Tempo de lecer no rural estradense a mediados do século ... - Dspace
Tempo de lecer no rural estradense a mediados do século ... - Dspace
Tempo de lecer no rural estradense a mediados do século ... - Dspace
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Introducción<br />
Vol. 11 (2008)<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong><br />
estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong><br />
<strong>século</strong> XX.<br />
Os testemuños fotográficos<br />
<strong>de</strong> Celesti<strong>no</strong> Fuentes González<br />
(1918-1987)<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro<br />
María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
A medida que van saín<strong>do</strong> á luz, <strong>de</strong>spois <strong>do</strong> seu longo proceso <strong>de</strong> restauración,<br />
<strong>no</strong>n <strong>de</strong>ixa <strong>de</strong> sorpren<strong>de</strong>r<strong>no</strong>s e admirar<strong>no</strong>s a calida<strong>de</strong>,<br />
riqueza e varieda<strong>de</strong> das imaxes <strong>de</strong>ste impresionante fon<strong>do</strong> fotográfico<br />
“Celesti<strong>no</strong> Fuentes” <strong>do</strong> Museo Manuel Reimón<strong>de</strong>z Portela da<br />
Estrada. E por calida<strong>de</strong> <strong>no</strong>n enten<strong>de</strong>mos, unicamente, a perfecta<br />
<strong>de</strong>finición da imaxe, que en ocasións se encontra francamente <strong>de</strong>teriorada<br />
a pesar <strong>do</strong>s esforzos <strong>de</strong> recuperación; referímo<strong>no</strong>s ó espíritu<br />
que anima as imaxes <strong>de</strong> Fuentes, á serena dignida<strong>de</strong> das persoas<br />
humil<strong>de</strong>s, á emoción contida <strong>do</strong>s grupos familiares ou ó solemne<br />
empaque das meniñas vestidas <strong>de</strong> primeira comunión que miran á<br />
cámara sabén<strong>do</strong>se protagonistas absolutas, raíñas por un día. Imaxes<br />
todas elas que cincuenta a<strong>no</strong>s máis tar<strong>de</strong> <strong>de</strong>spertan sau<strong>do</strong>sas lembranzas<br />
<strong>do</strong>s amigos cos que se compartiron anacos da infancia, <strong>de</strong><br />
irmáns emigra<strong>do</strong>s, <strong>de</strong> familiares mortos. Sen embargo <strong>no</strong>n sería esta,<br />
a da evocación sau<strong>do</strong>sa <strong>do</strong>s tempos i<strong>do</strong>s, a única virtualida<strong>de</strong> das<br />
imaxes <strong>de</strong> Fuentes; a pouco que esculquemos <strong>no</strong> seu fon<strong>do</strong> –levamos<br />
visiona<strong>do</strong> me<strong>no</strong>s dun 20% das fotos–, iremos <strong>de</strong>scubrin<strong>do</strong> ó Fuentes<br />
cronista <strong>do</strong> que pasaba ao seu re<strong>do</strong>r, retratan<strong>do</strong> acci<strong>de</strong>ntes <strong>de</strong> tráfi-
232<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
co, maquinaria <strong>no</strong>va que mercaban as industrias locais, imaxes das<br />
obras da ponte <strong>de</strong> Gundián, <strong>do</strong> ferrocarril e da estación <strong>de</strong> Santa<br />
Cruz <strong>de</strong> Ribadulla, mo<strong>de</strong>los <strong>de</strong> mobles e incluso <strong>de</strong> cadaleitos, enterros<br />
ou paisaxes, imaxes todas elas rexistradas por iniciativa persoal<br />
e totalmente carentes <strong>de</strong> ánimo <strong>de</strong> lucro.<br />
Eliximos nesta ocasión como tema vertebra<strong>do</strong>r <strong>de</strong>sta mostra <strong>do</strong><br />
fon<strong>do</strong> as diversas manifestacións da vida en común e o <strong>lecer</strong> a través<br />
<strong>de</strong> imaxes obtidas por Fuentes entre os a<strong>no</strong>s 1940-1970, aproximadamente,<br />
nalgunha das seis parroquias <strong>do</strong> NE <strong>do</strong> concello<br />
estra<strong>de</strong>nse (Ar<strong>no</strong>is, Loimil, Oca, Riobó, Orazo e San Miguel <strong>de</strong><br />
Castro), ámbito on<strong>de</strong> se <strong>de</strong>senvolveu, maioritariamente, o seu traballo<br />
fotográfico. Daquela a parroquia conservaba aínda en gran<br />
medida o seu carácter aglutina<strong>do</strong>r e i<strong>de</strong>ntitario, circunstancia que<br />
trascen<strong>de</strong> ás imaxes <strong>de</strong> Fuentes quen rexistra nas súas carpetiñas e<br />
bobinas: “A máscara <strong>de</strong> Loimil”, “O equipo <strong>de</strong> Remesar”, “As flores<br />
<strong>de</strong> Oca” “Na festa da Pa<strong>de</strong>rna <strong>de</strong> Ar<strong>no</strong>is”; época tamén na que<br />
as activida<strong>de</strong>s culturais e <strong>de</strong> <strong>lecer</strong>, can<strong>do</strong> o fenóme<strong>no</strong> televisivo<br />
aínda <strong>no</strong>n se popularizara, se artellaban en tor<strong>no</strong> ó cura párroco, ós<br />
mestres e unha serie <strong>de</strong> organismos oficiais que extendían ó <strong>rural</strong> o<br />
seu labor: Sección Femenina ou Extensión Agraria, por poñer só<br />
<strong>do</strong>us exemplos. Sen esquencer as iniciativas <strong>de</strong> mozos activos e<br />
empren<strong>de</strong><strong>do</strong>res que organizaban nas súas al<strong>de</strong>as sesións <strong>de</strong> teatro,<br />
coros, grupos <strong>de</strong> baile, máscaras ou parti<strong>do</strong>s <strong>de</strong> fútbol. Os retratos<br />
<strong>de</strong> Fuentes son, en fin, o reflexo dunha socieda<strong>de</strong> <strong>rural</strong> que, <strong>no</strong><br />
ecua<strong>do</strong>r <strong>do</strong> <strong>século</strong> vinte, pa<strong>de</strong>ce graves eivas e carencias pero que,<br />
a pesar <strong>de</strong> to<strong>do</strong> iso, vese integrada e coherente, segura <strong>de</strong> si mesma<br />
e orgullosa da súa i<strong>de</strong>ntida<strong>de</strong>.<br />
Quixemos facer protagonistas <strong>de</strong>ste traballo ás persoas, moitas<br />
<strong>de</strong>las xa <strong>de</strong>saparecidas, que viviron, sufriron e amaron neste fermosísimo<br />
rincón <strong>de</strong> Galicia; elas mesmas, medio <strong>século</strong> máis tar<strong>de</strong> volven<br />
a recuperar o seu protagonismo ven<strong>do</strong> as fotos da súa infancia e<br />
xuventu<strong>de</strong> e colaboran<strong>do</strong> con nós na i<strong>de</strong>ntificación e a<strong>de</strong>cuada contextualización<br />
das imaxes que ofrecemos en tó<strong>do</strong>los casos que o ine-<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
Vol. 11 (2008 )<br />
233<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
vitable paso <strong>do</strong> tempo e a fiabilida<strong>de</strong> da memoria <strong>no</strong>lo permitiron.<br />
Vaia para todas elas 1 especialmente para <strong>do</strong>na Teresa Ruibal e <strong>do</strong>n<br />
José Manuel Pereiro, veciños <strong>de</strong> <strong>de</strong> Oca, a <strong>no</strong>sa gratitu<strong>de</strong>.<br />
1 Agra<strong>de</strong>cementos: A<strong>de</strong>mais <strong>do</strong>s xa menciona<strong>do</strong>s José Manuel Pereiro e Teresa Ruibal;<br />
Rita <strong>de</strong> Ren<strong>do</strong>; Moncho Faíl<strong>de</strong>; Pilar Pereiras; Alfonso Gómez; Manuel López; Camilo<br />
Camba; Esther Baltar; Juan Fernán<strong>de</strong>z; Nica<strong>no</strong>r Fuentes; Rosario González, Rafael e<br />
Javier; Nieves Fuentes, Esperanza Formoso, José Manuel Bahamon<strong>de</strong>.
234<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
I. A película Sonatas<br />
A filmación <strong>de</strong> película “Sonatas”,<br />
basada na serie homónima <strong>de</strong> <strong>do</strong>n<br />
Ramón <strong>de</strong>l Valle Inclán, veu alterar,<br />
durante os tres meses que durou a súa<br />
filmación <strong>no</strong> “Palacio” <strong>de</strong> Oca, o<br />
monóto<strong>no</strong> discorrer da vida <strong>no</strong> lugar<br />
da Plaza. Entre marzo e maio <strong>de</strong> 1958<br />
os habitantes da comarca e aínda<br />
outras xentes chegadas da Estrada,<br />
Ban<strong>de</strong>ira, Cira e incluso Santiago tiveron<br />
ocasión <strong>de</strong> ver e admirar, a<strong>de</strong>mais<br />
<strong>do</strong>s famosos actores Paco Rabal,<br />
Fernan<strong>do</strong> Rey, Aurora Bautista ou María Félix, as cargas <strong>de</strong> cabalería,<br />
os coches <strong>de</strong> cabalos fuxin<strong>do</strong> a toda velocida<strong>de</strong>, A Santa Compaña en<br />
procesión ou os terribles combates a sable que tiveron como escenario<br />
o bosque <strong>de</strong> Guillufe ou os propios xardíns <strong>do</strong> pazo protagoniza<strong>do</strong>s por<br />
un escuadrón <strong>de</strong> cabalería <strong>do</strong> Exército <strong>de</strong>bidamente caracteriza<strong>do</strong> <strong>de</strong><br />
época e especialmente chega<strong>do</strong> <strong>de</strong> Santiago <strong>de</strong> Compostela para<br />
actuar <strong>no</strong> filme. A casa-taberna-pana<strong>de</strong>ría <strong>de</strong> Carrillo, estratexicamente<br />
situada a carón da praza, encargábase <strong>de</strong> dar <strong>de</strong> comer e beber<br />
a to<strong>do</strong> o elenco <strong>de</strong> actores e corpo técnico da película dirixida por Juan<br />
Antonio Bar<strong>de</strong>m, e pola tar<strong>de</strong>, tralo remate da diaria sesión, retirábanse<br />
a Santiago, on<strong>de</strong> se aloxaban. Tamén actuaron como extras<br />
algúns veciños <strong>de</strong> Oca. A esposa <strong>de</strong> Paco Rabal, Asunción, e os <strong>do</strong>us<br />
fillos <strong>de</strong> ambos, Teresa e Benito, acompañába<strong>no</strong> a todas horas, e<br />
durante os labores <strong>de</strong> rodaxe <strong>do</strong> filme paseaban polo pazo ou falaban<br />
coa xente que se agolpaba para ver a filmación. Estreouse a película na<br />
Ban<strong>de</strong>ira e alá acudiron <strong>no</strong> coche <strong>do</strong> Bravo unha morea <strong>de</strong> veciños<br />
ansiosos <strong>de</strong> ver na pantalla gran<strong>de</strong> as aventuras e <strong>de</strong>sgracias daquel<br />
Marqués <strong>de</strong> Bra<strong>do</strong>mín feo, católico y sentimental.<br />
Fotograma <strong>de</strong> presentación <strong>do</strong> filme<br />
“Sonatas” inspira<strong>do</strong> na serie homónima<br />
<strong>de</strong> <strong>do</strong>n Ramón <strong>de</strong>l Valle Inclán.<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
Vol. 11 (2008 )<br />
235<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
O Marqués <strong>de</strong> Bra<strong>do</strong>mín<br />
(Paco Rabal) e a súa<br />
amada Concha (Aurora<br />
Bautista) nun rincón <strong>do</strong>s<br />
xardíns <strong>do</strong> “Palacio” <strong>de</strong><br />
Oca, Pazo <strong>de</strong> Bran<strong>de</strong>so<br />
na <strong>no</strong>vela.<br />
Dous solda<strong>do</strong>s libran un combate a sable diante da berlina na que fuxirán<br />
os namora<strong>do</strong>s. Á <strong>de</strong>reita vese unha máquina <strong>de</strong> producir fume para<br />
simular a néboa entre a que xurdirá na película a Santa Compaña.
236<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
Tres figurantes pousan para o fotógrafo observa<strong>do</strong>s por algúns <strong>do</strong>s moitos<br />
curiosos que a diairo acudían a presenciar o labor <strong>de</strong> filmación. Oca, marzo <strong>de</strong><br />
1958.<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
Vol. 11 (2008 )<br />
237<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
Paco Rabal (centro) cun grupo <strong>de</strong> solda<strong>do</strong>s <strong>de</strong> Cabalería <strong>do</strong> cuartel <strong>de</strong> Santiago<br />
caracteriza<strong>do</strong>s <strong>de</strong> época e outro co uniforme <strong>no</strong>rmal. Detrás, o equipo <strong>de</strong> rodaxe.<br />
Oca, 1958.<br />
Na película actuaron como<br />
figurantes varios veciños <strong>de</strong><br />
Oca; velaquí a Manuel Pazos<br />
Batallán con vestiduras <strong>de</strong><br />
época xunto á súa esposa<br />
Aurora Porto. Oca, 1958.
238<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
Luisa <strong>de</strong> Oliveira sobre un <strong>do</strong>s cabalos<br />
da película. Oca, abril <strong>de</strong> 1958.<br />
Outra fermosa amazona, Paquita Villar, nas<br />
proximida<strong>de</strong>s <strong>do</strong> Pazo <strong>de</strong> Oca; abril <strong>de</strong><br />
1958.<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
II. As flores<br />
O mes <strong>de</strong> maio, precursor <strong>do</strong><br />
verán e mes das flores, era<br />
tamén o mes da Virxe María.<br />
Daquela as nenas, e en me<strong>no</strong>r<br />
medida tamén os rapaces, erixíanse<br />
en protagonistas dunha<br />
serie <strong>de</strong> fermosos actos, <strong>no</strong>n<br />
exclusivamente relixiosos, que<br />
se levaban a cabo na igrexa ou<br />
<strong>no</strong> seu adro, sempre dirixi<strong>do</strong>s e<br />
ensaia<strong>do</strong>s polos mestres, especialmente<br />
a mestra, as catequistas,<br />
o párroco e, <strong>no</strong> seu<br />
caso, as mulleres integrantes<br />
das asociacións <strong>de</strong> Hijas <strong>de</strong><br />
María. Esta serie <strong>de</strong> funcións<br />
profa<strong>no</strong>-relixiosas teñen unha<br />
longuísima tradición na Igrexa<br />
Católica e a súa orixe situaríase<br />
<strong>no</strong>s autos medievais, nas dramatizacións<br />
levadas a cabo <strong>no</strong><br />
interior da igrexa e <strong>no</strong>s cantos<br />
Vol. 11 (2008 )<br />
239<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
Don Antonio Canabal, párroco <strong>de</strong> Ar<strong>no</strong>is dirixe<br />
a procesión da Inmaculada na que participan<br />
varias meniñas lanzan<strong>do</strong> pétalos <strong>de</strong> flores cos<br />
seus brancos traxes <strong>de</strong> Primeira Comunión.<br />
Ar<strong>no</strong>is, 1970.<br />
<strong>de</strong> Nadal, <strong>de</strong> fonda raigame tamén en Galicia. Era o momento<br />
tamén <strong>de</strong> recibir a primeira comunión, ocasión solemne merece<strong>do</strong>ra<br />
<strong>do</strong>s retratos que hoxe damos a coñecer, mais tamén das obras <strong>de</strong><br />
teatro, <strong>do</strong>s diálogos inxeniosos <strong>do</strong> cura preguntan<strong>do</strong> a <strong>do</strong>utrina ós<br />
ne<strong>no</strong>s, das recitacións, bailes folclóricos e obras teatrais. Os ne<strong>no</strong>s<br />
eríxense entonces en protagonistas pasan<strong>do</strong> os adultos a ocupar un<br />
lugar secundario, incluso relegán<strong>do</strong>se nas fotos, can<strong>do</strong> aparecen, a<br />
un segun<strong>do</strong> pla<strong>no</strong> ou area marxinal, como se aprecia nas imaxes <strong>de</strong><br />
Celesti<strong>no</strong> Fuentes.
240<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
Enmarcada <strong>no</strong> arco da porta principal <strong>do</strong><br />
templo <strong>de</strong> Ar<strong>no</strong>is , unha meniña recita<br />
unha poesía adicada á Virxe mentres<br />
Nélida <strong>de</strong> Buste e outras persoas escoitan<br />
con atención e respecto. Ar<strong>no</strong>is, 1969.<br />
Nas Flores <strong>de</strong> Ar<strong>no</strong>is <strong>do</strong> 1969. Vemos,<br />
entre outras, a Rosario González e<br />
Margarita <strong>de</strong> Germán portan<strong>do</strong> a imaxe<br />
da Virxe sobre un camiño estra<strong>do</strong> <strong>de</strong><br />
flores. Dous anxiños levan as fitas <strong>do</strong><br />
estandarte.<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
No mes das flores, xunto coas meniñas<br />
ataviadas co branco traxe da Primeira<br />
Cominión, era frecuente que participasen<br />
outras vestidas co traxe típico galego para<br />
recitar poemas ou actuar en breves diálogos<br />
<strong>de</strong> carácter profa<strong>no</strong>-relixioso. Adro<br />
<strong>de</strong> Ar<strong>no</strong>is, maio <strong>de</strong> 1966.<br />
Vol. 11 (2008 )<br />
241<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
En ocasións a alegría das Flores <strong>de</strong> maio trócase en tristeza. Varias nenas <strong>de</strong> Oca<br />
portan as fitas e o minúsculo cadaleito <strong>de</strong> María Teresa Marque Car<strong>de</strong>lle, falecida<br />
en Oca o día 27 <strong>de</strong> maio <strong>de</strong> 1966, antes <strong>de</strong> cumplir os <strong>do</strong>us a<strong>no</strong>s.
242<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
Flores <strong>de</strong> maio en oca, 1968. No adro<br />
da igrexa a señora Merce<strong>de</strong>s <strong>do</strong><br />
Pedra<strong>do</strong> observa con mirada adusta ás<br />
dúas galeguiñas: Canducha <strong>de</strong> Colazo<br />
(esquerda) e unha amiguiña.<br />
Un daqueles diálogos interpreta<strong>do</strong>s por<br />
Gelucho <strong>do</strong> Gisanteiro (o cura); José <strong>de</strong><br />
Porto (O alum<strong>no</strong> da <strong>do</strong>utrina) e Lidia <strong>de</strong><br />
Espiño, a anxiña que observa a escea<br />
con simpática expresión. A<strong>no</strong> 1968.<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
Vol. 11 (2008 )<br />
243<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
Merce<strong>de</strong>s <strong>de</strong> Espiño, <strong>no</strong> centro,<br />
con María <strong>de</strong>l Carmen Pereiro e<br />
outra meniña nas Flores <strong>de</strong> Oca<br />
<strong>do</strong> 1970.<br />
Ante o portalón da rectoral <strong>de</strong> Oca nas Flores <strong>de</strong> 1958. Merce<strong>de</strong>s Amosa,<br />
Presi<strong>de</strong>nta da Asociación <strong>de</strong> Hijas <strong>de</strong> María <strong>de</strong> Oca con María <strong>de</strong>l Carmen <strong>do</strong><br />
Mesón, Isabel <strong>de</strong> Espiño, Elisa <strong>de</strong> Vilar, Lucita Souto e outra nena.
244<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
A directiva das Hijas <strong>de</strong> María diante da rectoral <strong>de</strong> Oca <strong>no</strong> 1958: Merce<strong>de</strong>s Amosa,<br />
María Teresa Tato e Teresa Ruibal. As meniñas <strong>de</strong> branco son, entre outras, Rosario<br />
<strong>de</strong> Carrillo, Lola Barcala, Lola Pai<strong>no</strong>, Elisa <strong>de</strong> Vilar, Lucía Souto e Teresa Fariñas.<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
Vol. 11 (2008 )<br />
245<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
Non esquenceu Fuentes incluir nesta fermosísima escea familiar <strong>de</strong>talle técnicos<br />
apenas perceptibles: a alineación <strong>do</strong>s postes da viña e a casa <strong>do</strong> fon<strong>do</strong> ilumina<strong>do</strong>s<br />
polo sol <strong>do</strong>tan <strong>de</strong> profundida<strong>de</strong> a imaxe; unha matiña <strong>de</strong> prímulas medran <strong>no</strong><br />
chan a mo<strong>do</strong> <strong>de</strong> homenaxe á comulgante e a afortunada ubicación da meniña,<br />
facen<strong>do</strong> contrastar a albura <strong>do</strong> seu traxe co escuro atavío <strong>de</strong> seus pais. A familia<br />
Felpete na Agra <strong>de</strong> Ar<strong>no</strong>is <strong>no</strong> 1957: <strong>de</strong> esquerda a <strong>de</strong>reita, Virtu<strong>de</strong>s, Esperanza,<br />
Carmiña, o señor Felpete e Consuelo.
246<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
Grupo <strong>de</strong> comulgantes en Loimil <strong>no</strong> a<strong>no</strong><br />
1960.<br />
Logra<strong>do</strong> retrato <strong>de</strong> primeira comunión<br />
empregan<strong>do</strong>, a mo<strong>do</strong> <strong>de</strong> fon<strong>do</strong>, unha<br />
colcha pendurada. Loimil, Flores <strong>de</strong> 1960.<br />
Cura con breviario e bonete con dúas<br />
fermosas galeguiñas en Loimil, a<strong>no</strong> 1960.<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
Vol. 11 (2008 )<br />
247<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
Contraste <strong>de</strong> brancos e negros nesta imaxe <strong>de</strong> Fuentes laboriosamente<br />
restaurada. Adro <strong>de</strong> Loimil, 1960.
248<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
III. O Entroi<strong>do</strong><br />
Xor<strong>de</strong> esta festa das entranas da alma popular co seu repertorio <strong>de</strong> alegría,<br />
crítica e transgresión <strong>do</strong> or<strong>de</strong> estableci<strong>do</strong>. Tres foron (lamentablemente<br />
xa <strong>no</strong>n o son hoxe) os sinais <strong>de</strong> i<strong>de</strong>ntida<strong>de</strong> <strong>do</strong> entroi<strong>do</strong> nestes<br />
ei<strong>do</strong>s ulláns: a espontánea participación popular, sen exclusión <strong>de</strong><br />
ida<strong>de</strong>s, a participación <strong>de</strong> homes a cabalo <strong>de</strong><strong>no</strong>mina<strong>do</strong>s xenerales, e<br />
as características vestimentas masculinas e femininas que as fotos <strong>de</strong><br />
Fuentes souberon captar e hoxe constitúen un verda<strong>de</strong>iro tesouro<br />
et<strong>no</strong>gráfico. O entroi<strong>do</strong> prísti<strong>no</strong> e popular, aquel que <strong>do</strong>n Alfre<strong>do</strong><br />
Vicenti pui<strong>do</strong> admirar persoalmente durante o seu exilio político <strong>no</strong><br />
lugar <strong>de</strong> Castrotión na parroquia <strong>de</strong> Oca <strong>no</strong> a<strong>no</strong> 1873 e que posteriormente<br />
publicou na súa obra A orillas <strong>de</strong>l Ulla (Perfiles gallegos),<br />
<strong>de</strong>sapareceu <strong>de</strong>finitivamente mais sobrevive aínda na memoria <strong>de</strong><br />
to<strong>do</strong>s aqueles que un día lonxa<strong>no</strong> cantaron nas charangas e coros,<br />
vestiron o traxe <strong>de</strong> xeneral ou participaron dalgunha maneira naqueles<br />
eventos festeiros que quebraban momentaneamente a mo<strong>no</strong>tonía<br />
da vida <strong>rural</strong>. As fotos <strong>de</strong> Fuentes que ofrecemos souberon captar os<br />
<strong>de</strong>rra<strong>de</strong>iros latexos daquel evento <strong>de</strong>sbordante <strong>de</strong> vida e <strong>de</strong> alegría.<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
Vol. 11 (2008 )<br />
249<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
Máscaras <strong>de</strong> Vilar, Cira <strong>no</strong> a<strong>no</strong> 1960. Inxeniosa composición <strong>de</strong> Fuentes a partir<br />
<strong>de</strong> dúas liñas converxentes que rematan na xentil figura <strong>do</strong> xeneral. Os primeiros<br />
pla<strong>no</strong>s da <strong>de</strong>reita imprimen profundida<strong>de</strong> a esta escea <strong>de</strong> gran valor et<strong>no</strong>gráfico.<br />
Máscaras <strong>de</strong> Orazo <strong>no</strong> 1957. Homes e mulleres; ne<strong>no</strong>s e adultos participan<br />
activamente nesta celebración xenuinamente popular.
250<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
Dúas meniñas disfrazadas e un ne<strong>no</strong> <strong>de</strong><br />
Orazo <strong>no</strong> a<strong>no</strong> 1957.<br />
Unha parella pousa para o fotógrafo; ela<br />
porta na man <strong>de</strong>reita un ramiño <strong>de</strong> mimosa,<br />
a flor <strong>do</strong> Entroi<strong>do</strong>. Orazo, 1957.<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
En idéntico esceario retrata Fuentes a<br />
estas dúas nenas caracterizadas <strong>de</strong><br />
Carnaval; unha <strong>de</strong>las mostra unha boneca<br />
e a outra un ramiño <strong>de</strong> mimosa. Orazo<br />
1957.<br />
Vol. 11 (2008 )<br />
251<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
Trío <strong>de</strong> máscaras <strong>de</strong> Orazo <strong>no</strong> a<strong>no</strong> 1957.
252<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
Velaquí unha das máis fermosas fotografías <strong>do</strong> fon<strong>do</strong> fotográfico <strong>de</strong> Celesti<strong>no</strong><br />
Fuentes. Un grupo <strong>de</strong> disfraza<strong>do</strong>s recorta os seus perfís contra o fon<strong>do</strong> <strong>de</strong> veigas<br />
labradas. Locen con orgullo as súas galas <strong>de</strong> Entroi<strong>do</strong> sabén<strong>do</strong>se porta<strong>do</strong>res<br />
dunha longa tradición herdada <strong>de</strong> seus pais e enlazan as súas mans en sinal <strong>de</strong><br />
unión e amiza<strong>de</strong>. Cira, 1957.<br />
Grupo <strong>de</strong> máscaras <strong>de</strong> Ar<strong>no</strong>is <strong>no</strong><br />
1958. Fuentes a<strong>no</strong>tou na carpetiña<br />
<strong>de</strong>stes clichés: Máscaras <strong>de</strong><br />
Ar<strong>no</strong>is <strong>de</strong>s<strong>de</strong> Balboa a Berres.<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
Vol. 11 (2008 )<br />
253<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
Pilar Castelao, María Ángeles Castelao e Lola da Fábrica con dúas máscaras<br />
<strong>de</strong>scoñecidas ben pándigas <strong>no</strong> Entroi<strong>do</strong> <strong>do</strong> 1958.<br />
Leandro (esquerda), o aban<strong>de</strong>ira<strong>do</strong><br />
Pepe <strong>de</strong> Agustín e José Manuel<br />
<strong>de</strong> Gómez <strong>no</strong> carnaval <strong>do</strong> a<strong>no</strong><br />
1958.
254<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
Moi interesante imaxe <strong>do</strong>s integrantes <strong>do</strong> coro das Máscaras <strong>de</strong> Ar<strong>no</strong>is; entre os<br />
seus compoñentes encontramos a Rosario González, Rosario <strong>de</strong> Couto, Elena <strong>de</strong><br />
Juan, Digna <strong>do</strong> Quinto, Margarita <strong>de</strong> Sánchez, Nucha <strong>do</strong> Caminero, Arturo <strong>de</strong><br />
María, Elisa González, José da Carballeira, Maruja <strong>de</strong> Mato, María <strong>de</strong>l Carmen <strong>de</strong><br />
Buste, Argentina Couto, Carmiña <strong>de</strong> Balbuíño, Canducha <strong>do</strong> Lisario e Merce<strong>de</strong>s <strong>de</strong><br />
Mouriño. Ar<strong>no</strong>is, 1958.<br />
Dous xenerais das máscaras <strong>de</strong><br />
Ar<strong>no</strong>is <strong>no</strong> a<strong>no</strong> 1958.<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
Grupo <strong>de</strong> ne<strong>no</strong>s cun gaiteiro nas máscaras <strong>de</strong> Ar<strong>no</strong>is. A<strong>no</strong> 1958.<br />
Vol. 11 (2008 )<br />
255<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
Diante da escola vella <strong>de</strong> Ar<strong>no</strong>is pousa para Fuentes este vistoso grupo <strong>de</strong><br />
cantores <strong>do</strong> coro <strong>de</strong> Ar<strong>no</strong>is; son, <strong>de</strong> esquerda a <strong>de</strong>reita, María <strong>de</strong>l Carmen <strong>de</strong><br />
Buste, Pepe <strong>de</strong> Xan Gran<strong>de</strong>, Merce<strong>de</strong>s Mouriño, un <strong>de</strong>scoñeci<strong>do</strong> e Maruja <strong>de</strong><br />
Calzada. A<strong>no</strong> 1958.
256<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
Aveli<strong>no</strong> da Cacharela pasa revista a unha<br />
compañía <strong>de</strong> solda<strong>do</strong>s en formación.<br />
Ar<strong>no</strong>is, carnaval <strong>de</strong> 1958.<br />
Fermosa parella: Elisa González e Arturo<br />
Torres en Ar<strong>no</strong>is <strong>no</strong> 1958.<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
IV. Bailes e teatro<br />
Vol. 11 (2008 )<br />
257<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
Erra quen pensa que as parroquias rurais estra<strong>de</strong>nses constituían un<br />
hermo cultural alleo a toda activida<strong>de</strong> que <strong>no</strong>n fose o propio labor<br />
agrícola. Aquí e acolá, <strong>de</strong>pen<strong>de</strong>n<strong>do</strong> <strong>do</strong> dinamismo <strong>do</strong>s mestres, <strong>do</strong><br />
cura, dalgún seminarista ou estudante ou mesmo dun veciño con<br />
inquedanzas, xurdían iniciativas culturais que callaban, as máis das<br />
veces, en representacións teatrais levadas a cabo el alpendres, galpóns,<br />
a escola ou mesmo casas particulares. Improvisa<strong>do</strong>s actores<br />
aprendían o seu papel, confeccionaban a vestimenta e con catro<br />
pa<strong>no</strong>s e dúas táboas construían un esceario ilumina<strong>do</strong> por unhas<br />
pobres lámpadas <strong>de</strong> 40 v. O éxito <strong>de</strong> público estaba asegura<strong>do</strong> pois<br />
ninguén, agás un enfermo ou eiva<strong>do</strong>, quedaba na casa ese día, e aínda<br />
aqueles eran prolixamente informa<strong>do</strong>s, ó regreso, da trama, vicisitu<strong>de</strong>s<br />
e <strong>de</strong>mais circunstancias da obra en cuestión. Apenas quedan fotos<br />
<strong>de</strong>stes eventos culturais nas al<strong>de</strong>as, <strong>de</strong> mo<strong>do</strong> que as poucas que conservamos<br />
<strong>de</strong> Celesti<strong>no</strong> Fuentes constitúen un <strong>do</strong>cumento <strong>de</strong> primeiro<br />
or<strong>de</strong>. Estas fotos son, en xeral, escuras e borrosas, <strong>de</strong>bi<strong>do</strong>, seguramente,<br />
ás condicións adversas <strong>de</strong> iluminación e ausencia <strong>de</strong> flash;<br />
aínda así ofrecemos aquelas que acadan un mínimo <strong>de</strong> calida<strong>de</strong>.<br />
Naquela época, organizacións como a Sección Femenina e Frente<br />
<strong>de</strong> Juventu<strong>de</strong>s para os homes promovían nas zoas rurais activida<strong>de</strong>s<br />
cívico-<strong>do</strong>centes que incluían bailes folclóricos para ambos sexos e<br />
educación física para os xoves e rapaces. Posteriormente difundiuse<br />
<strong>no</strong> <strong>rural</strong> a intervención <strong>do</strong>s Axentes <strong>de</strong> Extensión Agraria e <strong>de</strong><br />
Eco<strong>no</strong>mía <strong>do</strong>méstica, <strong>de</strong>pen<strong>de</strong>ntes <strong>do</strong> Miniserio <strong>de</strong> Agricultura.
258<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
Grupo <strong>de</strong> baile diante <strong>do</strong> Pazo <strong>de</strong> Oca <strong>no</strong>s cursos da Sección Femenina. Eles son<br />
José Manuel Pereiro, Antonio <strong>de</strong> Xiao, Marité <strong>de</strong> Salgueiro e María <strong>de</strong>l Carmen<br />
Pereiro. A<strong>no</strong> 1969.<br />
Fermoso ramillete <strong>de</strong> mozas diante das “caixas” <strong>do</strong> Palacio <strong>de</strong> Oca <strong>no</strong> 1969; <strong>de</strong><br />
esquerda a <strong>de</strong>reita: Margarita <strong>de</strong> Germán, Lola <strong>de</strong> Porto <strong>de</strong> Balboa, María <strong>de</strong>l<br />
Carmen Pereiro, Tilita <strong>de</strong> Vilela, Pilar Pereiras, Marité <strong>de</strong> Salgueiro, Lola <strong>de</strong> Pillo <strong>de</strong><br />
Ren<strong>do</strong> e Mariné <strong>do</strong>s Besteiros.<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
O grupo <strong>de</strong> baile na fonte <strong>do</strong> patio <strong>do</strong> Pazo <strong>de</strong> oca <strong>no</strong> 1969.<br />
Exhibición <strong>de</strong> ximnasia das nenas na Praza <strong>de</strong> Oca; a<strong>no</strong> 1969.<br />
Vol. 11 (2008 )<br />
259<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas
260<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
Agora os rapaces ofrecen a súa <strong>de</strong>mostración. Plaza <strong>de</strong> Oca, 1969.<br />
Compañía <strong>de</strong> teatro amateur <strong>de</strong> Riobó <strong>no</strong> 1960; entre outros, vemos os seguintes<br />
actores: Delmiro, Carlos <strong>do</strong> Seco, Ma<strong>no</strong>lo Collazo, Margarita <strong>de</strong> Germán, Carmiña<br />
<strong>de</strong> Felpete, Milucho <strong>de</strong> Santalla e Esperanza <strong>de</strong> Buste.<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
Vol. 11 (2008 )<br />
261<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
Un momento da representación teatral en Riobó <strong>no</strong> 1960, con gran éxito <strong>de</strong> público,<br />
como po<strong>de</strong> apreciarse.<br />
Na escola <strong>de</strong> nenas <strong>de</strong> Riobó efectuábanse representacións teatrais e actuaban<br />
coros <strong>de</strong> nenas, ensaiadas pola súa mestra. No esceario vemos un grupo <strong>de</strong> nenas<br />
actuan<strong>do</strong> <strong>no</strong> a<strong>no</strong> 1956.
262<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
Grupo <strong>de</strong> nenas da escola <strong>de</strong> <strong>do</strong>na Maruja Morales na escola <strong>de</strong> Riobó situada <strong>no</strong><br />
lugar da Mota <strong>no</strong> 1956. Na primeira fila, Carmen Hermida, Marina Porto, Felisa<br />
Bernár<strong>de</strong>z, María Sesar e Carmen Louzao. Na fila <strong>do</strong> medio vemos a Marina<br />
Cobián, Matusa Fon<strong>de</strong>vila, Esther Gañete, Bibiana Carregal, María <strong>de</strong>l Carmen<br />
Requeijo e Dolores Couto. Na última fila, Rosalía Pereiras e Emma Liste.<br />
María <strong>de</strong>l Carmen Requeijo mostran<strong>do</strong> o<br />
seu fermoso vesti<strong>do</strong>; Riobó 1956.<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
Vol. 11 (2008 )<br />
263<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
Elena da Fábrica e Canducha <strong>de</strong> Eduar<strong>do</strong>, dúas amigas <strong>no</strong> esceario. Riobó, 1956.
264<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
V. O Ferrocarril<br />
No mes <strong>de</strong> setembro <strong>de</strong> 1958 inaugúrase a linea <strong>de</strong> ferrocarril<br />
Zamora-Coruña que precisou salvar o <strong>de</strong>snivel <strong>de</strong> Gundián mediante<br />
a construcción dunha ousada ponte que forma hoxe parte da paisaxe<br />
ullá <strong>do</strong> mesmo xeito que o fará nun futuro próximo o viaducto<br />
<strong>do</strong> AVE, en construcción nestes momentos. Moi cerca ubicouse a<br />
estación <strong>de</strong> ferrocarril <strong>de</strong> Ribadulla, <strong>no</strong> concello <strong>de</strong> Vedra. Ambos<br />
eventos, <strong>de</strong> gran repercusión <strong>no</strong>s medios <strong>de</strong> comunicación da época<br />
pola presencia <strong>do</strong> Xefe <strong>do</strong> Esta<strong>do</strong>, Xeneral Franco e <strong>do</strong> Arzobispo <strong>de</strong><br />
Santiago, Car<strong>de</strong>al Quiroga Palacios, foron rexistra<strong>do</strong>s polo obxectivo<br />
curioso <strong>de</strong> Celesti<strong>no</strong> Fuentes.<br />
Ramiro Barreiro (esquerda) e Ramón<br />
Moruja (Ramón <strong>de</strong> Moruxo) na Ponte<br />
Ulla, perto <strong>do</strong> viaducto <strong>de</strong> Gundián<br />
recén inaugura<strong>do</strong> por Franco. A<strong>no</strong> 1958.<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
Vol. 11 (2008 )<br />
265<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
Fermosa perspectiva da estación <strong>de</strong> ferrocarril <strong>de</strong> Santa Cruz <strong>de</strong> Ribadulla <strong>no</strong><br />
1958, a<strong>no</strong> da súa inauguración. No medio <strong>do</strong> andén vemos unha daquelas fumegantes<br />
locomotoras <strong>de</strong> anta<strong>no</strong>.
266<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
VI. O Fútbol<br />
A partir <strong>do</strong>s a<strong>no</strong>s corenta da pasada centuria, <strong>de</strong>bi<strong>do</strong> quizais á<br />
expansión e popularización <strong>do</strong>s aparatos <strong>de</strong> radio e mesmo da prensa<br />
diaria, exten<strong>de</strong>use ás áreas rurais a práctica <strong>do</strong> fútbol, <strong>de</strong>porte restrinxi<strong>do</strong><br />
<strong>de</strong>ica entonces ás cida<strong>de</strong>s e vilas que podían permitirse a<br />
construcción dun campo <strong>de</strong> xogo. Contra o a<strong>no</strong> 1948 os veciños <strong>de</strong><br />
Oca acondicionan unha chaira <strong>no</strong> lugar <strong>de</strong> Chancelas e constrúen<br />
un estupen<strong>do</strong> campo inaugura<strong>do</strong> solemnemente coa asistencia das<br />
autorida<strong>de</strong>s civís, militares e relixiosas. ¡Cantas tar<strong>de</strong>s <strong>de</strong> pasión,<br />
victorias e <strong>de</strong>rrotas teñen vivi<strong>do</strong> os veciños <strong>de</strong>sta parroquia estra<strong>de</strong>nse<br />
e os futbolistas da comarca! Aqueles días <strong>de</strong> gloria –que duraban<br />
exactamente unha semana–, eran eran vivi<strong>do</strong>s con auténtico<br />
gozo polos vence<strong>do</strong>res mentres que o equipo <strong>de</strong>rrota<strong>do</strong> e mesmo os<br />
seus siareiros <strong>de</strong>bían soportar as chanzas e bromas <strong>de</strong> to<strong>do</strong>s. Moitas<br />
parroquias tiñan o seu equipo, que se podía completar, en caso <strong>de</strong><br />
necesida<strong>de</strong>, con xoga<strong>do</strong>res <strong>do</strong>utras parroquias e entre eles xogaban<br />
parti<strong>do</strong>s que eran previamente concerta<strong>do</strong>s por algún xoga<strong>do</strong>r ou<br />
afecciona<strong>do</strong>, o que hoxe chamaríamos un “relacións públicas”; a isto<br />
chamabámoslle “contratar un parti<strong>do</strong>”. Entre Oca e Loimil alla<strong>no</strong>use<br />
tamén un campo <strong>de</strong> fútbol <strong>de</strong><strong>no</strong>mina<strong>do</strong> O Marquiño, hoxe aban<strong>do</strong>a<strong>do</strong>.<br />
Podían xogarse parti<strong>do</strong>s entre xentes da mesma parroquia<br />
forman<strong>do</strong> equipos <strong>de</strong> “casa<strong>do</strong>s” e <strong>de</strong> “solteiros” e con frecuencia o<br />
cura, se era <strong>no</strong>vo, como <strong>no</strong>n era casa<strong>do</strong>, nin tampouco solteiro, consi<strong>de</strong>rábase<br />
neutral, polo que actuaba <strong>de</strong> árbitro.<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
Vol. 11 (2008 )<br />
267<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
Palco <strong>de</strong> autorida<strong>de</strong>s na inauguración <strong>do</strong> campo <strong>de</strong> fútbol <strong>de</strong> Chancelas, na parroquia<br />
<strong>de</strong> Oca. Entre outros vemos a <strong>do</strong>n Miguel <strong>de</strong> la Calle, alcal<strong>de</strong> da Estrada; a<br />
madriña <strong>do</strong> acto, Merce<strong>de</strong>s Reimón<strong>de</strong>z; <strong>do</strong>n José Otero, cura <strong>de</strong> Oca; Maximi<strong>no</strong><br />
Barcala; <strong>do</strong>n Pedro Brey, mestre e retratista; <strong>do</strong>na Pura álvarez, mestra <strong>de</strong> Oca; o<br />
capitán da Garda Civil; <strong>do</strong>n Gonzalo Otero e <strong>do</strong>n José Docampo.<br />
A madriña, Merce<strong>de</strong>s Reimón<strong>de</strong>z Brey cos capitáns <strong>do</strong>s equipos que estrenaron<br />
o <strong>no</strong>vo campo <strong>de</strong> fútbol: Pepe Ruibal (esquerda) capitán <strong>de</strong> Oca e o capitán <strong>do</strong><br />
equipo <strong>de</strong> Romay.
268<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
O equipo <strong>de</strong> Oca, que resultou vence<strong>do</strong>r <strong>do</strong> encontro; <strong>de</strong> esquerda a <strong>de</strong>reita:<br />
Ferro, mestre <strong>de</strong> Riobó, entrena<strong>do</strong>r; Celesti<strong>no</strong> Brey; Enrique Brey; Pepe Ruibal;<br />
Camilo Camba; Pepe <strong>do</strong> For<strong>no</strong>; <strong>de</strong>scoñeci<strong>do</strong>, Carballo, <strong>de</strong>scoñeci<strong>do</strong>, Saro <strong>do</strong><br />
Ten<strong>de</strong>iro e Daniel Rilo.<br />
Equipo <strong>de</strong> fútbol <strong>de</strong> Riobó <strong>no</strong> campo <strong>de</strong> Ar<strong>no</strong>is <strong>no</strong> a<strong>no</strong> 1958. Entre outros, Fernan<strong>do</strong><br />
<strong>de</strong> Fariñas, Luis <strong>de</strong> Agustín, José Manuel Carregal, Leandro e Eduar<strong>do</strong> Romeo.<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
Vol. 11 (2008 )<br />
269<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
Alvarito e o equipo <strong>de</strong> Ar<strong>no</strong>is <strong>no</strong> campo da festa a carón <strong>do</strong> palco <strong>no</strong>vo. Ar<strong>no</strong>is<br />
1959 ca.<br />
O equipo <strong>de</strong> Ar<strong>no</strong>is <strong>no</strong> seu campo nunha soleada tar<strong>de</strong> <strong>de</strong> victoria. Vemos, entre<br />
outros, a Manuel González Andión, José Luis <strong>de</strong> Sánchez, Tinucho <strong>de</strong> <strong>do</strong>n Pedro,<br />
Cao, Ramiro Barreiro e Mo<strong>de</strong>sto Barreiro. Ar<strong>no</strong>is, 1958.
270<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
Equipo <strong>de</strong> casa<strong>do</strong>s <strong>de</strong> Oca <strong>no</strong> campo <strong>de</strong> Chancelas, 1959 ca. De pé: Rogelio <strong>de</strong><br />
Xiao, porteiro; Pepe Ruibal; José <strong>de</strong> Quinteiro; Antonio <strong>de</strong> Colazo; Manuel Boa<strong>do</strong>,<br />
árbitro; Ma<strong>no</strong>lo <strong>de</strong> Bahamon<strong>de</strong> e Casal. Aniña<strong>do</strong>s: Antonio <strong>de</strong> Fariñas; Pablo<br />
Pai<strong>no</strong>; Sin<strong>do</strong> Ruibal; Evaristo Peitea<strong>do</strong> e Rilo.<br />
Velaquí o equipo <strong>de</strong> solteiros en Chancelas; <strong>de</strong> pé: José Manuel da Fábrica;<br />
Fernan<strong>do</strong> <strong>de</strong> Fariñas; Manuel Boa<strong>do</strong>, cura <strong>de</strong> Oca, Árbitro; Guillermo <strong>de</strong> Pra<strong>do</strong> e<br />
Juan <strong>de</strong> Oliveira, porteiro. Aniña<strong>do</strong>s: Pepe Collazo; Suso <strong>do</strong> Mesón; Rafael<br />
Peitea<strong>do</strong> e Manuel Anse<strong>de</strong>s o Plateiro. A<strong>no</strong> 1959 ca. Aínda se conserva <strong>de</strong>reita a<br />
antiga fábrica <strong>de</strong> ma<strong>de</strong>ira on<strong>de</strong> se refuxian os especta<strong>do</strong>res.<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
Vol. 11 (2008 )<br />
271<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
Equipo da Estrada en Chancelas <strong>no</strong> 1970 ca. De pé: Juan Soutelo; Carbón, porteiro;<br />
Rodri; Luis Rivera; Toño Riveira; Corna<strong>do</strong> 1º; Paco Torres; un siareiro; Juan<br />
Manuel Novoa. Aniña<strong>do</strong>s: Corna<strong>do</strong> 2º; Juan Manuel Novoa; Torres Lea; José<br />
Manuel Durán; Francisco L. Leis e Manuel Temes.<br />
Equipo <strong>de</strong> Oca <strong>no</strong> campo <strong>do</strong> Marquiño. Entre outros: Fernan<strong>do</strong> <strong>de</strong> Fariñas; José<br />
Luis <strong>de</strong> Sánchez; Andrés Casal; Álvaro <strong>de</strong> Oliveira e Antonio Orosa. Sf.
272<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
Equipo <strong>de</strong> Loimil <strong>no</strong> Marquiño, a<strong>no</strong> 1971. Entre outros: Martís, porteiro; José<br />
Manuel Pereiro; Gorís; Pereiras <strong>de</strong> Remesar; Ma<strong>no</strong>lo <strong>do</strong> Mineiro; Carballo; Luis <strong>de</strong><br />
Rufi<strong>no</strong>.<br />
Equipo <strong>de</strong> Orazo <strong>no</strong> campo <strong>do</strong> Marquiño, a<strong>no</strong> 1971. Vemos, entre outros, a Luis<br />
Vázquez, porteiro; José Manuel Porto; Ma<strong>no</strong>lito Liste; Alfonso Vázquez; Juan<br />
José Senín e Juan Ramón Salga<strong>do</strong>.<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
Vol. 11 (2008 )<br />
273<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
Equipo <strong>de</strong> Castro en Chancelas <strong>no</strong> 1968. Entre outros, están: Pepe Faíl<strong>de</strong>; Alfre<strong>do</strong><br />
Pacín, porteiro; Sin<strong>do</strong> <strong>de</strong> Couto; Nar<strong>do</strong> <strong>de</strong> Novoa; José Luis Novo; García; Julio;<br />
José Manuel <strong>do</strong> Crego; Pepe <strong>de</strong> Juan e Suso <strong>de</strong> Midón.<br />
O invicto equipo <strong>de</strong> Remesar, que tantas tar<strong>de</strong>s <strong>de</strong> gloria viviu <strong>no</strong>s campos <strong>de</strong><br />
Chancelas e o Marquiño, na lembranza daqueles días felices e homenaxe emocionada<br />
a os que xa <strong>no</strong>s <strong>de</strong>ixaron. De pé: Pereiras <strong>de</strong> Remesar; Alfonso Varela, O Rubio;<br />
Juanito <strong>do</strong> Ramonciño <strong>do</strong> Abelao; Manuel Calvo, O Varelo. Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z,<br />
o fillo <strong>do</strong> Maestro; José Manuel Fernán<strong>de</strong>z, Zoqueiro (porteiro). Aniña<strong>do</strong>s: Manuel<br />
Iglesias, Ma<strong>no</strong>lo <strong>do</strong> Mineiro; Gerardito Blanco; José Manuel Bahamon<strong>de</strong>; Manuel<br />
Pare<strong>de</strong>s e Manuel Otero, Martís <strong>de</strong> Loimil. Campo <strong>de</strong> Chancelas, 1967.
274<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
Equipo <strong>de</strong> San Miguel <strong>de</strong> Castro <strong>no</strong> Marquiño <strong>no</strong> a<strong>no</strong> 1966. De pé: Florencio <strong>de</strong><br />
Louzao; Matos; Nardito; Gambi<strong>no</strong>; Pepe Midón; Tato; Alfre<strong>do</strong> Pacín, porteiro.<br />
Aniña<strong>do</strong>s: Ma<strong>no</strong>lo Iglesias; Gerardito; Suso Midón; Santiago Lo<strong>de</strong>iro e Pepe Faíl<strong>de</strong>.<br />
Equipo <strong>de</strong> Dornelas <strong>no</strong> Marquiño <strong>no</strong> a<strong>no</strong> 1968. De pé: Matos; Alfonso Gómez;<br />
Julio Pérez; Luis Cuíña; Manuel López; Gerar<strong>do</strong> e Manuel Rodríguez (Regueiro).<br />
Aniña<strong>do</strong>s: Manuel Otero, Martís; Dosito; Manuel Durán; Peni<strong>de</strong> <strong>de</strong> Lamela e<br />
Alfonso Villar.<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
Vol. 11 (2008 )<br />
275<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
Parte <strong>do</strong> equipo masculi<strong>no</strong> que disputou un parti<strong>do</strong> en Chancelas contra un equipo<br />
femini<strong>no</strong>, actuan<strong>do</strong> <strong>de</strong> árbitro José Manuel <strong>do</strong> Mesón: 22 homes, cos cordóns das<br />
botas ata<strong>do</strong>s por parellas, e 11 mulleres; a <strong>de</strong>rrota <strong>do</strong> equipo masculi<strong>no</strong> foi <strong>de</strong> escándalo.<br />
Varios xoga<strong>do</strong>res: Ricar<strong>do</strong> <strong>de</strong> Xiao; Nica<strong>no</strong>r Fuentes; Ma<strong>no</strong>lo Sueiro; Moncho<br />
da Esquina; José Manuel Ruibal e Chito <strong>de</strong> Xiao. Foto <strong>de</strong> José Manuel Pereiro, sf.
276<br />
<strong>Tempo</strong> <strong>de</strong> <strong>lecer</strong> <strong>no</strong> <strong>rural</strong> estra<strong>de</strong>nse a <strong>media<strong>do</strong>s</strong> <strong>do</strong> <strong>século</strong> XX<br />
Equipo <strong>de</strong> casa<strong>do</strong>s en Chancelas, sf. De pé: Lidia Espiño, madriña; José Soutullo;<br />
Jesús Pereiro; José Ruibal; Benil<strong>de</strong> Fernán<strong>de</strong>z, madriña; Evaristo Rey; Tinucho<br />
Brey; Antonio Orosa; Suso Rey e Rosario Fernán<strong>de</strong>z (Rosi), madriña. Aniña<strong>do</strong>s:<br />
Pepe <strong>de</strong> Remesar; Andrés; Ma<strong>no</strong>lo Oliveira; Baltar e Pablo Pai<strong>no</strong>. Foto <strong>de</strong> José<br />
Manuel Pereiro.<br />
A ESTRADA<br />
miscelánea histórica e cultural
Vol. 11 (2008 )<br />
277<br />
Juan Andrés Fernán<strong>de</strong>z Castro e María Jesusa Fernán<strong>de</strong>z Bascuas<br />
Equipo <strong>de</strong> solteiros en Chancelas, sf.; <strong>de</strong> pé: Rosi; Genucho <strong>do</strong> Gisanteiro; Elías<br />
Fuentes; José Soutullo; Beni Fernán<strong>de</strong>z; Luis Fuentes; Tito Barcala; Daniel <strong>de</strong><br />
Olegario e Lidia Espiño. Aniña<strong>do</strong>s: Na<strong>no</strong>; Antonio Pai<strong>no</strong>; Antonio Aller; Yayo<br />
Barcala; Luis Pai<strong>no</strong> e José Manuel Pereiro. Foto <strong>de</strong> José Manuel Pereiro.