Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
50 KAP. 2.1<br />
For språket - eller forma - ligg det ein omvendt utviklingstanke til grunn for<br />
beskrivinga. Det overleverte språket er ei konvensjonell, stiv og "gammaldags" form<br />
som Holberg unntaksvis klarer å bryta ned, overskrida, legga bak seg, - men bare<br />
unntaksvis.<br />
Dette gir grunn til å hevda at lesinga til Brandes har som implikasjon å sjå eller<br />
peika på to spenningsforhold i Holbergs reflekterande prosa. (1) Holberg presenterer<br />
eit radikalt innhald i eit konvensjonelt språk, (2) det konvensjonelle språket får<br />
motstand frå - og blir til tider brote ned av - eit fritt, "grenselaust" språk.<br />
Slik blir det mogleg å sjå Holberg som moderne i innsikt, gammaldags i form.<br />
Hans paradoks har blitt truismar; denne sigeren har som konsekvens at han har blitt<br />
uaktuell; Brandes må gjera sine lesarar merksame på at det som hos Holberg kan<br />
synast middelmådig, ein gong har vore radikalt, "at hvad der nu er for sandt til at<br />
siges, engang har været et Paradox" (178). Holberg er såleis innhenta og distansert av<br />
ei utvikling han sjølv har gått i spissen for. Språket, derimot, har hos Holberg alltid<br />
vore forelda (klassisistisk), bortsett frå dei unntaksvise tilfella der han bryt<br />
igjennnom dei hemmande konvensjonane.<br />
Det kan reisast innvendingar mot å forstå paradoks-begrepet som<br />
innhaldskategori, som utelukkande eit spørsmål om innsikt. Spørsmålet blir<br />
nærmare drøfta nedanfor i kap. 5; her er det tilstrekkeleg å peika på ein<br />
inkonsekvens som er lett synleg hos Brandes. Han forstår paradoks-begrepet på<br />
grunnlag av utviklingstanken. Etablert innsikt av i dag har ein gong vore ny og<br />
sjokkerande (paradoks). (Denne oppfatninga er han ikkje aleine om: "Dagens<br />
paradoks er morgondagens fordommar", heiter det i ein kjend sentens.) "Vi vide nu<br />
…", seier Brandes om det som samtida til Holberg ikkje visste.<br />
[V]i vide at man ikke bør gifte sig altfor gammel, at man hverken bør være en Laps eller unødigt<br />
trodse Moden, at man hellere bør stræbe at udmærke sig ved Fortjenester end ved en Rang, at<br />
Venskab ikke bør være Sammenrottelse o.s.v. […] (Brandes 1884, 177).<br />
Men Holberg-paradokset lar seg ikkje tilpassa ein slik formel. Viss ein nyttar dette "vi<br />
vide"-formularet, og fyller inn andre "verdiar", f. eks. frå dei meir sprelske paradoksa<br />
frå MTkr - kun dåren er lykkeleg (MTkr II.1), dårleg smak gjer stor nytte (MTkr<br />
III.105), semje sløver og usemje virkar fremjande på samfunnet (MTkr III.82) - eller<br />
viss ein trekker inn påstandar om Guds vesen som uutgrunneleg (MTkr I.100), blir<br />
det straks innlysande kor lite brukande formularet til Brandes er. Det Holber g<br />
presenterer som paradoks, kan ikkje gjerast greie for som nye innsikter for samtida. I<br />
staden for som Brandes å hevda at dei