Kjelda - Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
Kjelda - Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
Kjelda - Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
kjelda, nr. 2 – 2009, årgang 18<br />
Skadeverknadene alkoholen hadde på heim <strong>og</strong> barn fekk<br />
stor merksemd mot slutten av 1800-talet <strong>og</strong> byrjinga av<br />
1900-talet. Illustrasjonen er henta frå Norsk Barnehjelpstidende<br />
frå 1907.<br />
kvalifikasjonar <strong>og</strong> interesser for å gå inn<br />
i arbeidet med å fremje edruskapen i<br />
kommunen.<br />
Råd <strong>og</strong> hjelp<br />
Når det gjaldt punkt 1, så kunne nemnda<br />
gripe inn mot ein person viss vedkommande<br />
sjølv meldte seg, eller dei<br />
kunne gripe inn etter initiativ frå ektefelle<br />
eller slektningar. Prest eller lege<br />
kunne <strong>og</strong>så ta kontakt på vegne av dei<br />
pårørande. Elles kunne initiativet<br />
komme frå til dømes verjeråd, fattigstyre<br />
eller politi. Det vart etablert eit nett<br />
med informasjonskanalar mellom lokalsamfunn<br />
<strong>og</strong> nemnd. På bakgrunn av<br />
informasjonen nemnda fekk, skulle dei<br />
gjere undersøkingar <strong>og</strong> setje inn tiltak.<br />
Frå edruskapsnemndene i fylket vart det<br />
i 1949 meldt at 16 av dei 23 nemndene<br />
som hadde levert årsmelding, hadde<br />
teke imot melding om alkoholmisbruk.<br />
Av desse var tre meldingar frå huslydar,<br />
1 frå lege, 86 frå politi, <strong>og</strong> fem personar<br />
hadde nemnder sjølv teke seg av. Berre<br />
ei nemnd melde om ein som var innlagd<br />
på kurheim.<br />
Frå edruskapsnemnda i ein av kystkommunane<br />
i <strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong> <strong>Fjordane</strong> fann eg følgjande<br />
døme på korleis edruskapsnemndene<br />
kunne gå fram om dei fekk melding<br />
om alkoholmisbruk:<br />
”Kona åt NN har klaga til dr. NN nokre<br />
gonger over at mannen hennar drikk så<br />
mykje at ho <strong>og</strong> heile den stor huslyden -<br />
18<br />
minst seks born - lid vondt<br />
av den grunn. Ho uttala seg<br />
omlag soleis til formannen i<br />
nemndi: ’der ingen som kan<br />
setja seg inn i korleis eg har<br />
hatt det’.<br />
Kona åt NN er eit dugande<br />
<strong>og</strong> likande menneske med<br />
godt omdøme, <strong>og</strong> etter det<br />
kjennskap nemndi har til<br />
henne, er det uråd å tru at<br />
ho ville ha kome med dette<br />
klagemålet utan tvingande<br />
<strong>og</strong> sers sterke grunnar.<br />
NN er av yrke førar for ein<br />
større motorbåt som går i<br />
fraktfart på Bergen, han har<br />
eit svert ansvarsfullt arbeid,<br />
<strong>og</strong> det er klårt at det er eit<br />
arbeid som set store krav til<br />
sin mann <strong>og</strong> serleg at han<br />
ikkje misbrukar alkohol.<br />
Nemndi finn etter dette å<br />
måtte gjere dette vedtaket:<br />
Nemndi bed til a/s Vinmonopolet<br />
i Bergen om å st<strong>og</strong>ga<br />
alt sal av spiritiosa til motorbåtførar<br />
NN, minstfald? for ei tid av 3 år”.<br />
Å hindre tilgang til alkohol var altså første<br />
steg. Den omtalte mannen klaga til<br />
nemnda <strong>og</strong> fekk følgjande svar:<br />
”Då sjølve vedtaket har havt den uskurden<br />
det har havt på tilhøva i heimen,<br />
finn vi å kunne gå med på å råde til at<br />
NN alt no får retten att så han får høve<br />
å vise at han kan eige retten utan å misbruke<br />
han. Men han vart gjort kjend<br />
med at han måtte halde seg unna misbruk<br />
i framtida”.<br />
Om ikkje den drikkfeldige innretta seg,<br />
måtte nemnda "ta dei steg som lov <strong>og</strong><br />
tilhøve tilseier".<br />
Kva ”steg” det kunne vere snakk om<br />
finn vi døme på i ei anna sak frå same<br />
kommune:<br />
"Då edruskapsnemnda bad st<strong>og</strong>ge alt<br />
sal til NN i tre år, var vi samstundes<br />
tenkt på å få han til friviljugt å reise på<br />
kuranstalt. Då dette ikkje var, sa vi frå at<br />
kunne han ikkje halde seg frå misbruk<br />
av alkohol, vart det tvangsinnlegging".<br />
Nemnda skulle altså i første omgang<br />
leggje opp til samarbeid <strong>og</strong> frivilje i<br />
behandlingstiltaka, men riset bak spegelen<br />
var heile tida tvangsinnlegging.<br />
Slutt på bruk av tvang<br />
Edruskapsloven, med etableringa av<br />
edruskapsnemnder, vart til som eit<br />
resultat av ein mislukka forbodspolitikk<br />
<strong>og</strong> ein erkjenning av at straff ikkje var<br />
noko eigna middel til å hindre alkohol-<br />
misbruk. Men trusselen om bruk av<br />
tvang var felles for alle tiltaka mot alkoholmisbrukaren.<br />
Bak denne trusselen<br />
låg ei grunnleggjande forståing av misbrukaren<br />
som ein person som trengde<br />
vern mot seg sjølv. På 1960-talet byrja<br />
ein for alvor å setje spørsmål ved bruken<br />
av tvang, <strong>og</strong> i 1970 forsvann tvangsparagrafen<br />
i lausgjengarlova. Det vart slutt<br />
på umyndiggjeringa av alkoholmisbrukaren,<br />
<strong>og</strong> alkoholistomsorga vart integrert<br />
i helse-, trygde <strong>og</strong> sosialapparatet.<br />
Kjelder:<br />
- Kommunale arkiv:<br />
korrespondanse/saksarkiv <strong>og</strong><br />
møtebøker frå edruskapsnemnder<br />
- Edruelighetsnemndene i 1950 –<br />
sammendrag av årsmeldingane<br />
- Norges offisielle statistikk,<br />
Sundhetstilstanden <strong>og</strong> medisinalforholdene,<br />
årgang 67 <strong>og</strong> 69<br />
Litteratur:<br />
- Fuglum, P. (1995),<br />
Brennevinsforbudet i Norge.<br />
Trondheim<br />
- Løvsland, A (1979), "Det gjelder nå<br />
at kjerring <strong>og</strong> onger får fred":<br />
edruskapsloven av 1932<br />
- Schrumpf, E. (2003), "Berus eder!":<br />
norske drikkekulturer i de siste<br />
200 år. Oslo blir til. Oslo<br />
- Ulvund, F. (2003),"det frygtelige<br />
krigsskib" - utforming, iverksetjing<br />
<strong>og</strong> virkemåte til lausgjengarlova av<br />
31. mai 1900, Bergen. Henta frå<br />
www.bora.uib.no 14.05.2009<br />
Ei av arbeidsoppgåvene for edruskapsnemndene<br />
var å fremje undervisning <strong>og</strong><br />
opplysingsverksemd om alkoholspørsmålet i<br />
skulane. Her ser vi omslaget på ein brosjyre<br />
som vart brukt i skulen på 1950-talet.