçebileceği yerler üzerinde trafik olmayan sular 6<br />
Araçların geçmesine el<strong>ve</strong>rişli çayır tarla otlak vb. yerler 7<br />
Araçların geçmesine el<strong>ve</strong>rişli köy <strong>ve</strong> şehir içi yollar 8<br />
Şehirlerarası karayolları 9<br />
Üzerinde trafik olan sular <strong>ve</strong> kanallar 6<br />
Elektriksiz demiryolları 8<br />
İletişim hatları 35<br />
Elektrik hatları 25<br />
Yapılar 5<br />
Ağaçlar 3<br />
Tablo V.2.5.2 Gü<strong>ve</strong>nli Yaklaşım İçin Gerekli Yatay Mesafeler<br />
TESİS TESİSİN KENARINA OLAN YATAY UZAKLIK<br />
Demiryolu <strong>ve</strong> Karayolu<br />
Direğin toprak üstü tüm boyu +2 ya da karayolu <strong>ve</strong> demiryolu istimlak sınırı dışı<br />
(bu değerlerden en büyük olanı)<br />
Ağaçlar 3<br />
Binalar 4<br />
V.2.6. Orman Alanlarına Olabilecek <strong>Etki</strong> <strong>ve</strong> Bu <strong>Etki</strong>lere Karşı Alınacak Tedbirlerin<br />
Tanımlanması, Orman Yangınlarına Karşı Alınacak Önlemler,<br />
Proje kapsamında inceleme koridoru boyunca direk yerleri için tespit edilen alanlarda ki<br />
ağaçların tamamı kesilecek, topografyanın uygun olduğu vadi atlamalarında vb. yerlerde<br />
irtifak alanı içerinde kalan ağaçlar kesilmeyecek, topografyanın <strong>ve</strong> bitki örtüsünün el<strong>ve</strong>rişli<br />
olmadığı alanlarda ise irtifak alanına giren ağaçlar kesilecektir. Yapılan kesimler alanda<br />
bulunan bitki kompozisyonunda (tür çeşitliğinde) değişikliğe neden olmayacaktır. Kesim<br />
sonrası elde edilen emval ilgili orman idaresince değerlendirileceğinden ekonomik bir kayıp<br />
söz konusu olmayacaktır. İrtifak alanı içerisinde kalan ormanlık alanın 6 ayda bir bakımı<br />
yapılacak olup periyodik bakımlarla bu alanın muhafazası sağlanacaktır.<br />
V.2.7. Hattın Bölgedeki Sulak Alanlara <strong>Etki</strong>leri, (Proje Alanı İçindeki Mevcut Olan<br />
Derelerin Yatakları Korunmalı, Bu Dere Yataklarına Hiçbir Şekilde Müdahale<br />
Yapılmayacağının Taahhüdü)<br />
Projenin tüm aşamalarında, 31 Aralık 2004 tarih <strong>ve</strong> 25687 sayılı Resmi Gazete’<br />
yayımlanarak yürürlüğe giren “Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği”, 17.05.2005 tarih <strong>ve</strong> 25818<br />
sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Sulak Alanların Korunması<br />
Yönetmeliği”, 13 Şubat 2008 tarih <strong>ve</strong> 26786 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe<br />
giren “Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik” , 1380<br />
sayılı Su Ürünleri Kanunu <strong>ve</strong> Yönetmeliği <strong>ve</strong> 09.09.2006 tarih <strong>ve</strong> 26284 sayılı Resmi<br />
Gazete’de yayımlanan Başbakanlık Genelgesi’nin hükümleri yerine getirilecektir.<br />
Proje güzergâhı <strong>ve</strong> inceleme alanı içerisinde yer alan yüzeysel suların, çalışmalardan<br />
olumsuz şekilde etkilenmemesi beklenmektedir. Proje kapsamında, söz konusu yüzey sulara<br />
herhangi bir müdahalede bulunulmayacak <strong>ve</strong> hafriyat malzemesi atılmayacaktır.<br />
Kuş popülâsyonun korunması amacıyla enerji iletim hattının üzerinde TEİAŞ’ın Direk<br />
Montaj Şartnamesi gereği kuşkonmazlar <strong>ve</strong>/<strong>ve</strong>ya balonlar bulundurulacaktır.<br />
V.2.8. Diğer Faaliyetler.<br />
Bu bölümde incelenecek başka bir husus bulunmamaktadır.<br />
97
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
V.3. Projenin <strong>Çevresel</strong> Fayda Maliyet Analizi<br />
Tesis edilecek enerji iletim tesisinin yapımı ile ihtiyaç duyulan enerji kesintisiz bir<br />
şekilde sağlanacağından, bölge <strong>ve</strong> Türkiye ekonomisini olumlu bir şekilde etkileyecektir.<br />
Projenin inşaat aşamasında güzergah boyunca gürültü, toz, arazi kullanımındaki<br />
değişiklik <strong>ve</strong> habitat kaybı sebebiyle kısa süreli olumsuz etkiler beklenmektedir. Bu olumsuz<br />
etkilere karşı alınacak önlemler Bölüm V boyunca ayrıntılı bir şekilde <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
<strong>Çevresel</strong> <strong>Etki</strong> <strong>Değerlendirmesi</strong>nin temelinde bulunan <strong>ve</strong> doğuş noktası olan <strong>Çevresel</strong><br />
fayda maliyet analizinin daha iyi kavranabilmesi için hazırlanan Tablo V.3.1 aşağıda<br />
<strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Tablo V.3.1 <strong>Çevresel</strong> Fayda/Maliyet Analizi<br />
DEĞERLENDİRME<br />
UNSURLARI<br />
MEVCUT<br />
ENERJİ<br />
ÖNERİLEN<br />
PROJE<br />
AÇIKLAMALAR<br />
+ : DİĞERİNE GÖRE AVANTAJLI<br />
- : DİĞERİNE GÖRE YETERSİZ/DEZAVANTAJLI<br />
X : DİĞERİ İLE AYNI<br />
Enerji - + Önerilen proje ile enerji temini <strong>ve</strong> sürekliliği sağlanacaktır.<br />
Ekonomi - +<br />
İşletme Gideri<br />
<strong>Çevresel</strong> Faktörler + -<br />
-<br />
+<br />
Önerilen proje ile endüstriyel üretim artacak çeşitli sanayi kollarında<br />
gelişme olacaktır.<br />
Önerilen projenin işletme döneminde periyodik bakımlar dışında<br />
herhangi bir işletme gideri söz konusu değildir.<br />
Önerilen projenin inşaat aşamasında kabul edilebilir sınırlarda hava <strong>ve</strong><br />
gürültü kirliliği oluşacaktır. İnşaat aşamasında bir miktar biyomas kaybı<br />
olacaktır.<br />
98
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
BÖLÜM VI<br />
İŞLETME FAALİYETE KAPANDIKTAN SONRA<br />
OLABİLECEK VE SÜREN ETKİLER VE BU<br />
ETKİLERE KARŞI ALINACAK ÖNLEMLER<br />
99
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
BÖLÜM VI: İŞLETME FAALİYETE KAPANDIKTAN SONRA OLABİLECEK VE<br />
SÜREN ETKİLER VE BU ETKİLERE KARŞI ALINACAK ÖNLEMLER<br />
VI.1. Arazi Islahı<br />
Projenin ekonomik ömrü bittikten sonra; o günkü ihtiyaçlar göz önünde bulundurularak<br />
hattın yenilenmesi durumu söz konusu olursa yenilenecek, hattın yer değiştirmesi <strong>ve</strong>ya yer<br />
altı kablolu hale gelmesi durumunda ise mevcut direkler TEİAŞ Genel Müdürlüğü tarafından<br />
yerlerinden alınacak <strong>ve</strong> TEİAŞ Genel Müdürlüğü’ne ait depolarda yeniden değerlendirilmek<br />
üzere muhafaza edilecektir. Kullanılamaz durumda olanlar ise hurda olarak satılacaktır.<br />
Direk ayaklarının bulunduğu beton kalıpların kırılmasından dolayı oluşacak inşaat<br />
atıklarının en yakın belediye <strong>ve</strong>ya lisanslı bir inşaat atıkları geri dönüşüm <strong>ve</strong>/<strong>ve</strong>ya bertaraf<br />
tesisi tarafından alınması sağlanacaktır. Direklerin sökülmesi için direk ayaklarının kazılmaya<br />
başlamasından önce üstte bulunan bitkisel toprak sıyrılacak <strong>ve</strong> kenarda biriktirilecektir. Daha<br />
sonra beton kalıplar çıkarılacak <strong>ve</strong> bunların çıkarılmasından oluşan boşluklar satın alınacak<br />
agrega <strong>ve</strong>ya kayaç malzeme ile doldurulacaktır. Bu malzemenin üstüne bitkisel toprak<br />
altındaki toprak ila<strong>ve</strong> edilecek <strong>ve</strong> en üste de bitkisel toprak düzgün bir şekilde serilecektir.<br />
Hattın yer değiştirmesi <strong>ve</strong>ya hattın kaldırılması durumunda, arazi terk edilmeden önce;<br />
yukarıda açıklanan şekilde arazi ıslah çalışmaları yapılacak <strong>ve</strong> arazi düzenlenerek etraftaki<br />
mevcut topografya ile uyumlu hale getirilerek restorasyon çalışması yapılacaktır. Böylece<br />
yeni projelere <strong>ve</strong> planlamalara uygun hale dönüştürülecektir.<br />
VI.2. Diğer Çalışmalar<br />
Bu konuda belirtilecek başka bir husus bulunmamaktadır.<br />
99
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
BÖLÜM VII<br />
PROJENİN ALTERNATİFLERİ
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
BÖLÜM VII: PROJENİN ALTERNATİFLERİ<br />
(Bu Bölümde Yer Seçimi, Teknoloji <strong>ve</strong> Alınacak Önlemlerin Alternatiflerin<br />
Karşılaştırılması Yapılacak <strong>ve</strong> Tercih Sıralaması Yapılacaktır.)<br />
TEİAŞ Genel Müdürlüğü tarafından, Artvin ili Borçka, Merkez, Ardanuç <strong>ve</strong> Şavşat<br />
ilçeleri ile Ardahan ili Posof ilçesi sınırları içerisinde 3x954 MCM iletkenli 120 km<br />
uzunluğunda 380 kV Borçka-Sınır (Gürcistan) Enerji İletim Hattının (EİH) tesis edilmesi<br />
planlanmaktadır. Tesis edilecek enerji iletim hattının ekonomik ömrü 30 yıl olarak<br />
öngörülmektedir.<br />
Planlanan bu çalışmalar için, TEİAŞ Genel Müdürlüğü tarafından enerji iletim hattı<br />
merkez kabul edilerek projenin sağından <strong>ve</strong> solundan 2.5 km olmak üzere toplam 5 km.lik<br />
alan inceleme alanı olarak kabul edilerek, tüm çevresel etütler <strong>ve</strong> arazi çalışmaları, bu<br />
koridor içerisinde yapılmıştır.<br />
Bu incelemede EİH’nin yerleşim yerlerine olan mesafesi, tesis-bakım-işletme<br />
kolaylıkları, bataklık-sel yatağı-heyelana maruz alanlar, orman-mey<strong>ve</strong>lik-kavaklık gibi alanlar,<br />
askeri sahalar, hava meydanları-devlet üretme çiftlikleri-kavakçılık enstitüsü vb. olan alanlar,<br />
PTT, Özel Çevre Koruma Alanları, karayolları, DDY, baraj, gölet, sulama kanalları, imarlı<br />
sahalar, maden, kömür alanları gibi önemli unsurlar göz önünde bulundurularak yer tespit<br />
edilmektedir.<br />
Yukarıdaki unsurlar dikkate alındığında enerji iletim hattı için seçilen güzergah<br />
ekonomik <strong>ve</strong> çevreye en az etkili alan olarak seçilmiştir. Proje için alternatif bir güzergah<br />
bulunmamaktadır.<br />
Projenin uygulaması “Elektrik Kuv<strong>ve</strong>tli Akım Tesisleri Yönetmeliği” <strong>ve</strong> “Montaj Teknik<br />
Şartnamesi’’ hükümleri dikkate alınarak yapılacaktır.<br />
Teknik alternatif olarak yeraltı kablosu döşenmesi görülebilir. Ancak Türkiye’deki<br />
mevcut yönetmelikler göz önüne alındığında yeraltı kablosunun yalnızca imarlı sahalarda<br />
kullanılabilmesine izin <strong>ve</strong>rilmektedir. Proje alanı imarlı alan sınırları içerisinde yer<br />
almadığından bu alternatif değerlendirme dışıdır. Aynı zamanda maliyet analizine<br />
bakıldığında enerji üretim tesislerinin maliyetine yakın bir fiyat ortaya çıkmaktadır. Aynı<br />
zamanda tesisi planlanan hattın yaklaşık 120 km olduğu düşünülürse kazı çalışmaları<br />
sırasında çevresel etkilerin daha olumsuz olması beklenmekte <strong>ve</strong> bakım işlemleri daha zor<br />
olmaktadır. Fayda–maliyet analizi yapıldığında yeraltı kablosunun uygulanabilir olmadığı<br />
ortaya çıkmaktadır.<br />
100
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
BÖLÜM VIII<br />
İZLEME PROGRAMI
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
BÖLÜM VIII: İZLEME PROGRAMI<br />
VIII.1 Faaliyetin İnşaatı İçin Önerilen İzleme Programı, Faaliyetin İşletmesi <strong>ve</strong><br />
İşletme Sonrası İçin Önerilen İzleme Programı <strong>ve</strong> Acil Müdahale Planı (Doğal Afetler<br />
Riski İçin Ne Gibi Önlemler Alınacağı)<br />
17.07.2008 tarih <strong>ve</strong> 26939 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren<br />
Yeterlilik Tebliği’nde belirtildiği üzere raporda belirtilen tüm hususlar Çevre <strong>ve</strong> Orman<br />
Bakanlığı’na düzenli olarak hazırlanacak izleme formları sunulacaktır. Projenin tesis öncesi,<br />
tesis aşaması, işletme aşaması <strong>ve</strong> işletme sonrası aşamalarında yapılacaklar için<br />
hazırlanmış izleme programı Tablo VIII.1.1 de <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
101
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Tablo VIII.1.1 İzleme Programı (EİH)<br />
AŞAMA KONU<br />
TESİS<br />
(İNŞAAT)<br />
Kültürel <strong>ve</strong> tarihi<br />
değerler<br />
Toz - partikül<br />
madde<br />
Gürültü<br />
İZLENECEK<br />
PARAMETREL<br />
ER<br />
NEDİR?<br />
Proje alanında<br />
rastlanabilecek<br />
yeni kültür<br />
varlıkları<br />
Hafriyat <strong>ve</strong><br />
inşaat<br />
makinelerinin<br />
hareketinden<br />
<strong>ve</strong> egzozundan<br />
kaynaklanacak<br />
toz<br />
Halkın<br />
şikâyetleri<br />
Halkın<br />
şikâyetleri<br />
Gürültü<br />
seviyesi (dBA)<br />
PARAMETRELER<br />
NERELERDE<br />
İZLENECEK?<br />
Hat güzergâhı<br />
boyunca<br />
Hat güzergâhı<br />
boyunca<br />
İnşaat alanında<br />
PARAMETRELER<br />
NASIL<br />
İZLENECEK/<br />
İZLEME<br />
EKİPMANLARININ<br />
ÇEŞİTLERİ?<br />
Görsel izlemeler<br />
Görsel izlemeler<br />
Yakın<br />
yerleşimlerde<br />
yapılacak<br />
görüşmeler<br />
Yakın yerleşimlerde<br />
yapılacak<br />
görüşmeler<br />
Gürültü ölçer (ses<br />
düzey ölçer cihazı)<br />
ile gürültü seviyesi<br />
ölçümü<br />
PARAMETRELER<br />
NE ZAMAN<br />
İZLENECEK-<br />
ÖLÇÜMLERİN<br />
SIKLIĞI /SÜREKLİ<br />
ÖLÇÜM?<br />
Kültür varlığına<br />
rastlanılması<br />
durumunda Kültür<br />
<strong>ve</strong> Tabiat<br />
Varlıklarını<br />
Koruma Yetkilileri<br />
tarafından<br />
izlenecektir<br />
Hafriyat sırasında<br />
/ inşaatın yoğun<br />
olduğu<br />
zamanlarda<br />
haftalık/ şikâyet<br />
üzerine<br />
Haftalık görsel<br />
izlemeler<br />
Halkın şikâyetleri<br />
üzerine<br />
102<br />
PARAMETRELER<br />
NEDEN<br />
İZLENECEK?<br />
Kültür <strong>ve</strong> Tabiat<br />
Varlıklarını Koruma<br />
Kanunu’na uyumun<br />
sağlanması<br />
Sanayi Kaynaklı<br />
Hava Kirliliğinin<br />
Kontrolü Yönetmeliği<br />
<strong>Çevresel</strong> Gürültünün<br />
Değerlendirilmesi <strong>ve</strong><br />
Yönetimi Yönetmeliği<br />
MALİYET<br />
Herhangi bir<br />
kültür varlığına<br />
zarar<br />
<strong>ve</strong>rilmemesi<br />
durumunda<br />
yüksek değil<br />
Ek maliyet yok<br />
(Proje bütçesi<br />
kapsamında)<br />
Yüksek değil<br />
KONTROL<br />
EDEN KURUM<br />
İl Kültür <strong>ve</strong><br />
Turizm<br />
Müdürlüğü<br />
TEİAŞ<br />
14. <strong>ve</strong> 15.<br />
İletim Tesis <strong>ve</strong><br />
İşletme Grup<br />
Müdürlükleri<br />
İl Çevre <strong>ve</strong><br />
Orman<br />
Müdürlükleri<br />
TEİAŞ<br />
14. <strong>ve</strong> 15.<br />
İletim Tesis <strong>ve</strong><br />
İşletme Grup<br />
Müdürlükleri<br />
İl Çevre <strong>ve</strong><br />
Orman<br />
Müdürlükleri<br />
BAŞLANGIÇ<br />
TARİHİ<br />
İnşaat<br />
çalışmalarının<br />
başlaması<br />
İnşaat<br />
çalışmalarının<br />
başlaması<br />
İnşaat<br />
çalışmalarının<br />
başlaması<br />
BİTİŞ TARİHİ<br />
İnşaat<br />
çalışmalarının<br />
tamamlanması<br />
İnşaat<br />
çalışmalarının<br />
tamamlanması<br />
İnşaat<br />
çalışmalarının<br />
tamamlanması
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
AŞAMA KONU<br />
TESİS<br />
(İNŞAAT)<br />
Şantiyelerden<br />
kaynaklanacak<br />
atık su<br />
İnşaat<br />
alanlarından <strong>ve</strong><br />
şantiyeden<br />
kaynaklanacak<br />
atıklar (hafriyat,<br />
evsel, katı <strong>ve</strong><br />
tehlikeli atıklar)<br />
Toprak kullanımı<br />
İZLENECEK<br />
PARAMETREL<br />
ER<br />
NEDİR?<br />
Hat güzergâhı<br />
boyunca kirlilik,<br />
koku<br />
Depolama <strong>ve</strong><br />
inşaat koşulları<br />
Üst toprağın<br />
sıyrılması/depol<br />
anması/serilmes<br />
i<br />
PARAMETRELER<br />
NERELERDE<br />
İZLENECEK?<br />
Hat güzergâhı<br />
İnşaat <strong>ve</strong> şantiye<br />
alanlarında <strong>ve</strong><br />
döküm sahasında<br />
Hat güzergâhı<br />
(tarım alanları)<br />
PARAMETRELER<br />
NASIL<br />
İZLENECEK/<br />
İZLEME<br />
EKİPMANLARININ<br />
ÇEŞİTLERİ?<br />
Görsel (Atık suların<br />
izin <strong>ve</strong>rilmeyen<br />
alanlara deşarj<br />
edilip edilmediğinin,<br />
atık suyun<br />
kanalizasyon<br />
sistemine<br />
bağlanarak deşarj<br />
edilip edilmediğinin<br />
belgelerle, görsel<br />
olarak izlenmesi)<br />
Görsel<br />
Görsel<br />
PARAMETRELER<br />
NE ZAMAN<br />
İZLENECEK-<br />
ÖLÇÜMLERİN<br />
SIKLIĞI /SÜREKLİ<br />
ÖLÇÜM?<br />
103<br />
Haftalık (ani<br />
kontroller)<br />
Haftalık (ani<br />
kontroller)<br />
Haftalık (Hattın<br />
tarım arazilerinden<br />
geçtiği sırada)<br />
PARAMETRELER<br />
NEDEN<br />
İZLENECEK?<br />
Su Kirliliği Kontrolü <strong>ve</strong><br />
Toprak Kirliliğinin<br />
Kontrolü <strong>ve</strong> Noktasal<br />
Kaynaklı Kirlenmiş<br />
Sahalara Dair<br />
Yönetmeliğe uyumun<br />
sağlanması<br />
Katı Atıkların Kontrolü<br />
Yönetmeliği, Toprak<br />
Kirliğinin Kontrolü <strong>ve</strong><br />
Noktasal Kaynaklı<br />
Kirlenmiş Sahalara<br />
Dair Yönetmelik,<br />
Tehlikeli Atıkların<br />
Kontrolü Yönetmeliği,<br />
hafriyat toprağı,<br />
inşaat <strong>ve</strong> yıkıntı<br />
atıklarının kontrolü<br />
yönetmeliği <strong>ve</strong> Atık<br />
Yağların Kontrolü<br />
Yönetmeliği’ne<br />
uyumun sağlanması<br />
Toprak Kirliğinin<br />
Kontrolü <strong>ve</strong> Noktasal<br />
Kaynaklı Kirlenmiş<br />
Sahalara Dair<br />
Yönetmeliği’ne<br />
uyumun sağlanması<br />
MALİYET<br />
Ek maliyet yok<br />
(Proje bütçesi<br />
kapsamında)<br />
Ek maliyet yok<br />
(Proje bütçesi<br />
kapsamında)<br />
Ek maliyet yok<br />
(Proje bütçesi<br />
kapsamında)<br />
KONTROL<br />
EDEN KURUM<br />
TEİAŞ<br />
14. <strong>ve</strong> 15.<br />
İletim Tesis <strong>ve</strong><br />
İşletme Grup<br />
Müdürlükleri<br />
Belediye<br />
TEİAŞ<br />
Yüklenici<br />
Belediye<br />
14. <strong>ve</strong> 15.<br />
İletim Tesis <strong>ve</strong><br />
İşletme Grup<br />
Müdürlükleri<br />
İl Çevre <strong>ve</strong><br />
Orman<br />
Müdürlükleri<br />
TEİAŞ<br />
14. <strong>ve</strong> 15.<br />
İletim Tesis <strong>ve</strong><br />
İşletme Grup<br />
Müdürlükleri<br />
BAŞLANGIÇ<br />
TARİHİ<br />
İnşaat<br />
çalışmalarının<br />
başlaması<br />
İnşaat<br />
çalışmalarının<br />
başlaması<br />
İnşaat<br />
çalışmalarının<br />
başlaması<br />
BİTİŞ TARİHİ<br />
İnşaat<br />
çalışmalarının<br />
tamamlanması<br />
İnşaat<br />
çalışmalarının<br />
tamamlanması<br />
İnşaat<br />
çalışmalarının<br />
tamamlanması
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
AŞAMA KONU<br />
TESİS<br />
(İNŞAAT)<br />
Araç Parkından<br />
kaynaklanacak<br />
atıklar<br />
Sağlık <strong>ve</strong><br />
gü<strong>ve</strong>nlik<br />
Peyzaj<br />
İZLENECEK<br />
PARAMETREL<br />
ER<br />
NEDİR?<br />
Atık yağlar,<br />
aküler, ömrünü<br />
tamamlamış<br />
lastikler <strong>ve</strong><br />
hurda araç<br />
malzemesi<br />
Sağlık <strong>ve</strong><br />
gü<strong>ve</strong>nlik<br />
eğitimine ait<br />
belgeler<br />
Eğitim katılım<br />
belgeleri<br />
İnşaat alanında<br />
işçiler tarafından<br />
kullanılan<br />
gü<strong>ve</strong>nlik<br />
ekipmanları<br />
(baret, eldi<strong>ve</strong>n,<br />
ayakkabı,<br />
gü<strong>ve</strong>nlik kemeri,<br />
vb.)<br />
Uyarı levhaları,<br />
şeritler<br />
Atıklar (katı,<br />
sıvı, tehlikeli<br />
vb.)<br />
Kazılan<br />
yollar/alanlar/<br />
servis yolları<br />
PARAMETRELER<br />
NERELERDE<br />
İZLENECEK?<br />
Araç parkında<br />
PARAMETRELER<br />
NASIL<br />
İZLENECEK/<br />
İZLEME<br />
EKİPMANLARININ<br />
ÇEŞİTLERİ?<br />
Araç muayene<br />
belgelerinin<br />
incelenmesi <strong>ve</strong><br />
kontrolü<br />
İnşaat alanlarında Görsel<br />
Hat güzergâhı Görsel<br />
PARAMETRELER<br />
NE ZAMAN<br />
İZLENECEK-<br />
ÖLÇÜMLERİN<br />
SIKLIĞI /SÜREKLİ<br />
ÖLÇÜM?<br />
Arıza <strong>ve</strong>ya<br />
periyodik bakım<br />
sırasında<br />
Her iş aşaması<br />
başında<br />
104<br />
Günlük<br />
Şantiyenin<br />
kapatılması<br />
sırasında<br />
PARAMETRELER<br />
NEDEN<br />
İZLENECEK?<br />
Tehlikeli Atıkların<br />
Kontrolü Yönetmeliği,<br />
Atık Yağların<br />
kontrolü, Atık Pil <strong>ve</strong><br />
Akümülatörlerin<br />
Kontrolü, Ömrünü<br />
Tamamlamış<br />
Lastiklerin Kontrolü<br />
Yönetmeliliklerine<br />
uygun olarak<br />
bertarafının<br />
sağlanması<br />
İş Sağlığı <strong>ve</strong><br />
Gü<strong>ve</strong>nliği<br />
Yönetmeliği’ne<br />
uyumun sağlanması<br />
Çevre kanunu <strong>ve</strong><br />
yönetmeliklere uyumu<br />
sağlamak<br />
MALİYET<br />
Lisanslı bir geri<br />
kazanım<br />
tesisine bağlı<br />
olarak<br />
değişmekle<br />
birlikte yüksek<br />
değil<br />
Ek maliyet yok<br />
(Proje bütçesi<br />
kapsamında)<br />
Ek maliyet yok<br />
(Proje bütçesi<br />
kapsamında)<br />
KONTROL<br />
EDEN KURUM<br />
Yüklenici<br />
TEİAŞ<br />
14. <strong>ve</strong> 15.<br />
İletim Tesis <strong>ve</strong><br />
İşletme Grup<br />
Müdürlükleri<br />
TEİAŞ<br />
14. <strong>ve</strong> 15.<br />
İletim Tesis <strong>ve</strong><br />
İşletme Grup<br />
Müdürlükleri<br />
BAŞLANGIÇ<br />
TARİHİ<br />
İnşaat<br />
çalışmalarının<br />
başlaması<br />
İnşaat<br />
çalışmalarının<br />
başlaması<br />
İnşaat<br />
çalışmalarının<br />
tamamlanması<br />
BİTİŞ TARİHİ<br />
İnşaat<br />
çalışmalarının<br />
tamamlanması<br />
İnşaat<br />
çalışmalarının<br />
tamamlanması<br />
Hattın işletmeye<br />
alınması
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
AŞAMA KONU<br />
İŞLETME<br />
Elektro-Manyetik<br />
Alanlar (EMA)<br />
Sağlık <strong>ve</strong><br />
gü<strong>ve</strong>nlik<br />
İZLENECEK<br />
PARAMETREL<br />
ER<br />
NEDİR?<br />
Gü<strong>ve</strong>nli<br />
yaklaşım<br />
mesafeleri<br />
(iletim hatları)<br />
Halkın şikâyeti<br />
Teknik eğitim<br />
(İşletme <strong>ve</strong><br />
bakım)<br />
Koruyucu<br />
ekipman <strong>ve</strong><br />
giysiler<br />
(çalışanlar<br />
tarafından<br />
kullanılıp<br />
kullanılmadığı)<br />
İkaz<br />
levhaları/balon<br />
ikaz küreleri<br />
PARAMETRELER<br />
NERELERDE<br />
İZLENECEK?<br />
Hat güzergâhında<br />
Hat güzergâhı/<br />
bağlantı noktaları<br />
PARAMETRELER<br />
NASIL<br />
İZLENECEK/<br />
İZLEME<br />
EKİPMANLARININ<br />
ÇEŞİTLERİ?<br />
Görsel izlemeler<br />
Yakın yerleşim<br />
yerlerinde<br />
oturanlarla<br />
yapılacak<br />
görüşmeler<br />
EMA ölçümü (EMA<br />
ölçer ile)<br />
Görsel<br />
PARAMETRELER<br />
NE ZAMAN<br />
İZLENECEK-<br />
ÖLÇÜMLERİN<br />
SIKLIĞI /SÜREKLİ<br />
ÖLÇÜM?<br />
İşletmeye<br />
alınmadan önce 1<br />
kere<br />
Şikâyet olması<br />
durumunda<br />
Arıza olması<br />
durumunda<br />
(bakım-onarım<br />
sırasında)<br />
İşletmeye<br />
alınmadan önce 1<br />
kere<br />
105<br />
PARAMETRELER<br />
NEDEN<br />
İZLENECEK?<br />
İyonlaştırıcı Olmayan<br />
Radyasyonun<br />
Olumsuz <strong>Etki</strong>lerinden<br />
Çevre <strong>ve</strong> Halkın<br />
Sağlağının<br />
Korunmasına Yönelik<br />
Alınması Gereken<br />
Tedbirlere İlişkin<br />
Yönetmeliğe uyumun<br />
sağlanması<br />
İş Sağlığı <strong>ve</strong><br />
Gü<strong>ve</strong>nliği ile ilgili tüm<br />
yönetmeliklere<br />
uyumun sağlanması<br />
MALİYET<br />
Yüksek değil<br />
Ek maliyet yok<br />
(İşletme bütçesi<br />
kapsamında)<br />
KONTROL<br />
EDEN KURUM<br />
TEİAŞ<br />
14. <strong>ve</strong> 15.<br />
İletim Tesis <strong>ve</strong><br />
İşletme Grup<br />
Müdürlükleri<br />
.<br />
TEİAŞ<br />
14. <strong>ve</strong> 15.<br />
İletim Tesis <strong>ve</strong><br />
İşletme Grup<br />
Müdürlükleri<br />
.<br />
BAŞLANGIÇ<br />
TARİHİ<br />
Hattın<br />
işletmeye<br />
alınması<br />
Hattın<br />
işletmeye<br />
alınması<br />
BİTİŞ TARİHİ<br />
Hattın ekonomik<br />
ömrünü<br />
tamamlaması<br />
Hattın ekonomik<br />
ömrünü<br />
tamamlaması
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
AŞAMA KONU<br />
Katı-sıvı <strong>ve</strong><br />
tehlikeli atıklar<br />
Yangın riski<br />
İZLENECEK<br />
PARAMETREL<br />
ER<br />
NEDİR?<br />
Atıkların<br />
toplanma <strong>ve</strong><br />
bertaraf şekli<br />
Röle ikaz<br />
sinyalleri<br />
Hatta gevşeklik,<br />
malzeme<br />
bozukluğu/arıza<br />
sı<br />
PARAMETRELER<br />
NERELERDE<br />
İZLENECEK?<br />
İşletme depoları<br />
Hat güzergahı<br />
Hat güzergahı<br />
PARAMETRELER<br />
NASIL<br />
İZLENECEK/<br />
İZLEME<br />
EKİPMANLARININ<br />
ÇEŞİTLERİ?<br />
PARAMETRELER<br />
NE ZAMAN<br />
İZLENECEK-<br />
ÖLÇÜMLERİN<br />
SIKLIĞI /SÜREKLİ<br />
ÖLÇÜM?<br />
Görsel izlemeler Haftalık<br />
Görsel<br />
Cihazla<br />
(Termovizyon)<br />
Altı aylık/Yıllık<br />
Bakım, kontrol <strong>ve</strong><br />
arıza esnasında<br />
106<br />
PARAMETRELER<br />
NEDEN<br />
İZLENECEK?<br />
Katı Atıkların Kontrolü<br />
Yönetmeliği <strong>ve</strong><br />
Toprak Kirliğinin<br />
Kontrolü <strong>ve</strong> Noktasal<br />
Kaynaklı Kirlenmiş<br />
Sahalara Dair<br />
Yönetmelik, Tehlikeli<br />
Atıkların Kontrolü<br />
Yönetmeliği <strong>ve</strong> Atık<br />
Yağların Kontrolü<br />
Yönetmeliği’ne<br />
uyumun sağlanması<br />
Yangın riskini<br />
önlemek<br />
Elektrik Kuv<strong>ve</strong>tli Akım<br />
Tesisleri<br />
Yönetmeliğinde<br />
belirlenen yangın<br />
gü<strong>ve</strong>nliği esaslarına<br />
uyulması,bozulan,<br />
yıpranan bölümlerin<br />
onarımı, kaza riskini<br />
azaltmak <strong>ve</strong><br />
kesintileri<br />
önleyebilmek için<br />
uyumu sağlamak<br />
MALİYET<br />
Ek maliyet yok<br />
(İşletme bütçesi<br />
kapsamında)<br />
Ek maliyet yok<br />
(İşletme bütçesi<br />
kapsamında)<br />
KONTROL<br />
EDEN KURUM<br />
TEİAŞ<br />
14. <strong>ve</strong> 15.<br />
İletim Tesis <strong>ve</strong><br />
İşletme Grup<br />
Müdürlükleri<br />
TEİAŞ<br />
14. <strong>ve</strong> 15.<br />
İletim Tesis <strong>ve</strong><br />
İşletme Grup<br />
Müdürlükleri<br />
BAŞLANGIÇ<br />
TARİHİ<br />
Hattın<br />
işletmeye<br />
alınması<br />
Hattın<br />
işletmeye<br />
alınması<br />
BİTİŞ TARİHİ<br />
Hattın ekonomik<br />
ömrünü<br />
tamamlaması<br />
Hattın ekonomik<br />
ömrünü<br />
tamamlaması
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Projenin tesis <strong>ve</strong> işletme dönemlerinde iş sağlığı <strong>ve</strong> gü<strong>ve</strong>nliği konusunda acil<br />
önlemlerin belirlendiği iş sağlığı <strong>ve</strong> gü<strong>ve</strong>nliği planı oluşturulacaktır. Acil Müdahale Planları<br />
(AMP) en önemli amacı, acil durumlarda kimin hangi görevleri üstelenerek gerekli önlemlerin<br />
alınacağının belirlenmesidir. Projenin tesisinden işletme sürecinin sona ermesine kadar<br />
geçen sürede proje alanında meydana gelebilecek parlama, patlama vb. acil durumlarda<br />
çalışanların <strong>ve</strong> çevre halkının uyarılması için alınacak önlemleri içermektedir.<br />
Hazırlanacak AMP ile proje alanında bulunan tüm personelin <strong>ve</strong> ekipmanların acil<br />
duruma ne şekilde müdahale edecekleri <strong>ve</strong> hangi noktalara park edecekleri dikkatlice<br />
belirlenecektir.<br />
AMP:<br />
� Doğal afet durumunda hatta meydana gelebilecek dengesizlik durumunda röleler<br />
otomatik olarak devreye girerek enerji kesilecektir.<br />
� İlgili Grup Müdürlükleri Bakım <strong>ve</strong> İşletme ekiplerine haber <strong>ve</strong>rilecek.<br />
� Afet sonrası enerji iletim hattı bakım çalışmaları tamamlanacak, arızalanan malzeme<br />
değiştirildikten sonra enerji <strong>ve</strong>rilecektir.<br />
TEİAŞ’tan kaynaklı enerji iletim hattı altında meydana gelen zarar ziyan durum tespiti<br />
yapılarak, ilgililere bedelleri ödenecektir.<br />
VIII.2 ÇED Olumlu Belgesinin Verilmesi Durumunda, Yeterlik Tebliği’nde<br />
‘Yeterlilik Belgesi Alan Kurum/Kuruluşların Yükümlülükleri’ Başlığının Dördüncü<br />
Maddesinde Yer Alan Hususların Gerçekleştirilmesi ile İlgili Program<br />
Projenin inşaat işletme <strong>ve</strong> işletme sonrası aşamaları için önerilen izleme programı<br />
Bölüm VII.1’ de <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Proje ile ilgili “ÇED Olumlu Belgesi” nin alınması durumunda; Nihai ÇED Raporu’nda<br />
belirtilen yatırımın başlangıç <strong>ve</strong> inşaat dönemlerine ait (yatırımın işletmeye geçişine kadar)<br />
taahhütlerin yerine getirilip getirilmediği incelemek üzere; Yeterlik Tebliği Ek-4’te yer alan<br />
“ÇED Raporlarında Verilen Taahhütlere Ait Yatırımın İnşaat Dönemi İzleme-Kontrol Formu”<br />
Çevre <strong>ve</strong> Orman Bakanlığı’nın belirlediği periyotlarda doldurularak Çevre <strong>ve</strong> Orman<br />
Bakanlığı <strong>ve</strong> ilgili İl Çevre <strong>ve</strong> Orman Müdürlüğü’ne iletilecektir.<br />
107
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
BÖLÜM IX<br />
HALKIN KATILIMI
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
BÖLÜM IX: HALKIN KATILIMI<br />
(Projeden <strong>Etki</strong>lenmesi Muhtemel Yöre Halkının Nasıl <strong>ve</strong> Hangi Yöntemlerle<br />
Bilgilendirildiği, Proje ile İlgili Halkın Görüşlerinin <strong>ve</strong> Konu ile İlgili Açıklamaların ÇED<br />
Raporuna Yansıtılması)<br />
ÇED Yönetmeliği kapsamında yapılması gereken “Halkın Katılımı Toplantıları”<br />
26.04.2011 tarihinde Artvin İli, Şavşat İlçesinde saat 14.00’ te <strong>ve</strong> 27.04.2011 tarihinde saat<br />
14.00’ te ise Ardahan ili Posof ilçesinde gerçekleştirilmiştir.<br />
Halkın Katılımı Toplantısı için duyuru metinleri 11.04.2011 tarihinde Ardahan Süreç<br />
Gazetesinde, 11.04.2011 tarihinde Artvin Serhad Gazetesinde <strong>ve</strong> 14.04.2011 tarihinde Star<br />
gazetesinde yayımlanmıştır. Bunun yanı sıra İlçe Kaymakamlıkları, İlçe Belediyeleri <strong>ve</strong><br />
inceleme koridoru içerisinde kalan köy muhtarlıklarına yazı ile projeye ilişkin duyuru metinleri<br />
<strong>ve</strong> tanıtım kitapçıkları gönderilerek, ilan panolarında asılmaları sağlanmıştır.<br />
Artvin’deki toplantıya; Artvin İl Çevre <strong>ve</strong> Orman Müdürlüğü’nden, <strong>raporu</strong> hazırlayan<br />
kuruluş olarak TEİAŞ Genel Müdürlüğü'nden <strong>ve</strong> TEİAŞ 14. İletim Tesis <strong>ve</strong> İşletme Grup<br />
Müdürlüğü ile Ardahan’daki toplantıya Ardahan İl Çevre <strong>ve</strong> Orman Müdürlüğü’nden TEİAŞ<br />
15. İletim Tesis <strong>ve</strong> İşletme Grup Müdürlüğü yetkililerinden uzmanlarla birlikte hat güzergahı<br />
civarındaki yöre halkı katılmıştır.<br />
Toplantılarda katılımcılara; proje konusu enerji iletim hattı ile ilgili açıklamaların yer<br />
aldığı Halkın Katılımı Toplantı Broşürleri dağıtılmış, projeksiyon ile görsel bir sunum yapılan<br />
toplantıda proje hakkında detay bilgiler <strong>ve</strong>rilmiş <strong>ve</strong> yöneltilen sorular cevaplandırılmıştır.<br />
Toplantı kapsamında halk tarafından ağırlıklı olarak kamulaştırma, zarar ziyan<br />
durumunun karşılanıp karşılanmayacağı ile ilgili sorular sorulmuştur. Sorulan sorulara<br />
aydınlatıcı bir şekilde cevap <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Toplantıya ait dağıtılan tanıtım kitapçıkları, gazeteler <strong>ve</strong> tutanak Ek-10’da <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
108
BÖLÜM X<br />
YUKARIDAKİ BAŞLIKLAR ALTINDA VERİLEN<br />
BİLGİLERİN TEKNİK OLMAYAN BİR ÖZETİ
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 154 kV KARASU-KAYNARCA EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
BÖLÜM X: YUKARIDAKİ BAŞLIKLAR ALTINDA VERİLEN BİLGİLERİN TEKNİK<br />
OLMAYAN BİR ÖZETİ<br />
(Projenin İnşaat <strong>ve</strong> İşletme Aşamalarında Yapılması Planlanan Tüm Çalışmaların<br />
<strong>ve</strong> <strong>Çevresel</strong> <strong>Etki</strong>ler için Alınması Öngörülen Tüm Önlemlerin, Mümkün Olduğunca<br />
Basit, Teknik Terim İçermeyecek Şekilde <strong>ve</strong> Halkın Anlayabileceği Sadelikte<br />
Anlatılması)<br />
TEİAŞ Genel Müdürlüğü tarafından mevcut Borçka Trafo Merkezinden (TM) başlayıp<br />
Gürcistan sınırında sonlanacak 3x954 MCM karakteristiğinde yaklaşık 120 km.<br />
uzunluğundaki 380 kV Borçka-Sınır (Gürcistan) EİH tesisi planlanmaktadır. Sınırdan sonra<br />
Alhaltsikhe’de (Gürcistan) sonlanacak olan EİH’nın bu kısmı ise Gürcistan devleti tarafından<br />
tesis edilecektir. EİH güzergâhı Artvin ili Merkez, Borçka, Ardanuç, Şavşat İlçeleri ile Ardahan<br />
İli Posof ilçesinden geçmektedir.<br />
Proje kapsamında EİH için yaklaşık 350 direk tesis edilecek, bunların 305 tanesi<br />
taşıyıcı 45 tanesi ise durdurucu direk özelliğinde olacaktır. Enerji iletim tesislerinin ekonomik<br />
ömrü 30 yıl olarak öngörülmektedir.<br />
EİH kapsamında sadece direk ayakları için yaklaşık 79.000 m 2 alanda kamulaştırma<br />
yapılacak <strong>ve</strong>ya izin alınacak, Güzergâhın direk ayakları dışında kalan 5.921.000 m 2 alanda<br />
ise 1 defaya mahsus kamulaştırma yapılacak, kamulaştırma yapılamayan yerlerde ise meri<br />
kanunlar gereği izinler alınacaktır.<br />
Proje kapsamında olabilecek olası çevresel etkiler arazi kullanımı, katı atıklar, sıvı<br />
atıklar, gürültü, emisyon <strong>ve</strong> EMA’dır.<br />
Arazi kullanımında;<br />
� Direk ayakları çukurları açılması sırasında üst toprak sıyrılacak, direk tesis edildikten<br />
sonra tekrar yüzeye serilecektir.<br />
� Hafriyat işlemleri sırasında çıkacak malzeme dolgu işlemlerinde kullanılacak, hafriyat<br />
atığı oluşmayacaktır.<br />
� Toprak yüzeye hiçbir şekilde katı <strong>ve</strong> sıvı atık deşarj edilmeyecektir.<br />
� Özellikle su kenarlarına çöp <strong>ve</strong> atık depolama yapılmayacaktır.<br />
� Hiçbir şekilde herbisit kullanılmayacaktır.<br />
� Hattın tesisinden kaynaklanacak her türlü zarar <strong>ve</strong> ziyan karşılanacaktır.<br />
hususlarına dikkat edilecektir.<br />
Katı atıklardan geri dönüşümü mümkün olanlar ayrı ayrı toplanacak <strong>ve</strong> lisans almış<br />
firmalar ile geri dönüşümü sağlanacaktır. Geri dönüşümü mümkün olmayan evsel atıklar ise<br />
belediye tarafından bertaraf edilecektir.<br />
İnşaat <strong>ve</strong> işletme aşamalarında personelden kaynaklı atık sular, varsa mevcut<br />
kanalizasyon sistemine yoksa yapılacak sızdırmaz fosseptik çukurlarda biriktirilecek, biriken<br />
atık sular vidanjörler ile çekildikten sonra atık su toplama sistemine <strong>ve</strong>rilecektir. Atık sular<br />
hiçbir şekilde yeraltı <strong>ve</strong> yerüstü su kaynaklarına boşaltılmayacaktır.<br />
Projenin inşaat <strong>ve</strong> işletme aşamalarında meydana gelebilecek gürültü için sınır<br />
değerlere uyulacaktır. İnşaat aşamasında minimum sayıda <strong>ve</strong> yeni araçların kullanılmasına<br />
özen gösterilecektir.<br />
109
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Projenin inşaat aşamasında kazı <strong>ve</strong> dolgu işlemlerinden dolayı toz emisyonu oluşması<br />
beklenmektedir. Tozuma durumunda gerekli hallerde sulama yapılacaktır. Boşaltma savurma<br />
şeklinde yapılmayacak, taşıma esnasında hafriyat kamyonlarının üzeri branda ile örtülecektir.<br />
İşletme aşamasında oluşacak EMA için ise güzergah yerleşim alanlarına uzak<br />
geçirilecek, uluslararası sınır değerlerin altında kalması sağlanacaktır.<br />
Projenin işletmeye alınması ile birlikte direklerin üzerlerine uyarıcı ikaz levhaları, kuş<br />
kovanlar <strong>ve</strong> EİH üzerine ikaz küreleri asılarak muhtemel kazaların önlenmesi sağlanacaktır.<br />
110
BÖLÜM XI<br />
SONUÇLAR
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
BÖLÜM XI: SONUÇLAR<br />
(Yapılan Tüm Açıklamaların Özeti, Projenin Önemli <strong>Çevresel</strong> <strong>Etki</strong>lerinin<br />
Sıralandığı <strong>ve</strong> Projenin Gerçekleşmesi Halinde Olumsuz <strong>Çevresel</strong> <strong>Etki</strong>lerin<br />
Önlenmesinde Ne Ölçüde Başarı Sağlanabileceğinin Belirtildiği Genel Bir<br />
Değerlendirme, Proje Kapsamında Alternatifler Arası Seçimler <strong>ve</strong> Bu Seçimlerin<br />
Nedenleri)<br />
TEİAŞ Genel Müdürlüğü tarafından mevcut Borçka Trafo Merkezinden (TM) başlayıp<br />
Gürcistan sınırında sonlanacak 3x954 MCM karakteristiğinde yaklaşık 120 km.<br />
uzunluğundaki 380 kV Borçka-Sınır (Gürcistan) EİH tesisi planlanmaktadır. Sınırdan sonra<br />
Alhaltsikhe’de (Gürcistan) sonlanacak olan EİH’nın bu kısmı ise Gürcistan devleti tarafından<br />
tesis edilecektir. EİH güzergâhı Artvin ili Merkez, Borçka, Ardanuç, Şavşat İlçeleri ile Ardahan<br />
İli Posof ilçesinden geçmektedir.<br />
Emisyon<br />
Projenin arazi hazırlama <strong>ve</strong> inşaat çalışmalarında patlatma, kırma, öğütme gibi işlemler<br />
yapılmayacak <strong>ve</strong> patlayıcı kullanılmayacaktır. Proje kapsamında tesis edilecek EİH’nin<br />
saatlik toz debisi 0,108 kg/saat hesaplanmıştır. Projenin inşaat aşamasında toz emisyonu<br />
için hesaplanan değer toplam 0,108 kg/saat olup, bu değer limit (1,0 kg/saat) değerin çok<br />
altında olduğu için hava kalitesi katkı değerlerinin tespitine <strong>ve</strong>ya modellenmesine gerek<br />
kalmamıştır. Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği’nin “İzne Tabi Tesisler<br />
İçin Emisyon Sınırları” ekinde (Ek-1) belirtilen, açıkta depolanan tozlu yığma malzemelerle<br />
ilgili hava kalitesi standartlarını karşılama hususlarına uyulacaktır.<br />
Katı Atık<br />
EİH arazi hazırlama <strong>ve</strong> inşaat aşamalarında çalışacak 45 kişiden kaynaklı evsel nitelikli<br />
katı atık 54,45 kg/gün’dür.<br />
� Evsel katı atıklar şantiye alanında uygun konteynırlarda toplanacak <strong>ve</strong> belirli<br />
aralıklarla ilgili belediye tarafından alınması sağlanacaktır.<br />
� İnşaat atıkları sarı renkli geçici biriktirme konteynırları içinde toplanacak, üzerlerine<br />
atık türleri yazılacaktır. Bu atıklar evsel <strong>ve</strong>ya tehlikeli atıklar ile karıştırılmayacaktır.<br />
Yüklenici firma tarafından kullanılmayan bu atıkların belediye tarafından alınması<br />
sağlanacak, ya da lisanslı bir taşıma şirketi aracılığıyla yine lisans almış bir geri<br />
kazanım <strong>ve</strong>ya bertaraf şirketine gönderilecektir. Bu konuyla ilgili gerekli tüm yazışmalar<br />
yüklenici firma tarafından yapılacaktır.<br />
� Ambalaj atıklarının kullanılabilir durumda olanları ayrılacak, kalanlar ise geri dönüşüm<br />
tesisine satılacaktır.<br />
� İnşaat alanında biyolojik olarak parçalanamayan hiçbir atık bırakılmayacaktır.<br />
Projenin tüm aşamalarında; çalışanlardan kaynaklanacak katı atıkların (yemek artığı,<br />
ambalaj kağıdı, pet şişe, cam şişe vb.) 05.04.2005 tarih <strong>ve</strong> 25777 sayılı “Katı Atıkların<br />
Kontrolü Yönetmeliği” Madde 18’de belirtildiği gibi denizlere, göllere <strong>ve</strong> benzeri alıcı<br />
ortamlara, caddelere dökülmesinin yasak olduğu konusunda çalışanlar uyarılacak <strong>ve</strong> gerek<br />
bu yasağa gerekse “Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği”nin <strong>ve</strong> yapılan bütün değişiklikler ile<br />
ilgili yönetmeliklerin tüm hükümlerine uymaları sağlanacaktır.<br />
Ayrıca proje kapsamında oluşması muhtemel geri dönüşümü mümkün olan ambalaj <strong>ve</strong><br />
ambalaj atıkları; 24.06.2007 tarih <strong>ve</strong> 26562 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe<br />
giren “Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği“ (AYKY) <strong>ve</strong> 30.03.2010 tarih <strong>ve</strong> 27537 sayılı<br />
111
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “AYKY Değişiklik Yapılmasına Dair<br />
Yönetmelik” hükümlerine uygun olarak bertaraf edilecektir.<br />
Sıvı Atık<br />
Projenin arazi hazırlık <strong>ve</strong> inşaat aşamasında çalışacak 45 kişi için içme <strong>ve</strong> kullanma<br />
suyu sarfiyatı toplam 6.75 m 3 /gün olacaktır. Kullanılacak suyun % 100’ünün atık su olarak<br />
geri döneceği ile EİH inşaatında oluşacak evsel nitelikli atık su miktarı en fazla 6.75 m 3 /gün<br />
olarak hesaplanır. İşletme aşamasında ise atık su oluşmayacaktır.<br />
İnşaat <strong>ve</strong> işletme aşamasında personelden kaynaklı atık sular ise mevcut ise<br />
kanalizasyon sistemine değilse, sızdırmaz fosseptikte biriktirilecektir. Fosseptikte biriken atık<br />
sular Belediyeye ait vidanjörlerde çekilerek en yakın arıtma sistemine <strong>ve</strong>rilecek, yeraltı <strong>ve</strong><br />
yerüstü sularına boşaltılmayacaktır.<br />
Proje kapsamında, Lağım <strong>ve</strong> Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak<br />
Çukurlara Ait Yönetmelik ile 31 Aralık 2004 tarih <strong>ve</strong> 25687 sayılı Resmi Gazete’de<br />
yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği <strong>ve</strong> 1380 sayılı Su Ürünleri<br />
Kanunu <strong>ve</strong> Yönetmeliğinin hükümleri yerine getirilecektir.<br />
Gürültü<br />
Proje kapsamında tesis edilecek EİH arazi hazırlama <strong>ve</strong> inşaat aşamasında<br />
kullanılacak araçlardan kaynaklı gürültü oluşması beklenmektedir. İşletme aşamasında ise<br />
rüzgar gürültüsü <strong>ve</strong> iletkenlerden oluşan korona gürültüsü oluşması beklenmektedir.<br />
07.03.2008 tarih <strong>ve</strong> 26809 <strong>Çevresel</strong> Gürültünün Değerlendirilmesi <strong>ve</strong> Yönetimi<br />
Yönetmeliği’nin (endüstriyel tesisler için çevresel gürültü kriterleri ) 22. Maddesine göre<br />
Endüstriyel tesislerden kaynaklanan çevresel gürültü düzeyi <strong>ve</strong> gürültünün önlenmesine<br />
ilişkin <strong>ve</strong>rilen sınır değerlere uyulacaktır.<br />
Hafriyat<br />
Proje kapsamında tesis edilecek EİH için yaklaşık 350 adet direk tesis edilmesi<br />
planlanmaktadır. 350 direk için 37.800 m 3 hafriyat yapılacaktır. Proje kapsamında oluşacak<br />
hafriyat tekrar dolgu malzemesi olarak kullanılacağı için hafriyat oluşmayacaktır. Ancak<br />
zeminin uygun olmadığı <strong>ve</strong> farklı bir dolgu malzemesi kullanılması gerektiğinde oluşacak<br />
hafriyat toprağı Belediyenin göstereceği alana nakledilecektir. İnşaat çalışmaları esnasında<br />
oluşabilecek hafriyat atığı için 18.03.2004 tarihli <strong>ve</strong> 25406 sayılı Resmi Gazete’de<br />
yayımlanarak yürürlüğe giren “Hafriyat toprağı, İnşaat <strong>ve</strong> Yıkıntı Atıklarının Kontrolü<br />
Yönetmeliği” deki hükümlere uyulacaktır.<br />
Arazi Kullanımı<br />
380 kV Borçka-Sınır (Gürcistan) EİH projesi kapsamında 120 km için yaklaşık 350<br />
direk dikilmesi planlanmakta <strong>ve</strong> bu direklerin işgal edeceği toplam alan 79.000 m 2 ’dir. Özel<br />
mülk için Kamulaştırma kanunu gereği mülkiyet hakkı olarak kamulaştırılacak, orman alanları<br />
için izin irtifak bedelleri Erzurum <strong>ve</strong> Artvin Orman Bölge Müdürlüklerinin tespitiyle ilgili işletme<br />
şefliklerine ödenecektir. EİH merkezde kalacak şekilde 50 m genişliğindeki koridor için irtifak<br />
bedeli ödenecektir.<br />
Proje kapsamında tesis edilecek EİH güzergahı inceleme koridorunda arazi kullanım<br />
kabiliyeti sınıfları bakımından güzergah boyunca II., III., IV., VI., VII. <strong>ve</strong> VIII. sınıf topraklar,<br />
büyük toprak gurupları olarak M (Kah<strong>ve</strong>rengi Orman Topr.), N (Kireçsiz Kah<strong>ve</strong>rengi Orman<br />
112
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Toprakları), y (Yüksek Dağ Çayır Topr.), A (Alüvyal Topraklar) <strong>ve</strong> P (Kırmızı Sarı Podzolik<br />
Topr.) toprak gurupları bulunmaktadır.<br />
Hat güzergahının yaklaşık 78 km’lik kısmı ormanlık alandan, 29 km’lik kısmı tarım<br />
arazilerinden, 13 km’lik kısmı ise mera alanlarından geçmektedir. Bu uzunlukların toprak<br />
sınıflarına <strong>ve</strong> gruplarına göre dağılımı Tablo IV.2.4.3’de <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Proje kapsamında yer alan tarım alanlarının tarım dışı amaçla kullanılması için,<br />
19.07.2005 tarih <strong>ve</strong> 25880 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı’<br />
Toprak Koruma <strong>ve</strong> Arazi Kullanım Kanununun 13. maddesi gereğince Artvin <strong>ve</strong> Ardahan İl<br />
Toprak Koruma Kurullarına müracaat edilerek Tarım Dışı Amaçlı Arazi Kullanım İzni<br />
alınacak, ayrıca aynı kanunun 12. maddesi <strong>ve</strong> kanuna ait yönetmeliğin 12. maddesi<br />
gereğince ilgili tarım alanlarında İl Tarım Müdürlüklerince hazırlanacak etüt <strong>raporu</strong> <strong>ve</strong> Toprak<br />
Koruma Kurullarının belirteceği hususlar doğrultusunda toprak koruma projesi hazırlattırılarak<br />
gerekli tedbirler alınacaktır.<br />
Benzer şekilde mera alanlarında, sadece direk yerleri için, 4342 sayılı Mera<br />
Kanunu’nun 14. maddesi 1. fıkrası (ğ) bendi gereğince fiilen yatırıma başlanmadan önce söz<br />
konusu mera alanlarının tahsis amacı değişikliği ile ilgili olarak Artvin <strong>ve</strong> Ardahan Valiliklerine<br />
(Valilik Mera Komisyonuna) müracaat edilerek gerekli izinler alınacaktır.<br />
İş Gü<strong>ve</strong>nliği<br />
Projenin işletmeye geçecek sürede personel için iş makinelerinden kaynaklı kazalar ile<br />
yüksekten düşme sonucu yararlanma <strong>ve</strong>ya ölme kazaları söz konusu olmaktadır. Yöre halkı<br />
için ise direk yerleri inşaat çalışmalarında açılacak çukurlara düşerek meydana gelebilecek<br />
kazalar söz konusudur. İnşaat süresince meydana gelebilecek riskleri en aza indirgemek için<br />
10 Haziran 2003 tarihli 25134 sayılı resmi gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 4857 sayılı<br />
İş Kanunu kapsamında yürürlüğe giren İşçi Sağlığı <strong>ve</strong> İş Gü<strong>ve</strong>nliği Tüzüğü, İş Sağlığı <strong>ve</strong><br />
Gü<strong>ve</strong>nliği, Çalışanların İş Sağlığı <strong>ve</strong> Gü<strong>ve</strong>nliği Eğitimlerinin Usul <strong>ve</strong> Esasları Hakkında<br />
Yönetmeliği, Sağlık <strong>ve</strong> Gü<strong>ve</strong>nlik Şartları Yönetmeliği ile 27.11.2002 tarih <strong>ve</strong> 37-265 sayılı<br />
TEİAŞ İş Gü<strong>ve</strong>nliği Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır.<br />
Kültür <strong>ve</strong> Tabiat Varlıkları<br />
İnşaat çalışmaları sırasında yapılacak kazı çalışmalarında herhangi bir kültür varlığına<br />
rastlanılması durumunda ise Artvin <strong>ve</strong> Ardahan İl Kültür <strong>ve</strong> Turizm Müdürlüklerine haber<br />
<strong>ve</strong>rilecektir.<br />
EMA<br />
Elektrikli aletler <strong>ve</strong> enerji iletim <strong>ve</strong> dağıtım hatlarının etrafında, hem elektrik <strong>ve</strong> hem de<br />
manyetik alanlar bulunmasına rağmen, en son araştırmalar, EMA’ ların potansiyel sağlık<br />
etkileri üzerine odaklanmıştır. Bu nedenle elektrik <strong>ve</strong> manyetik alanlarla ilgili yapılan<br />
çalışmaların önemli bir bölümü kanser araştırmaları konusunda yoğunlaşmıştır. Yapılan<br />
araştırma sonuçlarına göre, bazı “risk faktörleri” belirlenerek, değişik etkilere göre kanser<br />
riskleri ortaya konmuştur.<br />
Sonuç olarak, elektrik <strong>ve</strong> manyetik alanın insan yaşamı üzerine olan olumsuz etkileri<br />
kanıtlanmamıştır. Türkiye’de enerji iletim hatlarından kaynaklanacak elektrik <strong>ve</strong> manyetik<br />
alanlar için 24.07.2010 tarih <strong>ve</strong> 27651 sayılı Resmi Gazete’ de yayımlanarak yürürlüğe giren<br />
İyonlaştırıcı Olmayan Radyasyonun Olumsuz <strong>Etki</strong>lerinden Çevre <strong>ve</strong> Halkın Korunmasına<br />
Yönelik Alınması Gereken Tedbirlere İlişkin Yönetmelik hükümleri geçerlidir. Ayrıca 30 Kasım<br />
2000 tarih <strong>ve</strong> 24246 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe giren “Elektrik Kuv<strong>ve</strong>tli<br />
Akım Tesisleri Yönetmeliği” enerji iletim hatlarının yerleşim yerlerine, yollara <strong>ve</strong> tesislere olan<br />
113
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
mesafesine bazı sınırlamalar getirmiş <strong>ve</strong> hatların tesis iznini bu şartlara bağlamıştır. 380 kV<br />
gerilimli planlanan EİH güzergahı üzerinde de bu mesafelere uyulacaktır.<br />
EİH’ den kaynaklı EMA mesafeye bağlı olarak azalmaktadır.<br />
Tehlikeli Atıklar<br />
Projenin inşaat aşamasında herhangi bir tehlikeli atık oluşması söz konusu değildir.<br />
Projenin işletme aşamasında tehlikeli atık oluşması beklenmemektedir. Ancak bakım<br />
çalışmalarından kaynaklı tehlikeli atık oluşması durumunda 14.03.2005 tarih <strong>ve</strong> 25755 sayılı<br />
Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği<br />
hükümlerine uyulacaktır.<br />
İzleme<br />
Proje ile ilgili “ÇED Olumlu Belgesi” nin alınması durumunda; Nihai ÇED Raporu’nda<br />
belirtilen yatırımın başlangıç <strong>ve</strong> inşaat dönemlerine ait (yatırımın işletmeye geçişine kadar)<br />
taahhütlerin yerine getirilip getirilmediği incelemek üzere; Yeterlik Tebliği Ek-4’de yer alan<br />
“Nihai ÇED Raporlarına Verilen Taahhütlere Ait Yatırımın İnşaat Dönemi İzleme-Kontrol<br />
Formu” Çevre <strong>ve</strong> Orman Bakanlığının belirlediği periyotlarda doldurularak Çevre <strong>ve</strong> Orman<br />
Bakanlığı <strong>ve</strong> İlgili İl Çevre Orman Müdürlüklerine sunulacaktır.<br />
114
EKLER
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
EKLER (Raporun Hazırlanmasında Kullanılan <strong>ve</strong> Çeşitli Kuruluşlardan Sağlanan<br />
Bilgi, Belge <strong>ve</strong> Tekniklerden Rapor Metninde Sunulamayanlar)<br />
Ek-1 Yer Bulduru Haritası<br />
EKLER DİZİNİ<br />
Ek-2 Proje Güzergahını Gösterir 1/25.000 Ölçekli Topografik Harita<br />
Ek-3 1/25.000 Ölçekli Topoğrafik Harita Üzerinde Proje Güzergahı Arazi Varlığı Haritası<br />
Ek-4 1/25.000 Ölçekli Topoğrafik Harita Üzerinde Proje Güzergahı Orman Mesçere Haritası<br />
Ek-5 1/25.000 Ölçekli Topografik Harita Üzerinde Proje Güzergahı Jeoloji Haritası<br />
Ek-6 1/25.000 Ölçekli Topografik Harita Üzerinde Posof YHGS Zonlarını Gösterir Harita<br />
Ek-7 Proje Güzergahından Görünümler<br />
Ek-8 Fosseptik Çukur Planı<br />
Ek-9 Resmi Yazılar<br />
Ek-10 Halkın Katılımı Toplantısı Tanıtım Kitapçıkları, Gazete <strong>ve</strong> Toplantı Tutanakları<br />
Ek-11 Acil Eylem Planı<br />
Ek-12 Ekosistem Değerlendirme Raporu<br />
Ek-13 Flora-Fauna Analiz Raporları<br />
105
EK–1<br />
YER BULDURU HARİTASI
EİH Güzergâhını Gösteren Yer Bulduru Haritası
EK–2<br />
PROJE GÜZERGAHINI GÖSTERİR 1/25.000<br />
ÖLÇEKLİ TOPOGRAFİK HARİTA
EK–3<br />
1/25.000 ÖLÇEKLİ TOPOĞRAFİK HARİTA<br />
ÜZERİNDE PROJE GÜZERGÂHI ARAZİ<br />
VARLIĞI HARİTASI
EK–4<br />
1/25.000 ÖLÇEKLİ TOPOĞRAFİK HARİTA<br />
ÜZERİNDE PROJE GÜZERGÂHI ORMAN<br />
MESÇERE HARİTASI
EK–5<br />
1/25.000 ÖLÇEKLİ TOPOĞRAFİK HARİTA<br />
ÜZERİNDE PROJE GÜZERGÂHI JEOLOJİ<br />
HARİTASI
EK–6<br />
1/25000 ÖLÇEKLİ POSOF YABAN HAYATI<br />
GELİŞTİRME SAHASI ZONLARINI GÖSTERİR<br />
HARİTA
EK–7<br />
PROJE GÜZERGAHINDAN GÖRÜNÜMLER
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Fotoğraf 1. Borçka şalt sahası<br />
BORÇKA<br />
Fotoğraf 2. Borçka yerleşim yeri <strong>ve</strong> Borçka Barajı<br />
EİH<br />
GÜZERGAHI
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Fotoğraf 3. Hattan Genel Bir Görünüm<br />
Fotoğraf 4. Güzergâhın geçtiği alandan genel bir görünüm<br />
EİH<br />
GÜZERGAHI
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Fotoğraf 5. EİH genel bir görünüm<br />
Fotoğraf 6. EİH genel bir görünüm<br />
EİH<br />
GÜZERGAHI<br />
EİH<br />
GÜZERGAHI
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Fotoğraf 7 EİH genel bir görünüm<br />
Fotoğraf 8 Ardahan Posoftan genel bir görünüm<br />
EİH GÜZERGAHI
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Fotoğraf 9 Arazi çalışmalarından genel bir görüntü<br />
Fotoğraf 10 Arazi çalışmalarından genel bir görüntü
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
Fotoğraf 11 EİH Güzergahından Genel Bir Görünüm<br />
Fotoğraf 12 Türkiye-Gürcistan Sınır Kapısı
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
EK–8<br />
FOSSEPTİK ÇUKUR PLANI
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU
EK–9<br />
RESMİ YAZILAR VE GÖRÜŞLER
EK–10<br />
HALKIN KATILIMI TOPLANTISI TANITIM<br />
KİTAPÇIKLARI, GAZETE VE TOPLANTI<br />
TUTANAKLARI
Atıkların Bertarafı :<br />
Personelden kaynaklanacak atıksular,<br />
kanalizasyon sistemine <strong>ve</strong>rilecek, sistemin<br />
olmaması durumunda ise sızdırmaz foseptik<br />
çukurlarda toplanacaktır.<br />
İnşaat alanındaki katı atıklar ayrı ayrı<br />
konteynırlarda toplanacak <strong>ve</strong> en yakın belediye<br />
tarafından alınması sağlanacaktır.<br />
Kazı işlemlerinden kaynaklanacak hafriyat inşaat<br />
alanında dolgu malzemesi olarak kullanılacaktır.<br />
Hafriyat atığı oluşumunda ise belediyenin<br />
göstereceği alana boşaltılacaktır.<br />
Enerji İletim Hattı Yaklaşım Mesafeleri<br />
154 kV<br />
380 kV<br />
154 380<br />
30 KASIM 2000 ELEKTRİK KUVVETLİ AKIM TESİS YÖNETMELİĞİ<br />
TEİAŞ Genel Müdürlüğü<br />
Çevre, Emlak <strong>ve</strong> Kamulaştırma Dairesi Başkanlığı<br />
İnönü Bulvarı No:27 Kat :14 Bahçelievler 06100 ANKARA<br />
Tel : 0 312 203 86 12 Fax : 0 312 203 87 17<br />
TEİAŞ Genel Müdürlüğü<br />
14.İletim Tesis <strong>ve</strong> İşletme Grup Müdürlüğü<br />
Havaalanı Karşısı PK:24 Pelitli/TRABZON<br />
Tel : 0 (462) 334 49 85 Fax : 0(462) 332 49 84<br />
TEİAŞ<br />
Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi<br />
Genel Müdürlüğü<br />
Çevre, Emlak <strong>ve</strong> Kamulaştırma<br />
Dairesi Başkanlığı<br />
380 kV<br />
BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
HALKIN KATILIMI TOPLANTISI<br />
ARTVİN İLİ MERKEZ, BORÇKA, ARDANUÇ <strong>ve</strong><br />
ŞAVŞAT İLÇELERİ (26 Nisan 2011)<br />
ARDAHAN İLİ, POSOF İLÇESİ (27 Nisan 2011)
Projenin Tanımı <strong>ve</strong> Amacı<br />
Projenin Tanımı :<br />
Bu proje kapsamında 380 kV Borçka-Sınır(Gürcistan)<br />
Enerji İletim Hattı (EİH) tesisi <strong>ve</strong> işletmesi<br />
planlanmaktadır. Mevcut 380 kV Borçka Trafo<br />
Merkezinden başlayan hat Artvin ili Borçka, Merkez,<br />
Ardanuç <strong>ve</strong> Şavşat İlçeleri ile Ardahan İli Posof<br />
ilçesinden geçerek Gürcistan sınırında Gürcistan<br />
tarafından inşa edilecek olan EİH’ye bağlanarak son<br />
bulacaktır. EİH 380 kV geriliminde 3x954 MCM<br />
karakteristiğinde yaklaşık <strong>ve</strong> 120 km uzunluğundadır.<br />
Projenin Ekonomik Ömrü<br />
İnşaat Süresi<br />
Proje Yeri<br />
Projenin Amacı :<br />
Kamulaştırma :<br />
30 YIL<br />
EİH :18 AY / 27 Milyon TL<br />
Artvin ili Borçka, Merkez,<br />
Ardanuç <strong>ve</strong> Şavşat ilçeleri<br />
ile Ardahan ili Posof İlçesi<br />
-Türkiye ile Gürcistan arasında enerji alış <strong>ve</strong>rişini sağlamak.<br />
-Ulusal <strong>ve</strong> uluslar arası enterkonnekte enerji iletim<br />
şebekesinin gelişimini sağlamak<br />
- Tesisi planlanan direk sayısı : ~350<br />
-Taşıyıcı direk sayısı : ~305<br />
- Durdurucu direk sayısı : ~45<br />
Direk yerleri orman alanları hariç kamulaştırılacak,<br />
orman alanları için izin alınacak olup tellerin izdüşüm<br />
alanlarına irtifak (geçiş) hakkı ödenecektir. Bedeller<br />
"Kıymet Takdiri Komisyonunca" belirlenecektir.<br />
Projenin <strong>Çevresel</strong> <strong>Etki</strong>leri <strong>ve</strong> Alınacak Önlemler<br />
EİH güzergahının 2,5 km sağ <strong>ve</strong> 2,5 km sol olmak<br />
üzere toplam 5 km. lik koridor içerisinde çevresel etüd<br />
çalışmaları yapılmıştır.<br />
Arazi Kullanımı :<br />
Ekim <strong>ve</strong> hasat zamanlarda inşaat çalışmalarından<br />
mümkün olduğunca kaçınılacaktır.<br />
Tesis aşamasında <strong>ve</strong>rilen zarar karşılanacaktır.<br />
Kazı çalışmaları öncesi nebati toprak sıyrılacak<br />
dolgu çalışmalarının ardından alana düzgün bir<br />
şekilde serilecektir.<br />
İnşaat çalışmalarının ardından arazi eski haline<br />
getirilecektir.<br />
Flora-Fauna :<br />
Kuşların elektrik tellerinden zarar görmemesi için<br />
kuşkonmazlar <strong>ve</strong> ikaz küreleri kullanılacaktır.<br />
İnşaat çalışmaları sırasında hafriyat, katı <strong>ve</strong> sıvı<br />
atıklar, yeraltı <strong>ve</strong> yerüstü su kaynaklarına<br />
boşaltılmayacaktır.<br />
Hava Kirliliği :<br />
İnşaat aşamasında mümkün olduğunca yeni iş<br />
makinaları kullanılacaktır.<br />
Gerekli hallerde toz oluşumunu önlemek için<br />
inşaat alanı düzenli olarak sulanacak <strong>ve</strong><br />
kamyonların üzeri kapalı tutulacaktır.<br />
Araçların emisyon ölçüm kontrolleri düzenli olarak<br />
yapılacaktır.<br />
Gürültü :<br />
İnşaat çalışmaları gündüz saatlerde (07:00-<br />
19:00)yürütülecektir.<br />
Kullanılacak iş makinalarının düzenli bakımları<br />
yapılarak ilgili yönetmelikte belirtilen sınır<br />
değerlerin aşılmaması sağlanacaktır.<br />
Elektro Manyetik Alan (EMA) :<br />
Enerji İletim hatları <strong>ve</strong> trafo merkezlerinden kaynaklanan<br />
elektro manyetik alanların şiddeti insan sağlığı <strong>ve</strong> doğal<br />
yaşamı etkilemeyecek kadar düşük seviyede<br />
olmaktadır. Güzergah seçiminde yerleşim alanlarından<br />
mümkün olduğunca uzak geçilmeye özen gösterilmiştir.<br />
Yerleşim Adı<br />
Pırnallı<br />
Bağcılar<br />
Ortaköy<br />
Borçka Merkez<br />
Arkaköy<br />
Aralık<br />
Atanoğlu<br />
Çakıllar<br />
Bağlıca<br />
Y. Irmaklı<br />
Üzümlü<br />
Dereiçi<br />
Küplüce<br />
Şenocak<br />
Kayabaşı<br />
Şalcı<br />
Çoraklı<br />
Şenköy<br />
Yoncalı<br />
Atalar<br />
Saylıca<br />
Tepeköy<br />
Dalkırmaz<br />
Otluca<br />
Posof (Merkez)<br />
Kolköy<br />
Özbaşı<br />
Doğrular<br />
Gümüşkavak<br />
B.Eminbey<br />
Günbatan<br />
Yurtbaşı<br />
Kopuzlu<br />
Gürarmut<br />
Günlüce<br />
Uğurca<br />
Kayınlı<br />
Taşkıran<br />
İncedere<br />
Kalkankaya<br />
Kumlukoz<br />
Armut<strong>ve</strong>ren<br />
Mısırlı<br />
Türkgözü<br />
İl<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Artvin<br />
Ardahan<br />
Ardahan<br />
Ardahan<br />
Ardahan<br />
Ardahan<br />
Ardahan<br />
Ardahan<br />
Ardahan<br />
Ardahan<br />
Ardahan<br />
Ardahan<br />
Ardahan<br />
Ardahan<br />
Ardahan<br />
Ardahan<br />
Ardahan<br />
Ardahan<br />
Ardahan<br />
Ardahan<br />
Ardahan<br />
İlçe<br />
Merkez<br />
Merkez<br />
Merkez<br />
Borçka<br />
Borçka<br />
Borçka<br />
Borçka<br />
Ardanuç<br />
Ardanuç<br />
Ardanuç<br />
Şavşat<br />
Şavşat<br />
Şavşat<br />
Şavşat<br />
Şavşat<br />
Şavşat<br />
Şavşat<br />
Şavşat<br />
Şavşat<br />
Şavşat<br />
Şavşat<br />
Şavşat<br />
Şavşat<br />
Şavşat<br />
Posof<br />
Posof<br />
Posof<br />
Posof<br />
Posof<br />
Posof<br />
Posof<br />
Posof<br />
Posof<br />
Posof<br />
Posof<br />
Posof<br />
Posof<br />
Posof<br />
Posof<br />
Posof<br />
Posof<br />
Posof<br />
Posof<br />
Posof<br />
Mesafe<br />
(m)<br />
1400<br />
2400<br />
450<br />
230<br />
140<br />
1800<br />
1360m<br />
250<br />
180<br />
1430<br />
180<br />
1450<br />
1300<br />
1510<br />
150<br />
150<br />
200<br />
670<br />
500<br />
200<br />
380<br />
350<br />
2200<br />
150<br />
1750<br />
1850<br />
1150<br />
750<br />
1700<br />
550<br />
410<br />
1600<br />
1250<br />
250<br />
1800<br />
400<br />
2000<br />
1500<br />
580<br />
2300<br />
1000<br />
1500<br />
400<br />
100<br />
Yön<br />
Güney<br />
Kuzey<br />
Kuzey<br />
Kuzey Batı<br />
G.Doğu<br />
Kuzey<br />
Kuzey<br />
Kuzey<br />
Kuzey<br />
Güney<br />
Kuzey<br />
K.Batı<br />
K.Batı<br />
K.Batı K.Batı<br />
Batı<br />
K.Batı<br />
Güney<br />
Güney<br />
Güney<br />
K.Batı<br />
K.Batı<br />
Doğu<br />
K.Batı<br />
K.Batı<br />
Güney<br />
G.Doğu<br />
G.Doğu<br />
Güney<br />
G.Doğu<br />
Güney<br />
K.Batı<br />
Kuzey<br />
K.Batı<br />
Kuzey<br />
Kuzey Batı<br />
Kuzey<br />
Kuzey Batı<br />
Kuzey Batı<br />
Kuzey<br />
Kuzey<br />
Kuzey<br />
Kuzey<br />
G.Batı<br />
Kuzey
EK–11<br />
ACİL EYLEM PLANI
������������������<br />
�������������<br />
���������<br />
����<br />
������������<br />
�����������<br />
����������������<br />
������������<br />
�������<br />
����������������<br />
�������<br />
�����������������<br />
������������������<br />
���������������<br />
������������<br />
���������<br />
������ �����������������<br />
�����<br />
������������<br />
����<br />
�����<br />
����������������<br />
�����������
�����������<br />
������������<br />
������������<br />
���<br />
����<br />
������������<br />
���������<br />
�����<br />
������������������<br />
��������������<br />
���������������<br />
������<br />
�������<br />
����������<br />
���������<br />
������������<br />
�������������������������<br />
�����<br />
����<br />
�������������<br />
������<br />
���������<br />
����<br />
�����<br />
����������������<br />
�����������<br />
�����������<br />
������������
EK–12<br />
EKOSİSTEM DEĞERLENDİRME RAPORU
EK–10<br />
FLORA-FAUNA ANALİZ RAPORU
EK–13<br />
FLORA-FAUNA ANALİZ RAPORU
TEİAŞ<br />
380 kV Borçka (Artvin) – Gürcistan Sınır<br />
Enerji İletim Hattı<br />
FLORİSTİK ANALİZ<br />
Hazırlayanlar:<br />
Prof. Dr. Osman KETENOĞLU<br />
Ankara Ünersitesi Fen Fakültesi Biyoloji Bölüm Başkanı<br />
Prof.Dr.Latif KURT<br />
Ankara Ünersitesi Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü<br />
Ekoloji <strong>ve</strong> Çevre Biyolojisi A.B.D. Öğretim Üyesi<br />
1
I-ALANIN TANIMI:<br />
Elektrik iletim hattının Doğu Karadeniz Bölgesinde Artvin-Borçkadan başlayıp Ardahan-<br />
Posof’tan geçerek Türközü sınır kapısı yakınından Gürcistan’a bağlanması planlanmaktadır<br />
(Harita ). Hattın yaklaşık uzunluğu 120 km olup Avrupa-Sibirya <strong>ve</strong> İran-Turan bitki<br />
coğrafyası bölgelerini karakkterize eden farlı biyotoplardan geçecektir.<br />
Şekil 1. Borçka – Gürcistan EİH güzergâhı<br />
ÇED çalışmalarında, "inceleme alanı" olarak, tesis edilecek hattın güzergahının<br />
sağından <strong>ve</strong> solundan 2.5 km olmak üzere toplam 5 km genişliğinde bir koridor esas<br />
alınmıştır.<br />
II-MEVCUT DURUM TESPİTİ<br />
II.1.ARAŞTIRMA ALANININ VEJETASYONU<br />
Artvin ili Borçka ilçesinden başlamak üzere Posof ilçesi, Türközü ınır kapısına kadar<br />
yaklaşık 120’km’ lik bir hat boyunca uzanan araştırma bölgesi Fitocoğrafik açıdan Avrupa-<br />
Sibirya <strong>ve</strong> Iran-Turan Floristik Bölgeleri sınırları içinde yer almaktadır.<br />
Araştırma bölgesinin <strong>ve</strong>jeasyonunu iki kısımda ele almak daha yaralı olacaktır.<br />
2
II.1.1.-Doğu Karadeniz Kesimi:<br />
Bu kesimde daha çok Artvin il sınırları içinde Avrupa-Sibirya kökenli mezofil türlerin<br />
oluşturduğu orman <strong>ve</strong>jetasyonu hakimdir.<br />
Doğu Karadeniz Bölgesinde yer alan Artvin ili dağlık <strong>ve</strong> çok engebeli bir arazi<br />
yapısına sahiptir.<br />
Bu alan yüksekliğe bağlı olarak yaprak döken <strong>ve</strong> ibreli ormanlarla kaplıdır.<br />
Orman <strong>ve</strong>jetasyonunun dominant türleri; Pinus syl<strong>ve</strong>stris (sarıçam), Picea orientalis<br />
(ladin), Abies nordmanniana ssp. nordmanniana (göknar), fagus orientalis (kayın), Quercus<br />
spp. meşe, Carpinus spp. (gürgen), Alnus glutinosa (kızılağaç), Acer spp. (akağaç), Fraxinus<br />
spp. (dişbudak), Ostrya carpinifolia (kayacık), Pinus pinea (fıstıkçamı), Ulmus spp.<br />
(karaağaç), Betula spp. (huş), Juniperus spp. (ardıç), Buxus spp. (şimşir), Arbutus<br />
andrachne (sandal), Taxus baccata (porsuk), Rhododendron spp. (orman gülü) gibi türler<br />
hakimdir.<br />
Bu kesimdeki başlıca habitat tipleri:<br />
1-Karışık Ormanlar (igne <strong>ve</strong> yaprak döken)<br />
2-İğne Yapraklı Ormanlar<br />
3-Galeri Ormanları<br />
4-Pseudomaki<br />
5-Dere Kenarı (Riparian)<br />
6-Hiğrofil Çayırlar<br />
Karışık Ormanlar (igne <strong>ve</strong> yaprak döken); 1000-1600 m. yükseklikte ibreli türlerden Picea<br />
orientalis <strong>ve</strong> Pinus syl<strong>ve</strong>stris ile yaprak döken türlerden Fagus orientalis, Carpinus betulus<br />
gibi türlerin karışık halde bulunduğu topluluklardır.<br />
İğne Yapraklı Ormanlar: 1600 m’nin üzerindeki yükseltilerde Pinus syl<strong>ve</strong>stris yada Picea<br />
orientalis in saf olduğu topluluklardır.<br />
Galeri Ormanları: Akarsu kenarında vadiler içinde Platanus orientalis <strong>ve</strong> Alnus glutinosa gibi<br />
yaprak döken higrofil türlerin oluşturduğu topluluklardır.<br />
Pseudomaki: Fizyonomik olarak maki görünümünde ancak tipik Akdeniz makisinden türleri<br />
itibari ile frlı olan çogunlukla Çoruh vadisindeki mikroklimaya bağlı olarak gelişen bir<br />
<strong>ve</strong>jetasyon tipidir.<br />
Dere Kenarı (Riparian): Akarsu yataklarındaki kum ya da mil üzerinde gelişen türlerin<br />
oluşturduğu <strong>ve</strong>jetasyonu karakterize eder.<br />
Higrofil Çayırlar; Orman açıklıklarında meydana gelen nemli çayırlardır.<br />
3
Resim: İğne Yapraklı Ormanlar<br />
Resim: Dere Kenarı (Riparian) Vejetasyon<br />
4
Foto: Karışık Orman <strong>ve</strong>jetasyonu<br />
Resim: Çoruh vadisinde Pseudomaki<br />
5
Foto: İgne yapraklı Orman (Pinus syl<strong>ve</strong>stris (Sarıçam))<br />
Foto: sambucus nigra (Mür<strong>ve</strong>r ağacı).<br />
6
II.1.2.Doğu Anadolu Yüksek Dağ Stepleri<br />
Doğu Anadolu Bölgesinde ortalama yükseklik 1600-1800 m’nin üzerindedir. Bölgeniz<br />
klimaks bitki topluluğu Pinus syl<strong>ve</strong>stris (Sarı çam) dir. Bununla birlikte bölgede Pinus<br />
syl<strong>ve</strong>stris ormanları devamlı olmayıp kesintili hatta izole lokal topluluklar halindedir.<br />
Antropojen etkilerle Pinus syl<strong>ve</strong>stris ormanlarının regressif gelişimi sonucu tarım dışı kalan<br />
alanlar ikliminde etkisiyle nemli çayırlara (ekorşe) dönüşmüştür.<br />
Foto: Pinus syl<strong>ve</strong>stris ormanı (Posof)<br />
7
Doğu Anadolu Bölgesi genel anlamda yarı-karasal iklim kuşağının etkisi altındadır.<br />
Karasallığın bir sonucu olarak bölgede yağışlar yaz aylarında toplanmıştır. Yağışın yaz<br />
aylarına lokalize olmasının bir sonucu olarak yazın otlaklarda <strong>ve</strong>jetatif gelişim maksimuma<br />
ulaşmaktadır. Bu nedenle Doğu Anadolu Bölgesinde nemli çayırların egemen olduğu bir<br />
yüksek dağ stepleri hakimdir.<br />
8
Foto: Taraxacum sp.<br />
Foto: Colchicum speciosum album (Ilgar dağı)<br />
9
Yüksek dağ steplerini karakterize eden başlıca türler;<br />
Festuca varia, Agrostis stolonifera, Alopecurus aequalis, Bromus pumilio, Dactylis<br />
glomerata,, Gaudiniopsis niacra,, Phleum pratense, Poa nemoralis, P. bulbosa var.<br />
vivipara, P. pratensis gibi Gramineae lerin yanı sıra Acanthus diascorides, Aster alpinus,<br />
Helichrysum plicatum, Myosotis lithospermifolia, Subbaldia parviflora, Alchemilla<br />
caucasica, Anthemis cretia, Draba bruinfolia, Gentiana <strong>ve</strong>rna, Minuartia anatolica yaygın <strong>ve</strong><br />
dominant durumdadır.<br />
Foto: Gentiana <strong>ve</strong>rna (Posof)<br />
Doğu Anadolu bölgesi yüksek kesimlerinde ekorşe çayırlar (yüksek dağ stepleri) hakim iken<br />
Kura vadisi gibi derin vadilerde mikrokilimanın bir sonucu olarak daha çok yaprak döken<br />
türlerin egemen olduğu bir örtü hakimdir.<br />
10
Yaprak dken türlerin başında Betula spp.. <strong>ve</strong> Populus tremula gelmektedir.<br />
Foto: Betula spp. (Huş) ormanı Posof.<br />
11
III.SUCUL VE KARASAL FLORA<br />
Türkiye ihtiva ettiği 12.000’e yakın çiçekli bitki taksonu ile (tür altı taksonlar dahil),<br />
floristik çeşitlilik bakımından ılıman kuşağın en zengin ülkelerinden birisidir. Bu çeşitlilik<br />
başta ekosistem çeşitliliği olmak üzere iklimsel, edafik, topoğrafik vb. çeşitliliklerin bir<br />
yansımasıdır.<br />
Türkiye florası bir taraftan Orta Avrupa, diğer taraftan Asya ile ilişkilidir. Uralların<br />
batısından itibaren tüm kıta Avrupa’sında 11.000 civarında tür olduğu düşünülürse,<br />
Türkiye’nin floristik çeşitlilik bakımından bir kıta özelliği gösterdiği söylenebilir. Türkiye<br />
florası ihtiva ettiği 3000’in üzerinde endemik tür ile de diğer ülkeler arasında önemli bir yere<br />
sahiptir.<br />
III.1.METODOLOJİ<br />
Araştırma bölgesinin floristik yapısını ortaya koyabilmek için gerçekleştirilen arazi<br />
çalışmalarının yanı sıra mevcut literatürden de yararlanılmıştır. Zira arazi çalışmaları uygun<br />
<strong>ve</strong>jetasyon dönemlerinde gerçekleştirlememiş olmakla birlikte tecrübeye dayalı olarak<br />
kurumuş bitki kalıntılarından da tanımlamalar yapılabilmiştir.<br />
Arazi çalışmaları sırasında yöntemine uygun olarak bitki örnekleri en az ikişer adet<br />
olmak üzere üzerinde çiçek, mey<strong>ve</strong> <strong>ve</strong> yaprak gibi organları ile toplanmaya özen<br />
gösterilmiştir. Örnekler toplanırken gerekli hallerde notlar alınmıştır. Toplanan örnekler<br />
preslenerek kurutulmuş <strong>ve</strong> daha sonra herbaryum materyali haline getirilmiştir.<br />
Toplanan örneklerin teşhisinde Davis (1965, 1988)’in “Flora of Turkey and East<br />
Aegean Island“ Vol.I-X. <strong>ve</strong> XI cilt, Güner et all. 2000 adlı eserlerden <strong>ve</strong> komşu ülke<br />
floralarından yararlanılmış, teşhisinde güçlükle karşılaşılan örnekler herbaryum örnekleri ile<br />
karşılaştırılarak kontrol edilmiştir.<br />
III.2.BULGULAR<br />
Gerçekleştirilen arazi çalışmaları <strong>ve</strong> literatür taraması sonucu sonucu alandan toplanan<br />
bitkilerin büyük bir kısmı teşhis edilmiş olup tür listesi Tablo 1’de <strong>ve</strong>rilmiştir. Tablo 1’de<br />
Familya Adı, Tür Adı, Türkçe Adı, Habitat, Endemizm ile IUCN Tehlike Kategorisi sırası<br />
takip edilmiştir.<br />
Araştırma Doğu Karadeniz <strong>ve</strong> Doğu Anadolu Bölgelerini kapsamaktadır. Avrupa-<br />
Sibirya <strong>ve</strong> Iran-Turan bitki coğrafyası bölgelerine dahil edilen bu alanlarda floristik<br />
çalışmalar geçmişte olduğu gibi bugünde yerli <strong>ve</strong> yabancı birçok araştırıcı tarafından<br />
sürdürülmektedir. Özellikle Kuzey Anadolu’da çalışan yabancı araştırıcılardan Tchihatcheff,<br />
Sintenis, Czeczott, Zohary, Davis <strong>ve</strong> Quézel’i sayabiliriz. Ayrıca Anşin R, .zkan ZC &<br />
Eminağaoğlu . 2002. Doğu Karadeniz B.lgesi Endemik Taksonları (Endemic Taxa of East<br />
12
Black Sea Region). Anşin R, 1979. Trabzon-Meryemana Araştırma Ormanı Florası <strong>ve</strong> Saf<br />
Ladin Meşcerelerinde Floristik Araştırmalar. Atalay, 1., 1985. Tetik, M. and Yılmaz, ö., The<br />
Ecosystem of North-Eastern Anatolia. Demirkuş, N., Erik, S.,1994. Çiçek Dağı (Ulgar) Ve<br />
Çevresinin (Posof/Kars) Florası Üzerine Bir Araştırma. Düzenli, Α., 1979. Tiryal Dağının<br />
(Artvin) Bitki Ekolojisi <strong>ve</strong> Sosyolojisi Yönünden Araştırılması, Eminağaoğlu . & Anşin R<br />
2003b. A9 (Artvin) Karesi Üçin Yeni Floristik Kayıtlar. Erik, S. and Demirkuş, N., 1985.<br />
Türkiye Florasındaki Çeşitli Kareler İçin Yeni Kayıtlar. Ocak<strong>ve</strong>rdi H 2001. The Flora of the<br />
Mount Kısır (Kars and Ardahan) and Nearest Environs. Ocak<strong>ve</strong>rdi, H., 1985. Akkaya,<br />
Arpaçay, Melikköy <strong>ve</strong> Değirmenköprü Yaylaları (Kars) ile Sovyet Sının Arasında Kalan<br />
Bölgenin Florasını araştırmışlardır.<br />
Davis tarafından Türkiye florasında kullanılan kareleme sistemine göre araştırma alanı<br />
A9 karesi içinde yer almaktadır.<br />
Gerçekleştirilen arazi çalışmalarında toplanan yaklaşık 1800 bitki örneğinin<br />
değerlendirilmesi sonucu 112 familyaya ait 392 cins, 746 tür <strong>ve</strong> tür altı takson tespit edilmiştir<br />
(Tablo 1)<br />
13
Tablo 1: Flora Listesi<br />
Divisio/ Familya Tür Türkçe Adı Lokalite Fitocoğrafik<br />
Bölge<br />
PTERIDOPHYTA<br />
ASCLEPIADACEAE Cynanchum acutum L. subsp. acutum - -<br />
ASPIDIACEAE Dryopteris abbreuiata (DC.) Newman Eom. - -<br />
ASPIDIACEAE D. filix-mas (L.) Schott - -<br />
ASPIDIACEAE D. liliana Golitsin - -<br />
ASPIDIACEAE D. dilatata (Hoffm.) Gray - -<br />
ASPIDIACEAE Gymnocarpium dryopteris (L.) Newman - -<br />
ASPIDIACEAE Polystichum lonchitis (L.) Roth - -<br />
ASPLENIACEAE Asplenium adiantum-nigrum L. - -<br />
ASPLENIACEAE A.ruta-maria L. - -<br />
ASPLENIACEAE A. trichomanes L. - -<br />
ASPLENIACEAE Ceterach officinarum DC. - -<br />
ATHYRIACEAE Athyrium filix-foemina (L.).Roth - -<br />
ATHYRIACEAE Cystopteris fragilis (L.) Bernh. - -<br />
EQUISETACEAE Equisetum ar<strong>ve</strong>nse L. At kuyruğu -<br />
EQUISETACEAE E. fluviatile L. At kuyruğu -<br />
EQUISETACEAE E. palustre L. At kuyruğu -<br />
EQUISETACEAE E. ramosissimum Desf. At kuyruğu -<br />
HYPOLEPIDACEAE Pteridium aquilinum (L.) Kuhn - -<br />
LYCOPODIACEAE Lycopodium selago L. - -<br />
POLYPODIACEAE Polypodium vulgare L. subsp. vulgare - -<br />
14<br />
Endemizm<br />
IUCN<br />
<strong>ve</strong><br />
BERN
THELYPTERIDACEAE Thelypteris phegopteris (L.) Sloss. - -<br />
SPERMATOPHYTA<br />
GYMNOSPERMAE<br />
CUPRESSACEAE Juniperus communis L. subsp. saxatilis<br />
Pall.<br />
Adi ardıç -<br />
CUPRESSACEAE J.communis L. subsp. hemisphaerica (Presl)<br />
Nyman<br />
Adi ardıç -<br />
CUPRESSACEAE J. oblonga Bieb. Ardıç -<br />
CUPRESSACEAE J. oxycedrus L. subsp. oxycedrus Katran ardıcı -<br />
CUPRESSACEAE J. sabina L. Kara ardıç -<br />
EPHEDRACEAE Ephedra distachya L. Deniz üzümü -<br />
PINACEAE Abies nordmanniana (Stev.) Spach subsp. Göknar<br />
nordmanniana<br />
Öksin<br />
PINACEAE Picea orientalis (L.) Link Ladin Öksin<br />
PINACEAE Pinus syl<strong>ve</strong>stris L. var. hamata Stev. Sarı çam Avrupa-Sib.<br />
TAXACEAE Taxus baccata L. Porsuk -<br />
ANGIOSPERMAE<br />
DICOTYLEDONAE<br />
ACERACEAE Acer cappadocicum Gled. ar. Akçaağaç Hirkanocappadocicum<br />
Öksin<br />
ACERACEAE A. negundo L. Akçaağaç -<br />
ACERACEAE A. platanoides L. Akçaağaç Avrupa-Sib.<br />
ACERACEAE A. traut<strong>ve</strong>tteri Medw. Akçaağaç Öksin<br />
ACERACEAE A. campestre L. var. campestre Akçaağaç Avrupa-Sib.<br />
ACERACEAE A. tataricum L. Akçaağaç -<br />
15
AMARANTHACEAE Amaranthus retforlexus L. Hoşkuran -<br />
ANACARDIACEAE Cotinus coggygria Scop. Pamuklu<br />
sumak<br />
-<br />
ANACARDIACEAE Rhus coriaria L. Sumak -<br />
APIACEAE Angelica syl<strong>ve</strong>stris L. var. syl<strong>ve</strong>stris Anjelik Avrupa-Sib.<br />
APIACEAE Anthriscus nemorosa (Bieb.) Sprengel - -<br />
APIACEAE Astrantia maxima Pall. subsp. Maxima - Öksin<br />
APIACEAE Astrodaucus orientalis (L.) Drude, - İran-Turan<br />
APIACEAE Bupleurum falcatum L. subsp. polyphyllum<br />
(Ledeb.) Wolff,<br />
- Öksin<br />
APIACEAE B. rotundifolium L. - -<br />
APIACEAE Carum carvi L. Frenk kimyonu -<br />
APIACEAE Caucalis platycarpos L. - -<br />
APIACEAE Chaerophyllum aureum L. Hırhındilik -<br />
APIACEAE C. macrospermum Hırhındilik Iran-Turan<br />
APIACEAE Chamaesciadium acaule (Bieb.) Boiss., Baldıran Hirkaniyen<br />
APIACEAE Conium maculatum L. Baldıran -<br />
APIACEAE Eryngium campestre L. var. virens Link. Şeker dikeni -<br />
APIACEAE E. giganteum Bieb. At dikeni Öksin<br />
APIACEAE Foeniculum vulgare Miller Rezene -<br />
APIACEAE Heracleum antasiaticum Manden. Baldırgan -<br />
APIACEAE H. appiifolium Boiss., Baldırgan Öksin<br />
APIACEAE H. crenatifolium Boiss. Baldırgan - Endemik LR (nt)<br />
APIACEAE H.pastinacifolium<br />
pastinacifolium<br />
C. Koch subsp. Baldırgan -<br />
APIACEAE H. platytaenium Boiss., K. Baldırgan Öksin Endemik LR (lc)<br />
APIACEAE H. sphondylium L. subsp. cyclocarpum<br />
(C.Koch) Davis<br />
Baldırgan Öksin<br />
APIACEAE H. sphondylium L. subsp. cyclocarpum<br />
(C.Koch) P.H.Davis<br />
Baldırgan Öksin<br />
16
APIACEAE Pastinaca armena Fisch. et Mey subsp. Kelemkeşir<br />
armena<br />
-<br />
APIACEAE Pimpinella cappadocica Boiss. Et Bal. var. Anason Avrupa- Endemik LR (lc)<br />
cappadocica<br />
Sibirya<br />
APIACEAE Pimpinella rhodantha Boiss. Anason -<br />
APIACEAE Sanicula europaea L. - -<br />
APIACEAE Scandix iberica Bieb. Kişkiş -<br />
APIACEAE Seseli libanotis (L.) W. Koch., A. Kelemkeşir -<br />
APIACEAE Tordylium aegyptiacum (L.) Lam. - Doğu-<br />
Akdeniz<br />
APIACEAE Trinia scabra Boiss. et Noe, - İran-Turan<br />
APIACEAE Turgenia latifolia (L.) Hoffm. - -<br />
APOCYNACEAE Vinca herbacea Waldst. & Kit. - -<br />
AQUIFOLIACEAE Ilex colchica Pojark Eux. Işığan -<br />
ARISTOLOCHIACEAE Aristolochia iberica Fisch. & Mey. ex. Yılan otu<br />
Boiss.<br />
Endemik VU<br />
ASTERACEAE Achillea biebersteinii Afan., Civan perçemi İran-Turan<br />
ASTERACEAE A. millefolium L. subsp. millefolium Civan perçemi Avrupa-<br />
Sibirya<br />
ASTERACEAE A. cappadocica hausskn. et Bomm. Papatya İran-Turan<br />
ASTERACEAE A. marschalliana Willd. subsp. peetinata Papatya<br />
(Boiss.) Grierson<br />
Öksin<br />
ASTERACEAE A. melanoloma Trautv. subsp. melanoloma Papatya Endemik LR (lc)<br />
ASTERACEAE A. melanoloma Trautv. subsp. trapezuntica<br />
Grierson<br />
Papatya Endemik LR (nt)<br />
ASTERACEAE A.caucasicus Willd. Papatya Öksin<br />
ASTERACEAE A. cretica L. subsp. iberica (Bieb.) Papatya Öksin<br />
ASTERACEAE<br />
Grierson,<br />
Arctium minus (Hill.) Bemh. subsp. pubens - Avrupa-<br />
(Babinton) Arenes<br />
Sibirya<br />
ASTERACEAE Artemisia absinthium L. Pelin -<br />
17
ASTERACEAE A. vulgaris L. Pelin -<br />
ASTERACEAE Aster amellus L. subsp. ibericus (Stev.) -<br />
A<strong>ve</strong>tisian,<br />
Öksin<br />
ASTERACEAE Bidens tripartita L. - -<br />
ASTERACEAE Calendula officinalis L. Nergis -<br />
ASTERACEAE Carduus nutans L. De<strong>ve</strong> dikeni -<br />
ASTERACEAE Carthamus lanatus L. Aspir -<br />
ASTERACEAE Centaurea depressa Bieb. Peygamber<br />
çiçeği<br />
-<br />
ASTERACEAE C. triumfetti All. Peygamber<br />
çiçeği<br />
-<br />
ASTERACEAE C. wiedemanniana Fisch. et Mey. Det. F. Peygamber<br />
- Endemik VU<br />
Karaer et Demirkuş<br />
çiçeği<br />
ASTERACEAE Chondrilia juncea L. var. juncea Çengel sakızı -<br />
ASTERACEAE Cicerbita rasemosa (Willd.) Beau<strong>ve</strong>rd - Öksin<br />
ASTERACEAE Cirsium sommieri Petrak. Kazankulpu - Endemik LR (lc)<br />
ASTERACEAE Circium caucasicum (Adams) Petrak Kazankulpu Öksin<br />
ASTERACEAE Conyza canadensis (L.) Cronquist Çakal otu -<br />
ASTERACEAE Crepis conyzifolia (Gouan) A. Kerner<br />
subsp. djimilensis (C.Koch) Lamond<br />
Tüylü kanak Öksin<br />
ASTERACEAE Doronicum balansae Cavill., - Endemik LR (nt)<br />
ASTERACEAE Echinops sphaerocephalus L. subsp. Topuz Avrupa-Sib.<br />
albidus (Boiss. et Spruner) Kozuharov<br />
ASTERACEAE Erigeron<br />
caucasicus<br />
caucasicus Stev. subsp. - Öksin<br />
ASTERACEAE Eupatorium cannabinum L. - Avrupa-Sib.<br />
ASTERACEAE Gnaphalium luto-album L. - -<br />
ASTERACEAE Helianthus annuus L. - -<br />
ASTERACEAE Helichrysum plicatum DC. subsp. Ölmez çiçek -<br />
ASTERACEAE<br />
polyphyllum (Ledeb.) Davis et Kurpicha<br />
Hieracium odontophyllum Freyn. Et Sint. - Öksin Endemik LR (nt)<br />
18
ASTERACEAE Inula britannica L. Andız otu Avrupa-<br />
Sibirya<br />
ASTERACEAE I. helenium L. subsp. orgyalis (Boiss.)<br />
Grierson<br />
Andız otu Öksin Endemik LR (nt)<br />
ASTERACEAE I.orientalis Lam. Andız otu Öksin<br />
ASTERACEAE Jurinella moschus Jaub. et Spach - İran-Turan<br />
ASTERACEAE Lactuca serriola L. Yabani marul Avrupa-Sib.<br />
ASTERACEAE Lapsana communis L. - -<br />
ASTERACEAE Leontodon hispidus L. var. hispidus - -<br />
ASTERACEAE Ligularia sibirca (L.) Cass. - -<br />
ASTERACEAE Mulgedium quercinum (L.) C. Jeffrey<br />
Sorger (11,12,13)<br />
- Avrupa-Sib.<br />
ASTERACEAE Mycelis muralis (L.) Dum. Sorger - Avrupa-Sib.<br />
ASTERACEAE Onopordum acanthium L. Eşek dikeni İran-Turan<br />
ASTERACEAE O. carduchorum Bornm. et Bea<strong>ve</strong>rd, Eşek dikeni İran-Turan<br />
ASTERACEAE O. turcicum Danin Eşek dikeni İran-Turan<br />
ASTERACEAE Petasites hybridus (L.) Gaertn. Lapaza çiçeği Avrupa-Sib.<br />
ASTERACEAE Picris hieracioides L. - Avrupa-Sib.<br />
ASTERACEAE Pilosella hoppeana (Schultes) C.H. et F.W.<br />
Schultz subsp. trioca (Zahn) Sell et West<br />
- -<br />
ASTERACEAE Prenanthes cacaliifolia (Bieb.) Beau<strong>ve</strong>rd - Öksin<br />
ASTERACEAE Rhaponticum insigne (Boiss.) Wegenitz - İran-Turan<br />
ASTERACEAE Riechardia glauca Matthews - İran-Turan<br />
ASTERACEAE Scorzonera seidlitzii Boiss. Bırçalık İran-Turan<br />
ASTERACEAE Senecio pandurifolius C. Koch Kanarya otu Öksin<br />
ASTERACEAE Solidago virgaurea L. subsp. virgaurea - -<br />
ASTERACEAE Sonchus oleraceus L. Eşek marulu -<br />
ASTERACEAE Tanacetum parthenium (L.) Schultz & Bip. Gümüş düğme -<br />
ASTERACEAE T. corymbosum (L.) Schultz Bip. subsp. Gümüş düğme<br />
corymbosum<br />
-<br />
19
ASTERACEAE T. macrophyllum (Waldst. & Kit.) Schultz Gümüş düğme Avrupa-Sib.<br />
ASTERACEAE Taraxacum<br />
crepidiforme<br />
crepidiforme DC. Subsp. Kara hindiba İran-Turan<br />
ASTERACEAE Tragopogon albinervis Freyn et Sint. Teke sakalı İran-Turan Endemik LR (lc)<br />
ASTERACEAE Tripleurospermum<br />
Hayek<br />
caucasicum (Willd.) - -<br />
ASTERACEAE Tussilago farfara L. - Avrupa-Sib.<br />
ASTERACEAE Xeranthemum annuum L. Dağ karanfili -<br />
BALSAMINACEAE Impatiens noli-tangere L. - Avrupa-Sib.<br />
BERBERIDACEAE Berberis vulgaris L. Kadın tuzluğu -<br />
BETULACEAE Alnus glutinosa (L.) Gaertn. subsp. Kızıl ağaç Öksin<br />
BETULACEAE Betula litwinowii Doluch. Huş Öksin<br />
BETULACEAE B. pendula Roth. Huş -<br />
BETULACEAE B. recurvata (I.V.Vassil.) A.V.Vassil. Huş Öksin<br />
BLECHNACEAE Blechnum spicant (L.) Roth - -<br />
BORAGIANCEAE Anchusa azurea Miller var. azurea Sığır dili -<br />
BORAGIANCEAE Arnebia pulchra (Roemer et Schultes)<br />
Edmondson, H.<br />
Havacıva Hirkaniyen<br />
BORAGIANCEAE Asperugo procumbens L. - Avrupa-Sib.<br />
BORAGIANCEAE A. procumbens L. - İran-Turan<br />
BORAGIANCEAE Buglossoides ar<strong>ve</strong>nsis (L.) Johnston - -<br />
BORAGIANCEAE Cerinthe minor L. subsp. auriculata (Ten.)<br />
Domec<br />
Mum çiçeği -<br />
BORAGIANCEAE Cynoglossum officinale L. Pisi tetiği Avrupa-Sib.<br />
BORAGIANCEAE Echium vulgare L. - -<br />
BORAGIANCEAE E. russicum J.F. Gmelin - -<br />
BORAGIANCEAE Lappula squarrosa (Retz.) Dumort. - -<br />
BORAGIANCEAE Myosotis lithtospernifoila (Willd.) Hornem. Unutma beni -<br />
BORAGIANCEAE M. sylvatica Ehrh. ex Hoffm. subsp. cyanea<br />
Vestergren<br />
Unutma beni -<br />
20
BORAGIANCEAE Onosma isauricum Boiss. Et Heldr. - Endemik LR (lc)<br />
BORAGIANCEAE O. sericeum Willd. Emzik otu İran-Turan<br />
BORAGIANCEAE O. tauricum Pallas ex Willd. var. tauricum Emzik otu -<br />
BORAGINACEAE Paracaryum artvinense R.Mill. - Endemik LR (cd)<br />
BORAGIANCEAE Symphytum asperum Lepechin, - Hirkaniyen<br />
BRASSICACEAE Aethionema arabicum (L.) Andrz. - -<br />
BRASSICACEAE Alyssum desertorum Staf. var. desertorum Kevke -<br />
BRASSICACEAE A. murale Waldst. et Kit var. murale Kevke -<br />
BRASSICACEAE A. peltarioides Boiss. subsp. pelarioides Kevke - Endemik LR (lc)<br />
BRASSICACEAE Arabis brachyçarpa Rupr. - Öksin<br />
BRASSICACEAE Barbarca plantaginea DC. - -<br />
BRASSICACEAE Berteroa mutabilis (Vent.) DC. - -<br />
BRASSICACEAE Brassica rapa L. - -<br />
BRASSICACEAE Bunias orientalis L. - -<br />
BRASSICACEAE Capsella bursa-pastoris (L.) Medik. Çoban çantası -<br />
BRASSICACEAE Cardamine impatiens L. var. İmpatiens - Avrupa-Sib.<br />
BRASSICACEAE C. bulbifera (L.) Crantz. - Avrupa-Sib.<br />
BRASSICACEAE C. uliginosa Bieb. - -<br />
BRASSICACEAE Cardaria draba (L.) Desv. subsp. draba - -<br />
BRASSICACEAE Coluteocarpus <strong>ve</strong>sicaria (L.) Holmboe - İran-Turan<br />
BRASSICACEAE Conringia oriantalis (L.) Andrz. var. Deli tütün -<br />
orientalis<br />
BRASSICACEAE Crambe orientalis L. var. orientalis - -<br />
BRASSICACEAE Descurainia sophia (L.) Webb ex Prantl - -<br />
BRASSICACEAE Draba bruniifo'ıia Stev. var. bruniifolia - -<br />
BRASSICACEAE Hesperis bicuspidata (Willd.) Poir. Gece<br />
menekşesi<br />
-<br />
BRASSICACEAE Hesperis matronalis L. subsp. adzharica Gece<br />
-<br />
(Tz<strong>ve</strong>lev) Cullen<br />
menekşesi<br />
BRASSICACEAE Isatis glauca Aucher ex Boiss. subsp. iconia Çivit otu Endemik LR (lc)<br />
21
BRASSICACEAE<br />
(Boisss. Et Heldr.) Davis<br />
Lepidium perfoliatum L. Kerdeme -<br />
BRASSICACEAE Neslia paniculata (L.) Desv. - -<br />
BRASSICACEAE Raphanus raphanistrum L. Turp otu -<br />
BRASSICACEAE Sinapis ar<strong>ve</strong>nsis L. Hardal otu -<br />
BRASSICACEAE Sisymbrium loeselii L. - -<br />
BRASSICACEAE Thlaspi ar<strong>ve</strong>nse S. - -<br />
BRASSICACEAE Turritis glabra L. - -<br />
CAMPANULACEAE Asyneuma amplexicaule (Willd.) Hand.-<br />
Mazz. subsp. amplexicaule<br />
- -<br />
CAMPANULACEAE Asyneuma rigidum (Willd.) Grossh. subsp. - İran-Turan<br />
rigidum<br />
CAMPANULACEAE Campanula olympicum Boiss. Çan çiçeği Öksin<br />
CAMPANULACEAE C. rapunculodies L. subsp. rapunculoides Çan çiçeği Avrupa-Sib.<br />
CAMPANULACEAE C. ste<strong>ve</strong>nii Bieb. subsp. ste<strong>ve</strong>nii Çan çiçeği Hirkaniyen<br />
CAMPANULACEAE C. trachelium L. subsp. trachelium Çan çiçeği -<br />
CAMPANULACEAE C. tridentata Schreber Çan çiçeği Öksin<br />
CAMPANULACEAE C. latifolia L. Çan çiçeği Avrupa-Sib.<br />
CANNABINACEAE Cannabis sativa L. Çedene kah<strong>ve</strong>si -<br />
CANNABINACEAE Humulus lupulus L. Şerbetçi otu Avrupa-Sib.<br />
CAPRIFOLIACEAE Lonicera caprifolium L. Hanımeli -<br />
CAPRIFOLIACEAE L. xylosteum L. Hanımeli -<br />
CAPRIFOLIACEAE L. caucasica Pallas subsp. caucasica Hanımeli -<br />
CAPRIFOLIACEAE Sambucus nigra L. Mür<strong>ve</strong>r Avrupa-Sib.<br />
CAPRIFOLIACEAE S. ebulus L. Mür<strong>ve</strong>r Avrupa-Sib.<br />
CAPRIFOLIACEAE Viburnum opulus L. Girabolu Avrupa-Sib.<br />
CAPRIFOLIACEAE V. orientale Pall. Girabolu Öksin<br />
CAPRIFOLIACEAE V. lantana L. girabolu Avrupa-Sib.<br />
CARYOPHYLLACEAE Agrostemma githago L. Buğday çiçeği -<br />
CARYOPHYLLACEAE Arenaria leptoclados (Riechb.) Guss. - -<br />
22
CARYOPHYLLACEAE A. lychnidea M.Bieb. - -<br />
CARYOPHYLLACEAE Cerastium araraticum Rupr. - İran-Turan Endemik LR (lc)<br />
CARYOPHYLLACEAE C. armeniacum Gren. - Endemik LR (lc)<br />
CARYOPHYLLACEAE C. chlorifolium Fisch. & J.A.Mey. - -<br />
CARYOPHYLLACEAE C. glomeratum Thuill. - -<br />
CARYOPHYLLACEAE C. purpurascens Adams - -<br />
CARYOPHYLLACEAE Dianthus artwinensis Schischk. Karanfil - Endemik LR (lc)<br />
CARYOPHYLLACEAE D. calocephalus Boiss. Karanfil -<br />
CARYOPHYLLACEAE D. capitatus Balb. ex DC. Karanfil Avrupa-Sib.<br />
CARYOPHYLLACEAE D. cretaceus Adam Karanfil -<br />
CARYOPHYLLACEAE D. crinitus Sm. var. crinitus Karanfil -<br />
CARYOPHYLLACEAE D. liboschitzianus Ser. Karanfil İran-Turan<br />
CARYOPHYLLACEAE D. multicaulis Boiss. et Huet Karanfil -<br />
CARYOPHYLLACEAE Gypsophila elegans Bieb. Çö<strong>ve</strong>n İran-Turan<br />
CARYOPHYLLACEAE G. silenoides Rupr. Çö<strong>ve</strong>n Öksin<br />
CARYOPHYLLACEAE G. simulatrix Bornm. et Woron. Çö<strong>ve</strong>n Endemik LR (lc)<br />
CARYOPHYLLACEAE G. tenuifolia M.Bieb. Çö<strong>ve</strong>n Öksin VU<br />
CARYOPHYLLACEAE Lepyrodiclis holosteoides (C.A. Meyer)<br />
Fenzl ex Fisch. et Mey.<br />
- Avrupa-Sib.<br />
CARYOPHYLLACEAE M. hybrida (Vill.) Schischk. subsp. trucica - -<br />
McNeill<br />
CARYOPHYLLACEAE M. micrantha Schischk. - -<br />
CARYOPHYLLACEAE M. subtilis (Fenzl) Hand,-Mazz. - İran-Turan<br />
CARYOPHYLLACEAE M. circassaica (Albow) Woron. - Öksin<br />
CARYOPHYLLACEAE M. imbricata (M.Bieb.) Woronow - -<br />
CARYOPHYLLACEAE Petrorhagia saxifraga (L.) Link - Avrupa-Sib.<br />
CARYOPHYLLACEAE P. alpina (Habl.) Ball et Hey wood subsp. - -<br />
alpina<br />
CARYOPHYLLACEAE P. saxifraga (L.) Link - Avrupa-Sib.<br />
CARYOPHYLLACEAE Saponaria orientalis L. Sabun otu -<br />
23
CARYOPHYLLACEAE Silene alba (Miller) Krause subsp. Uyuz otu -<br />
CARYOPHYLLACEAE<br />
divaricata (Reichb) Walters<br />
S. ampullata Boiss. Uyuz otu<br />
CARYOPHYLLACEAE S. armeria L Uyuz otu Avrupa-Sib.<br />
CARYOPHYLLACEAE S. capitellata Boiss. Uyuz otu - Endemik LR (lc)<br />
CARYOPHYLLACEAE S. holostea L. Uyuz otu -<br />
CARYOPHYLLACEAE S. italica (L.) Pers. Uyuz otu -<br />
CARYOPHYLLACEAE S. laxa Boiss. et Kotschy Uyuz otu İran-Turan<br />
CARYOPHYLLACEAE S. lazica Boiss. Uyuz otu Endemik LR (lc)<br />
CARYOPHYLLACEAE S. marschallii C.A.Mey. Uyuz otu İran-Turan<br />
CARYOPHYLLACEAE S. saxatilis Sim Uyuz otu -<br />
CARYOPHYLLACEAE S. viscosa (L.) Pers Uyuz otu -<br />
CARYOPHYLLACEAE S. vulgaris (Moench) Garcke var. vulgaris Uyuz otu -<br />
CARYOPHYLLACEAE Stellaria media (L.) Vill. subsp. media Kuş otu -<br />
CELASTRACEAE Euonymus europaeus L. İğ ağacı -<br />
CELASTRACEAE E. latifolius (L.) Mill. subsp. latifolius İğ ağacı Avrupa-Sib.<br />
CHENOPODIACEAE Chenopodium album L. subsp. album var. -<br />
alburn<br />
-<br />
CHENOPODIACEAE C. foliosum (Monech) Acshers - -<br />
CHENOPODIACEAE C. botrys L. - -<br />
CISTACEAE Helianthemum nummularia (L.) Miller - -<br />
CONVOLVULACEAE<br />
subsp. ovaturn (Viv.) Schinz et Thellung<br />
Calystegia silvatica (Kit.) Griseb. Çit sarmaşığı -<br />
CONVOLVULACEAE Convolculus ar<strong>ve</strong>nsis L. Mahmude otu -<br />
CONVOLVULACEAE C.cantabrica L. Mahmude otu -<br />
CONVOLVULACEAE C. pseudoscammonia C. Koch Mahmude otu - Endemik LR (lc)<br />
CORNACEAE Cornus mas L. Kızılcık Avrupa-Sib.<br />
CORNACEAE C. sanguinea L. subsp. australis (C.A.<br />
Meyer) Jav<br />
Kızılcık Avrupa-Sib.<br />
CORYLACEAE Carpinus betulus L. Gürgen Avrupa-Sib.<br />
24
CORYLACEAE Corylus a<strong>ve</strong>llana L. var. a<strong>ve</strong>llana Fındık Avrupa-Sib.<br />
CORYLACEAE Ostrya carpinifolia Scop. Kayacık Akdeniz<br />
CRASSULACEAE Sedum album L. Dam koruğu -<br />
CRASSULACEAE S. alpestre Vill Dam koruğu -<br />
CRASSULACEAE S. pallidum Bieb. var. bithynicum (Boiss.) Dam koruğu Öksin<br />
Chamberlain<br />
CRASSULACEAE S. pilosum M.Bieb. Dam koruğu -<br />
CRASSULACEAE S. spurium Bieb. Dam koruğu -<br />
CRASSULACEAE S. spurium M.Bieb. Dam koruğu Hirkaniyen<br />
CRASSULACEAE S. stoloniferum Gmelin Dam koruğu Hirkaniyen<br />
CRASSULACEAE S. telephium L. subsp. maximum (L.)<br />
Krocker A.<br />
Dam koruğu Avrupa-Sib.<br />
CUCURBITACEAE Cucurbita pepo L. Kabak -<br />
CUSCUTACEAE Cuscuta planiflora Ten. Bostanbozan -<br />
CUSCUTACEAE C. approximata Babington var. Bostanbozan -<br />
approximata<br />
CUSCUTACEAE C. epithymum (L.) L. var epithymum Bostanbozan Avrupa-Sib.<br />
CUSCUTACEAE C. europaea L. Bostanbozan -<br />
DATISCACEAE Datisca cannabina L. Renk otu -<br />
DIPSACACEAE Cephalaria aristata C.Koch. Pelemir -<br />
DIPSACACEAE C. procera Fisch. et Lall. Pelemir İran-Turan<br />
DIPSACACEAE Dipsacus laciniatus L. Fesçitarağı -<br />
DIPSACACEAE D. pilosus L. Fesçitarağı Avrupa-Sib.<br />
DIPSACACEAE Knautia involucrata Soranı, et Lev. - Öksin<br />
DIPSACACEAE Scabiosa caucasica Bieb.,İ. Uyuz otu<br />
DIPSACACEAE S. micrantha Desf. Uyuz otu -<br />
DIPSACACEAE S. columbaria L. subsp. columbaria var. Uyuz otu -<br />
columbaria<br />
DIPSACACEAE S. crinita Kotschy et Boiss. Uyuz otu İran-Turan<br />
ELEAGNACEAE Hippophae rhamnoides L. subsp. caucasica Çıçırgan -<br />
25
Rousi<br />
EMPETRACEAE Empetrum nigrum L. subsp. hemiafroditum<br />
(Hagerup) Böcher<br />
26<br />
- -<br />
ERICACEAE Monotropa hypopithys L. - -<br />
ERICACEAE Pyrola media Swartz - -<br />
ERICACEAE P. chlorantha Swartz - -<br />
ERICACEAE Rhododendron caucasicum Pallas Orman gülü Öksin<br />
ERICACEAE R. luteum Sweet Orman gülü Öksin<br />
ERICACEAE Vaccinium arctostaphylos L. Çay üzümü Öksin Bern<br />
ERICACEAE V. uliginosum L. Çay üzümü -<br />
ERICACEAE V. myrtillus L. Çay üzümü Avrupa-Sib.<br />
EUPHORBIACEAE Euphorbia cheiradenia Boiss. et Hohen. Sütleğen İran-Turan<br />
EUPHORBIACEAE E. falcata L. subsp. falcata Sütleğen -<br />
EUPHORBIACEAE E. macroceras Fisch. et Mey. Sütleğen Öksin<br />
EUPHORBIACEAE E. myrsinites L. Sütleğen -<br />
EUPHORBIACEAE E. sequieriana Necker subsp. sequieriana Sütleğen Avrupa-Sib.<br />
EUPHORBIACEAE E. virgata Waldst. et Kit. Sütleğen -<br />
EUPHORBIACEAE E. peplis L. Sütleğen Akdeniz<br />
EUPHORBIACEAE E. stricta L. Sütleğen Avrupa-Sib.<br />
EUPHORBIACEAE Ε. oblongifolia (C. Koch) C. Koch Sütleğen Öksin<br />
FABACEAE Anthyllis vulneraria L. subsp. boissieri (Sg.) - -<br />
Bomm.<br />
FABACEAE Argyrolobium biebersteinii Ball. - -<br />
FABACEAE Astragalus cinereus Willd. Ge<strong>ve</strong>n - Endemik LR (lc)<br />
FABACEAE Astragalus czorochensis Charazde Ge<strong>ve</strong>n İran-Turan Endemik VU<br />
FABACEAE A. flaccidus Bieb. Ge<strong>ve</strong>n -<br />
FABACEAE A. fragrans Willd. Ge<strong>ve</strong>n İran-Turan<br />
FABACEAE A.incertus Ledeb. Ge<strong>ve</strong>n -<br />
FABACEAE A. microcephalus Willd. Ge<strong>ve</strong>n İran-Turan<br />
FABACEAE A. vulneraria L. subsp. polyphylla (DC.) Ge<strong>ve</strong>n -
FABACEAE<br />
Nyman<br />
A. xerophilus Ledeb. Ge<strong>ve</strong>n - Endemik LR (nt)<br />
FABACEAE A. fraxinifolius DC. Ge<strong>ve</strong>n İran-Turan<br />
FABACEAE A. frisckii Bunge Ge<strong>ve</strong>n -<br />
FABACEAE Chamaecytisus hirsutus (L.) Link Süpürgelik -<br />
FABACEAE C. hirsutus (L.) Link Süpürgelik -<br />
FABACEAE Colutea armena Boiss. & Huet Patlangaç -<br />
FABACEAE Coronilla varia L. subsp. varia Körigen -<br />
FABACEAE Genista tinctoria L. Katırtırnağı Avrupa-Sib.<br />
FABACEAE Hedysarum hedisaroieds (L.) Schinz et<br />
Thell.<br />
- -<br />
FABACEAE Lathyrus corniculatus L. var. corniculatus Burçak -<br />
Ser.<br />
FABACEAE L. pratensis L. Burçak -<br />
FABACEAE L. roseus Stev. Burçak Hirkaniyen<br />
FABACEAE L. pallescens (Bieb.) Koch Burçak -<br />
FABACEAE Lotus corniculatus L. var. alpinus Ser. Sepik -<br />
FABACEAE Medicago lupulina L. Çevrince -<br />
FABACEAE Melilotus officinalis (L.) Desr. Eşek yoncası -<br />
FABACEAE Onobrychis transcaucasica Grossh. Korunga -<br />
FABACEAE O. stenostachya Freyn subsp. sosnowskyi Korunga<br />
(Gossh.) Hayek<br />
İran-Turan Endemik VU<br />
FABACEAE Ononis spinosa L. subsp. leisperma (Boiss.)<br />
Sirj<br />
Kayışkıran -<br />
FABACEAE Pisum sativum L. subsp. sativum var. Bezelye -<br />
sativum<br />
FABACEAE Robinia pseudoacacia L. Yalancı akasya -<br />
FABACEAE Trifolium alpestre L. Üçgül Avrupa-Sib.<br />
FABACEAE T. ambiguum Bieb. Üçgül -<br />
FABACEAE T. ar<strong>ve</strong>nse L. var. gracile (Thuill.) DC. Üçgül -<br />
27
FABACEAE T. aureum PİL Üçgül Avrupa-Sib.<br />
FABACEAE T. campestre Schreb. Üçgül -<br />
FABACEAE T. pannonicum Jacq. Subsp. elongatum Üçgül<br />
(Willd.) Zoh.<br />
- Endemik LR (lc)<br />
FABACEAE T. repens L. var. inacrorrhizum (Boiss.) Üçgül<br />
Boiss.<br />
Hirkaniyen<br />
FABACEAE Trigonella cancellata Desf. Boy otu -<br />
FABACEAE Vicia balansae Boiss, Fiğ Öksin<br />
FABACEAE V. canescens Lab. subsp. variegata (Willd.)<br />
Davis<br />
Fiğ İran-Turan<br />
FABACEAE V.cracca L. subsp. Cracca Fiğ Avrupa-Sib.<br />
FABACEAE V. pannonica Crantz var. pannonica Fiğ -<br />
FABACEAE V. sativa L. subsp. nigra (L.) Ehrh. var. Fiğ<br />
nigra<br />
-<br />
FABACEAE V. sepium L. Fiğ Avrupa-Sib.<br />
FABACEAE V. villosa Roth subsp. villosa Fiğ -<br />
FAGACEAE Fagus orientalis Lipsky Kayın Avrupa-Sib.<br />
FAGACEAE Carpinus orientalis Gürgen -<br />
FAGACEAE Q. petraea (Mattuschka) Liebl. subsp.<br />
pinnatiloba (C. Koch) Menitsky<br />
Meşe - Endemik LR (lc)<br />
FAGACEAE Q. hartwissiana Ste<strong>ve</strong>n Eux. Istıranca<br />
meşesi<br />
Öksin<br />
FAGACEAE Quercus macranthera Fisch. et Mey. ex Palamut meşesi Endemik LR (lc)<br />
Hoben. subsp. syspirensis (C. Koch)<br />
GENTIANACEAE<br />
Menitsky<br />
Centaurium<br />
erythraea<br />
erythraea Rafn subsp. - Avrupa-Sib.<br />
GENTIANACEAE Centaurium pulchellurn (Swartz) Druce - -<br />
GENTIANACEAE Gentiana<br />
Pritchard<br />
<strong>ve</strong>rna L. subsp. balcanica Gensiyan Avrupa-Sib.<br />
GENTIANACEAE G. asclepiadea L. Gensiyan Avrupa-Sib.<br />
28
GENTIANACEAE G. brachyphylla Viil. subsp. favratii Gensiyan Avrupa-Sib.<br />
GENTIANACEAE<br />
(Rittener) Tulin<br />
G. caucasea (Loddiges ex Sims) Holub Gensiyan Öksin<br />
GENTIANACEAE G. cruciata L. Gensiyan Avrupa-Sib.<br />
GENTIANACEAE G. septemfida Pallas Gensiyan Hirkaniyen<br />
GENTIANACEAE Gentianella ciliata (L.) Bork subsp. - -<br />
GERANIACEAE<br />
belpharophora (E. Bordz.)<br />
Erodium cicutarium (L.) L'Herit. subsp. İğnelik<br />
cicutarium<br />
-<br />
GERANIACEAE Geranium asphodeloides Burm. fil. İğnelik Avrupa-Sib.<br />
GERANIACEAE G. collinum Setph. ex Willd. İğnelik -<br />
GERANIACEAE G. divaricatum Ehrh İğnelik -<br />
GERANIACEAE G. ibericum Cav. subsp. ibericum İğnelik -<br />
GERANIACEAE G. ibericum Cav. subsp. jubatum (Hand.-<br />
Mazz.) Davis<br />
İğnelik - Endemik LR (lc)<br />
GERANIACEAE G. palustre L. İğnelik -<br />
GERANIACEAE G. platypetalum Fich. et Mey. İğnelik -<br />
GERANIACEAE G. psilostemon Ledeb. İğnelik Öksin<br />
GERANIACEAE G. purpureum Vill. İğnelik -<br />
GERANIACEAE G. pyrenaicum Burm. fil. İğnelik -<br />
GERANIACEAE G. robertianum L. 85 İğnelik -<br />
GERANIACEAE G. lucidum İğnelik İran-Turan<br />
GROSSULARIACEAE Ribes alpinum L. Frenk üzümü -<br />
GROSSULARIACEAE R. biebersteinii Berl. exDC. Frenk üzümü Öksin<br />
GROSSULARIACEAE R. orientale Desf. Frenk üzümü -<br />
GROSSULARIACEAE R. uva-crispa L. Frenk üzümü -<br />
GROSSULARIACEAE R. rubrum L. Frenk üzümü -<br />
HYDRANGACEAE Philadelphus caucasicus Koehne - -<br />
HYPERICACEAE Hypericum bithynicum Boiss. Binbirdelik otu -<br />
HYPERICACEAE H. hirsutum L. Binbirdelik otu Avrupa-Sib.<br />
29
HYPERICACEAE H. linarioides Boiss. Binbirdelik otu -<br />
HYPERICACEAE H. montanum L. Binbirdelik otu Avrupa-Sib.<br />
HYPERICACEAE H. orientale L. Binbirdelik otu -<br />
HYPERICACEAE H. perforatum L. Binbirdelik otu -<br />
HYPERICACEAE H. androsaemum L. Binbirdelik otu -<br />
HYPERICACEAE H. <strong>ve</strong>nustum Fenzl. Binbirdelik otu -<br />
ILLECEBRACEAE Hernaria incana Lam. - -<br />
ILLECEBRACEAE Scleranthus uncinatus Schur - -<br />
JUGLANDACEAE Juglans regia L. Ceviz -<br />
LAMIACEAE Acinos rotundifolius Pers. - -<br />
LAMIACEAE Ajuga chamaepitys (L.) Schreber subsp. Yerçamı -<br />
laevigata (Banks et Sol.) P.H.Davis<br />
LAMIACEAE A. orientalis L. Yerçamı -<br />
LAMIACEAE Ballota nigra L. subsp. nigra Nemnem otu Avrupa-Sib.<br />
LAMIACEAE Calamintha grandiflora (L.) Moench - Avrupa-Sib.<br />
LAMIACEAE Clinopodium vulgare L. subsp. vulgare - -<br />
LAMIACEAE Dracocephalum ruyschiana L. - - Bern<br />
LAMIACEAE Galeopsis bifida Boenn. - Avrupa-Sib.<br />
LAMIACEAE G. ladanum L. Det. A. Güner - Avrupa-Sib.<br />
LAMIACEAE Lallemantia peltatae (L.) Fisch, et Mey., İ. - İran-Turan<br />
LAMIACEAE Lamium armenum Boiss. subsp. armenum - Öksin<br />
LAMIACEAE Leonurus quinquelobatus Gilib. - Avrupa-Sib.<br />
LAMIACEAE Lycopus europaeus L. - Avrupa-Sib.<br />
LAMIACEAE Mentha longifolia (L.) Hudson subsp.<br />
longifolia<br />
Nane -<br />
LAMIACEAE M. ar<strong>ve</strong>nsis L. Nane -<br />
LAMIACEAE Nepeta nuda L. subsp. albiflora (Boiss.) - -<br />
Gams<br />
LAMIACEAE N. racemosa Lam. - -<br />
LAMIACEAE N. stenantha Kotschy et Boiss. ex Boiss. - İran-Turan<br />
30
LAMIACEAE N. nuda L. subsp. nuda - -<br />
LAMIACEAE Origanum rotundifolium Boiss. Mercanköşk -<br />
LAMIACEAE O. vulgare L. Mercanköşk Avrupa-Sib.<br />
LAMIACEAE Prunella vulgaris L. - Avrupa-Sib.<br />
LAMIACEAE Salvia balansae Boiss. et Kotschy subsp. Adaçayı -<br />
balansea<br />
LAMIACEAE S. brachyantha (Beordz.) Pobed., Î. Adaçayı İran-Turan<br />
LAMIACEAE S. glutinosa L. Adaçayı Hirkaniyen<br />
LAMIACEAE S. macrantha (C. Koch) Steam Adaçayı Öksin<br />
LAMIACEAE S. nemorosa L. Adaçayı -<br />
LAMIACEAE S. sclarea L. Adaçayı -<br />
LAMIACEAE S. <strong>ve</strong>rticillata L. subsp. <strong>ve</strong>rticillata Adaçayı İran-Turan<br />
LAMIACEAE Satureja hortensis L. Kaya kekiği -<br />
LAMIACEAE Sideritis montana L. subsp. nigra Dağ çayı Akdeniz<br />
LAMIACEAE Stachys iberica Bieb. subsp. iberica var. Adaçayı<br />
iberica<br />
İran-Turan<br />
LAMIACEAE Teucrium orientale L. var. glabresoens<br />
Hausskn. ex Bornm.<br />
- İran-Turan<br />
LAMIACEAE T. polium L. - İran-Turan<br />
LAMIACEAE Thymus praecux Opiz subsp. grossheimii Kekik<br />
(Ronriiger) Jalas var. grossheimii<br />
-<br />
LAMIACEAE T. longicaulis C. Presl. subsp. longicaulis Kekik<br />
var. subisophyllus (Borbas) Jalas<br />
-<br />
LAMIACEAE T. pubescens Boiss. et Kotschy ex Celak. Kekik -<br />
var. pubescens<br />
LAMIACEAE Wiedemanna multifida (L.) Bentham - İran-Turan<br />
LAMIACEAE Ziziphora clinopodioides Lam. - İran-Turan<br />
LEMNACEAE Lemna trisulca L. Su mercimeği -<br />
LINACEAE Linum catharticum L. Keten -<br />
LINACEAE L. hypericifolium Salisb. Keten -<br />
31
LINACEAE L. mucronatum Bertol. subsp. armenum Keten<br />
(Bordz.) P.H.Davis<br />
İran-Turan<br />
LINACEAE L. tenuifolium L. Keten -<br />
LORANTHACEAE Arceuthobium oxycedri (DC.) M.Bieb. - -<br />
LORANTHACEAE Viscum album L. subsp. album Ökse otu -<br />
LORANTHACEAE V. album L. subsp. austriacum (Wiesb.) Ökse otu<br />
Vollman<br />
-<br />
LYTHRACEAE Lythrum salicaria L. Aklar otu Avrupa-Sib.<br />
MALVACEAE Alcea cal<strong>ve</strong>rtii (Boiss.) Boiss. Hatmi çiçeği İran-Turan Endemik LR (lc)<br />
MALVACEAE Lavatera arborea L. - -<br />
MALVACEAE L. thuringiaca L. - -<br />
MALVACEAE Malva neglecta Walk Ebegümeci -<br />
MALVACEAE M. neglecta Wallr. Ebegümeci -<br />
MORACEAE Morus alba L. Dut -<br />
MORACEAE M. nigra L. Karadut -<br />
OLEACEAE Fraxinus angustifolia Vahl. subsp. Dişbudak Avrupa-Sib.<br />
ONAGRACEAE<br />
oxycarpa (M.Bieb. ex Willd.) Franco &<br />
Rocha Afonso<br />
Epilobium algidum Bieb. Yakı otu Öksin<br />
ONOGRACEAE Epilobium<br />
angustifolium<br />
angustifolium L. subsp.<br />
-<br />
ONAGRACEAE E. colchicum Albow Yakı otu Öksin<br />
ONAGRACEAE E. hirsutum L., Det. S. Erik Yakı otu -<br />
ONAGRACEAE E. parviflorum Schreber Yakı otu -<br />
ONAGRACEAE E. ponticum Hausskn. Yakı otu -<br />
ONAGRACEAE E. roseum Schreber subsp. subsessile<br />
(Boiss.) P.H. Ra<strong>ve</strong>n<br />
Yakı otu -<br />
ONAGRACEAE E. tetragonum L. subsp. lamyi (F.W.<br />
Schultz) Nyman<br />
Yakı otu -<br />
ONAGRACEAE Ludwigia palustris (L.) Elliot - -<br />
ONOGRACEAE Circaea alpina L. - -<br />
32
OROBANCHACEAE Orobanche elatior Sutton Canavar otu -<br />
OROBANCHACEAE O. bungeana Beck Canavar otu Hirkano-<br />
Öksin<br />
OROBANCHACEAE O. oxyloba (Reuter) G. Beck Canavar otu -<br />
OXALIDACEAE Oxalis corniculata L. Ekşi yonca -<br />
OXALIDACEAE O. acetosella L. Ekşi yonca -<br />
PAEONIACEAE Paeonia wittmanniana Hartwiss et Şakayık -<br />
Lindl.var. nudicarpa Schipcz<br />
PAPAVERACEAE Chelidonium majus L. Kırlangıç otu -<br />
PAPAVERACEAE Corydalis conorhiza Ledeb. Kaz gagası Öksin<br />
PAPAVERACEAE Fumaria asepala Boiss. - İran-Turan<br />
PAPAVERACEAE F. microcarpa Boiss. ex Hausskn. - -<br />
PAPAVERACEAE F. officinalis L. - -<br />
PAPAVERACEAE Papa<strong>ve</strong>r bracteatum Lindl. Gelincik -<br />
PAPAVERACEAE P. dubium L. Gelincik -<br />
PAPAVERACEAE P. fugax Poir. var. fugax Gelincik -<br />
PAPAVERACEAE P. fugax Poiret var. platydiscus Cullen Gelincik - Endemik LR (lc)<br />
PAPAVERACEAE P. macrostomum Boiss. et Huet ex Boiss. Gelincik -<br />
PAPAVERACEAE P. paucifoliatum (Trutv.) Fedde Gelincik İran-Turan<br />
PAPAVERACEAE P. rhoeas L. Gelincik -<br />
PAPAVERACEAE P. tauricola Boiss. Gelincik -<br />
PAPAVERACEAE P. orientale L. var. orientale Gelincik -<br />
PAPAVERACEAE P. orientale L. var. parviflora Busch Gelincik -<br />
PLANTAGINACEAE Plantago lanceolata L. Bağa -<br />
PLANTAGINACEAE P. media L. Bağa -<br />
PLANTAGINACEAE P. major L. subsp. major Bağa -<br />
POLYGALACEAE Polygala alpestris Rchb. Süt otu Avrupa-Sib.<br />
POLYGALACEAE P. alpestris Reich. Süt otu -<br />
POLYGALACEAE P. major Jacq. Süt otu Avrupa-Sib.<br />
POLYGALACEAE P. transcaucasica Tamamschian Süt otu -<br />
33
POLYGALACEAE P. vulgaris L. Süt otu Avrupa-Sib.<br />
POLYGALACEAE P. anatolica Boiss. et Heldr. Süt otu -<br />
POLYGALACEAE P. supina Schreb. Süt otu -<br />
POLYGONACEAE Polygonum arenastrum Bor. Madımak -<br />
POLYGONACEAE P. aviculare L. Madımak -<br />
POLYGONACEAE P. cognatum Meissn. Madımak -<br />
POLYGONACEAE P. convolvulus L. Madımak -<br />
POLYGONACEAE P. lapathifolium L. Madımak -<br />
POLYGONACEAE P. persicaria L. Madımak -<br />
POLYGONACEAE P. bistorta L. subsp. carneum (C. Koch) Madımak Öksin<br />
Good et Cullen<br />
POLYGONACEAE Rumex alpinus L. Labada -<br />
POLYGONACEAE R. crispus L. Labada -<br />
POLYGONACEAE R. cristatus DC. Labada -<br />
POLYGONACEAE R. ponticus E.H.L. Krause Labada - Endemik LR (lc)<br />
POLYGONACEAE R. scutatus L. Labada -<br />
POLYGONACEAE R. tuberosus L. subsp. horizantalis (Koch) Labada<br />
Reich<br />
-<br />
POLYGONACEAE R. acetocella L. Labada -<br />
PRIMULACEAE Anagallis ar<strong>ve</strong>nsis L. subsp. parviflora<br />
(Hoffmans. et Link.) CES.<br />
Fare kulağı -<br />
PRIMULACEAE Androsace albana Ste<strong>ve</strong>n - Hirkaniyen<br />
PRIMULACEAE Cyclamen coum Mill. Var. coum var. Sıklamen - Bern<br />
caucasicum (C.Koch) Medik.<br />
PRIMULACEAE Lysimachia <strong>ve</strong>rticillaris Sprengel - Hirkaniyen<br />
PRIMULACEAE L. vulgaris L. - -<br />
PRIMULACEAE Primula algida Adams Çuha çiçeği -<br />
PRIMULACEAE P. elatior (L.) Hill subsp. pallasii (Lehm.) Çuha çiçeği<br />
W.W. Sm. et Forrest<br />
Avrupa-Sib.<br />
PRIMULACEAE P. <strong>ve</strong>ris L. subsp. macrocalyx (Bunge) Lüdi Çuha çiçeği Avrupa-Sib.<br />
34
PRIMULACEAE P. vulgaris Huds. subsp. sibthorpii Çuha çiçeği -<br />
RANUNCULACEAE<br />
(Hoffmanns) W.W. Sm.<br />
Aconitum anthora L. Kurtboğan -<br />
RANUNCULACEAE A. nasutum Fisch. ex Rchb. Kurtboğan Öksin<br />
RANUNCULACEAE Adonis aestivalis L. subsp. aestivalis Kan damlası Avrupa-Sib.<br />
RANUNCULACEAE A. aestivalis L. subsp. parviflora (Fisch. ex<br />
DC.) Busch<br />
Kan damlası -<br />
RANUNCULACEAE Anemone narcissiflora L. subsp. Dağ lalesi Avrupa-Sib.<br />
RANUNCULACEAE<br />
narcissiflora<br />
Aquilegia olympica Boiss. Haseki küpesi -<br />
RANUNCULACEAE Caltha polypetala Hochst. ex Lorent - -<br />
RANUNCULACEAE Clematis vitalba L. Akasma -<br />
RANUNCULACEAE Consolida hohenackeri (Boiss.) Grossh Hezeran İran-Turan<br />
RANUNCULACEAE C. orientalis (Gay) Schr. Hezeran -<br />
RANUNCULACEAE Delphinium albiflorum DC. Hezeran -<br />
RANUNCULACEAE D. flexuosum Bieb. Hezeran -<br />
RANUNCULACEAE Helleborus orientalis Lam. Çöpleme Öksin<br />
RANUNCULACEAE Nigella segetalis Bieb. Çörek otu -<br />
RANUNCULACEAE Ranunculus brachylobus Boiss. & Hohen. Düğün çiçeği Hirkanosubsp.<br />
brachylobus<br />
Öksin<br />
RANUNCULACEAE R. caucasicus M.Bieb. subsp. caucasicus Düğün çiçeği - VU<br />
RANUNCULACEAE R. constantinopolitanus (DC.) d'Urv. Düğün çiçeği -<br />
RANUNCULACEAE R. dissectus M.Bieb. subsp. glabrescens Düğün çiçeği<br />
(Boiss.) P.H.Davis<br />
-<br />
RANUNCULACEAE R. grandiflours L. Düğün çiçeği -<br />
RANUNCULACEAE R. oreophilus Bieb. Düğün çiçeği Avrupa-Sib.<br />
RANUNCULACEAE R. polyanthemos L. Düğün çiçeği -<br />
RANUNCULACEAE R. repens L. Düğün çiçeği -<br />
RANUNCULACEAE R. trichophyllus Chaix Düğün çiçeği -<br />
RANUNCULACEAE R.caucasicus Bieb. subsp. subleiocarpus Düğün çiçeği -<br />
35
(Som.et Lev.) Davis<br />
RANUNCULACEAE R. ar<strong>ve</strong>nsis L. Düğün çiçeği -<br />
RANUNCULACEAE Trollius ranunculinus (Smith) Steam - -<br />
RHAMNACEAE Frangula alnus Mill. subsp. alnus Barut ağacı Avrupa-Sib.<br />
RHAMNACEAE Paliurus spina-christi Mill. Kara çalı -<br />
RHAMNACEAE Rhamnus catharticus L. Cehri Avrupa-Sib.<br />
RHAMNACEAE R. microcarpus Boiss. Cehri Öksin<br />
RHAMNACEAE R.depressus Grub. Cehri Öksin<br />
RHAMNACEAE R. imeretinus Booth Cehri Öksin<br />
ROSACEAE Agrimonia eupatoria L. Koyun otu -<br />
ROSACEAE Alchemilla caucasica Buser K. Aslan pençesi Öksin<br />
ROSACEAE A. sericea Willd. Aslan pençesi Öksin<br />
ROSACEAE Aruncus vulgaris Rafin. - Avrupa-Sib.<br />
ROSACEAE Cerasus mahaleb (L.) Miller var. mahaleb Mahlep -<br />
ROSACEAE C.avium (L.) Moench Kiraz -<br />
ROSACEAE Cotoneaster integerrimus Medik. Euro-Sib. Tavşan elması Avrupa-Sib.<br />
ROSACEAE C. nummularia Fisch. et Mey. Tavşan elması -<br />
ROSACEAE Crataegus microphylla C. Koch Alıç Hirkaniyen<br />
ROSACEAE C. orientalis Pallas ex Bieb. var. orentalis Alıç -<br />
ROSACEAE C. pentagyna Waldst. & Kit. Ex Willd. Alıç Avrupa-Sib.<br />
ROSACEAE Fragaria <strong>ve</strong>sca L. Çilek -<br />
ROSACEAE Geum urbanum L. Su karanfili Avrupa-Sib.<br />
ROSACEAE G. coccineum Sm. Su karanfili Avrupa-Sib.<br />
ROSACEAE G. rivale L. Su karanfili -<br />
ROSACEAE Malus syl<strong>ve</strong>stris Miller subsp. syl<strong>ve</strong>stris Elma -<br />
ROSACEAE Mespilus germanica L. Muşmula Hirkano-<br />
Öksin<br />
ROSACEAE Potentilla argentea L. - -<br />
ROSACEAE P. recta L. - -<br />
ROSACEAE Prunus spinosa L. subsp. dasyphylla Erik Avrupa-Sib.<br />
36
ROSACEAE<br />
(Schur) Domin<br />
Pyracantha coccinea Roem. Ateş dikeni -<br />
ROSACEAE Pyrus communis L. subsp. Caucasica (Fed.)<br />
Browicz<br />
Armut -<br />
ROSACEAE Pyrus communis L. subsp. communis Armut -<br />
ROSACEAE Rosa canina L. Gül -<br />
ROSACEAE R. caucasicus Focke Gül Öksin<br />
ROSACEAE R. dumalis Bechst. subsp. boissieri (Crepin)<br />
Ö. Nilsson var. boissieri<br />
Gül -<br />
ROSACEAE R. pimpinellifolia L. Gül<br />
ROSACEAE R. pimpinellifolia L. Gül Avrupa-Sib.<br />
ROSACEAE Rubus canescens DC. var. canes<strong>ve</strong>ns Böğürtlen -<br />
ROSACEAE R. idaeus L. Böğürtlen -<br />
ROSACEAE R.saxatilis L. Böğürtlen -<br />
ROSACEAE Sanguisorba minor Scop. subsp. muricata -<br />
(Spach) Briq<br />
-<br />
ROSACEAE S. officinalis L. - -<br />
ROSACEAE Sibbaldia parviflora Willd. var parviflora - -<br />
ROSACEAE Sorbus umbellata (Desf.) Fritsch. var.<br />
umbellata<br />
Ü<strong>ve</strong>z -<br />
ROSACEAE S. aucuparia L. Ü<strong>ve</strong>z Avrupa-Sib.<br />
ROSACEAE Spiraea crenata L. - -<br />
RUBIACEAE Asperula laxiflora Boiss. - Öksin<br />
RUBIACEAE A. woronowii Krecz. - Öksin Endemik VU<br />
RUBIACEAE Crucianella gilanica Trin. subsp. Pontica -<br />
(Ehrend.) Ehrend.<br />
Öksin<br />
RUBIACEAE Cruciata taurica (Pallas ex Willd.) Ehrend. - İran-Turan<br />
RUBIACEAE C. laevipes Opiz - Avrupa-Sib.<br />
RUBIACEAE Galium basalticum Ehrend. et Schöjnb.-<br />
Tem.<br />
- İran-Turan<br />
37
RUBIACEAE G. fissurense Ehrend. et Schönb.-Tem. - Öksin<br />
RUBIACEAE G. incanum Sm. subsp. eiatius (Boiss.) -<br />
Ehrend.<br />
İran-Turan<br />
RUBIACEAE G. odoratum (L.) Scop. - Avrupa-Sib.<br />
RUBIACEAE G. rivale (Sm.) Griseb. - Avrupa-Sib.<br />
RUBIACEAE G. spurium L. subsp. ibicinum Boiss. et -<br />
Hussknn. ex Boiss.<br />
-<br />
RUBIACEAE G.rotundifolium L. - Avrupa-Sib.<br />
RUTACEAE Haplophyllum buxbaumii (Poiret) G. Don -<br />
subsp. buxbaumii<br />
-<br />
SALICACEAE Populus nigra L. subsp. nigra Kara Kavak -<br />
SALICACEAE P. tremula L Titrek kavak Avrupa-Sib.<br />
SALICACEAE Salix aegyptiaca L. Söğüt -<br />
SALICACEAE S. alba L. Söğüt Avrupa-Sib.<br />
SALICACEAE S. armenorossica A.K.Skvortsov Söğüt Öksin<br />
SALICACEAE S. babylonica L. Söğüt Avrupa-Sib.<br />
SALICACEAE S.caucasica Anderson Söğüt Öksin VU<br />
SALICACEAE S. elbursensis Boiss. Söğüt Hirkaniyen<br />
SALICACEAE S. pseudomedemii E.Wolf Söğüt Öksin<br />
SAXIFRAGACEAE Saxifraga rotundifolia L. Taşkıran otu Avrupa-Sib.<br />
SAXIFRAGACEAE S. sibirica L. subsp. sibirica Taşkıran otu -<br />
SAXIFRAGACEAE S. paniculata Mill. subsp. paniculata Taşkıran otu Avrupa-Sib.<br />
SCROPHULARIACEAE Digitalis ferruginea subsp. schischkinii<br />
(Ivan.) Werner<br />
Yüksük otu -<br />
SCROPHULARIACEAE Euphrasia hirtella Jorda ex Reuter - Avrupa-Sib.<br />
SCROPHULARIACEAE E. sevanensis juz. Sorger - -<br />
SCROPHULARIACEAE Linaria genistifolia (L.) M. Killer subsp. Nevruz otu<br />
genistifolia<br />
Avrupa-Sib.<br />
SCROPHULARIACEAE Melampyrum ar<strong>ve</strong>nse L. var. ar<strong>ve</strong>nse - Avrupa-Sib.<br />
SCROPHULARIACEAE M. pratense L. - Avrupa-Sib.<br />
38
SCROPHULARIACEAE Pedicularis caucasica Bieb. - Hirkaniyen<br />
SCROPHULARIACEAE P. comosa L. subsp. acmodontha (Boiss.) -<br />
Boiss.<br />
-<br />
SCROPHULARIACEAE P. comosa L. subsp. sibthorpii (Boiss.) -<br />
Boiss.<br />
-<br />
SCROPHULARIACEAE P. condensata Bieb. - Avrupa-Sib.<br />
SCROPHULARIACEAE P. wilhelmsiana Fisch. ex Bieb. - Öksin<br />
SCROPHULARIACEAE Rhinanthus angustifolius C.C. Gmellin<br />
subsp. grandifloours(Walk.) D.A. Webb.<br />
- -<br />
SCROPHULARIACEAE Rhynchocorys orientalis (L.) Bentham, Det.<br />
B. Yıldız<br />
- -<br />
SCROPHULARIACEAE Scrophularia capillaris Boiss. - Öksin Endemik<br />
SCROPHULARIACEAE S. cryptophila Boiss. et. Heldr. - Öksin Endemik LR (lc)<br />
SCROPHULARIACEAE S. divaricata Ledeb. Sorger et Bucher - -<br />
SCROPHULARIACEAE S. libanotica Boiss. subsp. libanotica var. -<br />
urartuensis R. Mill.<br />
İran-Turan<br />
SCROPHULARIACEAE S.nachitschevanica Grossh. - İran-Turan<br />
SCROPHULARIACEAE S. orientalis L. - -<br />
SCROPHULARIACEAE S. scopolii (Hoppe ex) Pers. var. - -<br />
SCROPHULARIACEAE<br />
adenocalyx Somrn. et Lev.<br />
S. striata Boiss. - İran-Turan<br />
SCROPHULARIACEAE S. xanthoglossa Boiss. var. decipiens<br />
(Boiss. etKotschy) Boiss.<br />
- -<br />
SCROPHULARIACEAE Verbascum oreophilum C. Koch Sığır kuyruğu İran-Turan Endemik LR (lc)<br />
SCROPHULARIACEAE Veronica officinalis L. - Avrupa-Sib.<br />
SCROPHULARIACEAE V. anagallis-aquatica L. subsp. - -<br />
SCROPHULARIACEAE<br />
lysimachioides Boiss.<br />
V. gentianoides Vahl. - Hirkaniyen<br />
SCROPHULARIACEAE V. multifida L. - İran-Turan Endemik LR (lc)<br />
SOLANACEAE Atropa belladonna L. Güzel avrat otu Avrupa-Sib.<br />
SOLANACEAE Datura stramonium L. Boru çiçeği -<br />
39
SOLANACEAE Hyoscyamus niger L. Ban otu -<br />
SOLANACEAE Physalis alkekengi L. - -<br />
SOLANACEAE Solanum dulcamara L. Yaban<br />
yasemini<br />
Avrupa-Sib.<br />
SOLANACEAE S. luteum Miller İt üzümü -<br />
SOLANACEAE S. nigrum L. subsp. nigrum İt üzümü -<br />
TAMARICACEAE Myricaria germanica (L.) Desv. - -<br />
TAMARICACEAE Tamarix smyrnensis Bunge Ilgın -<br />
THYMELAEACEAE Daphne glomerata Lam. - Öksin<br />
THYMELAEACEAE Thymelaea passerina (L.) Cosson et Germ. - -<br />
TILIACEAE Tilia rubra DC. subsp. caucasica (Rubr.) V.<br />
Engler<br />
Ihlamur Öksin<br />
ULMACEAE Ulmus glabra Huds. Kara ağaç Avrupa-Sib.<br />
URTICACEAE Urtica dioica L. Isırgan Avrupa-Sib.<br />
URTICACEAE U. urens L. Isırgan -<br />
VALERIANACEAE Centranthus longiflorus Stev. subsp. - İran-Turan<br />
VALERIANACEAE<br />
Longiflorus Ir-Tur.<br />
Valeriana alliariifolia Adams Kedi otu Avrupa-Sib.<br />
VALERIANACEAE Valerianella uncinata (M.Bieb.) Dufr. - -<br />
VERBENACEAE Verbena officinalis L. - -<br />
VIOLACEAE Viola ar<strong>ve</strong>nsis Murray Menekşe -<br />
VIOLACEAE V. canina Besser Menekşe -<br />
VIOLACEAE V. gracilis Sibth. et Sm Menekşe -<br />
VIOLACEAE V. odorata L. Menekşe -<br />
VIOLACEAE V. sieheana Becker Menekşe -<br />
VIOLACEAE V. tricolor L. Menekşe -<br />
LILIOPSIDA<br />
ALISMATACEAE Alisma plantago-aquatica L. Su zambağı Avrupa-Sib.<br />
40
AMARYLLIDACEAE Galanthus woronowii A.Losinks Kardelen -<br />
CYPERACEAE Carex atrata L. subsp. Atrata Saparna Avrupa-Sib.<br />
CYPERACEAE C. canescens L. Saparna Avrupa-Sib.<br />
CYPERACEAE C. caucasica Ste<strong>ve</strong>n Saparna -<br />
CYPERACEAE C. divisa Huds. Saparna Avrupa-Sib.<br />
CYPERACEAE C. kukkonenii Ö. Nilsson Saparna İran-Turan<br />
CYPERACEAE C. oligantha Steudel Saparna Hirkaniyen<br />
CYPERACEAE C. orbicularis Boott subsp. kotschyana Saparna -<br />
(Boiss. et Hohen) Kukkonen<br />
CYPERACEAE C. rostrata Stokes Saparna Avrupa-Sib.<br />
CYPERACEAE C. sylvatica Huds. subsp. sylvatica Saparna<br />
CYPERACEAE C. diandra Schrank Saparna Avrupa-Sib.<br />
CYPERACEAE C. oreophila C.A.Mey. Ir-Tur. Saparna İran-Turan<br />
DIOSCOREACEAE Tamus communis L. subsp. communis Sarmaşık -<br />
IRIDACEAE Colchicum speciosum album Çiğdem -<br />
IRIDACEAE Crocus scharojanii Rupr. Çiğdem Öksin<br />
IRIDACEAE Gladiolus kotschyanus Boiss. Gladiyöl İran-Turan<br />
IRIDACEAE Iris sari İris Endemik LR (lc)<br />
JUNCACEAE Juncus alpigenus C.Koch Kofa -<br />
JUNCACEAE J. articulatus L. Kofa Avrupa-Sib.<br />
JUNCACEAE J. conglomerates L. Kofa -<br />
JUNCACEAE J. effusus L. Kofa -<br />
JUNCACEAE Luzula campestris (L.) DC. - Avrupa-Sib.<br />
JUNCACEAE L. forsteri (Sm.) DC. - Avrupa-Sib.<br />
JUNCACEAE L. pseudosudetica (V. Kracz.) V. Krecz. - Avrupa-Sib.<br />
LILIACEAE Allium fuscoviolaceum Fomin Yabani soğan -<br />
LILIACEAE A. kunthianum V<strong>ve</strong>d. Yabani soğan İran-Turan<br />
LILIACEAE A. schoenoprasum L. Yabani soğan -<br />
LILIACEAE A. szovitsii Regel Yabani soğan Öksin<br />
LILIACEAE Bellevalia paradoxa (Fisch. et Mey.) Boiss. Dağ sümbülü -<br />
41
LILIACEAE Colchicum speciosum Ste<strong>ve</strong>n Çiğdem Hirkano-<br />
Öksin<br />
LILIACEAE C. falcifolium Stapf Çiğdem İran-Turan<br />
LILIACEAE C. szovitsii Fisch. & C.A.Mey. Çiğdem İran-Turan<br />
LILIACEAE Fritillaria latifolia Willd. Ters lale Öksin<br />
LILIACEAE Gagea glacialis C. Koch Gagea İran-Turan<br />
LILIACEAE G. luteoides Stapf Gagea -<br />
LILIACEAE G. uliginosa Siehe et Pacher İ. Gagea İran-Turan<br />
LILIACEAE G. taurica Ste<strong>ve</strong>n Gagea İran-Turan<br />
LILIACEAE Lilium monadelphum Bieb. var. armenum Zambak -<br />
Miscz. et Grossh.<br />
LILIACEAE Muscari neglectum Fuss. Dağ sümbülü -<br />
LILIACEAE M. tenuiflorum Tausch Dağ sümbülü -<br />
LILIACEAE Ornithogalum narbonense L. Ak baldır -<br />
LILIACEAE O. oligophyllum E.D. Clark Ak baldır -<br />
LILIACEAE Polygonatum <strong>ve</strong>rticillatum (L.) All. - -<br />
LILIACEAE Scilla winogradowii Sosn. Dağ soğanı -<br />
LILIACEAE Smilax excelsa L. Silcan Öksin<br />
LILIACEAE Veratrum album L. Ak çöpleme Avrupa-Sib.<br />
LILIACEAE V. album L. Ak çöpleme Avrupa-Sib.<br />
ORCHIDACEAE Cephalanthera rubra (L.) Rich. - -<br />
ORCHIDACEAE Dactylorhiza euxina (Nevski) H. Baumann Salep otu<br />
et Kiinkele<br />
Öksin<br />
ORCHIDACEAE D. urvilleana (Steudel) H. Baumann et Salep otu Öksin<br />
Kiinkele<br />
POACEAE Agrostis stolonifera L. - Avrupa-Sib.<br />
POACEAE A. gigantea Roth A. - Avrupa-Sib.<br />
POACEAE Alopecurus aequalis Sobol - Avrupa-Sib.<br />
POACEAE A<strong>ve</strong>na sterilis E: subsp. ludoviciana - -<br />
(Durieu) Gillet et Magne<br />
42
POACEAE Bothriochola ischaemum (L.) Keng. - -<br />
POACEAE Briza media L. - -<br />
POACEAE Bromus pumilio (Trin) P.M. Smith Brom İran-Turan<br />
POACEAE B. tectorum L. - -<br />
POACEAE Calamagrostis arundinaceae (L.) Roth - Avrupa-Sib.<br />
POACEAE Cynosurus cristatus L. - Avrupa-Sib.<br />
POACEAE Dactylis glomerata L. subsp. glomerata - Avrupa-Sib.<br />
POACEAE Deschampsia caespitosa (L.) Beauv. - Avrupa-Sib.<br />
POACEAE Festuca varia - -<br />
POACEAE Gaudiniopsis niacra (Bieb.) Eig subsp. - İran-Turan<br />
macra<br />
POACEAE Glyceria plicata (Fries) Fries - -<br />
POACEAE Hordeum bulbosum L. Pisipisi otu -<br />
POACEAE Lolium persicum Boiss. et Hohen. ex Boiss. - İran-Turan<br />
POACEAE Melica picta C. Koch Sorger - -<br />
POACEAE Milium effusum L. - -<br />
POACEAE Phleum pratense L. - Avrupa-Sib.<br />
POACEAE Poa nemoralis L. - Avrupa-Sib.<br />
POACEAE P. annua L. - -<br />
POACEAE P. bulbosa L. var. vivipara - -<br />
POACEAE P. pratensis L. - Avrupa-Sib.<br />
POACEAE Setaria viridis (L.) P. Beauv - -<br />
POACEAE Stipa pontica P. Smirnov Palak -<br />
POACEAE Trisetum fla<strong>ve</strong>scens (L.) P. Beauv. - Avrupa-Sib.<br />
POACEAE Zea mays L. subsp. mays Mısır -<br />
SPARGANIACEAE Sparganium emersum Rehmann - -<br />
TYPHACEAE Typha latifolia L. Saz -<br />
43
Tablo 2. Toplanan Bitkilerin Büyük Bitki Gruplarına Göre Dağılımları<br />
Familya Cins Tür<br />
Pteridophyta 9 14 21<br />
Spermatophyta<br />
Gymnospermae 4 6 11<br />
Angiospermae<br />
Dicotyledonae 90 325 632<br />
Monocotyledonae 9 47 82<br />
Toplam 112 392 746<br />
Araştırma alanında en zengin familya Asteraceae, Fabaceae, Caryophyllaceae,<br />
Lamiaceae, Rosaceae, Apiaceae, Poaceae, Scrophulariaceae, Ranunculaceae <strong>ve</strong><br />
Brassicaceae’dir. En zengin 10 familyanın toplam türlere oranı % 49,33’dür. Geri kalan 102<br />
familyaya dağılmış türlerin oranı ise % 50,67’dir (Tablo 3).<br />
Tablo 3. Toplanan Türlerin Familyalara Göre Dağılımları<br />
Familya Tür sayısı %<br />
Asteraceae 64 8,58<br />
Fabaceae 46 6,17<br />
Caryophyllaceae 44 5,90<br />
Lamiaceae 39 5,22<br />
Rosaceae 38 5,09<br />
Apiaceae 30 4,02<br />
Poaceae 28 3,75<br />
Scrophulariaceae 27 3,62<br />
Ranunculaceae 26 3,49<br />
Brassicaceae 26 3,49<br />
Diger 378 50,67<br />
Toplam 746 100<br />
44
Şekil 2. Familya Spektrumu<br />
Toplanan bitki cinslerinin tür zenginliğine göre sıralamaları Tablo 4.’de <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Tablo incelendiğinde, alanda en zengin tür sayısına sahip cinsin Silene olduğunu görürüz.<br />
Bunun sebebi; alanda bu cinse ait hem step hem de orman <strong>ve</strong>jetasyonunda bulunan türlerin<br />
çok olmasıdır.<br />
Diger<br />
51%<br />
Tablo 4. Toplanan Bitkilerin Cinslere Göre Dağılımı<br />
Cins Tür Adedi<br />
Silene 12<br />
Geranium 12<br />
Ranunculus 11<br />
Papa<strong>ve</strong>r 10<br />
Scrophularia 9<br />
Euphorbia 9<br />
Hypericum 8<br />
Sedum 8<br />
Dianthus 7<br />
Trifolium 7<br />
Salix 7<br />
Diğer 646<br />
45<br />
Asteraceae<br />
9%<br />
Brassicaceae<br />
3% Ranunculaceae<br />
3%<br />
Fabaceae<br />
6% Caryophyllaceae<br />
6%<br />
Lamiaceae<br />
5%<br />
Rosaceae<br />
5%<br />
Apiaceae<br />
4%<br />
Poaceae<br />
4%<br />
Scrophulariaceae<br />
4%
Şekil 3. Cins Spektrumu<br />
Salix<br />
Trifolium<br />
Dianthus<br />
Sedum<br />
Hypericum<br />
Euphorbia<br />
Scrophularia<br />
Papa<strong>ve</strong>r<br />
Ranunculus<br />
Geranium<br />
Silene<br />
Toplam 746<br />
III.3.ALANININ FİTOCOĞRAFİK ÖZELLİKLERİ<br />
Araştırma bölgesinin kuzey batı kesimleri genel anlamda Avrupa-Sibirya bitki<br />
coğrafyası sınırları içinde yer alırken güney-doğu kesimleri Iran-Turan floristik bölge<br />
sınırları içinde yer almaktadır.<br />
46<br />
7<br />
7<br />
7<br />
8<br />
8<br />
9<br />
9<br />
10<br />
11<br />
12<br />
12<br />
0 2 4 6 8 10 12 14
Çalışma alanınındaki türlerin fitocoğrafik bölgelere göre dağılımlarından da<br />
görüleceği gibi 126 türle Avrupa-Sibirya Bitki coğrafyası bölgesi kökenli türler çoğunluktadır<br />
(Tablo 5.).<br />
Bu da bölgenin özellikle kuzey batı kesimlerinin Avrupa-Sibirya bitki coğrafyası<br />
bölgesinde yer aldığını göstermekle birlikte Öksin kökenli türlerinde ihmal edilemeyecek<br />
oranda bulunması bölgenin kuzey batı kesimlerinin Avrupa-Sibirya Bitki Coğrafyası<br />
Bölgesinin Öksin Pro<strong>ve</strong>nsi sınırları içinde bulunduğunu göstermektedir.<br />
Bölgede Iran-Turan kökenli 68 takson yer almaktadır. Bu taksonlar özellikle güney<br />
doğu kesimlerde (Ardahan-Posof) yayılmaktadır. Bu kesim genel anlamda Irano-Turaniyen<br />
bölge sıbırları içinde yer almakla birlikte bunun “ Doğu Anadolu- İran Alanı” sınırları<br />
içindedir.<br />
Tablo 5. Türlerin Fitocografik Bölgelere Göre Dağılımları<br />
Fitocoğrafik Bölge Takson Sayısı %<br />
İran-Turan 68 9,12<br />
Akdeniz 3 0,40<br />
Avrupa-Sibirya 126 16,89<br />
Öksin 72 9,65<br />
Hirkano-Öksin 5 0,67<br />
Bilinmeyen 472 63,27<br />
Toplam 746 100<br />
47
Şekil 4. Fitocoğrafik Bölge Spektrumu<br />
Bilinmeyen<br />
63%<br />
III.4.ENDEMİK BİTKİ TÜRLERİ<br />
Alanda 40 adet endemik bitki türü tespit edilmiş olup, alanda endemizm oranı %<br />
5,36’dır. Bu oran Türkiye florası ortalamasının oldukça altındadır. Bunun en önemli sebebi<br />
Avrupa-Sibirya Fitocoğrafik bölgesinin egemen olduğu Karadeniz bölgesinde dağ<br />
silsilelerinin denize paralel uzanması nedeniyle izolasyonun gerçekleşmemiş olmasıdır.<br />
Endemik bitkilerin tamamı IUCN kategorilerine göre sınıflandırılmış olup 27 adet<br />
LR(Ic), 6 adet LR(nt) <strong>ve</strong> 6 adet VU <strong>ve</strong> 1 adet LR (cd) kategorisine giren endemik bitki türü<br />
bulunmaktadır.<br />
Ayrıca VU kategorisinde yer alıp endemik olmayan 2 adet tür bulunmaktadır. Bu<br />
türler Şekil 5’te <strong>ve</strong>rilen IUCN değerlendirme grafiğinde değerlendirmeye alınmamıştır.<br />
IUCN tehlike kategorileri “Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı (Eğrelti <strong>ve</strong> Tohumlu<br />
Bitkiler) Red Data Book of Turkish Plants (Pteridophyta and Spermatophyta) Ekim <strong>ve</strong> ark.<br />
2000, Ankara” adlı eser baz alınarak değerlendirilmiştir. Endemik türlerin listesi <strong>ve</strong> tehlike<br />
kategorileri Tablo 6.’da <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Şekil: 5.’de toplam 40 endemik bitki türüne ait IUCN kategorilerinin dağılımı<br />
görülmektedir.<br />
48<br />
İran-Turan<br />
9%<br />
Akdeniz<br />
0%<br />
Avrupa-Sibirya<br />
17%<br />
Öksin<br />
10%<br />
Hirkano-Öksin<br />
1%
Şekil.5. IUCN Tehlike Kategorileri<br />
VU<br />
LR (cd)<br />
LR (nt)<br />
LR (lc)<br />
1<br />
IUCN Kategorileri;<br />
6<br />
6<br />
0 5 10 15 20 25 30<br />
CR-CRITICALLY ENDANGERED-Çok Tehlikede: Bir takson çok yakın bir<br />
gelecekte yok olma riski altında ise bu gruba konur.<br />
EN-ENDANGERED-Tehlikede: Bir takson oldukça yüksek bir risk altında <strong>ve</strong> yakın<br />
gelecekte yok olma tehlikesi altında olup, ancak henüz CR grubunda degilse EN grubuna<br />
konur.<br />
VU-VULNERABLE-Zarar Görebilir: CR <strong>ve</strong> EN gruplarına konamamakla birlikte;<br />
doğada orta vadeli gelecekte yüksek tehdit altında olan taksonlar bu gruba konur. Ülkemizde<br />
orta vadede tehdit altında olabileceği düşünülen <strong>ve</strong> birden fazla lokaliteden bilinen bazı türler<br />
bu kategoriye konmuştur. Ayrıca şimdilik durumlarında tehlike olmayan bazı türler, gelecekte<br />
korunmalarının sağlanması için, bu kategoriye konmuşlardır.<br />
LR-LOWER RISK-Az Tehdit Altında: Üstteki gruplardan herhangi birine<br />
konamayan, onlara göre populasyonları daha iyi bitkiler bu kategoriye konur. Populasyonları<br />
oldukça iyi <strong>ve</strong> en az 5 lokaliteden bilinenler bu kategoriye konmuştur. Gelecekteki<br />
durumlarına göre tehdit açısından sıralanabilecek 3 alt kategorisi vardır:<br />
LR (cd) Conservation Dependent -Koruma Önlemi Gerektiren<br />
49<br />
27
Takson 5 yıl içinde yukarıdaki kategorilerden birine konulacak <strong>ve</strong> hem tür, hem de<br />
habitat açısından özel bir koruma statüsü gerektirenler.<br />
LR (nt) Near Threatened -Tehdit Altına Girebilir<br />
Bir ev<strong>ve</strong>lki gruba konamayan ancak VU kategorisine konmaya yakın adaylar.<br />
LR (lc) Least Concern - En Az Endişe Verici<br />
Herhangi bir koruma gerektirmeyen <strong>ve</strong> tehdit altında olmayanlar.<br />
50
Tablo 6: Endemik Türler Listesi <strong>ve</strong> Tehlike Kategorileri<br />
APIACEAE Heracleum crenatifolium Boiss. - Endemik LR<br />
APIACEAE Heracleum platytaenium Boiss., K. Öksin Endemik LR<br />
APIACEAE Pimpinella cappadocica Boiss. Et Ball. Avrupa-Sib. Endemik LR<br />
ARISTOLOCHIACEAE Aristolochia iberica Fisch. & Mey. ex.<br />
Boiss.<br />
ASTERACEAE Anthemis melanoloma Trautv. subsp.<br />
melanoloma<br />
ASTERACEAE Anthemis melanoloma Trautv. subsp.<br />
melanoloma<br />
ASTERACEAE Centaurea wiedemanniana Fisch. et Mey.<br />
Det. F. Karaer et Demirkuş<br />
51<br />
(nt)<br />
(lc)<br />
(lc)<br />
Endemik VU<br />
Endemik LR<br />
(lc)<br />
Endemik LR<br />
(nt)<br />
- Endemik VU<br />
ASTERACEAE Cirsium sommieri Petrak Endemik LR<br />
ASTERACEAE Doronicum balansae Cavill., Endemik LR<br />
ASTERACEAE Hieracium odonthophyllum Freyn. Et Sint. Öksin Endemik LR<br />
(lc)<br />
(nt)<br />
(nt)
ASTERACEAE Inula helenium L. subsp. orgyalis (Boiss.)<br />
Grierson<br />
52<br />
Öksin Endemik NT<br />
ASTERACEAE Tragopogon albinervis Freyn et Sint. İran-Turan Endemik LR<br />
BORAGIANCEAE Onosma isauricum Boiss. Et Heldr. Endemik LR<br />
BORAGIANCEAE Paracaryum artvinense R.Mill. Endemik LR<br />
BRASSICACEAE A. peltarioides Boiss. subsp. pelarioides - Endemik LR<br />
BRASSICACEAE Isatis glauca Aucher ex Boiss. subsp. iconia<br />
(Boisss. Et Heldr.) Davis<br />
(lc)<br />
(lc)<br />
(cd)<br />
(lc)<br />
Endemik LR<br />
CARYOPHYLLACEAE Cerastium araraticum Rupr. İran-Turan Endemik LR<br />
CARYOPHYLLACEAE Cerastium armeniacum Gren. Endemik LR<br />
CARYOPHYLLACEAE Dianthus artwinensis Schischk. - Endemik LR<br />
CARYOPHYLLACEAE Gypsophila simulatrix Bornm. et Woron. Endemik LR<br />
CARYOPHYLLACEAE Gypsophila tenuifolia M.Bieb. Öksin VU<br />
(lc)<br />
(lc)<br />
(lc)<br />
(lc)<br />
(Lc)
CARYOPHYLLACEAE Silene lazica Boiss. Endemik LR<br />
CARYOPHYLLACEAE S. capitellata Boiss. - Endemik LR<br />
CONVOLVULACEAE Convolculus pseudoscammonia C. Koch - Endemik LR<br />
FABACEAE Astragalus cinereus Willd. - Endemik LR<br />
FABACEAE Astragalus czorochensis Charazde İran-Turan Endemik VU<br />
FABACEAE Astragalus xerophilus Ledeb. - Endemik LR<br />
FABACEAE Onobrychis stenostachya Freyn subsp.<br />
sosnowskyi (Gossh.) Hayek<br />
FABACEAE Trifolium pannonicum Jacq. Subsp.<br />
elongatum (Willd.) Zoh.<br />
FAGACEAE Quercus petraea (Mattuschka) Liebl. subsp.<br />
pinnatilob (C. Koch) Menitsky<br />
FAGACEAE Quercus macranthera Fisch. et Mey. ex<br />
Hoben. subsp. syspirensis (C. Koch)<br />
Menitsky<br />
53<br />
(lc)<br />
(lc)<br />
(lc)<br />
(lc)<br />
(nt)<br />
İran-Turan Endemik VU<br />
- Endemik LR<br />
(lc)<br />
- Endemik LR<br />
(lc)<br />
Endemik LR<br />
GERANIACEAE Geranium ibericum Cav. subsp. jubatum - Endemik LR<br />
(lc)
(Hand.-Mazz.) Davis (lc)<br />
MALVACEAE Alcea cal<strong>ve</strong>rtii (Boiss.) Boiss. İran-Turan Endemik LR<br />
PAPAVERACEAE Papa<strong>ve</strong>r fugax Poiret var. platydiscus<br />
Cullen<br />
54<br />
(lc)<br />
- Endemik LR<br />
POLYGONACEAE Rumex ponticus E.H.L. Krause - Endemik LR<br />
RANUNCULACEAE R. caucasicus M.Bieb. subsp. caucasicus - VU<br />
RUBIACEAE Asperula woronowii Krecz. Öksin Endemik VU<br />
SALICACEAE Salix caucasica Anderson Öksin VU<br />
SCROPHULARIACEAE Scrophularia capillaris Boiss. Öksin Endemik<br />
SCROPHULARIACEAE Scrophularia cryptophila Boiss. et. Heldr. Öksin Endemik LR<br />
SCROPHULARIACEAE Verbascum oreophilum C. Koch İran-Turan Endemik LR<br />
SCROPHULARIACEAE V. multifida L. İran-Turan Endemik LR<br />
IRIDACEAE Iris sari - Endemik LR<br />
(lc)<br />
(lc)<br />
(lc)<br />
(lc)<br />
(lc)<br />
(lc)
III.5.BERN SÖZLEŞMESI ILE KORUMA ALTINDAKI BITKI TÜRLERI<br />
Türkiye, “Bern Sözleşmesi” olarak bilinen “Avrupa’nın Yaban Hayatı <strong>ve</strong> Yaşam<br />
Ortamlarını Koruma Sözleşmesi’ne 20.02.1984 tarihinde üye olmuştur. Sözleşmenin amacı<br />
doğal bitki <strong>ve</strong> hayvan türlerini <strong>ve</strong> bunların doğal yaşam ortamlarını korumak <strong>ve</strong> bu amaçla<br />
üye ülkeler arasında işbirliği yapmaktır. Sözleşmeye imza atan ülkeler, tehlike altında<br />
bulunan bitki <strong>ve</strong> hayvan türlerini <strong>ve</strong> doğal yaşam ortamlarını korumak amacıyla gerekli yasal<br />
<strong>ve</strong> idari önlemleri almakla yükümlüdür.<br />
Alanda Bern Sözleşmesi ile koruma altına alınan 3 adet bitki türü<br />
bulunmaktadır.<br />
Bern Kapsamında yer alan bitki türleri<br />
1. Familya: ERICACEAE Tür: Vaccinium arctostaphyllos L.<br />
2. Familya: LAMIACEAE Tür: Dracocephalum ruyschiana L.<br />
3. Familya: PRIMULACEAE Tür: Cyclamen coum Mill.<br />
IV.ETKİLER<br />
Elektrik iletim hatlarının florisitk çeşitlilik üzerine etkileri elektromanyetik etki <strong>ve</strong><br />
habitat kaybı olmak üzere 2 grupta ele alınabilir.<br />
IV.1.ELEKTROMANYETİK ETKİ<br />
EM kirlilik kaynakları çevremizde bulunan tüm <strong>ve</strong>riciler, alıcılar, yangın istasyonları,<br />
uydu antenleri, TV <strong>ve</strong> radyo alıcı <strong>ve</strong> <strong>ve</strong>ricileri, elektrik hatları, trafo merkezleri, bilgisayar,<br />
televizyon, buzdolabı, mikrodalga fırın, çamaşır makinesi, elektrik süpürgeleri, saç kurutma<br />
makineleri, su ısıtıcıları <strong>ve</strong> tüm elektrikli ev aletleri gibi teknolojinin tüm araçları EM alan <strong>ve</strong><br />
EM çevre kirliliğine neden olmaktadır.<br />
EMA’nın etkileri, EMA’nın frekansına, şiddetine, vücut ölçülerine, vücudun<br />
elektriksel özelliklerine, EMA’nın uzaklığına <strong>ve</strong> en önemlisi etki süresine bağlıdır.<br />
Kısa dalgalar ile mikrodalgalar arasındaki farklarsa sahip olan EM dalgaların<br />
biyolojik etkilerinin etki alanı ile doğru orantılı; dalga uzunluğu ile ters orantılı olduğu<br />
görülmüştür.<br />
Bitkiler üzerinde yapılan deneylerde EMA’ya maruz kalan bitkilerin kök uzamasını<br />
durdurduğu görülmüştür. Dolayısıyla EM kirliliğin bitkilerde kısmi olarak büyümeyi azaltıcı<br />
etkileri olduğu söylenebilir (Ulukut, Çömlekçi, 2004)<br />
55
- Taşıdıkları yüksek gerilim nedeniyle, çevresinde oluşturdukları EMA’nın<br />
zararları kanıtlanmış havai hatlar yerleşim yerlerinin uzağında kurulmalıdır ki adı ğeçen hat<br />
yerleşim yerlerinden oldukça uzaktadır. .<br />
- Manyetik alanın şiddeti kaynaktan uzaklığın karesi <strong>ve</strong> içerisinde yayıldığı<br />
ortamın yoğunluğu ile ters orantılı olduğundan, floristik bakımdan hassas yörelerde hat<br />
mümkün olduğunca bu tip alanlardan uzak tutulmalıdır.<br />
IV.2.HABİTAT KAYBI:<br />
Hat boyunca toplam …….. civarında elektrik direği dikilecektir. Arazi hazırlama <strong>ve</strong><br />
inşaat çalışmaları sırasında öncelikle direklerin kurulacağı alanlarda inşaat çalışmaları<br />
yapılacak <strong>ve</strong> bu alanlarda arazi kullanım şekli değişecektir.<br />
Her bir direk dikimi için yaklaşık 200 m 2 lik bir alanda direk ayaklarını oturduğu<br />
alanlar beton ile kaplanmaktadır. Kuru dere <strong>ve</strong> dere tabanlarına direk kurulumu sözkonusu<br />
değildir.<br />
Özellikle Doğu Karadeniz kesiminde direklerin oturacağı alanlar genellikle orman<br />
alanlarıdır. Bu kesimlerde traşlama kesim yapılacaktır.<br />
Hattın inşası <strong>ve</strong> işletme aşamasında hat boyunca belirli yerlerde yol açma çalışmaları<br />
yapılacak <strong>ve</strong> yer yer ağaç kesimi yapılacaktır. Kesilen ağaç bedelleri Orman Genel<br />
Müdürlüğüne ödenmekte olup bu ödenek diğer ağaçlandırma vb. faaliyetlerde<br />
kullanılmaktadır.<br />
Bununla birlikte;<br />
Kesilen ağaçlar <strong>ve</strong> açılan yollar habitat bütünlüğüne zarar <strong>ve</strong>ren faaliyetlerdir. Zira<br />
Karadeniz bölgesinde toprak aşırı yağıuş nedeniyle hidromorf kararkterlidir.<br />
56
Resim: Borçka yakınlarında Hiğromorf topraklar<br />
Toprağı tutan bitki örtüsünün değiştirilmesi eğimli alanlarda toprak kaymalarına neden<br />
olmaktadır. Yakın bir geçmişte Artvin <strong>ve</strong> çevresinde buna benzer bir olay yaşanmıştır.<br />
Foto: Artvin çevresinde toprak kayması<br />
57
Hat boyunca her bir direk için yaklaşık 200 m2 alanda İnşaat çalışmalarının tamamlanmasının<br />
ardından direk yerleri topografyaya uygun hale getirilecektir.<br />
Foto: Artvin çevresinde meydana gelen sel sonucu yol çöküntüsü<br />
V.SONUÇ:<br />
Planlanan elektirk iletim hattı boyunca 2.5 km genişliğinde bir alan taranarak 112<br />
familyaya ait 392 cins, 746 tür <strong>ve</strong> tür altı takson tespit edilmiştir. Takson sayısı çok olmakla<br />
birlikte alanda endemizm oranı % 5,36’dır. Bu oran Türkiye florası ortalamasının oldukça<br />
altındadır. Bunun en önemli sebebi Avrupa-Sibirya Fitocoğrafik bölgesinin egemen olduğu<br />
Karadeniz bölgesinde dağ silsilelerinin denize paralel uzanması nedeniyle izolasyonun<br />
gerçekleşmemiş olmasıdır.<br />
Endemik bitkilerin tamamı IUCN kategorilerine göre sınıflandırılmış olup 27 adet<br />
LR(Ic), 6 adet LR(nt) <strong>ve</strong> 8 adet VU <strong>ve</strong> 1 adet LR (cd) kategorisine giren endemik bitki türü<br />
bulunmaktadır.<br />
Buna göre alanda tehdit kategorisi yüksek (CR <strong>ve</strong> EN) türe rastlanmamıştır.<br />
EİH boyunca BERN sözleşmesi ile koruma altına alınan 3 bitki türü tespit edilmiştir. Bu<br />
türler Vaccinium arctostaphyllos L., Cyclamen coum Mill. Var. coum var. caucasicum<br />
(C.Koch) Medik.. <strong>ve</strong> Dracocephalum ruyschiana L. olup her üçüde endemik değildir.<br />
58
EİH’nın bu türlerin populasyonları üzerinde etkileri daha çok habitat kaybı şeklinde<br />
olacaktır. Ancak bu türlerin yayılış alanları dikkate alındığında bu etki göz ardı eilebilir<br />
niteliktedir. Zira bu türler Doğıu Karadeniz <strong>ve</strong> Kuzey Doğu Anadolu bölgesinde yayılış<br />
alanları geniş türlerdir.<br />
Planlanan elektrik iletim hattı projesinin floristik çeşitlilik üzerine etkileri yukarıdaki<br />
değerlendirmeler ışığı altında ihmal edilebilir boyuttadır.<br />
VI.KAYNAKLAR<br />
� Akman, Υ. and Daget, P.H., 1981. Problemes Poses Par La Determination des Climats Meditt<br />
Comm. Fac. Sci. Univ. C2 (24): 15-27.<br />
� Akman, Υ., 1990. iklim <strong>ve</strong> Biyoiklim, Palme Yayınlan, Ankara.<br />
� Anşin R 1983. T.rkiye'nin Flora B.lgeleri <strong>ve</strong> Bu B.lgelerde Yayılan Asal Vejetasyon Tipleri<br />
(The Floristic Regions and the Major Vegetation Types of Turkey). Karadeniz Teknik<br />
.ni<strong>ve</strong>rsitesi Orman Fak.ltesi Dergisi 6: 318-339.<br />
� Anşin R, .zkan ZC & Eminağaoğlu . 2002. Doğu Karadeniz B.lgesi Endemik Taksonları<br />
(Endemic Taxa of East Black Sea Region). Artvin: II. Ulusal Karadeniz Ormancılık Kongresi<br />
Kitaplığı, Artvin 2: 565-573.<br />
� Anşin R, 1979. Trabzon-Meryemana Araştırma Ormanı Florası <strong>ve</strong> Saf Ladin Meşcerelerinde<br />
Floristik Araştırmalar (Flore de la foret de Recherches de Meryemana-Trabzon et Les<br />
Recherches Floristiques Dans les Peuplements Purs DÕEpicea). Trabzon: Karadeniz<br />
Gazetecilik <strong>ve</strong> Matbaacılık.<br />
� Atalay, 1., 1985. Tetik, M. and Yılmaz, ö., The Ecosystem of North-Eastern Anatolia, Ege<br />
Coğ. Der., 3, 16-56,<br />
� Boissier, E., Flora Orientalis, Vol 1 (1867), Vol 2 (1872), Vol 3 (1875), Vol 4 (1879), Vol 5<br />
(1884), Vol 6 (1888), Genova.<br />
� Çetik, R., 1973. Vejetasyon Bilimi, Ülkemiz Matbaası, Ankara,<br />
� Çırpıcı, Α., 1987.Türkiye'nin Flora <strong>ve</strong> Vejetasyonu Üzerine Çalışmalar, Doğa Türk Botanik<br />
Dergisi, 11: 217-232,<br />
� Davis, P.H., 1965-1988. Flora of Turkey And The East Agean Islands, Vol I-X, Edinburgh<br />
Univ. Press.<br />
� Davis, P.H., 1974. Prezent State of Floristic Knowledge La Flore du Bassin Mediterranean:<br />
Essai de Systematique Synthetique, 93-115, Montpellier.<br />
59
� Demirkuş, N., Erik, S.,1994. Çiçek Dağı (Ulgar) Ve Çevresinin (Posof/Kars) Florası Üzerine<br />
Bir Araştırma. Hacettepe Fen Ve Mühendislik Bilimleri Dergisi /Cilt 15 / 1 - 47<br />
� Düzenli, Α., 1979. Tiryal Dağının (Artvin) Bitki Ekolojisi <strong>ve</strong> Sosyolojisi Yönünden<br />
Araştırılması, (Doçentlik Tezi), Ankara,<br />
� Ekim T, Koyuncu M, Vural M, Duman H, Ayta Z & Adıgüzel N 2000. T.rkiye Bitkileri<br />
Kırmızı Kitabı, Eğrelti <strong>ve</strong> Tohumlu Bitkiler (Red Data Book of Turkish Plants, Pteridophyta<br />
and Spermatophyta). Ankara: TTKD <strong>ve</strong> Van 100. Yıl Üni<strong>ve</strong>rsitesi Yayını.<br />
� Eminağaoğlu . & Anşin R 2003a. The Flora of Hatila Valley National Park and its Close<br />
Environs (Artvin). Turk J Bot 27: 1-27.<br />
� Eminağaoğlu . & Anşin R 2003b. A9 (Artvin) Karesi Üçin Yeni Floristik Kayıtlar (New<br />
floristic records for the A9 Square). Kafkas Üni<strong>ve</strong>rsitesi Artvin Orman Fakültesi Dergisi, 3:<br />
96-108.<br />
� Erik, S. and Demirkuş, N., 1985. Türkiye Florasındaki Çeşitli Kareler İçin Yeni Kayıtlar,<br />
Doğa A2,9 (1): 51-61,<br />
� Erik, S. and Demirkuş, N., 1986. Contributions to the Flora of Turkey, Doğa A2, 10 (1): 100-<br />
105.<br />
� Erik, S. and Demirkuş, N., 1988. Türkiye Florasındaki Bazı Bitkiler îçin Yeni Yayılış<br />
Alanları, Doğa Türk Botanik D., 12 (3): 224-233,<br />
� Grossheim AA 1939-1967. Flora Kavkaza. Vol. 1-7. Baku and Leningrad.<br />
� Güneş, O., 1982. Aladağ (Kars) Florası Üzerinde Bir Araştırma (Doktora Tezi,), Ankara.<br />
� Heywood, H.V. and Tutin, G.T.,1964-1976. Flora Europae Vol. I-IV, Univ. Press.<br />
Cambridge.<br />
� Ketzkho<strong>ve</strong>li NN & Gagnidze RI (eds.) 1971-2001. Georgian Flora (Flora of Georgia). Vol. 1-<br />
13. Metsniereba, Tbilisi.<br />
� Komarow, VL (ed.) 1934-1978. Flora of the USSR, Leningrad. (English translation by IPST,<br />
Vol. 1-24, Jerusalem: Israel).<br />
� Ocak<strong>ve</strong>rdi H 2001. The Flora of the Mount Kısır (Kars and Ardahan) and Nearest Environs,<br />
Turk J Bot, 25: 311-334.<br />
� Ocak<strong>ve</strong>rdi, H., 1985. Akkaya, Arpaçay, Melikköy <strong>ve</strong> Değirmenköprü Yaylaları (Kars) ile<br />
Sovyet Sının Arasında Kalan Bölgenin Florası, Doğa A2, 10,412-437.<br />
� Özhatay N, Byfield A & Atay S 2003. Türkiyenin .nemli Bitki Alanları, Üstanbul: WWF<br />
T.rkiye.<br />
� Vural M.,1996. Rizenin Yüksek Dağ Vejetasyonu. Turk J Bot 20: 83- 102.<br />
60
� Zazanashvili N, Sanadiradze G & Bukhnikashvili A .,1999. Caucasus. In: RA Mittermeier, N<br />
Meyers, P Robles Gil, and CG Mittermeier. Hotspots: Earth's Biologically Richest and Most<br />
Endangered Terrestrial Ecoregions. 268-277. Mexico: CEMEX.<br />
� Zohary M.,1973. Geobotanical Foundations of the Middle East. Vols 1-2. Amsterdam: Gustav<br />
Fischer Verlag.<br />
61
TEİAŞ<br />
380 kV Borçka (Artvin) – Gürcistan<br />
Sınır TEİAŞ Enerji Nakil Hattı<br />
(FAUNA ÇED RAPORU)<br />
BALIKLAR, İKİYAŞAMLILAR,<br />
SÜRÜNGENLER, KUŞLAR <strong>ve</strong> MEMELİ<br />
HAYVANLAR<br />
(PISCES, AMPHIBIA, REPTILIA, AVES, MAMMALIA)<br />
Hazırlayan: Prof. Dr. Nuri YİĞİT<br />
Ankara Ünv. Fen Fakültesi Biyoloji Bl<br />
Öğretim Üyesi<br />
1
İÇİNDEKİLER Sayfa No<br />
Kapak 1<br />
1. Giriş; Alanın tanımlanması <strong>ve</strong> zoocoğrafik önemi 3<br />
2. İzlenen Metodoloji 6<br />
3. Proje Alanının Faunistik Özellikleri 10<br />
3.1. Balıklar 11<br />
3.2. İki yaşamlılar 14<br />
3.3. Sürüngenler 15<br />
3.4. Kuşlar 18<br />
3.5. Memeli hayvanlar 29<br />
4. Enerji Nakil Hatlarının <strong>Çevresel</strong> <strong>Etki</strong>leri 35<br />
4.1. Elektromanyetik alanlar <strong>ve</strong> insan sağlığı üzerine etkileri 35<br />
4.2. Ekosistem tahribatı 36<br />
4.3. Fauna üzerine etkileri 37<br />
5. Merkez Av Komisyonu (MAK) Kararları Bakımından Değerlendirme 38<br />
6. Sonuçlar <strong>ve</strong> Önlemler 42<br />
7. Kaynaklar 43<br />
EKLER 47<br />
2
1. GİRİŞ; Alanın Tanımlanması <strong>ve</strong> Zoocoğrafik Önemi<br />
Borçka – Gürcistan sınır enerji nakil hattı Borçka (Artvin) civarından başlayıp Posof<br />
(Ardahan)’tan geçerek Gürcistan’a bağlanması planlanmaktadır (Şekil 1.1). Uzunluğuna<br />
bağlı olarak enerji nakil hattı farklı biyoptoplardan geçmekte <strong>ve</strong> buna bağlı olarak çevresel<br />
etkilerinden etkilenecek biyotop tipleri <strong>ve</strong> fauna elemanları değişiklik göstermektedir.<br />
Yaklaşık 120 km uzunluğundaki enerji nakil hattının Borçka – Şavşat arasında kalan<br />
kesimleri dağlık alanlarda karışık <strong>ve</strong> iğne yapraklı orman ekosistemi özelliklerine sahip<br />
biyoptoplardan geçerken Şavşat’tan sonra hâkim olan ekosistem tipi yüksek dağ stepleri<br />
şeklinde ortaya çıkmaktadır.<br />
Enerji nakil hattı Şekil 1.1’de de görüldüğü gibi kuzey doğu Anadolu’da yer almaktadır.<br />
Kuzeydoğu Anadolu içerdiği farklı ekosistemlerle <strong>ve</strong> kuş göç yolu üzerinde oluşuyla<br />
kendine has zoocografik yapıya sahiptir. Ayrıca Kafkasya’dan ülkemize giren steplere özgü<br />
türler için uygun ekosistemleri içinde barındırmaktadır. Bu nedenle bölgede çok sayıda<br />
koruma alanı bulunmakta <strong>ve</strong> bu alanlarda bölgeye has fauna elemanları yayılış yapmaktadır.<br />
Şekil 1.1 Borçka – Gürcistan enerji nakil hattının izleyeceği güzergâh<br />
3
Bölgede enerji nakil hattının çok yakınındaki koruma statüsüne sahip alanları aşağıdaki gibi<br />
listelemek olanaklıdır;<br />
1. Doğu Karadeniz Dağları – (Artvin, Rize, Trabzon, Giresun, Bayburt, Erzurum,<br />
Gümüşhane) (Bölgede milli park, tabiat koruma alanı, tabiat parkı, tabiat anıtı,<br />
yaban hayatı geliştirme sahası, özel çevre koruma bölgesi, doğal sit alanı <strong>ve</strong><br />
arkeolojik sit alanı koruma statüleri ile korunan pek çok alan bulunmaktadır).<br />
2. Posof Ormanları – Yaban Hayatı Geliştirme Sahası (Huş Tavuğu populasyonunu<br />
korumak amacıyla tescil edilen “Posof Yaban Hayatı Koruma Sahası”nın gelişme<br />
yönetim planı 15 Ocak 2009 tarihinde Çevre <strong>ve</strong> Orman Bakanlığı tarafından<br />
onaylanmıştır)<br />
3. Hatila Vadisi – Artvin (Merkez) – Hatila Vadisi Milli Parkı (Hatila Vadisi <strong>ve</strong> yan<br />
vadiler bitki <strong>ve</strong> yaban hayatı bakımından zengin <strong>ve</strong> çeşitlilik göstermektedir)<br />
4. Karagöl – Sahara Milli Parkı – Artvin (Şavşat)<br />
5. Borçka – Karagöl Tabiat Parkı (Artvin) (Jeolojik, jeomorfolojik <strong>ve</strong> peyzaj<br />
bakımından öneminin yanı sıra flora <strong>ve</strong> fauna bakımından da zengindir)<br />
6. Çamburnu Tabiatı Koruma Alanı – Artvin (Arhavi) (Barındırdığı relikt Sarı çam<br />
ormanları ile kuzeyden Karadeniz üzerinden Türkiye’ye gelen kuşların ilk ulaştıkları<br />
yerler olması bakımından oldukça büyük önem teşkil eder)<br />
7. Camili – Efeler Tabiatı Koruma Alanı – Artvin (Borçka) (Avrupa’daki <strong>ve</strong><br />
Türkiye’deki insan eli değmemiş tek orman olma özelliğini taşımaktadır. Ayrıca<br />
özelikle yırtıcı kuşlar olmak üzere kuşların göç yolu üzerinde bulunmaktadır)<br />
8. Camili – Gorgit Tabiatı Koruma Alanı – Artvin (Borçka) (İçerdiği çok sayıda<br />
anıt ağaçlarla yaşlı orman özelliğindedir)<br />
Posof civarında arazide yere yer sarıçam <strong>ve</strong> huş ağaçlarının ağırlıklı olduğu relikt ormanlar<br />
bulunmaktadır. Şekil 1.2’de Bakü Ceyhan petrol boru hattının geçirildiği güzergâh çizgi<br />
şeklinde görülmektedir. Enerji nakil hattının da bu relikt ormanlardan geçirilmesi<br />
planlanmıştır. Planın uygulanması durumunda aynı şekilde ikinci bir koridorun da ormanda<br />
açılması söz konusu olacaktır. Posof’taki bu relikt sarıçam ormanının arkasında da Huş<br />
ormanı yer almakta olup, alan Yaban Hayatı Geliştirme Sahasıdır (Şekil 1.3).<br />
4
Şekil 1.2 Bakü Ceyhan petrol boru hattının geçirildiği güzergâh<br />
Şekil 1.3 Posof’un üst kısmında hattın geçirilmesi planlanan relikt sarıçam ormanı (solda<br />
sarı okla işaretli <strong>ve</strong> sağda ormanın içinden görünüm), tepenin hemen arkasında ise Huş<br />
ormanı bulunmakta olup alan Yaban Hayatı Geliştirme sahasıdır<br />
Bu şekilde hassas ekosistemleri içine alan Kuzeydoğu Anadolu’nun fauna elemanları<br />
aşağıdaki Omurgalı hayvan sınıfları içerisinde yer alır;<br />
Sınıf: Osteichthyes: Tatlı su balıkları<br />
Sınıf: Amphibia: İkiyaşamlılar (Kurbağa <strong>ve</strong> Semenderler)<br />
Sınıf: Reptilia: Sürüngenler (Kaplumbağalar, Kertenkeleler <strong>ve</strong> Yılanlar)<br />
Sınıf: A<strong>ve</strong>s: Kuşlar<br />
Sınıf: Mammalia: Memeliler<br />
Burada listelenen 5 omurgalı hayvan sınıfına ait çok sayıda türü içine alan güzergâh;<br />
� Karışık orman <strong>ve</strong>jetasyonu<br />
� İğne yapraklı orman <strong>ve</strong>jetasyonu<br />
� Yüksek dağ stepleri<br />
� Akarsu <strong>ve</strong> göletler<br />
5
Olmak üzere farklı ekosistemlere sahiptir <strong>ve</strong> türlerin dağılışı bu ekosistemlere bağımlı <strong>ve</strong><br />
geniş yayılımlı olmak üzere farklılık göstermektedir. Bu nedenle bu alan Omurgalı<br />
hayvanların Osteichthyes, Amphibia, Reptilia, A<strong>ve</strong>s <strong>ve</strong> Mammalia sınıflarına ait çok sayıda<br />
tür için doğal bir yaşam alanı oluşturması bakımında her türlü inşa faaliyetinin <strong>ve</strong> tesisin<br />
yapımında dikkat <strong>ve</strong> özen gösterilmesi gereken yerlerin başında gelmektedir. Raporlandırma<br />
çalışmalarında arazi çalışmalarına ila<strong>ve</strong>ten bu alanda daha önce yapılan diğer bilimsel<br />
çalışmalardan da yararlanılmıştır; Balık (1979), Kuru (1980), Alkan (1963), Başoğlu <strong>ve</strong><br />
Hellmich (1970), Bodenheimer (1944), Clark (1972), Clark & Clark (1973), Mertens (1952),<br />
Schmidt (1939), Venzmer (1923), Wermuth (1967), Werner (1898, 1899, 1900, 1902, 1904,<br />
1919), Özeti & Yılmaz (1994), Lambert (1970) <strong>ve</strong> Baran (1976), Steiner & Vauk (1966),<br />
Blackler, (1916), Danford & Alston (1877),Felten & Storch (1968), Felten et al. (1971,<br />
1973), Filipucci et al. (1996), Kahmann (1961), Kefelioğlu (1995), Lehmann (1969), Miller<br />
(1908), Morlok (1978), Mursaloğlu (1965, 1973), Nehring (1903), Neuhäuser (1936),<br />
Osborn (1962, 1965), Satunin (1908), Spitzenberger (1971, 1978), Steiner & Vauk (1966),<br />
Thomas (1903), Thomas (1919), Çolak, et al. (1994), Yiğit, et al. (1995), Çolak, et al. (1997),<br />
Kıvanç, et al. (1997), Yiğit, et al. (1997a), Yiğit, et al. (1997b), Kıvanç, et al. (1997), Çolak &<br />
Yiğit (1998), Yiğit, et al. (1998a), Yiğit, et al. (1998b), Özkurt, et al. (1998), Çolak, et al.<br />
1998), Yiğit, et al. (1998c), Yiğit & Çolak (1998), Özkurt, et al. (1999), Çolak, et al. (1999),<br />
Özkurt, et al. (1999), Yiğit et al. (2002), Yiğit et al. (2006).<br />
2. İZLENEN METODOLOJİ<br />
Çalışma alanı olan Borçka – Gürcistan sınır enerji nakil hattı üzerinde arazi çalışması<br />
yapılarak alandaki biyotop tipleri belirlendi, görüntülendi (Şekil 2.1) <strong>ve</strong> gereken uygun<br />
yöntemlerle (mist-net <strong>ve</strong> kapan uygulaması vb) tür örneklemesi yapılarak fauna<br />
elemanlarının kesin teşhisi yapıldı. Çalışmalara Borçka civarından başlandı (Şekil 2.2 <strong>ve</strong><br />
Şekil 2.3). Çalışılan güzergâh genel olarak Borçka – Şavşat arası ormanlık <strong>ve</strong> çalılık<br />
alanları, Şavşat’tan sonra yüksek dağ steplerini kapsamaktadır (Şekil 2.4 <strong>ve</strong> Şekil 2.5).<br />
Ayrıca güzergahta birkaç dere, baraj <strong>ve</strong> sulak alan bulunmaktadır (Şekil 2.6 <strong>ve</strong> Şekil 2.7).<br />
Çalışılan güzergahtaki biyotop tipleri belirlenirken alanların koordinatları alınarak<br />
işaretlenmiştir (Şekil 2.8)<br />
6
Şekil 2.1 Şavşat’a kadar dağlık olan hattın güzergâhının yerini Şavşat’tan sonra yüksek dağ<br />
stepi alır (Solda: TEİAŞ Çevre Müdürü Çevre Müh. Hüseyin Bilgi, sağda flora uzmanı Prof.<br />
Dr. Latif Kurt çalışma yaparken)<br />
Şekil 2.2 Borçka civarında hattın geçeceği arazinin genel görünümü<br />
Şekil 2.3 Borçka trafo merkezi <strong>ve</strong> yeni hat fotoğrafta görünen hattın (sarı okla işaretli)<br />
hemen yanından geçecektir<br />
7
Şekil 2.4 Borçka civarında yeni yapılacak hat orman ekosisteminden, mevcut iki hata paralel<br />
geçecektir (solda), Şavşat’tan sonra hat yüksek dağ steplerinden geçmektedir (sağda)<br />
Şekil 2.5 Artvin civarındaki yapımı süren HES inşaatı <strong>ve</strong> Artvin çıkışı (Hat karşı tepelerden<br />
geçmektedir)<br />
Şekil 2.6 Başlangıç noktasında inceleme yapılan yerin koordinatı <strong>ve</strong> yüksekliği ile alandan<br />
görünüm<br />
8
Şekil 2.7 Nakil hattına enerji sağlayacak santralin genel görünümü (solda), Posof civarına<br />
hattın geçirilmesi planlanan güzergaha yakın bir sulak alan (sağda)<br />
Şekil 2.8 Artvin civarında 380 Kv’lik hattın diğer hattan ayrılıp kendi güzergâhına döndüğü<br />
alanda inceleme yapılan yerin koordinatı <strong>ve</strong> yüksekliği (solda), nakil hattına yakın bir<br />
noktada 12. SOME’nin ayrılma noktası civarında çalışma yapılan alanın koordinatı <strong>ve</strong><br />
yüksekliği (sağda)<br />
Arazi çalışması Ekim 2009 içinde yapılmakla birlikte <strong>ve</strong>ri toplama <strong>ve</strong> <strong>ve</strong>rilerin<br />
değerlendirilmesi aşamasında bölgede 20 yılı aşkın süredir ekibimle birlikte yapmış<br />
olduğumuz sistematik <strong>ve</strong> ekolojik çalışmalardan elde edilen bulgular kullanıldı. Bunun<br />
dışında bu alandan yapılan bilimsel yayınlara da başvuruldu <strong>ve</strong> bu yayınlar liste olarak<br />
<strong>raporu</strong>n Kaynaklar kısmında <strong>ve</strong>rildi.<br />
Balıklar: Tatlı su balıklarına ait <strong>ve</strong>riler, doğrudan gözlem, yerel halkla yapılan çalışmalar <strong>ve</strong><br />
mevcut literatürden oluşturuldu.<br />
İkiyaşamlılar; Semenderler, Karakurbağaları <strong>ve</strong> Sukurbağaları bu sınıfa girer. Tamamı<br />
poikiloterm olan bu sınıfın üyeleri kış uykusuna yattıkları için çalışma periyodu olan Ekim<br />
ayında arazide aktif olarak görülemez. Bu sınıf içinde nokturnal <strong>ve</strong> diurnal türler bulunur.<br />
9
Genel olarak bu türler seçilen örneklik alanlardaki sulak <strong>ve</strong> karasal alanlar gece <strong>ve</strong> gündüz<br />
gezilerek kepçe <strong>ve</strong> elle toplanarak örnekleme yapılır.<br />
Sürüngenler: Sürüngen sınıfının üyeleri poikiloterm hayvanlar olup Türkiye’nin içinde<br />
bulunduğu coğrafyada tamamı zorunlu kış uykusuna girerler. O nedenle Ekim ayı içinde<br />
yapılan arazi çalışmaları sürüngen faunasını tam olarak yansıtmaz, bununla birlikte çalışma<br />
alanında az sayıda aktif türe rastlanmış <strong>ve</strong> fauna listesinin oluşturulmasında kaynaklardan<br />
faydalanılmıştır. Genel olarak sürüngen faunasının saptanmasına yönelik çalışmalarda arazi<br />
gezilir, taş altları kontrol edilir, yakalamak için uzun saplı pensler kullanılır.<br />
Kuşlar: Türkiye kuşları yerli, yaz göçmeni <strong>ve</strong> kış göçmeni olarak gruplandırılabilir. Ekim<br />
ayında yaptığımız arazi çalışmalarında yerli kuşlara ila<strong>ve</strong>ten, yaz göçmeni <strong>ve</strong> kış göçmeni<br />
türlere de arazide rastlama imkânı olmuştur. Kuşlarla ilgili çalışmalarda teleskop, dürbün,<br />
video kamera <strong>ve</strong> örnekleme yapmak gerektiği durumlarda kuş ağı olarak bilinen mist-net<br />
kullanılmıştır. Kaydedilen örnekler göçmenlik durumuna göre listelenmiş, tanımlama<br />
güçlüğü olduğu durumlarda video kamera kayıtlarından yararlanılmıştır. Ayrıca literetür<br />
kayıtlarından da yararlanılmıştır.<br />
Memeli hayvanlar: Alandaki memeli hayvan türleri içinde homoterm <strong>ve</strong> heteroterm türler<br />
yer almaktadır. Böcekçil memeliler, Yarasalar <strong>ve</strong> bazı kemirgenler heteroterm özellik<br />
gösterirken diğerleri homotermdir. Buna göre memeli örneklerinin saptanması için değişik<br />
özellikli kapanlar, mist-net kullanılmış (yarasa türleri için), arazideki yuvalar, hayvan izleri<br />
<strong>ve</strong> dışkıları incelenmiştir.<br />
3. PROJE ALANININ FAUNİSTİK ÖZELLİKLERİ<br />
Çalışma güzergahında saptanan Omurgalı Hayvan türlerinin sınıflarına göre yüzdeleri Şekil<br />
3.1’de <strong>ve</strong>rilmiştir. Buradan görüleceği gibi alanda tür sayısı en fazla olan grup % 65’lik bir<br />
oranla kuşlar olup bunu % 14’lik bir yüzdeyle memeli hayvan türleri izlemektedir. Alanda<br />
yaşayan sürüngen türlerinin genel omurgalı hayvan faunası içindeki yüzdesi 11 <strong>ve</strong> balık<br />
türlerinin yüzdesi ise 8’dir. Alanda bulunan Amfibiler’in yüzdesi ise 2’dir <strong>ve</strong> sadece 6 türle<br />
temsil edilmektedir.<br />
10
14%<br />
65%<br />
8%<br />
2%<br />
11%<br />
Balıklar İki yaşamlılar Sürüngenler Kuşlar Memeliler<br />
Şekil 3.1. Bölgede saptanan fauna elemanlarının tür sayısı bakımından birbirlerine oranları<br />
3.1. Balıklar<br />
Çalışılan güzergâhta balık faunası için en önemli sucul ekosistem Çoruh nehri <strong>ve</strong> bunun<br />
kollarıdır. Bölgede bulunan çok sayıdaki derelerden hattın üzerinden geçtiği bir noktanın<br />
koordinatı <strong>ve</strong> görünümü Şekil 3.1.1’de <strong>ve</strong>rilmiştir. Enerji nakil hattının balık faunasına<br />
doğrudan zarar <strong>ve</strong>rmesi öngörülmemektedir. Hat boyunca yer alan sulak alanlarda saptanan<br />
32 balık türü Anguilliformes, Salmoniformes <strong>ve</strong> Cypriniformes olmak üzere toplam 3 takım<br />
içinde yer almaktadır. Bu takımlar arasında Cypriniformes 2 familyası <strong>ve</strong> sahip olduğu 30<br />
tür ile en geniş takımdır. Burada <strong>ve</strong>rilen balık türleri tatlı sularda yaşayan türlerdir. Bölgede<br />
kaydedilen bu balık türleri Tablo 3.1.1’de koruma statüleri ile birlikte <strong>ve</strong>rilmiştir. Buna göre<br />
yalnızca Anguilla anguilla Yılan balığı CR tehlike kategorisiyle değerlendirilmektedir.<br />
Ayrıca bölgede dünyada sadece Çoruh <strong>ve</strong> Aras havzasında bulunan 2 endemik balık türü<br />
yaşamaktadır (Acanthalburnus microlepis <strong>ve</strong> Alburnus filippii).<br />
11
Şekil 3.1.1 Hattın Çoruh nehrini geçtiği noktalarda yapılan biyotop incelemesi; solda;<br />
inceleme noktasının koordinatı <strong>ve</strong> yüksekliği, sağda: hattın nehri geçiş yaptığı alanın<br />
yakınlarında arazinin genel yapısı. Bu tip akarsu ekosistemi bölgede yaygın olup hat iki kez<br />
ırmak üzerinden geçmektedir<br />
Tablo 3.1.1 Borçka – Gürcistan sınır TEİAŞ enerji nakil hattına yakın dere <strong>ve</strong> göletlerde<br />
saptanan Balık türleri <strong>ve</strong> koruma statüleri<br />
Takım / Familya Tür <strong>ve</strong> Türkçe adı Habitatı<br />
Anguilliformes/<br />
Anguillidae<br />
Salmoniformes/<br />
Salmonidae<br />
Cypriniformes/<br />
Cobitidae<br />
Cypriniformes/<br />
Cyprinidae<br />
Koruma<br />
Statüsü<br />
Bern IUCN<br />
Anguilla anguilla<br />
Göçmen; denizden - CR<br />
Yılan balığı<br />
ırmaklara giriş yapar<br />
Salmo trutta macrostigma<br />
Dağalası<br />
Salmo trutta caspius<br />
Alabalık<br />
Irmak <strong>ve</strong> derelerde - LC<br />
Sabanejewia aurta<br />
Taş ısıran<br />
Irmak <strong>ve</strong> derelerde - LC<br />
Orthirias angorae<br />
Çöpçü b.<br />
Irmak <strong>ve</strong> derelerde - -<br />
Orthirias panthera Irmak <strong>ve</strong> derelerde - -<br />
Orthirias tigris Irmak <strong>ve</strong> derelerde - -<br />
Barbus plebejus<br />
Bıyıklı b.<br />
Irmak <strong>ve</strong> derelerde - LC<br />
Barbus musra<br />
Murza balığı<br />
Irmak <strong>ve</strong> derelerde - LC<br />
Barbus capito<br />
Irmak <strong>ve</strong> derelerde Ek- III LC<br />
Capoeta capoeta<br />
Siraz b.<br />
Irmak <strong>ve</strong> derelerde - -<br />
Capoeta tinca<br />
Karabalık<br />
Irmak <strong>ve</strong> derelerde - -<br />
Tinca tinca Irmak <strong>ve</strong> derelerde Ek- III -<br />
12
Takım / Familya Tür <strong>ve</strong> Türkçe adı Habitatı<br />
* Endemik<br />
Kadife balığı<br />
Cyprinus carpio<br />
Sazan<br />
Gobio gobio<br />
Dere kaya b.<br />
Koruma<br />
Statüsü<br />
Bern IUCN<br />
Irmak <strong>ve</strong> göletlerde - -<br />
Irmak <strong>ve</strong> derelerde - -<br />
Gobio persa Irmak <strong>ve</strong> derelerde - -<br />
Leucalburnus satunini Irmak <strong>ve</strong> derelerde - -<br />
Leucaspius delineatus Irmak <strong>ve</strong> derelerde Ek- III LC<br />
Leuciscus cephalus<br />
Tatlısu kefali<br />
Irmak <strong>ve</strong> derelerde - -<br />
Leuciscus borysthenicus<br />
Tatlısu kefali<br />
Irmak <strong>ve</strong> derelerde - LC<br />
Rhodeus sericeus<br />
Acı balık<br />
Irmak <strong>ve</strong> derelerde Ek- III LC<br />
Rutilus rutilus<br />
Kızılgöz<br />
Irmak <strong>ve</strong> derelerde - LC<br />
Rutilus frisii<br />
Levkit<br />
Irmak <strong>ve</strong> derelerde Ek- III LC<br />
Scardinius erythtrophthlmus<br />
Kızılkanat<br />
Irmak <strong>ve</strong> derelerde - -<br />
Tinca tinca<br />
Kadife<br />
Irmak <strong>ve</strong> göletlerde - -<br />
Acanthalburnus microlepis * Kura <strong>ve</strong> Aras ırmağı - -<br />
Alburnoides bipunctatus<br />
Noktalı inci balığı<br />
Irmak <strong>ve</strong> derelerde Ek- III LC<br />
Alburnus charusini<br />
İnci balığı<br />
Irmak <strong>ve</strong> derelerde - EN<br />
Alburnus filippii*<br />
İnci balığı<br />
Kura <strong>ve</strong> Aras ırmağı - LC<br />
Aspius aspius<br />
Kocaağız<br />
Irmak <strong>ve</strong> derelerde Ek- III LC<br />
Chalcalburnus chalcoides<br />
Tatlısu kolyozu<br />
Irmak <strong>ve</strong> derelerde Ek- III -<br />
Chondrostoma cyri<br />
Karaburun balığı<br />
Kura <strong>ve</strong> Aras ırmağı - -<br />
Chondrostoma colchicum Çoruh ırmağı - -<br />
13
3.2. İki yaşamlılar<br />
Çalışma alanında saptanan iki yaşamlılar Caudata <strong>ve</strong> Anura takımları içinde yer almaktadır.<br />
Caudata takımı kuyruklu iki yaşamlıları (semenderler) kapsayan takımdır. Çalışma<br />
alanındaki akuatik ekosistemlerde Salamadridae familyasından 2 tür kaydedilmiştir. Anura<br />
takımı kuyruklu iki yaşamlıları (kurbağalar) kapsar, hat boyuncaki akarsu <strong>ve</strong> göllerde Kara<br />
kurbağalarını içine alan Bufonidae <strong>ve</strong> Su kurbağalarını içine alan Ranidae familyalarına<br />
dâhil 4 kurbağa türü kaydedilmiştir. Bu kurbağalardan Pelodytes caucasicus Kafkas<br />
kurbağası Kuzeydoğu Anadolu’ya özel bir kara kurbağasıdır, IUCN’e göre NT<br />
kategorisinde yer almaktadır (Şekil 3.2.1). Hat boyunca saptanan toplam 6 iki yaşamlı türü<br />
koruma statüleriyle birlikte Tablo 3.2.1’de <strong>ve</strong>rilmiştir. Buna göre bölgede tehlike altında<br />
olan iki yaşamlı türü bulunmamaktadır.<br />
Şekil.3.2.1 Hattın geçtiği güzergâhın yüksek kesimlerindeki sularda yaşayan Kafkas<br />
kurbağası<br />
Tablo 3.2.1 Borçka – Gürcistan sınırı TEİAŞ enerji nakil hattındaki dere <strong>ve</strong> göletlerde<br />
saptanan İkiyaşamlı (Semender <strong>ve</strong> Kurbağa) türleri <strong>ve</strong> koruma statüleri<br />
Takım / Familya Tür <strong>ve</strong> Türkçe adı Habitatı<br />
Caudata/<br />
Salamandridae<br />
Anura/<br />
Bufonidae<br />
Triturus vulgaris<br />
(Lissotriton vulgaris)<br />
Küçük su semenderi<br />
Triturus vittatus<br />
(Ommatotriton vittatus)<br />
Taraklı semender<br />
Bufo bufo<br />
Siğilli Kurbağa<br />
Derelerin durgun akan<br />
göllenmiş sazlıklı kısımları<br />
Derelerin durgun akan<br />
göllenmiş sazlıklı kısımları<br />
Koruma Statüsü<br />
Bern IUCN<br />
Ek- III LC<br />
Ek- III LC<br />
Dere kenarı yoğunluklu<br />
olmak üzere nemli topraklar<br />
Ek- III LC<br />
Bufo viridis Dere kenarı yoğunluklu Ek- II LC<br />
14
Takım / Familya Tür <strong>ve</strong> Türkçe adı Habitatı<br />
Anura/<br />
Ranidae<br />
(Pseudepidalea viridis)<br />
Gece Kurbağası<br />
Pelodytes caucasicus<br />
Kafkas Kurbağası<br />
Rana ridibunda<br />
(Pelophylax ridibundus)<br />
Su Kurbağası<br />
olmak üzere nemli topraklar<br />
Koruma Statüsü<br />
Bern IUCN<br />
Yüksek kesimlerde Ek- II NT<br />
Derelerde <strong>ve</strong> gölet<br />
kenarlarında<br />
Ek- III LC<br />
3.3. Sürüngenler<br />
Çalışma alanında saptanan sürüngen türleri Testudines <strong>ve</strong> Squamata olmak üzere 2 takıma<br />
ait olan türlerdir. Bu takımlardan Testudines kaplumbağa türlerini içerir; bölgede 1<br />
kaplumbağa türü saptanmıştır. Squamata ise kertenkele <strong>ve</strong> yılan türlerini kapsamaktadır. Bu<br />
takım içindeki dört familya içinde toplam 18 kertenkele türü, diğer dört familya içinde de 21<br />
yılan türü saptanmıştır. Bu türler içerisinde son beş tür olan Viperidae familyasına dahil olan<br />
yılan türleri zehirli yılanlar olup diğer türler zehirsizdir. Kaydedilen sürüngen türlerinden<br />
bazılarına ait fotograflar Şekil 3.3.1’de <strong>ve</strong>rilmiştir. Bölgede saptanan toplam 40 sürüngen<br />
türü koruma statüleri ile birlikte Tablo 3.3.1’de <strong>ve</strong>rilmiştir. Buna göre biri kertenkele biri<br />
yılan olmak üzere 2 türün EN, biri kertenkele ikisi yılan omak üzere 3 türün NT <strong>ve</strong> yine biri<br />
kertenkele biri yılan 2 türün CR tehlike kategorisinde olduğu görülmektedir.<br />
Şekil 3.3.1 Bölgede yaşayan sürüngen türlerinden Çizgili su kaplumbağası (solda) <strong>ve</strong><br />
Kafkas keleri (sağda)<br />
15
Tablo 3.3.1 Borçka – Gürcistan sınırı TEİAŞ enerji nakil hattındaki dere <strong>ve</strong> göletlerde<br />
saptanan Sürüngen türleri <strong>ve</strong> koruma statüleri<br />
Takım / Familya Tür <strong>ve</strong> Türkçe adı Habitatı<br />
Testudines/<br />
Bataguridae<br />
Squamata/<br />
Gekkonidae<br />
Squamata/<br />
Agamidae<br />
Squamata/<br />
Scincidae<br />
Squamata/<br />
Lacertidae<br />
Squamata/<br />
Anguidae<br />
Squamata/<br />
Typhlopidae<br />
Squamata/<br />
Boinae<br />
Koruma Statüsü<br />
Bern IUCN<br />
Mauremys caspica<br />
Güzergâh üzerindeki Ek- II -<br />
Çizgili su kaplumbağası derelerde<br />
Cyrtopodion kotschyi Kayalık alanlarda <strong>ve</strong> Ek- II LC<br />
İnce parmaklı keler bina duvarlarında<br />
Laudakia caucasica<br />
Kafkas keleri<br />
Kayalık alanlarda - -<br />
Trapelus ruderatus<br />
Bozkır keleri<br />
Step alanlarda - -<br />
Ablepharus kitaibelii Orman içi açıklıklarda Ek- II LC<br />
İnce kertenkele<br />
<strong>ve</strong> nemli yerlerde<br />
Ablepharus chernovi Orman içi açıklıklarda<br />
<strong>ve</strong> nemli yerlerde<br />
- LC<br />
Ablepharus bivittatus Daha çok yüksek<br />
steplerde<br />
- LC<br />
Lacerta trilineata<br />
Orman içi otluk <strong>ve</strong> Ek- II LC<br />
İri yeşilkertenkele<br />
çalılık yerlerde<br />
Lacerta strigata<br />
Orman içi otluk <strong>ve</strong> - LC<br />
Çizgili kertenkele<br />
çalılık yerlerde<br />
Lacerta parva<br />
Az <strong>ve</strong>jetasyonlu Ek- II LC<br />
Cüce kertenkele<br />
alanlar<br />
Darevskia raddei<br />
Radde kertenkelesi<br />
Yüksek steplerde - LC<br />
Darevskia rudis<br />
Orman içi otluk <strong>ve</strong> Ek- III LC<br />
Trabzon kertenkelesi çalılık yerlerdeki<br />
taşlarda<br />
Darevskia armeniaca Orman <strong>ve</strong> çalılık - LC<br />
Hemşin kertenkelesi alanlarda<br />
Darevskia uzzelli<br />
Step alanlar - EN<br />
Uzel kertenkelesi<br />
B1ab(iii)<br />
Darevskia unisexualis<br />
Ağrı kertenkelesi<br />
Step alanlar - NT<br />
Eremias strauchi<br />
Step kertenkelesi<br />
Step alanlar - LC<br />
Eremias pleskei Step alanlar - CR A2c<br />
Anguis fragilis<br />
Orman içinde kaya Ek- III -<br />
Yılanımsı kertenkele altlarında<br />
Ophisaurus apodus<br />
Oluklu kerkenkele<br />
Çalılık alanlarda Ek- II -<br />
Typhlops <strong>ve</strong>rmicularis Orman içinde toprak Ek- III -<br />
Kör yılan<br />
altında<br />
Eryx jaculus<br />
Mahmuzlu yılan<br />
Kurak alanlar <strong>ve</strong> step - -<br />
16
Takım / Familya Tür <strong>ve</strong> Türkçe adı Habitatı<br />
Squamata/<br />
Colubridae<br />
Squamata/<br />
Viperidae<br />
Dolichophis (Coluber)<br />
caspius<br />
Hazer yılanı<br />
Coluber ra<strong>ve</strong>rgieri<br />
Kocabaş Yılan<br />
Dolichophis schmidti<br />
Kırmızı Yılan<br />
Eirenis modestus<br />
Uysal Yılan<br />
Eirenis punctatolineatus<br />
Van Yılanı<br />
Eirenis collaris<br />
Yakalı Yılan<br />
Eirenis decemlineata<br />
Çizgili Yılan<br />
Elaphe quartorlineata<br />
Sarı Yılan<br />
Elaphe situla<br />
Ev Yılanı<br />
Elaphe longissima<br />
Eskülap yılanı<br />
Zamenis hohenackeri<br />
Kafkas Yılanı<br />
Coronella austriaca<br />
Güney Yılanı<br />
Natrix natrix<br />
Yarısucul yılan<br />
Natrix tesellata<br />
Su yılanı<br />
Vipera ammodytes<br />
Boynuzlu engerek<br />
Vipera xanthina<br />
(Montivipera raddei)<br />
Şeritli engerek<br />
Vipera kaznakovi<br />
Siyah engerek<br />
Vipera lebetina<br />
(Marcovipera lebetina)<br />
Koca engerek<br />
Vipera wagneri<br />
Wagner engereği<br />
Orman içinde toprak<br />
altında<br />
Koruma Statüsü<br />
Bern IUCN<br />
Ek- III -<br />
Taşlık çalılık alanlar - -<br />
Taşlık çalılık alanlar - LC<br />
Taşlık alanlar Ek- III LC<br />
Taşlık alanlar - LC<br />
Taşlık alanlar - LC<br />
Taşlık alanlar - LC<br />
Yüksek kesimlerde Ek- II NT<br />
Orman içinde toprak<br />
altında<br />
Suya yakın<br />
çayırlıklarda<br />
Sularda <strong>ve</strong> su<br />
kenarlarında<br />
Orman içinde toprak<br />
altında<br />
Orman içinde toprak<br />
altında<br />
Ek- II LC<br />
Ek- II LC<br />
- LC<br />
Ek- III -<br />
Ek- III LC<br />
Ek- II -<br />
Ek- II LC<br />
Ek- II NT<br />
Orman içi kayalıklar Ek- II EN<br />
B2ab(ii,iii,v)<br />
Orman içi kayalıklar Ek- II -<br />
Orman içi kayalıklar Ek- II CR<br />
A2d+4cd<br />
17
3.4. Kuşlar<br />
Çalışma alanında saptanan kuş türleri Podicipediformes (Batağanlar; 1), Pelecaniformes<br />
(Pelikanlar;1), Ciconiiformes (Leyleksiler; 7), Anseriformes (Ördek <strong>ve</strong> Kazlar; 12),<br />
Falconiformes (Gündüz Yırtıcıları; 32), Galliformes (Tavuksular; 4), Gruiformes (Yel<strong>ve</strong>ler,<br />
Turnalar, Bataklık Kuşları; 10), Charadriiformes (Yağmur Kuşları; 39), Columbiiformes<br />
(Gü<strong>ve</strong>rcinler; 4), Cuculiformes (Guguk Kuşları; 1), Strigiformes (Baykuşlar; 4),<br />
Caprimulgiformes (Çobanaldatanlar; 1), Apodiformes (Ebabiller; 2), Coraciiformes<br />
(Gökkuzgunları; 4), Piciformes (Ağaçkakanlar; 8) <strong>ve</strong> Passeriformes (Ötücü Kuşlar; 116)<br />
olmak üzere on altı takıma dâhildir (Şekil 3.4.1, Şekil 3.4.2). Bölgede toplam 246 kuş türü<br />
saptanmış olup, Passeriformes, Charadriiformes <strong>ve</strong> Falconiformes takımları bölgede<br />
saptanan en fazla sayıda kuş türünü içermektedir. Bölgede bulunan su kuşları<br />
Podicipediformes, Pelecaniformes, Ciconiiformes, Anseriformes, Gruiformes <strong>ve</strong><br />
Charadriiformes takımları içerisinde yer almaktadır. Bu takımlar içerisinde yer alan toplam<br />
6 tür bölgede yerli olarak bulunmaktadır. Bu sucul türler bölgede bulunan dere kenarları,<br />
göl, göletler vb sulak yerlerde yaşamlarını sürdürmektedir (Şekil 3.4.3 <strong>ve</strong> Şekil 3.4.4).<br />
Falconiformes takımı içerisinde yer alan yırtıcı kuş türlerinin çoğu göçleri sırasında bölgeyi<br />
kullanmakta, bir o kadarı da bölgede yerli olarak bulunmaktadır. Geriye kalan türlerin büyük<br />
bir kısmı ormanlık <strong>ve</strong> çalılık içeren alanlara uyum sağlamış olan türlerdir. Bölge çok sayıda<br />
yerli <strong>ve</strong> üreyen kuşları barındırmasının yanında, çalışma alanının büyük göç yolu üzerinde<br />
bulunmasından ötürü civarda çok sayıda kuş türü, bunların göçleri sırasında gözlenmektedir.<br />
Şekil 3.4.5’te bölgede yerli olarak bulunan Huş tavuğunun habitatı ile çalışılan alanın<br />
koordinatı <strong>ve</strong>rilmiştir. Şekil 3.4.6’te ise bölgedeki ekosisteme uyum sağlamış türlerden<br />
bazıları gösterilmiştir. En fazla göçmen tür içeren takımlar Passeriformes, Charadriiformes<br />
<strong>ve</strong> Falconiformes’tir. Alanda saptanan kuş türleri, göçmenlik durumları <strong>ve</strong> koruma statüleri<br />
Tablo 3.4.1’de <strong>ve</strong>rilmiştir. Buna göre 3 türün EN, 11 türün NT <strong>ve</strong> 4 türün ise VU tehlike<br />
kategorisine sahip olduğu görülmektedir.<br />
18
140<br />
120<br />
100<br />
80<br />
60<br />
40<br />
20<br />
0<br />
Podicipediformes<br />
Pelecaniformes<br />
Ciconiiformes<br />
Anseriformes<br />
Falconiformes<br />
Galliformes<br />
Gruiformes<br />
Charadriiformes<br />
Columbiformes<br />
Cuculiformes<br />
Strigiformes<br />
Caprimulgiformes<br />
Apodiformes<br />
Coraciiformes<br />
Piciformes<br />
Passeriformes<br />
Şekil 3.4.1. Bölgede yayılış gösteren kuş türü sayısının takımlarına göre dağılımı<br />
36%<br />
4%<br />
26%<br />
34%<br />
Yerli Yazın üreme Yaz göçmeni Kış göçmeni<br />
Şekil 3.4.2. Bölgede yayılış gösteren kuş türlerinin göçmenlik durumlarına göre oranları<br />
Şekil 3.4.3 Posof’un kuzeyinde Eminbey köyü civarının hattın yakınlarındaki sazlık<br />
bataklıklar <strong>ve</strong> gözlem noktası koordinatı<br />
19
Şekil 3.4.4 Eminbey köyü civarındaki bataklık alan <strong>ve</strong> kuş sürüleri (solda), hattın geçmesi<br />
planlanan güzergâh (1. ok) <strong>ve</strong> yanındaki bataklık alan (2. ok)<br />
Şekil 3.4.5 Huş tavuğu (erkek birey) (solda) <strong>ve</strong> habitatı olan Posof’un kuzeyinde hattın<br />
geçirilmesi planlanan alandaki karışık Huş ormanı <strong>ve</strong> çalışılan bu biyotopun koordinatı<br />
Şekil 3.4.3 Bölgede üreyen yırtıcı kuş türlerinden Küçük akbaba<br />
20
Tablo 3.4.1 Borçka - Posof (Artvin) TEİAŞ enerji nakil hattındaki alanda saptanan kuş<br />
türleri <strong>ve</strong> koruma statüleri<br />
N<br />
o<br />
Bilimsel Adı<br />
Takım/Familya<br />
Tür<br />
Türkçe Adı<br />
Koruma Satüsü<br />
Bern IUCN<br />
Göçmenlik<br />
Durumu<br />
1<br />
Podicipediformes/Podicipedidae<br />
Tachybaptus ruficollis<br />
Pelecaniformes/Pelecanidae<br />
Küçük batağan III LC Yerli<br />
2 Pelecanus onocrotalus<br />
Ciconiiformes/Ardeidae<br />
Ak Pelikan III LC Yaz göçmeni<br />
3 Ixobrychus minutus Küçük balaban II LC Yazın üreme<br />
4 Nycticorax nycticorax Gece balıkçılı II LC Yazın üreme<br />
5 Ardeola ralloides Alaca balıkçıl II LC Yaz göçmeni<br />
6 Ardea cinerea Gri balıkçıl III LC Yerli<br />
7 Ardea purpurea<br />
Ciconiiformes/Ciconiidae<br />
Erguvani<br />
balıkçıl<br />
II LC Yaz göçmeni<br />
8 Ciconia ciconia Leylek II LC Yazın üreme<br />
9 Ciconia nigra<br />
Anseriformes/Anatidae<br />
Kara leylek II LC Yazın üreme<br />
10 Anser anser Boz kaz III LC Kış göçmeni<br />
11 Anas platyrhynchos Yeşilbaş III LC Yazın üreme<br />
12 Anas strepera Boz ördek III LC Yaz göçmeni<br />
13 Anas acuta Kılkuyruk III LC Yaz göçmeni<br />
14 Anas clypeata Kaşıkgaga III LC Yaz göçmeni<br />
15 Anas penelope Fiyu III LC Yaz göçmeni<br />
16 Anas crecca Çamurcun III LC Yaz göçmeni<br />
17 Anas querquedula Çıkrıkçın III LC Yaz göçmeni<br />
18 Aythya nyroca Pasbaş patka III LC Yerli<br />
19 Aythya fuligula Tepeli patka III LC Yaz göçmeni<br />
20 Melanitta fusca Kadife ördek III LC Yerli<br />
21 Oxyura leucocephala<br />
Falconiformes/Accipitridae<br />
Dikkuyruk II EN A2bcde Yaz göçmeni<br />
22 Aegypius monachus Kara akbaba II NT Yerli<br />
23 Gyps fulvus Kızıl akbaba II LC Yazın üreme<br />
24 Gypaetus barbatus Sakallı akbaba II LC<br />
EN<br />
Yerli<br />
25 Neophron percnopterus Küçük akbaba II A2abcd+3bcd+<br />
4abcd<br />
Yazın üreme<br />
26 Haliaeetus albicilla<br />
Akkuyruklu<br />
II LC Kış göçmeni<br />
kartal<br />
27 Pandion haliaetos Balık kartalı II LC Yaz göçmeni<br />
28 Aquila chrysaetos Kaya kartalı II LC Yerli<br />
29 Aquila heliaca Şah kartal II VU C2a(ii) Yerli<br />
30 Aquila clanga<br />
Büyük Orman<br />
Kartalı<br />
II VU C2a(ii) Yaz göçmeni<br />
21
N<br />
o<br />
Bilimsel Adı<br />
Takım/Familya<br />
Tür<br />
Türkçe Adı<br />
Koruma Satüsü<br />
Bern IUCN<br />
Göçmenlik<br />
Durumu<br />
31 Aquila pomarina<br />
Küçük Orman<br />
Kartalı<br />
II LC Yaz göçmeni<br />
32 Aquila nipalensis Bozkır Kartalı II LC Yaz göçmeni<br />
33 Circaetus gallicus Yılan Kartalı II LC Yazın üreme<br />
34 Hieraaetus pennatus Küçük Kartal II LC Yazın üreme<br />
35 Milvus milvus Kızıl Çaylak II NT Yaz göçmeni<br />
36 Milvus migrans Kara çaylak II LC Yaz göçmeni<br />
37 Circus aeruginosus Saz delicesi II LC Yaz göçmeni<br />
38 Circus cyaneus Gökçe delice II LC Kış göçmeni<br />
39 Circus pygargus Çayır Delicesi II LC Yaz göçmeni<br />
40 Circus macrourus Bozkır Delicesi II NT Yaz göçmeni<br />
41 Buteo rufinus Kızıl şahin II LC Yerli<br />
42 Buteo buteo Şahin II LC Yerli<br />
43 Pernis apivorus Arı Şahini II LC Yazın üreme<br />
44 Accipiter nisus Atmaca II LC Yerli<br />
45 Accipiter brevipes Yoz Atmaca II LC Yaz göçmeni<br />
46 Accipiter gentilis Çakırkuşu II LC Yerli<br />
47 Falco tinnunculus Kerkenez II LC Yerli<br />
48 Falco naumanni<br />
Küçük<br />
Kerkenez<br />
II VU<br />
A2bce+3bce<br />
Yazın üreme<br />
49 Falco <strong>ve</strong>spertinus Ala Doğan II NT Yaz göçmeni<br />
50 Falco subbuteo Delice doğan II LC Yazın üreme<br />
51 Falco peregrinus Gökdoğan II LC Yerli<br />
52 Falco columbarius Boz doğan II LC Kış göçmeni<br />
53 Falco cherrug<br />
Galliformes/Tetraonidae<br />
Ulu Doğan II<br />
EN<br />
A2bcd+3bcd<br />
Yaz göçmeni<br />
54 Tetrao mlokosiewiczi<br />
Galliformes/Phasianidae<br />
Huş Tavuğu III NT Yerli<br />
55 Tetraogallus caspius Urkeklik III LC Yerli<br />
56 Alectoris chukar Kınalı keklik III LC Yerli<br />
57 Coturnix coturnix<br />
Gruiformes/Rallidae<br />
Bıldırcın III LC Yazın üreme<br />
58 Crex crex<br />
Bıldırcınkılavuz<br />
u<br />
II NT Yazın üreme<br />
59 Rallus aquaticus Sukılavuzu III LC Yerli<br />
60 Porzana parva<br />
Bataklık<br />
Sutavuğu<br />
II LC Yaz göçmeni<br />
61 Porzana pusilla Küçük Sutavuğu II LC Yaz göçmeni<br />
62 Gallinula chloropus Saz Tavuğu III LC Yerli<br />
63 Fulica atra<br />
Gruiformes /Gruidae<br />
Sakarmeke III LC Yerli<br />
64 Grus grus Turna II LC Yaz göçmeni<br />
65 Grus virgo Telli turna II LC Yaz göçmeni<br />
22
N<br />
o<br />
Bilimsel Adı<br />
Takım/Familya<br />
Tür<br />
Türkçe Adı<br />
Koruma Satüsü<br />
Bern IUCN<br />
Göçmenlik<br />
Durumu<br />
66<br />
Gruiformes /Otididae<br />
Otis tarda Toy II VU A3c Yaz göçmeni<br />
67 Tetrax tetrax<br />
Charadriiformes/Haematopodi<br />
dae<br />
Mezgeldek II NT Yaz göçmeni<br />
68 Haematopus ostralegus<br />
Charadriiformes/Recurvirostri<br />
dae<br />
Poyraz kuşu III LC Yaz göçmeni<br />
69 Recurvirostra avosetta Kılıçgaga II LC Yaz göçmeni<br />
70 Himantopus himantopus<br />
Charadriiformes/Burhinidae<br />
Uzunbacak II LC Yaz göçmeni<br />
71 Burhinus oedicnemus<br />
Charadriiformes/Glareolidae<br />
Kocagöz II LC Yaz göçmeni<br />
72 Glareola pratincola<br />
Bataklık<br />
II LC Yaz göçmeni<br />
kırlangıcı<br />
73 Glareola nordmanni<br />
Charadriiformes/Charadriidae<br />
Kara Kanatlı<br />
Bataklıkkırlangı<br />
cı<br />
II NT Yaz göçmeni<br />
74 Charadrius alexandrinus Akça cılıbıt II LC Yaz göçmeni<br />
75 Charadrius dubius<br />
Halkalı Küçük<br />
Cılıbıt<br />
II LC Yazın üreme<br />
76 Pluvialis squatarola<br />
Gümüş<br />
III LC Yaz göçmeni<br />
Yağmurcun<br />
77 Charadrius morinellus Dağ Cılıbıtı II LC Yaz göçmeni<br />
78 Charadrius asiaticus Doğu Cılıbıtı III LC Yaz göçmeni<br />
79 Pluvialis apricaria<br />
Altın<br />
III LC Yaz göçmeni<br />
Yağmurcun<br />
80 Vanellus vanellus<br />
Charadriiformes/Scolopacidae<br />
Kızkuşu III LC Yaz göçmeni<br />
81 Clidris ferruginea Kızıl Kumkuşu II LC Yaz göçmeni<br />
82 Limicola falcinellus<br />
Sürmeli<br />
Kumkuşu<br />
II LC Yaz göçmeni<br />
83 Calidris temminckii<br />
Sarı Bacaklı<br />
Kumkuşu<br />
II LC Yaz göçmeni<br />
84 Calidris minuta<br />
Küçük<br />
Kumkuşu<br />
II LC Yaz göçmeni<br />
85 Tringa glareola<br />
Orman<br />
Düdükçünü<br />
II LC Yaz göçmeni<br />
86 Tringa ochropus Yeşil Düdükçün II LC Yaz göçmeni<br />
87 Actitis hypoleucos<br />
Dere<br />
III LC Yazın üreme<br />
Düdükçünü<br />
88 Xenus cinereus Sarıbacak III LC Yaz göçmeni<br />
89 Tringa totanus Kızılbacak III LC Yaz göçmeni<br />
23
N<br />
o<br />
Bilimsel Adı<br />
Takım/Familya<br />
Tür<br />
Türkçe Adı<br />
Koruma Satüsü<br />
Bern IUCN<br />
Göçmenlik<br />
Durumu<br />
90 Tringa erythropus Kara Kızılbacak III LC Yaz göçmeni<br />
91 Tringa nebularia Yeşilbacak III LC Yaz göçmeni<br />
92 Tringa stagnatilis<br />
Bataklık<br />
II LC Yaz göçmeni<br />
Düdükçünü<br />
93 Limosa limosa Çamurçulluğu III NT Yaz göçmeni<br />
94 Numenius arquata Kervançulluğu III LC Yaz göçmeni<br />
95 Numenius phaeopus<br />
Sürmeli<br />
Kervançulluğu<br />
III LC Yaz göçmeni<br />
96 Scolopax rusticola Çulluk III LC Kış göçmeni<br />
97 Gallinago media<br />
Büyük<br />
Suçulluğu<br />
II NT Yaz göçmeni<br />
98 Gallinago gallinago Suçulluğu III LC Yaz göçmeni<br />
99 Lymnocryptes minimus<br />
Küçük<br />
III LC Yaz göçmeni<br />
Suçulluğu<br />
100 Philomachus pugnax<br />
Charadriiformes/Laridae<br />
Döğüşkenkuş III LC Yaz göçmeni<br />
101 Larus ridibundus Karabaş Martı III LC Yaz göçmeni<br />
102 Larus genei<br />
İnce Gagalı<br />
II LC Yaz göçmeni<br />
Martı<br />
103 Larus cachinnans<br />
Charadriiformes/Sternidae<br />
Gümüş Martı III LC Yerli<br />
104 Sterna nilotica Gülen Sumru III LC Yaz göçmeni<br />
105 Chlidonias leucopterus<br />
Ak kanatlı<br />
II LC Yazın üreme<br />
Sumru<br />
106 Chlidonias hybrida<br />
Columbiiformes/Columbidae<br />
Bıyıklı Sumru III LC Yaz göçmeni<br />
107 Columba livia Kaya gü<strong>ve</strong>rcini III LC Yerli<br />
108 Columba oenas Gökçe Gü<strong>ve</strong>rcin III LC Yerli<br />
109 Columba palumbus Tahtalı III LC Yaz göçmeni<br />
110 Streptopelia turtur<br />
Cuculiformes/Cuculidae<br />
Ü<strong>ve</strong>yik III LC Yazın üreme<br />
111 Cuculus canorus<br />
Strigiformes/Strigidae<br />
Guguk III LC Yazın üreme<br />
112 Athene noctua Kukumav II LC Yerli<br />
113 Strix aluco Alaca Baykuş II LC Yerli<br />
114 Asio flammeus Kır Baykuşu II LC Yaz göçmeni<br />
115 Asio otus<br />
Caprimulgiformes/<br />
Caprimulgidae<br />
Kulaklı Orman<br />
Baykuşu<br />
II LC Yaz göçmeni<br />
116 Caprimulgus europaeus<br />
Apodiformes/Apodidae<br />
Çobanaldatan II LC Yazın üreme<br />
117 Apus apus Ebabil III LC Yazın üreme<br />
118 Apus melba Ak karınlı II LC Yaz göçmeni<br />
24
N<br />
o<br />
Bilimsel Adı<br />
Takım/Familya<br />
Tür<br />
Türkçe Adı<br />
Koruma Satüsü<br />
Bern IUCN<br />
Göçmenlik<br />
Durumu<br />
ebabil<br />
Coraciiformes/Upupidae<br />
119 Upupa epops<br />
Coraciiformes/Alcedinidae<br />
İbibik II LC Yazın üreme<br />
120 Alcedo atthis<br />
Coraciiformes/Meropidae<br />
Yalıçapkını II LC Kış göçmeni<br />
121 Merops apiaster<br />
Coraciiformes/Coraciidae<br />
Arıkuşu II LC Yaz göçmeni<br />
122 Coracias garrulus<br />
Piciformes/Picidae<br />
Gökkuzgun II NT Yaz göçmeni<br />
123 Jynx torquilla Boyunçeviren II LC Yaz göçmeni<br />
124 Dryocopus martius Kara Ağaçkakan II LC Yerli<br />
125 Picus viridis Yeşil ağaçkakan II LC Yerli<br />
126 Dendrocopos syriacus<br />
Alaca<br />
Ağaçkakan<br />
II LC Yerli<br />
127 Dendrocopos medius<br />
Ortanca<br />
ağaçkakan<br />
II LC Yerli<br />
128 Dendrocopos major<br />
Orman Alaca<br />
Ağaçkakanı<br />
II LC Yerli<br />
129 Dendrocopos leucotos<br />
Aksırtlı<br />
Ağaçkakan<br />
II LC Yerli<br />
130 Dendrocopos minor<br />
Passeriformes/Alaudidae<br />
Küçük<br />
ağaçkakan<br />
II LC Yerli<br />
131 Alauda ar<strong>ve</strong>nsis Tarlakuşu III LC Yazın üreme<br />
132 Galerida cristata Tepeli toygar III LC Yerli<br />
133 Lullula arborea Orman Toygarı III LC Yazın üreme<br />
134 Calandrella brachydactyla Bozkır toygarı II LC Yazın üreme<br />
135 Calandrella rufescens Çorak toygarı II LC Yaz göçmeni<br />
136 Melanocorypha calandra<br />
Boğmaklı<br />
toygar<br />
II LC Yaz göçmeni<br />
137 Eremophila alpestris<br />
Passeriformes/Hirundinidae<br />
Kulaklı Toygar II LC Yerli<br />
138 Hirundo rustica Kır kırlangıcı II LC Yazın üreme<br />
139 Riparia riparia Kum kırlangıcı II LC Yazın üreme<br />
140 Delichon urbicum Ev Kırlangıcı II LC Yazın üreme<br />
141 Ptyonoprogne rupestris<br />
Passeriformes/Motacillidae<br />
Kaya Kırlangıcı II LC Yerli<br />
142 Anthus campestris Kır İncirkuşu II LC Yazın üreme<br />
143 Anthus spinoletta Dağ İncirkuşu II LC Yerli<br />
144 Anthus pratensis Çayır İncirkuşu II LC Yaz göçmeni<br />
145 Anthus trivialis Ağaç İncirkuşu II LC Yerli<br />
146 Anthus cervinus<br />
Kızıl Gerdanlı<br />
İncirkuşu<br />
II LC Yaz göçmeni<br />
25
N<br />
o<br />
Bilimsel Adı<br />
Takım/Familya<br />
Tür<br />
Türkçe Adı<br />
Koruma Satüsü<br />
Bern IUCN<br />
Göçmenlik<br />
Durumu<br />
147 Motacilla flava<br />
Sarı<br />
kuyruksallayan<br />
II LC Yazın üreme<br />
148 Motacilla alba<br />
Ak<br />
kuyruksallayan<br />
II LC Yerli<br />
149 Motacilla cinerea<br />
Passeriformes/Cinclidae<br />
Dağ<br />
Kuyruksallayanı<br />
II LC Yazın üreme<br />
150 Cinclus cinclus<br />
Passeriformes/Troglodytidae<br />
Derekuşu II LC Yerli<br />
151 Troglodytes troglodytes<br />
Passeriformes/Prunellidae<br />
Çıtkuşu II LC Yerli<br />
152 Prunella modularis Dağ bülbülü II LC Yerli<br />
153 Prunella collaris<br />
Büyük<br />
Dağbülbülü<br />
II LC Yerli<br />
154 Prunella ocularis<br />
Passeriformes/Turdidae<br />
Sürmeli<br />
Dağbülbülü<br />
II LC Yerli<br />
155 Erithacus rubecula Kızılgerdan II LC Yerli<br />
156 Luscinia megarhynchos Bülbül II LC Yazın üreme<br />
157 Luscinia s<strong>ve</strong>cica Buğdaycıl II LC Yerli<br />
158 Irania gutturalis Taş Bülbülü II LC Yazın üreme<br />
159 Phoenicurus ochruros<br />
Kara<br />
kızılkuyruk<br />
II LC Yazın üreme<br />
160 Phoenicurus phoenicurus Kızılkuyruk II LC Yazın üreme<br />
161 Oenanthe oenanthe Kuyrukkakan II LC Yazın üreme<br />
162 Oenanthe isabellina<br />
Boz<br />
kuyrukkakan<br />
II LC Yazın üreme<br />
163 Oenanthe hispanica<br />
Kara Kulaklı<br />
Kuyrukkakan<br />
II LC Yazın üreme<br />
164 Oenanthe pleschanka<br />
Alaca<br />
Kuyrukkakan<br />
II LC Yaz göçmeni<br />
165 Oenanthe finschii<br />
Ak Sırtlı<br />
Kuyrukkakan<br />
II LC Yazın üreme<br />
166 Saxicola rubetra Çayır taşkuşu II LC Yazın üreme<br />
167 Saxicola torquata Taşkuşu II LC Yazın üreme<br />
168 Monticola solitarius Gökardıç II LC Yazın üreme<br />
169 Monticola saxatilis Taşkızılı II LC Yazın üreme<br />
170 Turdus philomelos Öter Ardıç III LC Yerli<br />
171 Turdus iliacus Kızıl Ardıç III LC Kış göçmeni<br />
172 Turdus viscivorus Ökse Ardıcı III LC Yerli<br />
173 Turdus merula Karatavuk III LC Yerli<br />
174 Turdus torquatus<br />
Passeriformes/Sylviidae<br />
Boğmaklı Ardıç II LC Yazın üreme<br />
175 Hippolais pallida Ak Mukallit II LC Yazın üreme<br />
26
N<br />
o<br />
Bilimsel Adı<br />
Takım/Familya<br />
Tür<br />
Türkçe Adı<br />
Koruma Satüsü<br />
Bern IUCN<br />
Göçmenlik<br />
Durumu<br />
176 Sylvia atricapilla<br />
Karabaşlı<br />
Ötleğen<br />
II LC Yazın üreme<br />
177 Sylvia hortensis<br />
Ak Gözlü<br />
Ötleğen<br />
II LC Yazın üreme<br />
178 Sylvia communis<br />
Ak Gerdanlı<br />
Ötleğen<br />
Küçük Ak<br />
II LC Yazın üreme<br />
179 Sylvia curruca<br />
Gerdanlı<br />
Ötleğen<br />
II LC Yazın üreme<br />
180 Acrocephalus schoenobaenus<br />
Kındıra<br />
Kamışçını<br />
II LC Yazın üreme<br />
181 Acrocephalus scirpaceus Saz Bülbülü II LC Yaz göçmeni<br />
182 Acrocephalus palustris Çalı Kamışçını II LC Yazın üreme<br />
183 Acrocephalus arundinaceus<br />
Büyük<br />
Kamışçın<br />
II LC Yaz göçmeni<br />
184 Locustella naevia<br />
Çekirge<br />
Kamışçını<br />
II LC Yaz göçmeni<br />
185 Locustella fluviatilis Ağaç Kamışçını II LC Yaz göçmeni<br />
186 Cettia cetti Kamış Bülbülü II LC Yazın üreme<br />
187 Phylloscopus trochilus Söğütbülbülü II LC Yaz göçmeni<br />
188 Phylloscopus sibilatrix<br />
Orman<br />
Söğütbülbülü<br />
II LC Yaz göçmeni<br />
189 Phylloscopus collybita Çıvgın II LC Yaz göçmeni<br />
190 Phylloscopus lorenzii Kafkas Çıvgını II LC Yazın üreme<br />
Phylloscopus (trochiloides)<br />
191<br />
nitidus<br />
Parlak yeşil<br />
Söğütbülbülü<br />
II LC Yazın üreme<br />
192 Regulus regulus Çalıkuşu II LC Yerli<br />
193 Regulus ignicapilla<br />
Passeriformes/Muscicapidae<br />
Sürmeli<br />
Çalıkuşu<br />
II LC Yerli<br />
194 Muscicapa striata<br />
Benekli<br />
Sinekkapan<br />
II LC Yazın üreme<br />
195 Ficedula parva<br />
Küçük<br />
Sinekkapan<br />
II LC Yaz göçmeni<br />
196 Ficedula hypoleuca<br />
Kara<br />
Sinekkapan<br />
II LC Yaz göçmeni<br />
197 Ficedula albicollis<br />
Halkalı<br />
Sinekkapan<br />
II LC Yaz göçmeni<br />
198 Ficedula semitorquata<br />
Passeriformes/Aegithalidae<br />
Alaca<br />
Sinekkapan<br />
II LC Yazın üreme<br />
199 Aegithalos caudatus<br />
Passeriformes/Remizidae<br />
Uzun Kuyruklu<br />
Baştankara<br />
III LC Yerli<br />
200 Remiz pendulinus Çulhakuşu III LC Yaz göçmeni<br />
27
N<br />
o<br />
Bilimsel Adı<br />
Takım/Familya<br />
Tür<br />
Türkçe Adı<br />
Koruma Satüsü<br />
Bern IUCN<br />
Göçmenlik<br />
Durumu<br />
Passeriformes/Paridae<br />
201 Parus ater<br />
Çam<br />
Baştankarası<br />
II LC Yerli<br />
202 Parus caeruleus<br />
Mavi<br />
Baştankara<br />
II LC Yerli<br />
203 Parus major<br />
Büyük<br />
Baştankara<br />
II LC Yerli<br />
204 Parus palustris<br />
Kayın<br />
Baştankarası<br />
II LC Yerli<br />
205 Parus lugubris<br />
Passeriformes/Sittidae<br />
Ak Yanaklı<br />
Baştankara<br />
Anadolu<br />
II LC Yerli<br />
206 Sitta krueperi<br />
(Küçük)<br />
Sıvacıkuşu<br />
II LC Yerli<br />
207 Sitta europaea Sıvacıkuşu II LC Yerli<br />
208 Sitta neumayer<br />
Passeriformes/<br />
Tichodramadidae<br />
Kaya<br />
Sıvacıkuşu<br />
II LC Yerli<br />
209 Tichodroma muraria<br />
Passeriformes/Certhiidae<br />
Duvar<br />
Tırmaşıkkuşu<br />
III LC Yerli<br />
210 Certhia familiaris<br />
Passeriformes/Oriolidae<br />
Orman<br />
Tırmaşıkkuşu<br />
II LC Yerli<br />
211 Oriolus oriolus<br />
Passeriformes/Laniidae<br />
Sarıasma II LC Yazın üreme<br />
212 Lanius collurio<br />
Kızılsırtlı<br />
örümcekkuşu<br />
II LC Yazın üreme<br />
213 Lanius senator<br />
Kızıl Başlı<br />
Örümcekkuşu<br />
II LC Yaz göçmeni<br />
214 Lanius minor<br />
Passeriformes/Corvidae<br />
Karaalınlı<br />
örümcekkuşu<br />
II LC Yazın üreme<br />
215 Pica pica Saksağan - LC Yerli<br />
216 Garrulus glandarius Alakarga - LC Yerli<br />
217 Corvus monedula Küçük karga - LC Yerli<br />
218 Corvus frugilegus Ekin kargası - LC Yerli<br />
219 Corvus corone cornix Leş kargası - LC Yerli<br />
220 Corvus corax Kuzgun III LC Yerli<br />
221 Pyrrhocorax pyrrhocorax<br />
Kırmızı Gagalı<br />
Dağ Kargası<br />
II LC Yerli<br />
222 Pyrrhocorax graculus Sarı Gagalı Dağ II LC Yerli<br />
28
N<br />
o<br />
Bilimsel Adı<br />
Takım/Familya<br />
Tür<br />
Türkçe Adı<br />
Koruma Satüsü<br />
Bern IUCN<br />
Göçmenlik<br />
Durumu<br />
Kargası<br />
Passeriformes/Sturnidae<br />
223 Sturnus vulgaris Sığırcık - LC Yerli<br />
224 Sturnus roseus<br />
Passeriformes/Passeridae<br />
Alasığırcık II LC Yazın üreme<br />
225 Passer domesticus Serçe - LC Yerli<br />
226 Passer montanus Ağaç serçesi III LC Yerli<br />
227 Petronia petronia Kaya Serçesi III LC Yerli<br />
228 Montifringilla nivalis<br />
Passeriformes/Fringillidae<br />
Kar Serçesi III LC Yerli<br />
229 Fringilla coelebs İspinoz III LC Yerli<br />
230 Fringilla montifringilla Dağ İspinozu III LC Kış göçmeni<br />
231 Carduelis cannabina Ketenkuşu II LC Yerli<br />
232 Carduelis flavirostris<br />
Sarıgagalı<br />
Ketenkuşu<br />
II LC Yerli<br />
233 Carduelis carduelis Saka II LC Yerli<br />
234 Carduelis chloris Florya II LC Yerli<br />
235 Carduelis spinus Karabaşlı İskete II LC Kış göçmeni<br />
236 Serinus serinus Küçük İskete II LC Yazın üreme<br />
237 Serinus pusillus Kara İskete II LC Yerli<br />
238 Pyrrhula pyrrhula Şakrakkuşu III LC Yerli<br />
239 Coccothraustes coccothraustes Kocabaş II LC Kış göçmeni<br />
240 Carpodacus erythrinus Çütre II LC Yazın üreme<br />
241 Loxia curvirostra Çaprazgaga II LC Yerli<br />
242 Rhodopechys sanguinea<br />
Passeriformes/Emberizidae<br />
Alamecek III LC Yerli<br />
243 Emberiza hortulana Kirazkuşu III LC Yazın üreme<br />
244 Emberiza melanocephala Kara başlı çinte II LC Yazın üreme<br />
245 Miliaria calandra Tarla kirazkuşu III LC Yazın üreme<br />
246 Emberiza cia Kaya Kirazkuşu II LC Yazın üreme<br />
3.5. Memeli hayvanlar<br />
Çalışma alanında Eulipotyphla (Kirpiler <strong>ve</strong> Sivriburunlu fareler; 9), Chiroptera (Yarasalar;<br />
19), Lagomorpha (Tavşanlar; 1), Rodentia (Kemirgenler; 14), Carnivora (Yırtıcılar; 7) <strong>ve</strong><br />
Cetartiodactyla (Çift toynaklılar; 3) olmak üzere altı takıma ait memeli türleri saptanmıştır<br />
(Şekil 3.5.1 <strong>ve</strong> Şekil 3.5.2). Tür sayısı bakımından en zengin takım olan Chiroptera takımı<br />
yarasa türlerini içermektedir <strong>ve</strong> bölgede 19 türle temsil edilmektedir. Bunu izleyen Rodentia<br />
takımı ise kemirgen türlerini içermektedir <strong>ve</strong> alanda 14 türü saptanmıştır (Şekil 3.5.3).<br />
Alandaki toplam 53 memeli türü Tablo 3.5.1’de koruma statüleri ile birlikte <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
29
Buna göre toplam 5 memeli türü tehlike kategorisine sahiptir; 2 yarasa türü ile 1 kemirici<br />
türü NT <strong>ve</strong> 2 yarasa türü VU. Alanda yaptığımız çalışmalarda hattın yakınlarında <strong>ve</strong>ya<br />
hattan doğrudan etkilenecek önemi daha önceden bilinen <strong>ve</strong> yoğun populasyon barındıran<br />
önemli bir yarasa mağrasına rastlanmamıştır. Nakil hattı gerek inşaat gerekse işletme<br />
aşamasında burada bahsedilen memeli hayvan türlerinin beslenme, yuvalanma <strong>ve</strong> hareket<br />
alanını kısıtlayıcı uygulamalar içermemektedir.<br />
Şekil 3.5.1 SOME civarında inceleme yapılan biotop <strong>ve</strong> içinde mey<strong>ve</strong> çekirdekleri bulunan<br />
tipik bir karnivor memeli (Tilki) dışkısı<br />
Şekil 3.5.2 Artvin’den Güney istikametine doğru hattın geçtiği biyotop iğne yapraklı orman<br />
<strong>ve</strong>jetasyonundan Çimenli köyü civarında daha seyrek karışık meşe-çalı <strong>ve</strong>jetasyonuna doğru<br />
değişmektedir (solda), incelemeler sırasında araba çarpması sonucu ölmüş olan bir Çakal<br />
(Canis aureus) alanın biyolojik çeşitliliğini yansıtmaktadır (sağda)<br />
30
Şekil 3.5.3 12. SOME civarında incelenen biyotoptaki küçük derecikler <strong>ve</strong> bu alandaki<br />
fauna elemanlarına (Orman faresi) ait yuva girişi<br />
Tablo 3.5.1 Borçka – Gürcistan sınırı TEİAŞ enerji nakil hattındaki dere <strong>ve</strong> göletlerde<br />
saptanan Memeli hayvan türleri <strong>ve</strong> koruma statüleri<br />
Takım / Familya Tür <strong>ve</strong> Türkçe adı Habitatı<br />
Eulipotyphla/<br />
Erinaceidae<br />
Erinaceus concolor<br />
Kirpi<br />
Eulipotyphla/ Soricidae Sorex volnuchini<br />
Sivriburunlu fare<br />
Alandaki ormanlık<br />
alanlar <strong>ve</strong> dere kenarları<br />
başta olmak üzere her<br />
yerde<br />
Orman <strong>ve</strong> orman içi<br />
açıklıklarda, dere<br />
Koruma Statüsü<br />
Bern IUCN<br />
- LC<br />
Ek- III LC<br />
Sorex satunini<br />
kenarlarında<br />
Orman <strong>ve</strong> orman içi<br />
açıklıklarda, dere<br />
kenarlarında<br />
Sorex raddei Sulak yerlerde - LC<br />
Neomys teres<br />
Orman <strong>ve</strong> orman içi Ek- III LC<br />
Sivriburunlu su faresi açıklıklarda, dere<br />
kenarlarında<br />
Crocidura sua<strong>ve</strong>olens Orman <strong>ve</strong> orman içi Ek- II LC<br />
Sivriburunlu bahçe faresi açıklıklarda, dere<br />
kenarlarında<br />
Crocidura leucodon Orman <strong>ve</strong> orman içi Ek- III LC<br />
Sivriburunlu bahçe faresi açıklıklarda, dere<br />
kenarlarında<br />
Eulipotyphla/ Talpidae Talpa caucasicas Orman içi nemli <strong>ve</strong> - LC<br />
Kafkas Köstebeği<br />
Talpa levantis<br />
Akdeniz köstebeği<br />
toprak örtüsü uygun<br />
alanlarda<br />
Chiroptera/<br />
Rhinolophus<br />
Ormanlık alanlarda dere Ek- II LC<br />
Rhinolophidae<br />
ferrumequinum<br />
yataklarında uçar<br />
31
Takım / Familya Tür <strong>ve</strong> Türkçe adı Habitatı<br />
Chiroptera/<br />
Vespertilionidae<br />
Büyük nalburunlu yarasa etraftaki mağaralarda <strong>ve</strong><br />
terkedilmiş metruk<br />
Rhinolophus hipposideros<br />
Küçük nalburunlu yarasa<br />
Rhinolophus euryale<br />
Akdeniz nalburunlu<br />
yarasası<br />
Rhinolophus mehelyi<br />
Mehelyi’nin nalburunlu<br />
yarasası<br />
Rhinolophus blasii<br />
Blasius nalburunlu<br />
yarasası<br />
Myotis myotis<br />
Farekulaklı Büyük yarasa<br />
Myotis blythii<br />
Fare Kulaklı Küçük<br />
Yarasa<br />
Myotis emarginatus<br />
Kirpikli yarasa<br />
Myotis mystacinus<br />
Bıyıklı yarasa<br />
Myotis capaccinii<br />
Uzunayaklı yarasa<br />
Myotis daubentonii<br />
Su yarasası<br />
Nyctalus leisleri<br />
Ağaç yarasası<br />
Nyctalus noctula<br />
Akşamcı yarasa<br />
yerlerde yuvalanır<br />
Ormanlık alanlarda dere<br />
yataklarında uçar<br />
etraftaki mağaralarda <strong>ve</strong><br />
terkedilmiş metruk<br />
yerlerde yuvalanır<br />
Ormanlık alanlarda dere<br />
yataklarında uçar<br />
etraftaki mağaralara <strong>ve</strong><br />
kaya yarıklarına<br />
yuvalanır<br />
Ormanlık alanlarda dere<br />
yataklarında uçar<br />
etraftaki mağaralara <strong>ve</strong><br />
kaya yarıklarına<br />
yuvalanır<br />
Ormanlık alanlarda dere<br />
yataklarında uçar<br />
mağaralara yuvalanır<br />
Ormanlık alanlarda dere<br />
yataklarında uçar, yazın<br />
terk edilmiş metruk<br />
yerler kışın ise<br />
mağaralara yuvalanır<br />
Etraftaki mağaralarda<br />
<strong>ve</strong> terk edilmiş metruk<br />
yerlerde yuvalanır<br />
Yuvalanma alanı<br />
mağara <strong>ve</strong> metruk<br />
yerlerdir<br />
Yerleşke <strong>ve</strong> metruk<br />
yerlerde yuvalanır nemi<br />
daha çok se<strong>ve</strong>r<br />
Suya yakın mağara <strong>ve</strong><br />
metruk binalarda<br />
yuvalanır<br />
Suya yakın mağara <strong>ve</strong><br />
metruk binalarda<br />
yuvalanır<br />
Yuvalanmak için<br />
ağaçlara <strong>ve</strong> ahşap<br />
binaları tercih eder<br />
Yuvalanmak için<br />
ağaçlara <strong>ve</strong> ahşap<br />
Koruma Statüsü<br />
Bern IUCN<br />
Ek- II LC<br />
Ek- II NT<br />
Ek- II VU<br />
A4c<br />
Ek- II LC<br />
Ek- II LC<br />
Ek- II LC<br />
Ek- II LC<br />
Ek- II LC<br />
Ek- II VU<br />
A4bce<br />
Ek- II LC<br />
Ek- II LC<br />
Ek- II LC<br />
32
Takım / Familya Tür <strong>ve</strong> Türkçe adı Habitatı<br />
Eptesicus serotinus<br />
Geniş kanatlı yarasa<br />
Pipistrellus savii<br />
Savi’nin cüce yarasası<br />
Pipistrellus pipistrellus<br />
Cüce yarasa<br />
Pipistrellus mediterraneus<br />
Güney cüce yarasa<br />
Barbastella barbastellus<br />
Basık burunlu yarasa<br />
Miniopterus schreibersi<br />
Uzun kanatlı yarasa<br />
Lagomorpha/ Leporidae Lepus europaeus<br />
Yabani tavşan<br />
Rodentia/<br />
Sciurus anomalus<br />
Sciuridae<br />
Anadolu sincabı<br />
Sciurus vulgaris<br />
Avrupa sincabı<br />
Rodentia/<br />
Cricetidae<br />
Rodentia/<br />
Muridae<br />
Microtus subterraneus<br />
Yaygın orman tarla faresi<br />
Microtus<br />
rossiaemeridionalis<br />
(Microtus levis)<br />
Çayır tarla faresi<br />
Prometheomys<br />
schaposchnikowi<br />
Köstebeğimsi tarla faresi<br />
Rattus rattus<br />
Çatı sıçanı<br />
Rattus nor<strong>ve</strong>gicus<br />
Göçmen sıçan<br />
Apodemus mystacinus<br />
Orman kayalık faresi<br />
Apodemus flavicollis<br />
Sarı göğüslü Orman<br />
Faresi<br />
Apodemus uralensis<br />
Küçük orman faresi<br />
binaları tercih eder<br />
Yerleşkelerde ahşap<br />
binalar vb yerlere<br />
yuvalanır<br />
Kısmen kayalık<br />
alanlarda mağara <strong>ve</strong><br />
binalara yuvalanır<br />
Hat civarındaki evlerin<br />
çatı yarıkları içine<br />
yuvalanır<br />
Hat civarındaki evlerin<br />
çatı yarıkları içine<br />
yuvalanır<br />
Nadir bir tür olup, ağaç<br />
<strong>ve</strong> mağaralara yuvalanır<br />
Orman içi açıklar<br />
civarında mağara <strong>ve</strong><br />
binalara yuvalanır<br />
Orman içinde <strong>ve</strong>ya<br />
açıklıklarda bulunur<br />
Orman içinde <strong>ve</strong> mey<strong>ve</strong><br />
bahçelerinde bulunur<br />
Ormanlık alanlarda;<br />
bölgeye sonradan girmiş<br />
bir tür<br />
Orman içi bol otlu dere<br />
kenarlarında yayılır<br />
Orman içi <strong>ve</strong> arası bol<br />
otlu suya yakın<br />
çayırlıklarda bulunur<br />
Koruma Statüsü<br />
Bern IUCN<br />
Ek- II LC<br />
Ek- II LC<br />
Ek- III LC<br />
Ek- II LC<br />
Ek- II NT<br />
Ek- II NT<br />
Ek- III LC<br />
Ek- II LC<br />
- LC<br />
- LC<br />
Yüksek dağ stepleri - NT<br />
Yerleşkelerde <strong>ve</strong> dere<br />
yataklarında<br />
Kıyıya yakın<br />
yerleşkelerde<br />
Orman içinde <strong>ve</strong><br />
özellikle kayalık arazide<br />
Orman içinde yayılış<br />
yapar<br />
Orman içinde <strong>ve</strong> daha<br />
yüksek rakımlarda<br />
- LC<br />
- LC<br />
- LC<br />
- LC<br />
- LC<br />
33
Takım / Familya Tür <strong>ve</strong> Türkçe adı Habitatı<br />
Rodentia/<br />
Gliridae<br />
Carnivora/<br />
Mustelidae<br />
Carnivora/<br />
Canidae<br />
Carnivora/<br />
Ursidae<br />
Mus macedonicus<br />
Ev Faresi<br />
Dryomys nitedula<br />
Hasancık - Bahçe uyuru<br />
Glis glis<br />
Yediuyur<br />
Muscardinus a<strong>ve</strong>llanarius<br />
Fındık faresi<br />
Mustela nivalis<br />
Gelincik<br />
Martes foina<br />
Kaya sansarı<br />
Meles meles<br />
Porsuk<br />
Vulpes vulpes<br />
Tilki<br />
Canis aureus<br />
Çakal<br />
Canis lupus<br />
Kurt<br />
Ursus arctos<br />
Ayı<br />
Carnivora/ Felidae Lynx lynx<br />
Vaşak<br />
Cetartiodactyla/ Sus scrofa<br />
Suidae<br />
Domuz<br />
Cetartiodactyla/ Capreolus capreolus<br />
Cervidae<br />
Karaca<br />
Rupicapra rupicapra<br />
Çengel Boynuzlu dağ<br />
keçisi<br />
yayılış yapar<br />
Yerleşkeler <strong>ve</strong> çalılık<br />
nemli yerlerde bulunur<br />
Özellikle mey<strong>ve</strong><br />
bahçelerine <strong>ve</strong> orman<br />
içi mey<strong>ve</strong>lere yakın<br />
bulunur-Kış uykusuna<br />
yatar<br />
Orman içinde <strong>ve</strong><br />
fındıklıklara yakın<br />
bulunur-Kış uykusuna<br />
yatar<br />
Orman içinde <strong>ve</strong><br />
mey<strong>ve</strong>liklere,<br />
fındıklıklara yakın<br />
bulunur, fındık<br />
ağaçlarına yuva yapar<br />
<strong>ve</strong> kış uykuna yatar<br />
Orman içi kayalık <strong>ve</strong><br />
dere yataklarında <strong>ve</strong><br />
yerleşke civarında<br />
Orman içinde <strong>ve</strong><br />
yerleşke civarında<br />
Orman içinde <strong>ve</strong><br />
yerleşke civarında<br />
Orman içinde <strong>ve</strong><br />
yerleşke civarında<br />
Orman içinde <strong>ve</strong><br />
yerleşke civarında<br />
Orman içinde <strong>ve</strong><br />
yerleşke civarında<br />
Orman içinde <strong>ve</strong> hatta<br />
boyunca çok nadir,<br />
rastlantısal<br />
Orman içi <strong>ve</strong> özelikle<br />
tenha dere yatakları<br />
Orman içinde <strong>ve</strong> tenha<br />
yerlerde<br />
Çalışma hattının Borçka<br />
kesimlerinde rastlantısal<br />
olarak, çok nadir<br />
Koruma Statüsü<br />
Bern IUCN<br />
- LC<br />
Ek- III LC<br />
Ek- III LC<br />
Ek- III LC<br />
Ek- III LC<br />
Ek- III LC<br />
Ek- III LC<br />
- LC<br />
- LC<br />
Ek- II LC<br />
Ek- II LC<br />
Ek- III LC<br />
Ek- III LC<br />
Ek- III LC<br />
Ek- II LC<br />
34
4. ENERJİ NAKİL HATLARININ ÇEVRESEL ETKİLERİ<br />
4.1. Elektromanyetik Alanlar <strong>ve</strong> İnsan Sağlığı Üzerine <strong>Etki</strong>leri<br />
Enerji nakil hatlarının yaydıkları elektromanyetik radyasyonla çevre <strong>ve</strong> insan sağlığı üzerine<br />
olumsuz etkiler yaptığına dair çok sayıda çalışma vardır. 2 Tesla’nın (T) üzerinde<br />
elektromanyetik alana maruz kalan kişilerde baş dönmesi, bulantı, tat alma bozukluğu <strong>ve</strong><br />
gözde ışık parlamaları gibi etkiler ortaya çıkmaktadır. Akut etkiler ise 8T seviyelerinde<br />
görülmektedir. 380 kV’lik hatlarda bu şekilde yüksek değerlere ulaşmak <strong>ve</strong> akut etkileri<br />
görme olanağı yoktur. Daha çok dikkat edilmesi gereken süreç içerisinde ortaya çıkma<br />
olasılığı bulunan kronik etkilerdir. Bu etkilerin hangi biyolojik mekanizma ile özellikle<br />
çocukluk lösemisine yol açtığı tam olarak bilinmemektedir.<br />
Elektromanyetik alan (EMA) ölçümlerinde Tesla (T) <strong>ve</strong>ya Gaus (G) birimleri<br />
kullanılmaktadır;<br />
1T= 10 4 Gaus (G),<br />
1G= 10 3 miligaus (mG)<br />
1T= 10 3 miliTesla (mT)<br />
1T= 10 6 mikrotesla (µT)<br />
Uluslararası non-iyonize radyasyondan korunma komisyonun koyduğu sınırlara göre<br />
mesleği gereği EMA’ya maruz kalan kişilerin bir iş gününde üst değer 2T’yı geçmeyecek<br />
şekilde ortalama limit değeri 200 mT’yı aşmaması gerektiği belirtilmiştir. Genel halk sağlığı<br />
bakımından ise sürekli maruz kalınabilecek sınır değer 40 mT olarak <strong>ve</strong>rilmiştir. WHO’nun<br />
<strong>ve</strong>rdiği 24 saatlik sınır değer 1000 miligaus (100 mT) dır.<br />
Elektromanyetik radyasyon doğal olarak yerküre tarafından da üretilir. Yerkürenin kendi<br />
ürettiği elektromanyetik alan 0.035 - 0.07 mT arasında kalmaktadır <strong>ve</strong> bu alanları kullanarak<br />
bazı hayvanlar özellikle göç zamanlarında yön bulmaktadır.<br />
Umurkan (1997)’a göre 380 kV nakil hatlarında hattın sağından <strong>ve</strong> solundan 30 mt uzaklıkta<br />
EM alan değeri 2 miligaus’a (0,0002 mT) düşmektedir. Hattın 20 mt’lik koridoru içinde bu<br />
değerler 16 miligaus’a (0,0016 mT) kadar çıkmaktadır. Verilen bu değerler 40 mT’lık<br />
standart değerin çok altındadır.<br />
35
Enerji nakil hatlarına yakın olmayan evlerde kaydedilen elektromanyetik alan değeri 0.2<br />
µT’ya (0,0002 mT) kadar çıkmaktadır. Elektromanyetik alandan uzaklaştıkça etki azalmakta<br />
40 mt uzaklıkta maksimum değerin 20 katı azalmaktadır. Ayrıca nakil hatlarına 50 – 100 mt<br />
kadar mesafelerde EM etkisi doğal sınırlar içine girmektedir.<br />
Bununla birlikte çok düşük değerlerin bile önemi zararlı etkileri olduğuna dair çalışmalar<br />
bulunmaktadır. Ahlbom and Feychting (2003) de yaptığı çalışmada 0.4 µT üzerindeki<br />
elektromanyetik alanın çocuklardaki lösemide iki katına varan artışa neden olduğunu ortaya<br />
koymuştur. 2007 İngiltere sağlığı koruma ajansı 132 kV <strong>ve</strong> üzeri yerüstü <strong>ve</strong> yer altı<br />
kablolarının meskenlerin % 43’ünün 0.4 µT üzerinde elektromanyetik alana maruz<br />
kalmasına neden olduğunu rapor etmiştir.<br />
Draper et al (2005), İngiltere <strong>ve</strong> Galler’de çocukluğundan beri elektrik hatlarına yakın<br />
yaşayan insanlar üzerinde yaptığı çalışma elektromanyetik alan oluşturan nakil hatlarına 0 –<br />
200 mt mesafede lösemi relatif risk faktörünü 1.69, 200 – 600 mt aralığında ise 1.23 olarak<br />
saptamıştır. Aynı şekilde bu hatlara 0 - 200 mt mesafede yaşayan çocuklarda çocukluk<br />
löseminin yıllık insidansının İngiltere <strong>ve</strong> Gallere’deki her 42 milyonda 0.69 olduğunu, bu<br />
oranın 200 ile 600 mt aralığında ise 0.23 olduğunu bildirmiştir. Yine aynı çalışmada hattan<br />
60 mt uzaklıkla EMA’nın 0.4 µT’nın altına düştüğü de bildirilmiştir.<br />
Bu nedenle 380 kV’lik havai hatların oluşturduğu EM alan değeri uluslar arası standartların<br />
altında kalmakla birlikte yukarıda <strong>ve</strong>rilen çalışmalar dikkate alınarak hattın her iki yönünden<br />
en az 30’ar mt’lik mesafeleri gü<strong>ve</strong>nlik sınırı olarak tanımlamak <strong>ve</strong> bu alan içinde uzun süre<br />
kalınmasının sağlık sorunlarına yol açabileceğini vurgulamak <strong>ve</strong> bu yönde halkı<br />
bilgilendirmek gerekir.<br />
Ayrıca enerji nakil hatlarının Aerosol kirleticileri kendine çektiği, bu nedenle hatta yakın<br />
yaşayanların bu kirleticilere daha fazla maruz kaldıkları yönünde de yayınlar bulunmaktadır.<br />
Bu yayınlarda vücut yüzeyinde birikmekten çok özellikle solunum yoluyla daha fazla bir<br />
maruziyetin olduğu vurgulanmaktadır (Fews et al 1999ab).<br />
4.2. Ekosistem tahribatı<br />
Enerji nakil hatlarnın oluşturduğu EMA’nın insan sağlığı ile ilgili öneminden başka<br />
hayvanlar <strong>ve</strong> ekosistmeler üzerine benzer şekilde etkileri bulunmaktadır. Ancak ülkemize<br />
doğal olarak bulunan hayvanlar genelde hareketlidir <strong>ve</strong> özellikle enerji nakil hatlarının altına<br />
36
yerleşme <strong>ve</strong>ya buralarda yaşama eğiliminde değildir. Ayrıca habitat bütünlüğü içinde enerji<br />
nakil hatlarının oluşturduğu EMA’dan genel populasyonun çok az bir kısmının etkileneceği<br />
söylenebilir. Bunun dışında özellikle dağlık alanlardaki eğimli arazilerden geçirilen hatların<br />
gerek direk dikim alanlarında gerekse hat boyundaki ağaçların kesilmesi ile erozyona <strong>ve</strong><br />
ciddi toprak kaybına yol açması olanaklıdır.<br />
Planlanan nakil hattının şu an ki güzergahı Posof sırtlarındaki relikt ormandan geçirilmesi <strong>ve</strong><br />
bu alanın yaban hayatı koruma sahası olması önemli sorun teşkil etmektedir. Ayrıca yine<br />
Posof’un kuzeyindeki Eminbey köyü civarındaki bataklık alana da hattın yakın geçirilmesi<br />
planlanmıştır. Yaptığımız gözlemlerde alanın su kuşları tarafından yoğun olarak<br />
kullanıldığı, alanın kısmen sağzlık olduğu saptanmıştır. Gerek yangına neden olabilmesi<br />
gerekse yabanıl faunaya zarar <strong>ve</strong>röe olasılığı göz önüne alınarak hat bu alandan daha kuzey<br />
kaydırılmalıdır<br />
4.3. Fauna üzerine etkileri<br />
Enerji nakil hatlarıyla ilgili diğer bir ekolojik sorun özellikle orman içi geçişlerde habitat<br />
fragmentasyonu <strong>ve</strong> ekoton alanı oluşturarak alandaki biyoçeşitliliği zaman içinde<br />
değiştirmesidir. Buna yol açtan uygulana nakil hattının geçeği güzergahtaki ormanın<br />
traşlanarak kesilmesidir.<br />
Doğal olarak iki farklı ekosistemin <strong>ve</strong> sahip olduğu kommunitenin geçiş <strong>ve</strong> temas zonlarına<br />
Ekoton (Ecotone) denir. Ekotonlar orman sınırlarında doğal olarak oluşmuş ekolojik<br />
yapılardır. Enerji nakil hattı örneğinde olduğu gibi doğal olmayan habitat fragmentasyonları<br />
sonucuda ekotonlar oluşabilir, bu alanlarda oluşan kenarlar bazı türlere avantaj sağlarken<br />
bazı türlere de dez avantaj sağlar. Örneğin; ABD’de yangınlar sonucu oluşan orman<br />
kenarları, doğal olarak orman kenarlarında yuvalanan bazı ötücü kuşların sayısının<br />
azalmasına neden olmuştur; Kuluçka paraziti olan Kah<strong>ve</strong>rengibaşlı sığır kuşu bu ötücü<br />
kuşların yuvasına yumurta bırakır. Daha fazla kenar oluşumu ilk başta ötücü kuş<br />
populasyonunu arttırmıştır. Ancak sonra kuluçka paraziti kuşun daha fazla populasyon<br />
yapmasına neden olmuş <strong>ve</strong> sonuçta ötücü kuşların populasyonunu azaltmıştır. Ekotonlarda<br />
iki farklı ekosistemin temas noktasında farklı komunitelerin bir birlerini etkileme şekline<br />
Kenar etkisi (Edge effect) denir. Orman alanlarından geçen <strong>ve</strong> altı traşlanan Enerji nakil<br />
37
hatalarının oluşturduğu ekotonlarda uzun vadede bazı değişikliklerin (fauna elemanlarının<br />
<strong>ve</strong> bolluk durumunun değişmesi) ortaya çıkması söz konusu olabilir.<br />
Bunun dışında açılan hattın altında açılan şeritte gerekli bakım yapılmazsa oluşacak erozyon<br />
faunayı oluşturan türlerin temel yuvalanma alanı olan toprak kaybına yol açacak <strong>ve</strong> türlerin<br />
populasyonuna zarar <strong>ve</strong>rebilecektir.<br />
5. MERKEZ AV KOMİSYONU (MAK) KARARLARI BAKIMINDAN<br />
DEĞERLENDİRME<br />
Çevre <strong>ve</strong> Orman Bakanlığı Merkez Av Komisyonu (MAK) kararı her yıl yayınlanır. MAK<br />
kararı avcılığına izin <strong>ve</strong>rilen kuş <strong>ve</strong> memeli hayvanların listesini <strong>ve</strong> kotalarını, avlakları <strong>ve</strong><br />
korunan hayvanları belirtir. 2009 – 2010 Av dönemi MAK kararları 1 Haziran 2009 tarihli<br />
<strong>ve</strong> 27245 sayılı Resmi gazetede yayınlanmıştır.<br />
MAK’ta oluşturulan Ek Liste 1, 2 <strong>ve</strong> 3;<br />
Ek Liste 1: ÇEVRE VE ORMAN BAKANLIĞINCA KORUMA ALTINA ALINAN<br />
YABAN HAYVANLARI<br />
Ek Liste 2: MERKEZ AV KOMİSYONUNCA KORUMA ALTINA ALINAN AV<br />
HAYVANLARI<br />
Ek Liste 3: MERKEZ AV KOMİSYONUNCA AVINA BELLİ EDİLEN SÜRELERDE<br />
İZİN VERİLEN AV HAYVANLARINI içine almaktadır.<br />
Bu listelerin hazırlanmasında Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler esas alınır <strong>ve</strong><br />
temel alınan kriter Bern sözleşmesini ekleri <strong>ve</strong> IUCN tehdit kategorileridir.<br />
Borçka – Gürcistan sınırı çalışma alanı üzerinde yayılış gösteren türlerde MAK listelerinde<br />
bulunanlar ilgili tablolar üzerinde işaretlenmiştir <strong>ve</strong> <strong>raporu</strong>n son kısmında yer almaktadır.<br />
Buna göre Ek Liste 1’de yer alan 28 memeli türü, 180 kuş türü <strong>ve</strong> 39 sürüngen türü olmak<br />
üzere alanda bulunan türlerden toplam 247 tür Çevre <strong>ve</strong> Orman Bakanlığınca koruma altına<br />
alınan yaban hayvanlarındandır. Ek Liste 2’de yer alan 2 memeli <strong>ve</strong> 41 kuş türü Merkez Av<br />
Komisyonunca koruma altına alınan hayvan türleri arasındadır. Ek Liste 3’te yer alan 5<br />
memeli <strong>ve</strong> 21 kuş türü ise MAK tarafından avına belli sürelerde izin <strong>ve</strong>rilen türler<br />
arasındadır (Bkz. EKLER).<br />
Enerji nakil hattın geçtiği hat avlanma bölgesi olarak Doğu Karadeniz (Trabzon, Rize,<br />
Gümüşhane, Bayburt, Artvin, Samsun, Ordu, Giresun, Amasya, Tokat) ile Doğu Anadolu<br />
38
(Erzurum, Erzincan, Ağrı, Kars, Iğdır, Ardahan, Tunceli, Van, Bingöl, Muş) bölgeleri<br />
avlanma bölgesi sınırları içerisinde yer almaktadır. (Tablo 5.1). Ancak bölgede avlaklardan<br />
çok avın yasak olduğu bölgeler bulunmaktadır. Aşağıda nakil hattına yakın kesimlerdeki<br />
avlanmanın yasak olduğu sahalar <strong>ve</strong>rilmiştir;<br />
ARTVİN: Merkez Av Komisyonunca 2009-2010 Av Döneminde Avın Yasaklandığı<br />
Sahalar:<br />
1- Ardanuç İlçesi; Kuzey Doğusu: Tütünlü Köyü, Kuzeyi: Yolüstü Köyü, Batısı:<br />
Ferhatlı Köyü, Güneyi: Ardanuç İlçe Merkezi.<br />
2- Borçka İlçesi (Camili Biyosfer Rezervi); (GEF-2 proje sahası olarak ayrılan Camili<br />
Orman İşletme Şefliğinin tamamı) Doğusu: Gürcistan sınırından başlayarak sırtı takiben<br />
Kayabaşı tepesi, Naçişgirev tepesi, Büyük Ömer Dağı, Alçakgeçit, Güzelyüz tepesi,<br />
Siyahkuş Tepesi, Yabani Lahana Tepe, Kırmızı Baş Tepesinden geçerek 3190 metre rakımlı<br />
Ziyaret Tepenin kuzeybatısındaki tepe, Batısı: Gürcistan sınırından başlayarak sırtı takiben<br />
2161 <strong>ve</strong> 2085 metre rakımlı tepelerinden nirengi noktalarından geçerek Kuvagibe Tepe, Yol<br />
Bakımevi, Yangın kulesi, Bakmarov tepe, Gennard tepe, Gildiziri tepe, 2274 <strong>ve</strong> 2318 metre<br />
rakımlı tepelerden geçerek, 2401 rakımlı tepe, Kuzeyi: Gürcistan, Güneyi: 2401 metre<br />
rakımlı tepeden başlayarak Verketil tepe, Bombalı tepe, Tuzlu tepe, Bayraklı Tepe, Geyikli<br />
sırtından Karçal Dağlarındaki 3286 metre rakımlı tepe, orta sivri tepeden geçerek, Ziyaret<br />
Tepenin kuzeybatısındaki tepe.<br />
3- Şavşat İlçesi (A); Doğusu: Ardahan il sınırı, Kuzeyi: Gürcistan Devlet sınırı, Batısı:<br />
Camili Biyosfer Rezerv alanı, Güneyi: Maden, Yağlı, Mısırlı, Erikli, Çağlıpınar, Ilıca köy<br />
hudutları. (B); Doğusu: Yaşarköy Köyü-Kayadibi Köyü, Kuzeyi: Tepeköy, Kayadibi<br />
Köyleri, Batısı: Tepeköy yolu, Köprükaya, Güneyi: Köprüyaka Köyü, Yaşar köyü.<br />
4- Artvin Merkez <strong>ve</strong> Yusufeli İlçesi; Kuzeydoğusu: Artvin-Ardanuç-Şavşat, Yusufeli<br />
Yol ayrımı (Varyant yolu başlangıcı), Güneyi: Yusufeli Taraklı Esenyaka Köyü sınırı<br />
(Başlangıcı Artvin Ardanuç, Yusufeli yol ayrımından, Yusufeli İlçesi Esenyaka Köyü<br />
sınırlarına kadar olan Çoruh nehri <strong>ve</strong> Şavşat deresinden sağlı-sollu olmak üzere 700 m.<br />
mesafe).<br />
Yaban Hayvanı Yerleştirildiği için Ava Yasaklanan Sahalar:<br />
Arhavi İlçesi; Kuzeyi: Pagol Dere, Doğusu: Arhavi Çayı, Güneyi: Armani Yolu, Batısı:<br />
Rize il sınırı.<br />
39
Yaban Hayatı Geliştirme Sahası Olarak Ayrıldığı İçin Avlanmanın Yasak Olduğu<br />
Sahalar:<br />
Artvin Yusufeli Çoruh Vadisi Yaban Hayatı Geliştirme Sahası; (16.10.2005 tarih <strong>ve</strong><br />
25968 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan sınırları dahilinde avlanmak yasaktır.)<br />
ARDAHAN: Merkez Av Komisyonunca 2009-2010 Av Döneminde Avın Yasaklandığı<br />
Sahalar:<br />
1- Merkez İlçe; Doğusu: Ardahan-Kars İl yolu (Çamlıçatak, Taşlıdere, Döşeli, Köprücük,<br />
Hasköy Köylerini takiben Köprübaşı Köy Köprüsüne kadar devam eden İl yolu), Güneyi:<br />
Ardahan-Kars İl yolundan Köprübaşı, Çalabaş, Çobanlı Köylerine ulaşan stabilize yolu<br />
takiben Göle İlçe Sınırı, Kuzeyi: Ardahan Merkez İlçe sınırından Çamlıçatak Köyüne<br />
devam eden Devlet Yolu, Batısı: Ardahan İl Merkezinden Sugöze, Güzçimeni Köylerini<br />
takiben Göle İlçe Sınırında Tepeler Köy Yaylasına kadar devam eden Ardahan-Göle Devlet<br />
Yolu.<br />
2- Çıldır İlçesi; Doğusu: Çıldır İlçe Merkezinden Kenarbel Köyü, Öncül İl Yolu sapağını<br />
takiben Gürcistan Ülke Sınırına ulaşan İl Yolu hattı, Güneyi: Çıldır İlçe Merkezinden<br />
Meryem <strong>ve</strong> Eskibeyrehatun Köylerini takiben Ardahan Merkez İlçe sınırına birleşen Devlet<br />
Yolu, Batısı: Çıldır-Ardahan Devlet Yolunun Ardahan sınırından başlayan <strong>ve</strong> Hanak İlçe<br />
Sınırı boyunca devam eden sınır hattı (Sevimli Köyü, Binbaşak Köyü, Geyube Yaylası,<br />
Ağıllı Köy Yolu ayrımından Kestane Yaylasına kadar olan kısım), Kuzeyi: Gürcistan ülke<br />
sınırı.<br />
3- Damal İlçesi; Doğusu: Hanak İlçe sınırından başlayarak Damal İlçe Merkezi, Aşağı<br />
Gündeş, Yukarı Gündeş Seyitören Köylerini takiben Posof İlçe sınırına ulaşan Damal-Posof<br />
İl Yolu, Güneyi: Hanak İlçe sınırı, Batısı: Hanak İlçe sınırı, Kuzeyi: Posof İlçe sınırı.<br />
4- Göle İlçesi; Doğusu: Göle İlçe Merkezinden Okçu, Çayırbaşı, Tahtakıran İl Yolu ile bu<br />
yolun Göle –Ardahan Devlet Yoluna birleştiği yerden itibaren Yiğit Konağı Köyünü takiben<br />
Ardahan Merkez İlçe Sınırına uzanan yol güzergâhı, Güneyi: Göle-Kars İl Yolu (Okçu<br />
Köyünden itibaren Göle-Kars Sınırına uzanan İl Yolu güzergahı), Batısı: Kars İl Sınırı,<br />
Kuzeyi: Göle- Ardahan Devlet Yolunun Ardahan Merkez İlçe Sınırıyla kesiştiği yerden<br />
Kars İl Sınırına devam eden Göle-Ardahan sınır hattı.<br />
40
5- Hanak İlçesi; Doğusu: Ardahan Merkez İlçe sınırından başlayarak Çayağzı Köyü <strong>ve</strong><br />
Hanak İlçe Merkezini takiben Damal İlçe Sınırına ulaşan Hanak-Damal İlçe Yolu, Güneyi:<br />
Ardahan Merkez İlçe Sınırı, Batısı: Artvin İl Sınırı, Kuzeyi: Damal <strong>ve</strong> Posof İlçe Sınırları.<br />
Yaban Hayatı Geliştirme Sahası Olarak Ayrıldığı İçin Avlanmanın Yasak Olduğu<br />
Sahalar:<br />
Posof Yaban Hayatı Geliştirme Sahası: (05.10.2006 tarih <strong>ve</strong> 26310 sayılı Resmi<br />
Gazete’de yayımlanan sınırları dâhilinde avlanmak yasaktır.)<br />
2009 – 2010 Av dönemi MAK kararına göre enerji hattının yapılacağı mülki hudutlara göre<br />
Artvin il genelinde tilki, Şavşat ilçesinde tavşan, sansar <strong>ve</strong> çakal koruma altına alınan av<br />
hayvanlarıdır. Ardahan ili sınırları içinde ise tilki, sansar <strong>ve</strong> çakal koruma altındadır. Tablo<br />
5.1’de üreme sezonu dışında avına izin <strong>ve</strong>rilen türler <strong>ve</strong> avlanılabilecek miktarları<br />
<strong>ve</strong>rilmiştir. Bu tabloda <strong>ve</strong>rilen çoğu tür çalışma alanında da yayılış gösteren türlerdir.<br />
Burada av hayvanı olarak listelenen türlerin dışında kalan türlerin avlanması yasaktır.<br />
Türlerin çoğu Bern sözleşmesi Ek’lerinde yer almaktadır.<br />
Tablo 5.1 Avlanmasının serbest olduğu illerde <strong>ve</strong> sahalarda av hayvanlarına göre avlanma<br />
limitleri<br />
KUŞLAR ADEDİ<br />
Bıldırcın 10 Adet<br />
Ü<strong>ve</strong>yik 8 Adet<br />
Karatavuk 3 Adet<br />
Gü<strong>ve</strong>rcin (kaya gü<strong>ve</strong>rcini) 6 Adet<br />
Çulluk (orman çulluğu) 4 Adet<br />
Saksağan 15 Adet<br />
Tahtalı, sakarmeke, yaban kazı (sakarca kazı) 3’er Adet<br />
Alakarga, Suçulluğu (bekasin) 1’er Adet<br />
Kınalı keklik, kum kekliği <strong>ve</strong> kaya kekliği<br />
Toplam 2<br />
Adet<br />
Kılkuyruk, yeşilbaş, bozördek, fiyu, kirik (çamurcun), macar ördeği, tepeli patka, karabaş patka, elmabaş patka, çıkrıkçın,<br />
kara ördek <strong>ve</strong> altıngöz (Toplam avlanma limiti içinde kara ördek, karabaş patka, altıngöz <strong>ve</strong> kılkuyruk sayısı 1 adetten<br />
fazla olamaz)<br />
Toplam 4<br />
Adet<br />
Küçük karga, ekinkargası, kara leşkargası <strong>ve</strong> leşkargası<br />
Toplam 15<br />
Adet<br />
Serçe <strong>ve</strong> Kızılsırtlı Örümcek Kuşu (Atmaca yakalamak amacıyla, Atmacacılık sertifikası sahibi kişiler tekrar doğaya Yılda Toplam<br />
canlı olarak bırakmak kaydıyla yakalayabilir.)<br />
MEMELİLER<br />
4 Adet<br />
Yabani tavşan, 1’er Adet<br />
Adatavşanı, sansar (kayasansarı, ağaçsansarı), yaban domuzu (bek <strong>ve</strong> yürüyüş avında avcı başına) 2’ şer Adet<br />
Çakal 1 adet<br />
Tilki 2 adet<br />
41
6. SONUÇLAR <strong>ve</strong> ÖNLEMLER<br />
1) Hattan kaynaklanan EMA, Dünyada kabul edilen günlük maruz kalınmasına izin<br />
<strong>ve</strong>rilebilen 40 mT’lık dozdan çok düşüktür. Hat doğrudan yerleşke üzerinden <strong>ve</strong>ya yaşam<br />
alanlarına çok yakın mesafelerden geçmemektedir. Bununla birlikte 0.4 µT değerinin sağlık<br />
sorunlarına yol açabileceği ile ilgili yayınlar bulunduğu için hattın iki tarafından 60’ar<br />
metrelik mesafelerde uzun süreli kalınmaması <strong>ve</strong>ya sürekli yaşanılmaması konusunda<br />
gerektiğinde halk uyarılmalıdır.<br />
2) Nakil hattı boyunca traşlananacak orman alanı erozyona açık bir alan yaratacaktır.<br />
Özellikle eğimli arazilerden geçişte traşlanacak <strong>ve</strong>jetasyonun altındaki toprağın erozyonla<br />
kaybedilmesi önleyici tedbirler (enine teraslama vb uygulamalar) alınmalıdır<br />
4) Hattın inşaat aşamasında iş makinlerinin kullanımında gürültü kirliliğinden kaçınmaya<br />
özen gösterilmeli, özellikle hayvanların çoğunun yavrulama / yumurtlama sezonu olan<br />
(Şubat – Mayıs) aylarında çalışmalar daha özenli yapılmalı. Gürültü <strong>ve</strong> Işık kirliliğinden<br />
kaçınılmalıdır.<br />
Hat boyunca yukarıda belirtildiği gibi çok sayıda alan yaban hayvanları için koruma alanı<br />
olup üreme sezonu çalışmalarda dikkatli olunmaldır.<br />
5) Hat inşaatı sırasında dere geçişlerinde iş makinelerinin doğrudan dereden geçmesi <strong>ve</strong><br />
bulanıklık oluşturması, derelere atıkların atılması engellenmeldir. Dere geçişlerinde en yakın<br />
köprü kullanılmalıdır. Sahada çalışacak PERSONELE Çevre Biyolojisi konusunda eğitim<br />
<strong>ve</strong>rilmelidir<br />
6) Hattın özellikle Posof sırtlarından geçen kısmı raporda belirtildiği gibi daha kuzeye<br />
kaydırılarak Posof ormanların, civardaki yabanıl faunanın <strong>ve</strong> Emin bey civarındaki<br />
bataklığın nakil hattından en az şekilde etkilenmesi sağlanmaldır.<br />
Bu önlemlere dikkat edilerek <strong>ve</strong> Birleşmiş Milletlerin çevre sorunlarına yaklaşımı açık bir<br />
şekilde tanımlayan UNEP’in (United Nation Enviromental Programme) çevresel konulara<br />
yaklaşımı olan “ekonomik gelişmeyi <strong>ve</strong> kalkınmayı engellemeyecek şekilde doğa koruma<br />
stretejilerinin geliştirilmesi” prensibini dikkate alınarak, yapılacak nakil hattının ekosistemin<br />
faunası üzerine kalıcı <strong>ve</strong> bertaraf edilemez etkileri beklenmemektedir.<br />
42
7. KAYNAKLAR<br />
Ahlbom, A and Feychting, M. 2003. Electromagnetic radiation. British Medical Bulletin,<br />
68: 157–165<br />
Balık, S., (1979): Batı Anadolu Tatlısu Balıklarının Taksonomisi <strong>ve</strong> Ekolojik Özellikleri<br />
Üzerine Araştırmalar, Ege Üniv. Fen Fak. İlmi Rap. Serisi No: 236, Bornova-İzmir,<br />
61 s.<br />
Baran, İ. (1976): Türkiye yılanlarının taksonomik revisyonu <strong>ve</strong> coğrafik dağılışları.-<br />
TÜBİTAK Yayınları Ankara, 309, TBAG seri no 9.<br />
Başoğlu, M & Hellmich, W. (1970): Amphibien und Reptilien aus dem östlichen Anatolien.-<br />
Ege Üniv. Fen Fak. İlmi Rap. Ser. no. 93: 1-26.<br />
Bodenheimer, F. S. (1944): Introduction into the knowledge of the Amphibia and Reptilia of<br />
Turkey.- İstanbul Üni<strong>ve</strong>rsitesi Fen. Fak. Monografileri no.11.<br />
Clark, R. J & Clark, D. E. (1973): Report on collection of Amphibians and Reptiles from<br />
Turkey.- Occasional Papers Calif. Acad. Sci. San Francisco 104: 1-62<br />
Clark, R. J (1972): Notes on a third collection of Reptiles made in Turkey,- Brit. J. Herp. 4:<br />
262-268.<br />
Çolak, E. and Yiğit, N., (1998): Ecology and Biology of Alllactaga elater, Allactaga<br />
euphratica and Allactaga williamsi (Rodentia: Dipodidae) in Turkey. Turkish J. of<br />
Zoology. 22: 105 - 117.<br />
Çolak, E., Kıvanç, E. and Yiğit, N., (1997): Taxonomic status of Allactaga williamsi Thomas,<br />
1897 (Rodentia: Dipodidae) in Turkey. Turkish J. of Zoology. 21: 127 - 133.<br />
Çolak, E., Yiğit, N., Özkurt, Ş. and Sözen, M. (1999): A study on Mustela nivalis Linnaeus,<br />
1766 (Mammalia : Carnivora) in Turkey, Turkish J. of Zoology. 23: 119 - 122.<br />
Davıs J. G. and Bennet W. R. (1993). Helth Effects of Low-Frequency Electric and<br />
Magnetic Fields, Environmental Science and Technology, Vol.27, No.l, pp.42-51.<br />
Draper, G, Vincent, T, Kroll, M. E, Swanson, J. (2005). Childhood cancer in relation to<br />
distance from high voltage power lines in England and Wales: a case-control study.<br />
BMJ, Vol.330: 1 – 5.<br />
Demirsoy, A., 1996: Genel <strong>ve</strong> Türkiye Zoocoğrafyası "Hayvan Coğrafyası". Meteksan A.Ş.<br />
P.K. 105 Maltepe 06572 Ankara<br />
43
Felten, H., F. Spitzenberger & G. Storch (1971): Zur Kleinsäugerfauna West Anatoliens,<br />
Teil 1.- Senckenberg. Biol. 52: 393-424..<br />
Felten, H., F. Spitzenberger & G. Storch (1973): Zur Kleinsäugerfauna West Anatoliens,<br />
Teil 2.- Senckenberg. Biol. 54: 227-290.<br />
Fews, A. P, Henshaw, D. L, Wilding, R. J. and Keitch, P. A. (1999a). Corona ions from<br />
powerlines and increased exposure to pollutant aerosols. International journal of<br />
radiation biology, 75(12):1523-31.<br />
Fews, A. P, Henshaw, D. L, Keitch, P. A, Close, J. J, Wilding, R. J. (1999b). Increased<br />
exposure to pollutant aerosols under high voltage power lines. Int J Radiat Biol.<br />
5(12):1505-21.<br />
Heinzel H., Fitter R., Parslow J., 1995: Türkiye <strong>ve</strong> Avrupa'nın Kuşları. 384 s.<br />
ICNIPR Guidelines (1998). Guidelines for limiting exposure time varying electric, magnetic<br />
and electromagnetic fields. Health Phy, 74: 494-521.<br />
Kahmann, H. (1961): Beiträge zur Säugetierkunde der Türkei. 2. Die Brandmaus (Apodemus<br />
agrarius Pallas, 1774) in Thrakien und die südeuropaische.- Verbreitung der Art.<br />
Rev. Fac. Sci. Univ. Istanbul 26: 87 - 106.<br />
Koşalay, İ. (2008). Enerji nakil hatlarının meydana getirdiği elektromagnetik alanlar <strong>ve</strong><br />
değerlendirmeler. VII. Ulusal Temiz Enerji Sempozyumu, UTES’2008 17-19<br />
Aralık 2008, İstanbul.<br />
Krystufek, B., Vohralik, V. 2001: Mammals of Turkey and Cyprus: Introduction Checklist<br />
of Insectivora. Knjizica Annales Majora, Ljubljana, 140 pp.<br />
Kuru, M. (1980): Türkiye Tatlısu Balıkları Kataloğu, Büro Zelal Matbağası, Ankara, 73 s.<br />
Lambert, M. R. K. (1970): Notes on a collection and observations of Amphibian and<br />
Reptiles from S. W. Türkei.- Brit. J. Herpetology 4: 129 - 134.<br />
Lehmann, E. von (1969): Eine neue Säugetieraufsammlung aus der Türkei in Museum<br />
Koenig (Kumerloe<strong>ve</strong>-Reise 1968).- Zool. Beitr. 15: 299-327.<br />
Mertens, R. (1952): Amphibien und Reptilien aus der Türkei.- İstanbul Üniv. Fen Fak.<br />
Mecm. Ser. B, 17: 41-75.<br />
Miller, G. S. (1908): New mammals from Asia Minor.- Ann. Mag. Nat. Hist. 1: 102 - 103.<br />
Morlok, W. F. (1978): Nagetiere aus der Türkei (Mammalia: Rodentia).- Senckenberg. Biol.<br />
(3-4) 59: 155-162.<br />
44
Özeti, N & Yılmaz, İ. (1994): Türkiye Amfibileri.- Ege Üni<strong>ve</strong>rsitesi Fen Fakültesi , Kitaplar<br />
Serisi: 151, Ege Ünv. Basımevi, Bornova - İzmir.<br />
Özkurt, Ş., Sözen, M., Yiğit, N. and Çolak, E., (1999): A study on Vormela peregusna<br />
Guldenstaedt, 1770 (Mammalia: Carnivora) in Turkey, Turkish J. of Zoology. 23:<br />
141 - 144.<br />
Özkurt, Ş., Sözen, M., Yiğit, N. and Çolak, E., Verimli, R., (1999): Contributions to Karyology<br />
and Morphology of Sciuris anomalus Gmelin, 1778 (Mammalia: Rodentia) in Turkey.<br />
Zoology in The Middle East. Zoology in The Middle East. 18: 19 - 30.<br />
Özkurt, Ş., Sözen, M., Yiğit, N., and Çolak, E., (1998): Notes on Distributional Records and<br />
Some Characteristics of fi<strong>ve</strong> Carnivore Species (Mammalia: Carnivora) in Turkey,<br />
Turkish J. of Zoology. 22: 285 - 288.<br />
Robert G. O. (1993). Electromagnetic Fields From Power Lines, IEEE Trans., Vol. PWRD-<br />
6, pp. 138-143.<br />
Satunin, K. A. (1908): Beitrage zur Kenntnis der Säugetierfauna Kleinasien U.<br />
Transkaspiens.- Mit. D. Kaokas-Mus Tiflis 4: 42 - 141.<br />
Sebo, E. A. and Sebo, S. A. (1996). Public reaction to power frequency electric and<br />
magnetic fields (EMF) effects. IEEE.<br />
Schmidt, K. P. (1939): Reptiles and Amphibians from southwestern Asia.- Zool. Ser. Field<br />
Mus. Nat. Hist. Chicago 24: 49-92.<br />
Snow D. W. and Perrins C. M., 1998: The Birds of the Western Palearctic. Volume 2-<br />
Passerines. 1694+43<br />
Spitzenberger, F. (1971): Zur Systematik und Tiergeographie von Microtus (Chinomys)<br />
nivalis und Microtus (Chinomys) gud (Microtinae: Mammalia) in S. Anatolien.- Z.<br />
Säugetierk. 36: 370 - 380.<br />
Steiner, H. & G. Vauk (1966): Säugetiere aus dem Beyşehir Gebiet (Vilayet Konya,<br />
Kleinasien).- Zool. Anz. 176: 97 - 102.<br />
TEAŞ (2001). Elektrik iletim Tesislerinin Elektrik Alanı <strong>ve</strong> Manyetik Alan Ölçüm Raporu,<br />
TEAŞ Genel Müdürlüğü, Ankara.<br />
TEAŞ (2001). Elektrik Alanları <strong>ve</strong> Manyetik Alanlar. TEAŞ Genel Müdürlüğü Çevre Daire<br />
Başkanlığı, Cilt 1-2.<br />
Umurkan, N. (1997). The Calculation of Electromagnetic Fields of High Voltage<br />
45
transmission Lines" International Symposium on Electromagnetic Fields in Electrical<br />
Engineering (ISEF'97), Gdanks (Polonya), pp. 350-354.<br />
Venzmer, G. (1923): Neues Verzeichnis der Amphibien und Reptilien von Kleinasien.-<br />
Zool. Jb. (System) 46: 43-60.<br />
Wermuth, H. (1967): Liste der rezenten Amphibien und Reptilien: Agamidae.- Das<br />
Tierreich, Berlin 86: 1-127.<br />
Werner, F. (1919): Reptilien und Amphibien aus dem Amanus-Gebirge.- Arch. Naturgesch.<br />
85A: 130-141.<br />
Yiğit, N., and Çolak, E., (1998): Contribution to the Geographic Distribution of Rodent<br />
Species and Ecological analyses of Their Habitats in Asiatic Turkey, Turkish J. of<br />
Biology 22: 435 - 446.<br />
Yiğit, N., Çolak, E. and Özkurt, Ş. (1995): Biology of Meriones tristrami Thomas, 1892<br />
(Rodentia: Gerbillinae) in Turkey. Turkish J. of Zoology. 19: 337 - 341.<br />
Yiğit, N., Çolak, E., Ketenoğlu, O., Kurt, L., Sözen, M., Hamzaoğlu, E., Karataş, A.,<br />
Özkurt, Ş. (2002). <strong>Çevresel</strong> <strong>Etki</strong> Değerlendirme (ÇED), Kılavuz Paz. Tic. Ve san. Ltd.<br />
Şti. Ankara, ISBN 975-96176-1-7.<br />
Yiğit, N., Çolak, E., Kıvanç, E. <strong>ve</strong> Sözen, M. (1997a): Türkiye`deki Mesocricetus brandti<br />
(Nehring, 1898) (Mammalia: Rodentia)`nın Biyolojisi Üzerinde Araştırmalar. Turkish<br />
J. of Zoology. 21: 343 - 348.<br />
Yiğit, N., Çolak, E., Sözen, M. and Karataş, A. (2006). Rodent of Türkiye, 2006. Meteksan<br />
Co. Ankara. ISBN 9944-5560-0-9.<br />
Yiğit, N., Çolak, E., Sözen, M. and Özkurt, Ş., (1998b): A study on taxonomy and<br />
karyology of Rattus nor<strong>ve</strong>gicus Berkenhaut, 1769 and Rattus rattus Linnaeus, 1758<br />
in Turkey. Turkish J. of Zoology. 22 (3): 203 - 212.<br />
Yiğit, N., Kıvanç, E. and Çolak, E. (1997b): Türkiye`deki Meriones Illıger,1811 (Rodentia:<br />
Gerbillininae) Türlerinin Teşhis Karakterleri <strong>ve</strong> Yayılışı. Turkish J. of Zoology 21: 361<br />
- 374.<br />
Yiğit, N., Saygılı, F., Çolak, E., Sözen, M., Karataş, A., 2008. Ornitoloji “Kuş Bilimi”. Ümit<br />
Ofset Matbaacılık, Ankara (ISBN:97899440584-0-7), 370 s.<br />
46
EKLER<br />
EK LİSTE-I<br />
ÇEVRE VE ORMAN BAKANLIĞINCA KORUMA ALTINA ALINAN YABAN<br />
HAYVANLARI<br />
MEMELİLER<br />
Familya <strong>ve</strong> tür adı(Latince adı) Türkçe adı<br />
KİRPİLER ERINACEIDAE<br />
Erinaceus concolor Kirpi<br />
Oryctalagus auritus Uzun Kulaklı Çöl Kirpisi<br />
UÇAN YARASALAR PTEROPODIDAE<br />
Rousettus aegyptiacus Mısır Yarasası<br />
BÖCEKCİL YARASALAR EMBALLONURIDAE<br />
Taphozous nudi<strong>ve</strong>ntris<br />
NALBURUNLUYARASALAR) RHINOLOPHIDAE<br />
Rhinolophus ferrumequinum Nalburunlu Büyükyarasa<br />
Rhinolophus hipposideros Nalburunlu Küçükyarasa<br />
Rhinolophus euryale Akdeniz Nalburunluyarasası<br />
Rhinolophus mehelyi Nalburunluyarasa<br />
Rhinolophus blasii Nalburunluyarasa<br />
DÜZBURUN YARASALAR VESPERTILIONIDAE<br />
Myotis mystacinus Küçük Sakallı Yarasa<br />
Myotis nipalensis<br />
Myotis aurescens<br />
Myotis brandtii<br />
Myotis emerginatus Kirpikli Yarasa<br />
Myotis nattereri Saçaklı Yarasa<br />
Myotis bechsteini Büyükkulaklı Yarasa<br />
Myotis myotis Farekulaklı Büyükyarasa<br />
Myotis blythii Farekulaklı Küçükyarasa<br />
Myotis daubentonii Su Yarasası<br />
Myotis capaccinii Uzunayaklı Yarasa<br />
Pipistrellus nathusii Pürtüklü Yarasa<br />
Pipistrellus kuhlii Beyazyakalı Yarasa<br />
Hypsugo savii<br />
Nyctalus leisleri Küçük Akşamcı Yarasa<br />
Nyctalus noctula Akşamcı Yarasa<br />
Nyctalus lasiopterus Büyük Akşamcı Yarasa<br />
Eptesicus bottae Akdeniz Geniş Kanatlı Yarasası<br />
Eptesicus serotinus Genişkanatlı Yarasa<br />
Otonycteris hemprichi Uzunkulaklı Yarasa<br />
Barbastella barbastellus Sakallı Yarasa<br />
Plecotus auritus Kah<strong>ve</strong>rengi Uzunkulaklı Yarasa<br />
Plecotus austriacus Gri Uzunkulaklı Yarasa<br />
Vespertilio murinus İkirenkli Yarasa<br />
Miniopterus schreibersii Uzunkanatlı Yarasa<br />
KUYRUKLU YARASALAR MOLOSSIDAE<br />
Tadarida teniotis Kuyruklu Yarasa, Buldog Yarasa<br />
SİNCAPLAR SCIURIDAE<br />
Sciurus vulgaris Avrupa Sincabı<br />
Sciurus anomalus Anadolu Sincabı<br />
Spermophilus citellus Tarla Sincabı<br />
47
Spermophilus xanthophrymnus Tarla Sincabı<br />
KUNDUZLAR CASTORIDAE<br />
Castor fiber Kunduz<br />
ARAPTAVŞANLARI DIPODIDAE<br />
Allactaga euphratica Araptavşanı<br />
Allactaga elater Araptavşanı<br />
Allactaga williamsi Araptavşanı<br />
Sicista caucasica<br />
YEDİUYURLAR GLIRIDAE<br />
Dryomys nitedula Hasancık<br />
Dryomys laniger Kayauyuru<br />
Dryomys pictus Yediuyur<br />
Eliomys melanurus Asya Bahçe Yediuyuru<br />
Myomimus roachi Fare benzeri yediuyur<br />
Myomimus setzeri Fare benzeri yediuyur<br />
Muscardinus a<strong>ve</strong>llanarius<br />
Glis(= Myoxus) glis Yediuyur<br />
OKLU KİRPİLER HYSTRICIDAE<br />
Hystrix indica Oklukirpi<br />
SUMAYMUNLARI MYOCASTORIDAE<br />
Myocastor coypus Sumaymunu<br />
KÖPEKGİLLER CANİDAE<br />
Canis lupus Kurt (Av Turizmi Hariç)<br />
Vulpes zerda Uzun Kulaklı Çöl Tilkisi<br />
AYILAR URSIDAE<br />
Ursus arctos Boz Ayı (Av Turizmi Hariç)<br />
SANSARGİLLER MUSTALİDAE<br />
Vormela peregusna Alaca Sansar<br />
Lutra lutra Su Samuru<br />
SIRTLANLAR HYAENIDAE<br />
Hyaena hyaena Çizgili Sırtlan<br />
KEDİLER FELIDAE<br />
Felis sil<strong>ve</strong>stris Yaban Kedisi<br />
Felis chaus Sazlık Kedisi<br />
Lynx (= Felis) lynx Vaşak<br />
Caracal (= Felis) caracal Karakulak, Step Vaşağı<br />
Panthera pardus Leopar, Pars<br />
FOKLAR, DENİZ KÖPEKLERİ PHOCIDAE<br />
Monachucs monahus Akdeniz Foku<br />
GEYİKLER CERVIDAE<br />
Cervus dama Ala Geyik-Yağmurca (Av Turizmi Hariç)<br />
Cervus elaphus Kızılgeyik (Av Turizmi Hariç)<br />
Capreolus capreolus Karaca (Av Turizmi Hariç)<br />
BOYNUZLUGİLLER BOVIDAE<br />
Gazella dorcas Dorkas Ceylanı<br />
Gazella subgutturosa Ceylan, Ahu<br />
Rupicapra rupicapra Çengelboynuzlu Dağkeçisi (Av Turizmi Hariç)<br />
Capra aegagrus Yaban Keçisi (Av Turizmi Hariç)<br />
Ovis ammon gmelini Yaban Koyunu (Av Turizmi Hariç)<br />
Ovis orientalis anatolica Anadolu Yaban Koyunu (Av Turizmi Hariç)<br />
KUŞLAR<br />
Familya, cins <strong>ve</strong> tür adı(Latince adı) Türkçe adı<br />
Batağangiller Podicipediade<br />
Tachybaptus ruficollis Küçük Batağan<br />
48
Podiceps cristatus Bahri<br />
Podiceps grisegena Kızılboyunlu Batağan<br />
Podiceps auritus Kulaklı Batağan<br />
Podiceps nigricollis Karaboyunlu Batağan<br />
Yelkovangiller Procellaridae<br />
Calonectris diomedea Boz Yelkovan<br />
Puffinus yelkouan Yelkovan<br />
Fırtınakuşugiller Hydrobatidae<br />
Hydrobates pelagicus Fırtınakuşu<br />
Karabatakgiller Phalacrocoracidae<br />
Phalacrocorax aristotelis Tepeli Karabatak<br />
Phalacrocorax pygmeus Küçük Karabatak<br />
Yılanboyungiller Anhingidae<br />
Anhinga rufa Yılanboyun<br />
Pelikangiller Pelecanidae<br />
Pelecanus onocrotalus Ak Pelikan<br />
Pelecanus crispus Tepeli Pelikan<br />
Balıkçılgiller Ardeidae<br />
Botaurus stellaris Balaban<br />
Ixobrychus minutus Küçük Balaban<br />
Nycticorax nycticorax Gece Balıkçılı<br />
Ardeola ralloides Alaca Balıkçıl<br />
Bubulcus Ibis Sığır Balıkçılı<br />
Egretta garzetta Küçük Akbalıkçıl<br />
Egretta alba Büyük Akbalıkçıl<br />
Ardea purpurea Erguvani Balıkçıl<br />
Leylekgiller Ciconiidae<br />
Mycteria İbis Sarıgagalı Leylek<br />
Ciconia nigra Kara Leylek<br />
Ciconia ciconia Leylek<br />
İbisgiller Thereskionithidae<br />
Phegadis falcinellus Çeltikçi<br />
Geronticus eremita Kelaynak<br />
Platalea leucorodia Kaşıkçı<br />
Flamanlar Phoenicopteridae<br />
Phoenicopterus ruber Flamingo<br />
Ördekgiller Anatidae<br />
Cygnus Olor Kuğu<br />
Cygnus columbianus Küçük Kuğu<br />
Cygnus cygnus Ötücü Kuğu<br />
Anser erythropus Küçük Sakarca<br />
Branta leucopsis Akyanaklı Kaz<br />
Branta ruficollis Sibirya Kazı<br />
Tadorna ferruginea Angıt<br />
Tadorna tadorna Suna<br />
Marmaronetta angustirostris Yaz Ördeği<br />
Aythya nyroca Pasbaş Patka<br />
Mergus albellus Sütlabi<br />
Oxyura jamaicensis Kara başlı dikkuyruk<br />
Oxyura leucocephala Dikkuyruk<br />
Atmacagiller Accipitridae<br />
Pernis apivorus Arı Şahini<br />
Pernis ptilorhyncus Tepeli Arı Şahini<br />
Elanus caeruleus Ak Çaylak<br />
49
Milvus migrans Kara Çaylak<br />
Milvus milvus Kızıl Çaylak<br />
Haliaeetus albicilla Akkuyruklu Kartal<br />
Gypaetus barbatus Sakallı Akbaba<br />
Neophron percnopterus Küçük Akbaba<br />
Gyps fulvus Kızıl Akbaba<br />
Aegypius monachus Kara Akbaba<br />
Circaetus gallicus Yılan Kartalı<br />
Circus aeruginosus Saz Delicesi<br />
Circus cyaneus Gökçe Delice<br />
Circus macrourus Bozkır Delicesi<br />
Circus pygargus Çayır Delicesi<br />
Accipiter gentilis Çakırkuşu<br />
Accipiter nisus Atmaca<br />
Accipiter brevipes Yoz Atmaca<br />
Buteo buteo Şahin<br />
Buteo rufinus Kızıl Şahin<br />
Buteo lagopus Paçalı Şahin<br />
Aquila pomarina Küçük Orman Kartalı<br />
Aquila clanga Büyük Orman Kartalı<br />
Aquila nipalensis Bozkır Kartalı<br />
Aquila heliaca Şah Kartal<br />
Aquila chrysaetos Kaya Kartalı<br />
Hieraaetus pennatus Küçük Kartal<br />
Hieraaetus fasciatus Tavşancıl<br />
Pandion haliaetus Balık Kartalı<br />
Doğangiller Falcoidae<br />
Falco naumanni Küçük Kerkenez<br />
Falco tinnunculus Kerkenez<br />
Falco <strong>ve</strong>spertinus Ala Doğan<br />
Falco columbarius Boz Doğan<br />
Falco subbuteo Delice Doğan<br />
Falco eleonorae Ada Doğanı<br />
Falco concolor Gri Doğan<br />
Falco biarmicus Bıyıklı Doğan<br />
Falco cherrug Ulu Doğan<br />
Falco peregrinus Gök Doğan<br />
Falco pelegrinoides Kızıl Enseli Doğan<br />
Orman Tavuğugiller Tetraonidae<br />
Tetrao tetrix Orman Horozu<br />
Tetrao mlokosiewiczi Huş Tavuğu<br />
Sülüngiller Phasianidae<br />
Tetraogallus caspius Urkeklik<br />
Francolinus francolinus Turaç<br />
Sutavuğugiller Rallidae<br />
Porzana porzana Benekli Sutavuğu<br />
Porzana parva Bataklık Sutavuğu<br />
Porzana pusilla Küçük Sutavuğu<br />
Crex crex Bıldırcın Kılavuzu<br />
Porphyrio porphyrio Sazhorozu<br />
Turnagiller Gruidae<br />
Grus grus Turna<br />
Grus leucogeranus Ak Turna<br />
Anthropoides virgo Telli Turna<br />
50
Toygiller Otitidae<br />
Tetrax tetrax Mezgeldek<br />
Chlamydotis undulata Yakalı Toy<br />
Otis tarda Toy<br />
Kılıçgagagiller Recurvirostridae<br />
Himantopus himantopus Uzunbacak<br />
Recurvirostra avosetta Kılıçgaga<br />
Kocagözgiller Burhinidae<br />
Burhinus oedicnemus Kocagöz<br />
Cursorius cursor Çölkoşarı<br />
Bataklık Kırlangıçları Glareolidae<br />
Glareola pratincola Bataklıkkırlangıcı<br />
Glareola nordmanni Karakanatlı Bataklıkkırlangıcı<br />
Yağmurcunlar Charadriidae<br />
Charadrius dubius Küçük Halkalı Cılıbıt<br />
Charadrius hiaticula Halkalı Cılıbıt<br />
Charadrius alexandrinus Akça Cılıbıt<br />
Charadrius leschenaultii Büyük Cılıbıt<br />
Charadrius asiaticus Doğu Cılıbıtı<br />
Charadrius morinellus Dağ Cılıbıtı<br />
Vanellus spinosus Mahmuzlu Kızkuşu<br />
Çullukgiller Scolopacidae<br />
Calidris alba Ak Kumkuşu<br />
Calidris minuta Küçük Kumkuşu<br />
Calidris temminckii Sarıbacaklı Kumkuşu<br />
Calidris ferruginea Kızıl Kumkuşu<br />
Calidris alpina Karakarınlı Kumkuşu<br />
Limicola falcinellus Sürmeli Kumkuşu<br />
Gallinago media Büyük Su Çulluğu<br />
Numenius tenuirostris İncegagalı Kervançulluğu<br />
Tringa stagnatilis Bataklık Düdükçünü<br />
Tringa ochropus Yeşil Düdükçün<br />
Tringa glareola Orman Düdükçünü<br />
Actitis hypoleucos Dere Düdükçünü<br />
Arenaria interpres Taşçeviren<br />
Deniz Düdükçünleri Phalaroppididae<br />
Phalaropus tricolor Büyük Denizdüdükçünü<br />
Phalaropus lobatus Deniz Düdükçünü<br />
Phalaropus fulicarius Kızıl Denizdüdükçünü<br />
Martıgiller Laridae<br />
Larus melanocephalus Akdeniz Martısı<br />
Larus minutus Küçük Martı<br />
Larus genei İncegagalı Martı<br />
Larus audouinii Ada Martısı<br />
Sumrugiller Sternidae<br />
Sterna nilotica Gülen Sumru<br />
Sterna caspia Hazar Sumrusu<br />
Sterna bengalensis Tepeli Sumru<br />
Sterna sandvicensis Karagagalı Sumru<br />
Sterna hirundo Sumru<br />
Sterna paradisaea Kuzey Sumrusu<br />
Sterna albifrons Küçük Sumru<br />
Chlidonias hybridus Bıyıklı Sumru<br />
Chlidonias niger Kara Sumru<br />
51
Chlidonias leucopterus Akkanatlı Sumru<br />
Bağırtlakgiller Pteroclidae<br />
Pterocles senegallus Benekli Bağırtlak<br />
Syrrhaptes paradoxus Paçalı Bağırtlak<br />
Papağangiller Psittacidae<br />
Psittacula krameri Yeşilpapağan<br />
Gugukgiller Cuculidae<br />
Clamator glandarius Tepeli Guguk<br />
Cuculus canorus Guguk<br />
Peçeli Baykuşgiller Tytonidae<br />
Tyto alba Peçeli Baykuş<br />
Baykuşgiller Strigidae<br />
Otus brucei Çizgili İshakkuşu<br />
Otus scops İshakkuşu<br />
Bubo bubo Puhu<br />
Ketupa zeylonensis Balıkbaykuşu<br />
Athena noctua Kukumav<br />
Strix aluco Alaca Baykuş<br />
Asio otus Kulaklı Orman Baykuşu<br />
Asio flammeus Kır Baykuşu<br />
Aegolius funereus Paçalı Baykuş<br />
Çobahaldatangiller Caprimulgidae<br />
Caprimulgus europaeus Çobanaldatan<br />
Sağangiller Apodidae<br />
Apus apus Ebabil<br />
Apus pallidus Boz Sağan<br />
Apus melba Akkarınlı Sağan<br />
Apus affinis Küçük Sağan<br />
Yalıçapkınıgiller Alcedinidae<br />
Halcyon smyrnensis İzmir Yalıçapkını<br />
Alcedo atthis Yalıçapkını<br />
Ceryle rudis Alaca Yalıçapkını<br />
Arıkuşugiller Meropidae<br />
Merops superciliosus Yeşil Arıkuşu<br />
Merops apiaster Arıkuşu<br />
Gökkuzgungiller Coraciidae<br />
Coracias garrulus Gökkuzgun<br />
Coracias benghalensis Hint Gökkuzgun<br />
Çavuşkuşugiller Upupidae<br />
Upupa epops İbibik<br />
Ağaçkakangiller Picidae<br />
Jynx torquilla Boyunçeviren<br />
Picus canus Küçük Yeşil Ağaçkakan<br />
Picus viridis Yeşil Ağaçkakan<br />
Dryocopus martius Kara Ağaçkakan<br />
Dendrocopos major Orman Alaca Ağaçkakan<br />
Dendrocopos syriacus Alaca Ağaçkakan<br />
Dendrocopos medius Ortanca Ağaçkakan<br />
Dendrocopos leucotos Aksırtlı Ağaçkakan<br />
Dendrocopos minor Küçük Ağaçkakan<br />
Tarlakuşugiller Alaudidae<br />
Melanocorypha calandra Boğmaklı Toygar<br />
Melanocorypha bimaculata Küçük Boğmaklı Toygar<br />
Melanocorypha leucoptera Akkanatlı Toygar<br />
52
Melanocorypha yeltoninensis Kara Toygar<br />
Calandrella brachydactyla Bozkır Toygarı<br />
Calandrella rufescens Çorak Toygarı<br />
Eremophila alpestris Kulaklı Toygar<br />
Kırlangıçgiller Hirundinidae<br />
Riparia riparia Kum Kırlangıcı<br />
Ptyonoprogne rupestris Kaya Kırlangıcı<br />
Hirundo rustica Kır Kırlangıcı<br />
Hirundo daurica Kızıl Kırlangıç<br />
Delichon urbica Ev Kırlangıcı<br />
Kuyruksallayangiller Motacillidae<br />
Anthus novaeseelandiae Mahmuzlu İncirkuşu<br />
Anthus campestris Kır İncirkuşu<br />
Anthus hodgsoni Yeşilsırtlı İncirkuşu<br />
Anthus trivialis Ağaç İncirkuşu<br />
Anthus pratensis Çayır İncirkuşu<br />
Anthus cervinus Kızılgerdanlı İncirkuşu<br />
Anthus spinoletta Dağ İncirkuşu<br />
Motacilla flava Sarı Kuyruksallayan<br />
Motacilla citreola Sarıbaşlı Kuyruksallayan<br />
Motacilla cinerea Dağ Kuyruksallayanı<br />
Motacilla alba Akkuyruksallayan<br />
Arapbülbülleri Pycnonotidae<br />
Pycnonotus xanthopygos Arap Bülbülü<br />
İpekkuyrukkuşugiller Bombycillidae<br />
Bombycilla garrulus İpekkuyruk<br />
Hypocolius ampelinus Tırtılyiyen<br />
Derekuşugiller Cinclidae<br />
Cinclus cinclus Derekuşu<br />
Çitkuşugiller Troglodytidae<br />
Troglodytes troglodytes Çitkuşu<br />
Dağbülbülügiller Prunellidae<br />
Prunella modularis Dağbülbülü<br />
Prunella ocularis Sürmeli Dağbülbülü<br />
Prunella collaris Büyük Dağbülbülü<br />
Ardıçkuşugiller Turdidae<br />
Cercotichas galactotes Çalı Bülbülü<br />
Erithacus rubecula Kızılgerdan<br />
Luscinia luscinia Benekli Bübül<br />
Luscinia megarhynchos Bülbül<br />
Luscinia s<strong>ve</strong>cica Buğdaycıl<br />
Irania gutturalis Taş Bülbülü<br />
Phoenicurus ochruros Kara Kızılkuyruk<br />
Phoenicurus phoenicurus Kızılkuyruk<br />
Phoenicurus erythronotus Kızılsırtlı Kızılkuyruk<br />
Saxicola rubetra Çayır Taşkuşu<br />
Saxicola torquata Taşkuşu<br />
Oenanthe isabellina Boz Kuyrukkakan<br />
Oenanthe oenanthe Kuyrukkakan<br />
Oenanthe pleschanka Alaca Kuyrukkakan<br />
Oenanthe hispanica Karakulaklı Kuyrukkakan<br />
Oenanthe finschii Aksırtlı Kuyrukkakan<br />
Monticola saxatilis Taşkızılı<br />
Monticola solitarius Gökardıç<br />
53
Turdus torquatus Boğmaklı Ardıç<br />
Öyleğengiller Sylvidae<br />
Cettia cetti Kamış Bülbülü<br />
Cisticola juncidis Yelpazekuyruk<br />
Prinia gracilis Dikkuyruklu Ötleğen<br />
Locustella naevia Çekirge Kamışçını<br />
Locustella fluviatilis Ağaç Kamışçını<br />
Locustella lusciniodies Bataklık Kamışçını<br />
Acrocephalus melanopogon Bıyıklı Kamışçın<br />
Acrocephalus paludicola Sarı Kamışçın<br />
Acrocephalus schoenobaenus Kındıra Kamışçını<br />
Acrocephalus agricola Doğu Kamışçını<br />
Acrocephalus dumetorum Kuzey Kamışçını<br />
Acrocephalus palustris Çalı Kamışçını<br />
Acrocephalus scirpaceus Saz Bülbülü<br />
Acrocephalus arundinaceus Büyük Kamışçın<br />
Hippolais pallida Ak Mukallit<br />
Hippolais caligata Küçük Mukallit<br />
Hippolais languida Dağ Mukallidi<br />
Hippolais oli<strong>ve</strong>torum Zeytin Mukallidi<br />
Hippolais icterina Sarı Mukallit<br />
Hippolais polyglotta Kısakanatlı Sarı Mukallit<br />
Sylvia conspicillata Bozkır Ötleğeni<br />
Sylvia cantillans Bıyıklı Ötleğen<br />
Sylvia mystacea Pembe Göğüslü Ötleğen<br />
Sylvia melanocephala Maskeli Ötleğen<br />
Sylvia melanothorax Kıbrıs Ötleğeni<br />
Sylvia rüppelli Karaboğazlı Ötleğen<br />
Sylvia nana Çöl Ötleğeni<br />
Sylvia hortensis Akgözlü Ötleğen<br />
Sylvia nisoria Çizgili Ötleğen<br />
Sylvia curruca Küçük Akgerdanlı Ötleğen<br />
Sylvia communis Akgerdanlı Ötleğen<br />
Sylvia borin Boz Ötleğen<br />
Sylvia atricapilla Karabaşlı Ötleğen<br />
Phylloscopus throchiloides Yeşilimsi Söğütbülbülü<br />
Phylloscopus (throchiloides)nitidus Yeşil Söğütbülbülü<br />
Phylloscopus humei Yaprak Söğütbülbülü<br />
Phylloscopus inornatus Küçük Söğütbülbülü<br />
Phylloscopus bonelli Boz Söğütbülbülü<br />
Phylloscopus sibilatrix Orman Söğütbülbülü<br />
Phylloscopus sindianus Kafkas Çıvgını<br />
Phylloscopus collybita Çıvgın<br />
Phylloscopus trochilus Söğütbülbülü<br />
Regulus regulus Çalıkuşu<br />
Regulus ignicapillus Sürmeli Çalıkuşu<br />
Sinekkapangiller Muscicapidae<br />
Muscicapa striata Benekli Sinekkapan<br />
Ficedula parva Küçük Sinekkapan<br />
Ficedula semitorquata Alaca Sinekkapan<br />
Ficedula albicollis Halkalı Sinekkapan<br />
Ficedula hypoleuca Kara Sinekkapan<br />
Bıyıklıbaştankaralar Timalidae<br />
Panurus biarmicus Bıyıklı Baştankara<br />
54
Baştankaragiller Paridae<br />
Parus palustris Kayın Baştankarası<br />
Parus lugubris Akyanaklı Baştankara<br />
Parus ater Çam baştankarası<br />
Parus caeruleus Mavi Baştankara<br />
Parus major Büyük Baştankara<br />
Parus cristatus Tepeli Baştankara<br />
Sıvacıkuşugiller Sittaidae<br />
Sitta krueperi Küçük Sıvacıkuşu<br />
Sitta europaea Sıvacı Kuşu<br />
Sitta tephronota Büyük Kaya Sıvacıkuşu<br />
Sitta neumayer Kaya Sıvacıkuşu<br />
Tırmanışkuşugiller Certhiidae<br />
Certhia familiaris Orman Tırmaşıkkuşu<br />
Certhia brachydactyla Bahçe Tırmaşıkkuşu<br />
Sarıasmagiller Oriolidae<br />
Oriolus oriolus Sarıasma<br />
Örümcekkuşugiller Lanidae<br />
Lanius isabellinus Kızılkuyruklu Örümcekkuşu<br />
Lanius collurio Kızılsırtlı Örümcekkuşu<br />
Lanius schach Uzunkuyruklu Örümcekkuşu<br />
Lanius minor Karaalınlı Örümekkuşu<br />
Lanius excubitor Büyük Örümcekkuşu<br />
Lanius senator Kızılbaşlı Örümcekkuşu<br />
Lanius nubicus Maskeli Örümcekkuşu<br />
Kargagiller Corvidae<br />
Nucifraga caryocatactes Köknar Kargası<br />
Pyrrhocorax graculus Sarıgagalı Dağkargası<br />
Pyrrhocorax pyrrhocorax Kırmızıgagalı Dağkargası<br />
Sığırcıkgiller Sturnidae<br />
Sturnus roseus Ala Sığırcık<br />
Ötücükuşgiller Passeridae<br />
Petronia petronia Kaya Serçesi<br />
Montifringilla nivalis Kar Serçesi<br />
İspinozgiller Fringillidae<br />
Serinus pusillus Kara İskete<br />
Serinus serinus Küçük İskete<br />
Carduelis chloris Florya<br />
Carduelis carduelis Saka<br />
Carduelis spinus Karabaşlı İskete<br />
Carduelis cannabina Ketenkuşu<br />
Carduelis flavirostris Sarıgagalı Ketenkuşu<br />
Carduelis flammea Kuzey Ketenkuşu<br />
Loxia curvirostra Çaprazgaga<br />
Bucanetes githagineus Küçük Alamecek<br />
Carpodacus erythrinus Çütre<br />
Coccothraustes coccothraustes Kocabaş<br />
Kirazkuşugiller Emberizidae<br />
Plectrophenax nivalis Alaca Kirazkuşu<br />
Emberiza leucocephalos Akbaşlı Kirazkuşu<br />
Emberiza citrinella Sarı Kirazkuşu<br />
Emberiza cirlus Bahçe Kirazkuşu<br />
Emberiza cia Kaya Kirazkuşu<br />
Emberiza cineracea Boz Kirazkuşu<br />
55
Emberiza caesia Kızıl Kirazkuşu<br />
Emberiza rustica Akkaşlı Kirazkuşu<br />
Emberizami pusilla Küçük Kirazkuşu<br />
Emberiza schoeniclus Bataklık Kirazkuşu<br />
Emberiza melanocephala Karabaşlı Kirazkuşu<br />
SÜRÜNGENLER<br />
Familya, cins <strong>ve</strong> tür adı(Latince adı) Türkçe adı<br />
TESTUDINES (Takım)<br />
Emydidae (Familya)<br />
Emys orbicularis Benekli Kaplumbağa<br />
Mauremys caspica Çizgili Kaplumbağa<br />
Testudinidae (Familya)<br />
Testudo graeca Tosbağa<br />
Testudo hermanni Trakya tosbağası<br />
Cheloniidae (Familya)<br />
Caretta caretta Deniz kaplumbağası<br />
Chelonia mydas Çorba kaplumbağası<br />
Trionychidae (Familya)<br />
Rafetus euphraticus Fırat kaplumbağası<br />
Trionyx triunguis Nil kaplumbağası<br />
SQUAMATA (TAKIM)<br />
Gekkonidae (Familya)<br />
Asaccus elisae Yaprak parmaklı keler<br />
Cyrtopodion heterocercus Mardin keleri<br />
Cyrtopodion kotschyi İnce parmaklı keler<br />
Cyropodion scaber Karinalı keler<br />
Hemidactylus turcicus Geniş parmaklı keler<br />
Stenodactylus grandiceps Tombul keler<br />
Agamidae (Familya)<br />
Agama caucasica Kafkas keleri<br />
Agama stellio Dikenli keler<br />
Phrynocephalus helioscopus Topbaş keler<br />
Agama ruderata Bozkır keleri<br />
Chamaeleonidae (Familya)<br />
Chamaeleo chamaeleon Bukalemun<br />
Anguidae (Familya)<br />
Anguis fragilis Yılan kertenkele<br />
Ophisaurus apodus Oluklu kertenkele<br />
Varanidae (Familya)<br />
Varanus griseus Dev kertenkele<br />
Lacertidae (Familya)<br />
Acanthodactylus boskianus Taraklı kertenkele<br />
Eremias pleskei Aras kertenkelesi<br />
Eremias strauchi Step kertenkelesi<br />
Eremias suphani Suphan kertenkelesi<br />
Lacerta agilis Kars kertenkelesi<br />
Lacerta anatolica Anadolu kertenkelesi<br />
Lacerta cappadocica Kayseri kertenkelesi<br />
Lacerta clarkorum Klark kertenkelesi<br />
Lacerta danfordi Toros kertenkelesi<br />
Lacerta derjugini Artvin kertenkelesi<br />
Lacerta laevis Hatay kertenkelesi<br />
Lacerta mixta<br />
56
Lacerta oertzeni<br />
Lacerta parva Cüce kertenkele<br />
Lacerta parvula<br />
Lacerta praticola Çayır kertenkelesi<br />
Lacerta princeps Siirt kertenkelesi<br />
Lacerta raddei<br />
Lacerta rudis<br />
Lacerta strigata Çizgili kertenkele<br />
Lacerta trilineata İri yeşil kertenkele<br />
Lacerta unisexualis<br />
Lacerta uzzelli<br />
Lacerta valentini<br />
Lacerta viridis Yeşil kertenkele<br />
Podarcis muralis Duvar kertenkelesi<br />
Podarcis sicula İstanbul kertenkelesi<br />
Podarcis taurica Trakya kertenkelesi<br />
Ophisos elegans Tarla kertenkelesi<br />
Scincidae (Familya)<br />
Aplepharus bivittatus<br />
Ablepharus chernovi<br />
Ablepharus kitaibeli İnce kertenkele<br />
Chalcides ocellatus Benekli kertenkele<br />
Eumeces schneiderii Sarı kertenkele<br />
Mabuya aurata Tıknaz kertenkele<br />
Mabuya vittata Serifli kertenkele<br />
Ophiomorus punctatissimus Toprak kertenkele<br />
Amphisbaenidae (Familya)<br />
Blanus strauchi Kör kertenkele<br />
Typhlopidae (Familya)<br />
Typlops <strong>ve</strong>rmicularis Kör yılan<br />
Leptotyphlopidae (Familya)<br />
Leptotyphlops macrorhynchus İpliksi yılan<br />
Boidae (Familya)<br />
Eryx jaculus Mahmuzlu yılan<br />
Colubridae (Familya)<br />
Coluber caspius Hazar yılanı<br />
Coluber jugularis Kara yılan<br />
Coluber najadum İnce yılan<br />
Coluber nummifer<br />
Coluber ra<strong>ve</strong>rgieri Kocabaş yılan<br />
Coluber rubriceps Toros yılanı<br />
Coluber schmidti Kırmızı yılan<br />
Coluber <strong>ve</strong>ntromaculatus Urfa yılanı<br />
Coronella austriaca Avusturya yılanı<br />
Eirenis aurolineatus-<br />
Eirenis barani<br />
Eirenis collaris Yakalı yılan<br />
Eirenis coronella Halkalı yılan<br />
Eirenis decemlineata Çizgili yılan<br />
Eirenis eiselti<br />
Eirenis hakkariensis Hakkari yılanı<br />
Eirenis levantinus<br />
Eirenis lineomaculatus Bodur yılan<br />
Eirenis modestus Uysal yılan<br />
57
Eirenis punctatolineata Van yılanı<br />
Eirenis rothi Kudüs yılanı<br />
Eirenis thospitis<br />
Elaphe hohenackeri Kafkas yılanı<br />
Elaphe longissima Eskülap yılanı<br />
Elaphe quatuorlineata Sarı yılan<br />
Elaphe situla Ev yılanı<br />
Natrix natrix Yarısucul yılan<br />
Natrix tesellata Su yılanı<br />
Malpolon monspessulana Çukurbaşlı yılan<br />
Pseudocyclophis persicus İran yılanı<br />
Rhynchocalamus melanocephalus Toprak yılanı<br />
Spalerosophis diadema Ş.Urfa yılanı<br />
Telescopus fallax Kedigözlü yılan<br />
Viperidae (Familya)<br />
Vipera ammodytes Boynuzlu engerek<br />
Vipera barani Baran engereği<br />
Vipera kaznakovi Siyah engerek<br />
Vipera lebetina Koca engerek<br />
Vipera raddei Ağrı engereği<br />
Vipera ursinii Küçük engerek<br />
Vipera xanthina Şeritli engerek<br />
Vipera wagneri Vagner engereği<br />
Elapidae (Familya)<br />
Walterinnesia aegyptia Çöl Kobrası<br />
EK LİSTE-II<br />
MERKEZ AV KOMİSYONUNCA KORUMA ALTINA ALINAN AV HAYVANLARI<br />
MEMELİLER<br />
Familya, cins <strong>ve</strong> tür adı(Latince adı) Türkçe adı<br />
SANSARGİLLER MUSTALİDAE<br />
Mustela nivalis Gelincik<br />
Mustela putorius Kokarca<br />
Mustela erminia Kakım<br />
Meles meles Porsuk<br />
KUYRUKSÜRENLER VİVERRİDAE<br />
Herpestes ichneumon Kuyruksüren<br />
KUŞLAR<br />
Familya, cins <strong>ve</strong> tür adı(Latince adı) Türkçe<br />
Gavidae Dalgıçkuşugiller<br />
Gavia stellata Kızılgerdanlı Dalgıç<br />
Gavia arctica Karagerdanlı Dalgıç<br />
Gavia Immer Buz Dalgıcı<br />
Sulida Sümsükkuşları<br />
Morus bassanus Sümsükkuşu<br />
Phalacrocoracidae Karabatakgiller<br />
Phalacrocorax carbo Karabatak<br />
Ardeidae Balıkçılgiller<br />
Ardea cinerea Gri Balıkçıl<br />
Ördekgiller Anatidae<br />
Anser fabalis Tarla Kazı<br />
58
Anser brachyrhynchus Küçük Tarla Kazı<br />
Anser anser Boz Kaz<br />
Branta bernicla Yosun Kazı<br />
Alopochen aegypticus Nil kazı<br />
Anas falcata Büyük Çamurcun<br />
Somateria mollissima Pufla<br />
Clangula hyemalis Telkuyruk<br />
Mergus serrator Tarakdiş<br />
Mergus merganser Büyük Tarakdiş<br />
Anas clypeata Kaşıkgaga<br />
Melanitta fusca Kadife Ördek<br />
Sülüngiller Phasianidae<br />
Perdix perdix Çilkeklik<br />
Phasianus colchicus Sülün<br />
Sutavuğugiller Rallidae<br />
Rallus aquaticus Su Kılavuzu<br />
Gallinula chloropus Saztavuğu<br />
Poyrazkuşugiller Haematopodidae<br />
Haematopus ostralegus Poyrazkuşu<br />
Yengeç Yağmurcunları Dromadidae<br />
Dromas ardeola Yengeç Yağmurcunu<br />
Yağmurcunlar Charadriidae<br />
Pluvialis fulva Küçük Altın Yağmurcun<br />
Pluvialis dominica Amerikan Altın Yağmurcun<br />
Pluvialis apricaria Altın Yağmurcun<br />
Pluvialis squatarola Gümüş Yağmurcun<br />
Vanellus indicus Büyük Kızkuşu<br />
Vanellus gregaria Sürmeli Kızkuşu<br />
Vanellus leucura Akkuyruklu Kızkuşu<br />
Vanellus vanellus Kızkuşu<br />
Çullukgiller Scolopacidae<br />
Calidris canutus Büyük Kumkuşu<br />
Calidris fuscicollis Aksokumlu kumkuşu<br />
Philomachus pugnax Döğüşkenkuş<br />
Limosa limosa Çamurçulluğu<br />
Limosa lapponica Kıyı Çamurçulluğu<br />
Lymnocryptes minimus Küçük Su Çulluğu<br />
Numenius phaeopus Sürmeli Kervançulluğu<br />
Numenius arquata Kervançulluğu<br />
Tringa erythropus Kara Kızılbacak<br />
Tringa totanus Kızılbacak<br />
Tringa nebularia Yeşilbacak<br />
Xenus cinereus Sarıbacak<br />
Actitis macularia Benekli Düdükçün<br />
Korsan Martıgiller Stercorariidae<br />
Stercorarius pomarinus Kütkuyruklu Korsanmartı<br />
Stercorarius parasiticus Korsanmartı<br />
Stercorarius longicaudus Uzunkuyruklu Korsanmartı<br />
Stercorarius skua Büyük Korsanmartı<br />
Martıgiller Laridae<br />
Larus leucophthalmus Kızıldeniz Martısı<br />
Larus ichthyaetus Büyük Karabaş Martı<br />
Larus ridibundus Karabaş Martı<br />
Larus canus Küçük Gümüş Martı<br />
59
Larus fuscus Karasırtlı Martı<br />
Larus cachinnans Gümüş Martı<br />
Larus hyperboreus Kutup Martısı<br />
Larus marinus Büyük Karasırtlı Martı<br />
Rissa tridactyla Karaayaklı Martı<br />
Larus argentatus Kuzet Gümüş Martı<br />
Bağırtlakgiller Pteroclidae<br />
Pterocles orientalis Bağırtlak<br />
Pterocles alchata Kılkuyruk Bağırtlak<br />
Gü<strong>ve</strong>rcingiller Columbidae<br />
Columba oenas Gökçe Gü<strong>ve</strong>rcin<br />
Streptopelia decaocto Kumru<br />
Streptopelia senegalensis Küçük Kumru<br />
Tarlakuşugiller Alaudidae<br />
Ammomanes deserti Çöl Toygarı<br />
Alaemon alaudipes İbibik toygarı<br />
Galerida cristata Tepeli Toygar<br />
Lullula arborea Orman Toygarı<br />
Alauda ar<strong>ve</strong>nsis Tarlakuşu<br />
Ardıçkuşugiller Turdidae<br />
Oenanthe cypriaca Kıbrıs Kuyrukkakanı<br />
Oenanthe deserti Çöl Kuyrukkakanı<br />
Oenanthe xanthoprymma Kızılca Kuyrukkakan<br />
Oenanthe moestra Büyük Kızılca Kuyrukkakan<br />
Oenanthe lugens Karasırtlı Kuyrukkakan<br />
Oenanthe leucopyga Aktepeli Kuyrukkakan<br />
Turdus pilaris Tarla Ardıcı<br />
Turdus philomelos Öter Ardıç<br />
Turdus iliacus Kızıl Ardıç<br />
Turdus viscivorus Ökse Ardıcı<br />
Bıyıklıbaştankaralar Timalidae<br />
Aegithalos caudatus Uzunkuyruklu Baştankara<br />
DuvarTırmanışkuşugiller Tichodromadidae<br />
Tichodroma muraria Duvar Tırmaşıkkuşu<br />
Çulhakuşları Remizidae<br />
Remiz pendulinus Çulhakuşu<br />
Kargagiller Corvidae<br />
Corvus ruficollis Çöl Kuzgunu<br />
Corvus corax Kuzgun<br />
Sığırcıkgiller Sturnidae<br />
Sturnus vulgaris Sığırcık<br />
Acridotheres tristis Çiğdeci<br />
Ötücükuşgiller Passeridae<br />
Passer hispaniolensis Söğüt Serçesi<br />
Passer moabiticus Küçük serçe<br />
Passer montanus Ağaç Serçesi<br />
Carpospiza brachydactyla Çöl Serçesi<br />
Petronia xanthocollis Sarıboğazlı Serçe<br />
İspinozgiller Fringillidae<br />
Fringilla coelebs İspinoz<br />
Fringilla montifringilla Dağ İspinozu<br />
Rhodopechys sanguinea Alamecek<br />
Rhodospiza obsoleta Boz Alamecek<br />
Bucanetes mongolicus Doğu Alameceği<br />
60
Carpodacus rubicilla Büyük Çütre<br />
Pyrrhula pyrrhula Şakrakkuşu<br />
Kirazkuşugiller Emberizidae<br />
Emberiza hortulana Kirazkuşu<br />
Emberiza buchanani Doğu Kirazkuşu<br />
Emberiza bruniceps Kızılbaşlı Kirazkuşu<br />
Miliaria calandra Tarla Kirazkuşu<br />
EK LİSTE-III MERKEZ AV KOMİSYONUNCA AVINA BELLİ EDİLEN<br />
SÜRELERDE İZİN VERİLEN AV HAYVANLARI<br />
MEMELİLER<br />
Familya, cins <strong>ve</strong> tür adı(Latince adı) Türkçe<br />
TAVŞANLAR LAPORIDAE<br />
Lepus europaeus Yabani Tavşan<br />
Oryctalagus cunicullus Ada Tavşanı<br />
KÖPEKGİLLER CANİDAE<br />
Canis aureus Çakal<br />
Vulpes vulpes Tilki<br />
SANSARGİLLER MUSTALİDAE<br />
Martes martes Ağaç Sansarı<br />
Martes foina Kaya Sansarı<br />
DOMUZGİLLER SUİDAE<br />
Sus<br />
KUŞLAR<br />
scrofa scrofa Yaban Domuzu<br />
Familya, cins <strong>ve</strong> tür adı (Latince adı) Türkçe<br />
Ördekgiller Anatidae<br />
Anser albifrons Sakarca<br />
Anas penelope Fiyu<br />
Anas strepera Boz Ördek<br />
Anas crecca Çamurcun<br />
Anas platyrhynchos Yeşilbaş<br />
Anas acuta Kılkuyruk<br />
Anas querquedula Çıkrıkçın<br />
Netta rufina Macar Ördeği<br />
Aythya ferina Elmabaş Patka<br />
Aythya fuligula Tepeli Patka<br />
Aythya marila Karabaş Patka<br />
Melanitta nigra Kara Ördek<br />
Bucephala clangula Altıngöz<br />
Sülüngiller Phasianidae<br />
Alectoris chukar Kınalı Keklik<br />
Alectoris geraeca Kaya Kekliği<br />
Ammoperdix griseogularis Kum Kekliği<br />
Coturnix coturnix Bıldırcın<br />
Sutavuğugiller Rallidae<br />
Fulica atra Sakarmeke<br />
Yağmurcunlar Charadriidae<br />
Gallinago gallinago Su Çulluğu (Bekasin)<br />
Scolopax rusticola Çulluk<br />
Gü<strong>ve</strong>rcingiller Columbidae<br />
Columba livia Kaya Gü<strong>ve</strong>rcini<br />
Columba palumbus Tahtalı<br />
Streptopelia turtur Ü<strong>ve</strong>yik<br />
61
Ardıçkuşugiller Turdidae<br />
Turdus merula Karatavuk<br />
Kargagiller Corvidae<br />
Garrulus glandarius Alakarga<br />
Pica pica Saksağan<br />
Corvus monedula Küçük Karga<br />
Corvus frugilegus Ekin Kargası<br />
Corvus corone corone Kara Leş Kargası<br />
Corvus corone pallescens Leş Kargası<br />
Ötücükuşgiller Passeridae<br />
Passer domesticus Şehir Serçesi<br />
62
Posof Ormanları, Posof Yaban Hayatı Geliştirme Sahası <strong>ve</strong> Bölgedeki Doğal Hayatın<br />
Önemi Üzerine Ön Değerlendirme<br />
Doğu Karadeniz Dağları Artvin, Rize, Trabzon, Giresun, Bayburt, Erzurum <strong>ve</strong> Gümüşhane il<br />
sınırlarını kapsar <strong>ve</strong> bu bölge kendine has bir ekocoğrafik alan olarak tanımlanmıştır. Bunun<br />
anlamı bölgenin doğal yaşam açısından büyük öneme sahip olması <strong>ve</strong> kesintisiz doğal yaşam<br />
alanları içermesidir. Bölgede milli park, tabiat koruma alanı, tabiat parkı, tabiat anıtı, yaban<br />
hayatı geliştirme sahası, özel çevre koruma bölgesi, doğal sit alanı <strong>ve</strong> arkeolojik sit alanı<br />
koruma statüleri ile korunan pek çok alan bulunmaktadır. Enerji nakil hattının Posof civarında<br />
Posof Ormanları <strong>ve</strong> Posof Yaban Hayatı Geliştirme Sahası içinden geçirilmesi planlanmış<br />
olup bu alandaki yaban hayatı <strong>ve</strong> ekosistemler için tehdit oluşturur niteliktedir.<br />
05.10.2006 tarih <strong>ve</strong> 26310 sayılı Resmi Gazete’de Posof Yaban Hayatı Geliştirme Sahası<br />
olarak ayrılmış <strong>ve</strong> 15 Ocak 2009 tarihinde Çevre <strong>ve</strong> Orman bakanlığı tarafından onanmıştır.<br />
Bu alan gerek ihtiva ettiği yaban hayatı açısından <strong>ve</strong> gerekse özel <strong>ve</strong>jetasyon tipi bakımından<br />
son derece önemlidir. Bu saha Betula (Huş Ağacı) türlerinin dominant olduğu kalıntı (Relikt)<br />
bir orman niteliğindedir.<br />
Foto: Posof Yaban Hayatı Geliştirme Sahası Huş Ormanı<br />
1
Huş Tavuğu (=Kafkas Horozu) Tetrao mlokosiewiczi Kafkas dağlarına endemik bir türdür,<br />
dünyada sadece Türkiye’nin kuzeydoğusu, Rusya’da Karadeniz ile Hazar Denizi arasında,<br />
Gürcistan, Ermenistan <strong>ve</strong> Azerbaycan ile İran’ın kuzey batısında yayılış gösterir. Kafkasya <strong>ve</strong><br />
Türkiye’nin kuzeydoğusundaki dağlık alanlarda 1500 – 3000 m yükseklikteki sınırlı yaşam<br />
alanı içerisinde yerli olarak yaşar, kışın aşağı bölgelere inme eğilimleri de vardır. Posof’taki<br />
yaşam alanları Orman gülü Rhododendron <strong>ve</strong> Huş ağacı Betula barındıran alanlardır. Bu ağaç<br />
<strong>ve</strong> çalılıklar Huş tavuğuna hem besin hem de üreme alanı oluşturmaktadır.<br />
2005 yılına kadar IUCN tarafından Yetersiz Bilgi (DD= Data Deficient) kategorisine dâhil<br />
edilmiş olan Huş Tavuğu, üzerinde yapılan gözlem <strong>ve</strong> araştırmalar sonucunda turistik<br />
amaçlarla yapılan yeni yol inşaatları nedeniyle birey sayılarının azaldığı tespit edildiğinden<br />
kategorisi revize edilerek 2008 yılında Tehdite Yakın ”NT” (Near Threatened) kategorisine<br />
alınmıştır. Sayılarındaki azalmanın diğer nedenleri arasında ise avcılık, hayvan otlatma <strong>ve</strong><br />
ağaç kesimi gibi habitat parçalanmasına neden olan etkenler yer almaktadır. Huş Tavuğu<br />
Çevre <strong>ve</strong> Orman Bakanlığı’nca koruma altına alınan yaban hayvanları arasında yer<br />
almaktadır.<br />
Huş Tavuğunun yaşam alanlarından biri olan Ardahan’ın Posof ilçesi, Posof Yaban Hayatı<br />
Geliştirme Sahası olarak korunmaktadır, bu alanda avlanmak yasaktır. Alandaki Posof<br />
Ormanları ladin, göknar <strong>ve</strong> kayın ağaçlarının oluşturduğu ormanlarla, yaygın haldeki sarıçam<br />
ormanları, aşağı bölgelerde meşe ormanları, bir kısmında ise dağınık <strong>ve</strong> parçalı olmak üzere<br />
Huş ormanlarından oluşur. Posof Yaban Hayatı Geliştirme Sahası, BTC boru hattı projesi<br />
sırasında yapılan flora – fauna <strong>ve</strong> çevresel etki değerlendirme çalışmaları sırasında<br />
barındırdığı doğal yaşam <strong>ve</strong> fauna elemanları nedeniyle de ESA (Ecologically Sensiti<strong>ve</strong><br />
Area) yani Ekolojik Açıdan Hassas Bölge olarak değerlendirilmiştir. Bu bölgede Huş<br />
Tavuklarının üreme dönemi sırasında boru hattı inşası durdurularak iş makinelerinden<br />
kaynaklanan gürültü <strong>ve</strong> diğer rahatsız edici etkenler ortadan kaldırılmış <strong>ve</strong> endemik olan bu<br />
türün üremesine destek olunmaya çalışılmıştır.<br />
Bölgede bulunan diğer hassas kuş türü Urkeklik Tetrao urogallus de yüksek dağ habitatlarına<br />
uyum sağlamış yerli türlerdendir. Türkiye’de sadece Toros dağlarının orta kesiminde,<br />
Akdeniz’in doğusu ile Doğu Karadeniz <strong>ve</strong> Doğu Anadolu’da dağlık alanlarda yayılış<br />
gösterirler. Türkiye’de Çevre <strong>ve</strong> Orman Bakanlığı’nca koruma altına alınan yaban hayvanları<br />
arasında yer almaktadır. IUCN’e göre Düşük Riskli “LC” (Least Concern) olarak<br />
2
değerlendirilse de son zamanlardaki araştırmalar sonucunda türün tüm dünyada sayılarının<br />
azaldığı tespit edildiğinden yaşam alanlarının muhafaza edilmesi son derece önemlidir.<br />
Bu Kuş türlerinin dışında; Kafkas semenderi Mertensiella caucasica da IUCN tarafından<br />
Hassas (Vulnerable) olarak değerlendirilir. Bu tür dünyada yalnızca Anadolu’nun kuzey<br />
doğusundaki Ordu, Giresun, Rize, Trabzon, Artvin, Kars, Bayburt <strong>ve</strong> Gümüşhane illeri olmak<br />
üzere sınırlı bir alanda <strong>ve</strong> Gürcistan’da Türkiye sınırındaki bazı dağ sırtlarında yayılış<br />
gösterir. Yaşam alanı olarak 400 – 2800 m yükseklikleri tercih etmektedir.<br />
Uzun tırnaklı körfare Prometheomys schaposchnikowi yine bir alpine türü olup, yayılışı<br />
Kafkas Dağlarında <strong>ve</strong> sınırlı olan türlerdendir. Türkiye’de Doğu Karadeniz Dağlarında <strong>ve</strong><br />
Gürcistan’da bulunmaktadır. Çok küçük alanlarda yaşarlar, tür en önemli etki olarak aşırı<br />
otlatma nedeniyle tehlike altına girmiştir. IUCN’e göre kategorisi Yakın Tehdit.“Near<br />
Threatened” olan bu türün populasyonundaki birey sayısı azalmaktadır. Memeli hayvan<br />
türlerinden Karaca Capreolus capreolus <strong>ve</strong> Boz ayı Ursus arctos bölgede bulunan diğer<br />
önemli fauna elemanlarındandır.<br />
Bu konular dikkate alınarak Enerji nakil hattının güzergahı <strong>raporu</strong>muzda belirtildiği gibi<br />
yaban hayatı Geliştirme Sahsının dışından daha uygun bir alandan geçirilmesi uygun olacaktır<br />
3
NOTLAR VE KAYNAKLAR
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
NOTLAR <strong>ve</strong> KAYNAKLAR<br />
� 2010-2011 Av Dönemi Merkez Av Komisyonu Kararı. T.C. Çevre <strong>ve</strong> Orman Bakanlığı<br />
Doğa Koruma <strong>ve</strong> Milli Parklar Genel Müdürlüğü.<br />
� Anonim, 1998, Türkiye’nin Çevre Konusunda Taraf Olduğu Uluslararası Sözleşmeler, T.C.<br />
Çevre Bakanlığı, Ankara, 554 s.<br />
� Anşin, R., 1988, Tohumlu Bitkiler, Karadeniz Teknik Üni<strong>ve</strong>rsitesi, Orman Fakültesi<br />
Yayınları, No: 15, Trabzon.<br />
� Araştırma Dairesi Resmi Web Sitesi(www.deprem.gov.tr)<br />
� Atalay, İ., Türkiye’nin Ekolojik Bölgeleri, T.C. Orman Bakanlığı Yayınları, Ankara, 2002.<br />
� Baran, İ., 2008, Türkiye Amfibi <strong>ve</strong> Sürüngenleri, TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, Ankara<br />
� Baytop, T., 1994, Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, TDK, Ankara.<br />
� Bilişim Toplumuna Giderken Elektromanyetik Kirlilik <strong>Etki</strong>leri Sempozyumu, 1999, Ankara<br />
� Birand, H., 1952, Türkiye Bitkileri, Ankara Üni<strong>ve</strong>rsitesi Fen Fakültesi Yayınları, Yayın No:<br />
85, Ankara, 330 s.<br />
� Çevre Bakanlığı Mevzuatı 1, T.C. Çevre Bakanlığı Araştırma Planlama Koordinasyon<br />
Kurulu Başkanlığı.<br />
� Çevre Bakanlığı Mevzuatı 2, T.C. Çevre Bakanlığı Araştırma Planlama Koordinasyon<br />
Kurulu Başkanlığı.<br />
� Çevre Bakanlığı Mevzuatı 3, T.C. Çevre Bakanlığı Araştırma Planlama Koordinasyon<br />
Kurulu Başkanlığı.<br />
� Çınar Mühendislik, 2009, Acarlat Gölü Longoz Ormanı Sulak Alan Yönetim Planı Projesi,<br />
T.C. Çevre <strong>ve</strong> Orman Bakanlığı Doğa Koruma <strong>ve</strong> Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Ankara,<br />
392 s.<br />
� Davis, P.H., Flora of Turkey and the East Aegean Islands Vol.1-9, Edinburgh, 1965-1985,<br />
� Davis, P.H., MILL, R.R., KIT., Flora of Turkey and the East Aegean Islands, (Suppl.)<br />
Vol.10, Edinburgh, 1988.<br />
� Demirsoy, A., 1996, Amfibiler. Çevre Bakanlığı, Çevre Koruma Genel Müdürlüğü, Ankara.<br />
� Demirsoy, A., 1996, Memeliler. Çevre Bakanlığı, Çevre Koruma Genel Müdürlüğü, Ankara.<br />
� Demirsoy, A., 1996, Sürüngenler. Çevre Bakanlığı, Çevre Koruma Genel Müdürlüğü,<br />
Ankara.<br />
� Demirsoy, A., 1997, Omurgalılar (Amniyota), Cilt III-Kısım II, Meteksan A.Ş., Ankara.<br />
� Demirsoy, A., 1998, Omurgalılar (Anamniyota), Cilt III-Kısım I, Meteksan A.Ş., Ankara.<br />
� Demirsoy, A., 1998, Omurgasızlar=İn<strong>ve</strong>rtebrata (Böcekler Dışında), Cilt II-Kısım I,<br />
Meteksan A.Ş., Ankara.<br />
� Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü,
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
� Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü Web Sayfası (www.dsi.gov.tr)<br />
� DPT Tarafından Hazırlanan Beş Yıllık Kalkınma Planları<br />
� Ekim T., Koyuncu, M., Vural, M., Duman, H., Aytaç, Z., Adıgüzel, N., 2000, Türkiye Bitkileri<br />
Kırmızı Kitabı, Türkiye Tabiatını Koruma Derneği, Ankara.<br />
� Elekromanyetik Alan Değerlendirmeleri, Şubat 2008<br />
� Elektrik Alanları <strong>ve</strong> Manyetik Alanlar,Cilt II, TEAŞ Çevre Daire Başkanlığı, Nisan 2001<br />
� Elektrik Kuv<strong>ve</strong>tli Akım Tesisleri Yönetmeliği, 2000<br />
� Elektrik Mühendisliği 6.Ulusal Kongresi Bildirisi<br />
� Elektrik <strong>ve</strong> Manyetik Alana Maruz Kalma Sınır Değerleri Rehberi, IRPA / INIRC, 1990.<br />
� Emission Factors & AP42, Compilation of Air Pollutant Emission Factors, US EPA AP-42,<br />
January 1995<br />
� Erdem, O.,Kıraç, C., Özesmi, U., Kutlu, H., 1995, Türkiye’nin Kuş Cennetleri, T.C. Çevre<br />
Bakanlığı Çevre Koruma Genel Müdürlüğü, Ankara, 114 s.<br />
� Ertan, A., Kılıç, A., Kasparek, M., 1990, Türkiye’nin Önemli Kuş Alanları, Doğal Hayatı<br />
Koruma Derneği <strong>ve</strong> International Council for Bird Preservation, İstanbul, 156 s.<br />
� http://animaldi<strong>ve</strong>rsity.ummz.umich.edu/site/index.html<br />
� http://botany.csdl.tamu.edu/FLORA/imaxxona.htm<br />
� http://species.wikimedia.org/wiki/Main_Page<br />
� http://www.avibirds.com<br />
� http://www.biltek.tubitak.gov.tr/bilgipaket/canlilar/TR_tur_listesi<br />
� http://www.kazimcapaci.com/kusadlari.htm<br />
� http://www.trakus.org/kods_bird/uye/?fsx=@<br />
� http://www.tramem.org/memeliler/?fsx=@<br />
� http://www.worldbirds.org/v3/turkey.php<br />
� http://www.zum.de/stueber/lindman/<br />
� http://zipcodezoo.com/<br />
� IUCN 2010, IUCN Red List of Threatened Species, Version 2010.4.<br />
� Karabolat, M., 2000, Türkiye’de Yaşayan Kuşlar, Milli Parklar <strong>ve</strong> Av Yaban Hayatı Genel<br />
Müdürlüğü Personeli Güçlendirme Vakfı, Ankara, 267 s.<br />
� Kiziroğlu, İ., 1993, The Birds of Türkiye (Species List İn Red Data Book), TTKD, Ankara.<br />
� Maden, Tetkik <strong>ve</strong> Arama Genel Müdürlüğü Resmi Web Sitesi (www.mta.gov.tr).<br />
� Magnin, G., and Yarar, M., 1997, Important Bird Areas In Turkey, Doğal Hayatı Koruma<br />
Derneği, İstanbul, 314 p.<br />
� Mobile Sources Emisson Factors,EPA 1995<br />
� Artvin İli 2006 Yılı Çevre Durum Raporu, Artvin Valiliği İl Çevre Ve Orman Müdürlüğü
TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş. 380 kV BORÇKA-SINIR (GÜRCİSTAN) EİH<br />
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU<br />
� T.C.Bayındırlık <strong>ve</strong> İskan Bakanlığı, Afet İşleri Genel Müdürlüğü, Deprem<br />
� TEİAŞ Genel Müdürlüğü APK Dairesi Başkanlığı tarafından hazırlanan 2006-2015 10<br />
� TEİAŞ Genel Müdürlüğü Çevre, Emlak <strong>ve</strong> Kamulaştırma Dairesi Başkanlığı Yayını-<br />
� Timur, E., Aksay, A., 2002, 1 / 100 000 Ölçekli Ereğli F24 <strong>ve</strong> F25 Paftaları, MTA, Ankara<br />
� Türkiye İstatistik Kurumu Resmi Web Sitesi,(www.tuik.gov.tr)<br />
� Türkiye’de Yaşayan Kuşlar, 2000, Milli Parklar <strong>ve</strong> Av-Yaban Hayatı Genel Müdürlüğü, No:<br />
001, Ankara.<br />
� Yaltırık, F., Efe, A., 1989, Otsu Bitkiler Sistematiği, İstanbul Üni<strong>ve</strong>rsitesi, Fen Bilimleri<br />
Enstitüsü Yayınları, No:3, İstanbul.<br />
� Yıllık Üretim <strong>ve</strong> Kapasite Projeksiyonu
ÇED RAPORUNU<br />
HAZIRLAYANLARIN TANITIMI
TEİAŞ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ 154 kV BURSA SANAYİ-BURSA MERİNOS YERALTI KABLOSU<br />
PROJE TANITIM DOSYASI
YETERLİK BELGESİ TEBLİĞİ KAPSAMINDA ÇALIŞTIRILMASI TAAHHÜT EDİLEN<br />
PERSONEL TABLOSU<br />
Projenin Adı : 380 kV Borçka-Sınır (Gürcistan) Enerji İletim Hattı<br />
Proje Sahibi : TÜRKİYE ELEKTRİK İLETİM A.Ş GENEL MÜDÜRLÜĞÜ<br />
Projenin Mevkii : Artvin İli Merkez, Borçka, Ardanuç <strong>ve</strong> Şavşat İlçeleri ile Ardahan İli Posof<br />
İlçesi<br />
Yeterlik Belge No : 179<br />
Tebliğin İlgili Maddesi<br />
Kapsamında<br />
Çalıştırılacak Personel<br />
Çevre Mühendisi<br />
(Madde 5/1-a)<br />
Mühendislik <strong>ve</strong>ya<br />
mimarlık fakülteleri<br />
<strong>ve</strong>ya fakülte <strong>ve</strong>ya<br />
akademi <strong>ve</strong>ya dört yıllık<br />
yüksek okul <strong>ve</strong>ya fen<br />
<strong>ve</strong>ya edebiyat<br />
fakültelerinin<br />
........................................<br />
mezunu personel<br />
(Madde 5/1-b)<br />
Kapsam Belirleme <strong>ve</strong><br />
İnceleme Değerlendirme<br />
Komisyonunca <strong>ve</strong>ya<br />
PTD İnceleme<br />
değerlendirme sürecinde<br />
belirlenmiş meslek<br />
grubundaki personel<br />
Rapor Koordinatörü<br />
(Madde 5/1-c)<br />
(Madde 5/1-ç)<br />
kapsamındaki personel<br />
Adı Soyadı<br />
Mesleği<br />
-Sorumlu<br />
Olduğu Bölüm,<br />
Sayfa, bölüm,<br />
ekler vb.<br />
Le<strong>ve</strong>nt EROĞLU Çevre Mühendisi Tümü<br />
Gül MISIRLI Mimar Tümü<br />
Mustafa<br />
GÖKHARMAN<br />
Elektrik<br />
Mühendisi<br />
V.2.3<br />
Coşkun KOÇ Orman Mühendisi Tümü<br />
V.Serap BOYDAK Ziraat Müh. Bölüm III<br />
M.Uğur KAVLAK<br />
Şehir Bölge<br />
Plancı<br />
Bölüm II-III<br />
Mehmet KILIÇ Harita Mühendisi Ek-1,2,3,4,5<br />
Kubilay UYLU<br />
Harita Y.<br />
Mühendisi<br />
Ek-1,2,3,4,5<br />
Dilek KESKİN<br />
Ahmet ÇETİNEL<br />
Jeolji Mühendisi<br />
Çevre Bilimleri<br />
Yüksek Lisans<br />
Şehir Bölge<br />
Plancısı<br />
Tümü<br />
Bölüm II-III<br />
Yusuf SEÇER Jeoloji Y. Müh. Bölüm IV<br />
G.Burcu BARUT Ziraat Y. Müh. Bölüm III<br />
Hatice ÇALIŞKAN Çevre Müh.<br />
Bölüm II-III-<br />
IV<br />
Abdullah BİLAL Harita Müh. Ek-1,2,3,4,5<br />
Aişe Gül ARSLAN Harita Müh. Ek-1,2,3,4,5<br />
İmzası