Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
IDEALITET 49<br />
Handlingen aldeles efter Digterens oprindelige Bestemmelse, uden at<br />
Menneskenaturens Bevægelighed nogensinde gjør en Streg i Regningen […]" (147).<br />
Kategorien oratorisk får hos Brandes ei vid avgrensing; den omfattar ikkje<br />
bare munnleg framført ordkunst, men også skriftspråklege sjangrar som f. eks.<br />
epistel, ja all polert prosa i den grad den følgjer konvensjonar for tekstlege<br />
utbroderingar. Også Holberg-essayet er styrt av slike mønster (epistel, dissertasjon).<br />
Ikkje bare det; det er herifrå, frå den lærde, utbroderte og slepne språkbruken, det<br />
oratoriske har sitt opphav. Det oratoriske dreiar seg for Brandes såleis om element<br />
som ein først og fremst vil finna i den reflekterande prosaen.<br />
Den "klassisk-oratoriske Aandsform" er ei tvangstrøye; den står i vegen for<br />
"det moralske Øjemed", for "Menneskenaturens Bevægelighed" (147), og den står i<br />
vegen for språkleg eksperimentering, dvs. "at Ordet hos Holberg aldrig bliver drevet<br />
ud paa de Grænse-Omraader, hvor det forvandler sig til Tone eller Farve, til Musik<br />
eller Maleri". (150.) Sjølv om den klassisistiske åndsform kunne seiast å vera ny for eit<br />
dansk publikum, vil den i sitt vesen vera konvensjonell, gammaldags ved ikkje å<br />
strekka til overfor det livet litteraturen har sett seg som mål å skildra.<br />
Det vesle Brandes skriv om essayet i passasjen som er sitert ovanfor, gjer greie<br />
for to overskridingar i denne prosaen. Den første dreiar seg om det enkeltståande<br />
tilfellet (eller dei få tilfella) der Holberg ikkje bøyer seg for den rigide, oratoriske<br />
forma, men sprengjer denne og skaper ein prosa som er "saa sundt tænkt, saa<br />
mesterligt skrevet, saa vittig i sit Ræsonnement, saa digterisk overgiven" (177-78).<br />
Den andre gjeld kunnskap og innsikt; "de Gjenstande, som de Moralske Tanker<br />
behandle" er for Brandes og hans tid "altfor middels, altfor nærliggende" (177). For<br />
samtida til Holberg, var dei derimot grensebrytande; det som ettertida kan ta for gitt,<br />
var for samtida nytt og overraskande.<br />
Brandes brukar paradoks-begrepet primært som innhaldskategori, og han<br />
skriv det i tillegg inn i ein historisk utviklings- eller framskrittsmodell. Begrepet får<br />
på den måten som kriterium utbreiing av sanning og innsikt; den innsikta bare nokre<br />
få sit inne med, er paradoks - mot det ein skulle tru - for dei som ikkje har den. Idet<br />
sanninga får tilslutnad og utbreiing, er den ikkje lenger paradoks. I kraft av<br />
paradokset var Holberg i MTkr overskridande når det gjaldt innhald. Han er kritisk,<br />
revurderer gamle sanningar, insisterer på nye sanningar til dei blir truismar. Ein<br />
implikasjon av dette paradoks-begrepet er at Brandes ser innhaldet i Holberg-essayet<br />
som aktuelt for samtida, men ikkje lenger aktuelt for ettertida.