Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
IDEALITET 51<br />
holbergske paradoksa eingong var - men ikkje lenger er - aktuelle, bør ein sjå dei som<br />
evig aktuelle, eller som gamle klisjéar.<br />
Brandes problematiserer subjektet på tre ulike nivå, og problematiseringa blir i<br />
varierande grad gjort eksplisitt. Subjektet blir ein problematisk storleik (1) ved<br />
omtale av menneskesynet hos forfattaren, (2) i utgreiinga om forfattaren forstått som<br />
geni, (3) i tekstlege spenningar hos Holberg som det er grunnlag for å hevda at<br />
Brandes peiker på, eller i det minste antyder.<br />
(1) Brandes avviser konklusjonen frå Holbergs 2. satire, "Apologie for<br />
Sangeren Tigellius", som dekkande for menneskesynet til forfattaren. Kva er eit<br />
menneske? spør diktaren, og han svarer: Det er eit dyr som ikkje lar seg definera. Ei<br />
slik haldning er ifølgje Brandes lite dekkande for Holberg sjølv; ingen som har<br />
kjennskap til komediane, "kan undgaa at studse ved hvor lidet Definitionen passer"<br />
(134). Viss det er noko Holberg gjer, er det å bestemma sine karakterar. Hans<br />
forskjellige personar blir uavlateleg krinsa inn, namngitte, omtalte, utsette for<br />
intrigar, utledde, osv. Den klassisistiske åndsform gjer det umogleg for Holberg å sjå<br />
på mennesket som uutgrunneleg. Distansen og låtten er sikre teikn på at han allereie<br />
har utgrunna sine personar.<br />
(2) Annleis med Holberg sjølv; han blir problematisert i kraft av den genirolla<br />
han blir tilskriven. Det er i kraft av å bryta med fastlagde mønster - i Jeppe paa Bierget,<br />
i Erasmus Montanus, eller i MTkr I.171 - at Holberg blir ein genial diktar; her kjem han<br />
tettare på Livet. Synspunktet gjer seg gjeldande i monografien eller festskriftet frå<br />
1884, og er kraftig forsterka i eit essay frå 1887 (Brandes 1889) som har ein lang<br />
innleiande refleksjon om geniet. Geniet er ikkje uttrykk for folket, men omformar<br />
folket (Brandes 1889, 4-5). Brandes har orientert seg i nye retningar; Hippolite Taine<br />
og determinismen er blitt erstatta av Nietzsches førestillingar om det overskridande<br />
mennesket (Brandes 1889, 3).<br />
Genirolla blir forstått som konfliktfull og smertefull. Geniet er utstøytt, aleine,<br />
må tola pine og smerte. Holberg er opplyst representant for fornufta, men er omgitt<br />
av barbarisk overtru. Han blir mislikt på grunn av bøkene sine. Hos Brandes flyt det<br />
over av formuleringar som markerer denne konflikten. Sjølv i omtalen av det han<br />
kallar dei lykkelegaste og mest produktive åra, blir Holberg framstilt som martyr, i<br />
eit "tross all motgang"-språk (Brandes 1889, 16). Brandes svartmaler samtida til<br />
Holberg for å stilla forfattaren i eit fordelaktig lys, seier Rubow. Samtida var ikkje så<br />
pedantisk som Brandes vil ha det til, heller ikkje så ortodoks, heller ikkje så udanna<br />
og barbarisk, osv. (Rubow 1944, 56; Müller 1943, 225-43). Og ein kan legga til:<br />
Motgangen kan vel ikkje ha vore så stor; Holberg var den første og lenge også den<br />
einaste som kunne legga seg opp formue på grunnlag