Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
PARADOKS I HOLBERG-ESSAYET 203<br />
Det er ein sentral påstand i dette arbeidet at teoretiserande omtale er eit<br />
berande element i MTkr. På bakgrunn av det skulle ein kanskje venta at sjølve ordet<br />
'paradoks' blir nemnt både titt og ofte. Nå skjer dette bare 19 gongar, fordelt på<br />
"Forberedelse" og 13 stykke. Men i tillegg kjem dei mange tilfella der referansen skjer<br />
i ei omskriven eller perifrasert form. "Jeg veed vel, at saadan Meening holdes for<br />
egen og u-rimelig. Men alt hvad som er almindeligt, er ikke altid rimeligt" (MTkr I.5,<br />
40). I dette tilfellet er omskrivinga så tydeleg at den kan reknast som synonym til<br />
ordet. Meir vanleg er at teksten på noko vagare vis indikerer eit medvit om at dei<br />
påstandane som blir sette fram, er mot vanleg oppfatning, at dei spørsmål som blir<br />
reiste, er eller synest ufattelege. På denne måten stråler eit medvit og ei sjølvkjensle<br />
som er karakteristisk for den teoretiserande omtalen, ut i alle delar av denne<br />
prosaen. Denne sjølvkjensla får eit langt større omfang enn den eksplisitte nemninga<br />
av ordet 'paradoks' tilseier.<br />
Dette er det umogleg å gjera greie for i alle detaljar. Eg skal derfor avgrensa<br />
meg til to sentrale grep. Det eine er formuleringa - eller formularet - "Dette tage Folk<br />
dog gemeenligen ikke i agt". Det andre er markeringa av paradokset som prestasjon,<br />
ei oppgåve som er vanskeleg å gjennomføra.<br />
Tidleg i MTkr III.6 finn ein formularet "Dette tage Folk dog gemeenligen ikke i<br />
agt […]". Det kjem i forlenging av to påstandar; den eine seier at sjukdom verkar inn<br />
på humøret, den andre at denne påverknaden skjer i varierande grad, dvs. at sinnet<br />
blir påverka alt etter kva plage ein har, kva del av kroppen som er sjuk. Det som folk<br />
vanlegvis ikkje aktar tilstrekkeleg på, er kva plager som ligg til grunn for<br />
temperament og lynne. "[… E]en lastes for Utaalmodighed, efterdi Milten er<br />
besværget; og den anden roeses for Taalmodighed, efterdi de ond e Vædsker sidde<br />
udi Fødderne", men "Last og Roes er her lige ilde grundede" (MTkr III.6, 236).<br />
Folk flest tar altså feil. Forfattaren påpeiker feilen, og taler i kraft av det mot<br />
vanleg oppfatning. Formularet "Dette tage Folk dog gemeenligen ikke i agt […]" er ei<br />
markering, ei omskriving og ei påminning om paradokset.<br />
Denne analysen av innleiinga til MTkr III.6 kan utvidast i to retningar, til<br />
stykket som heilskap og til boka som heilskap.<br />
Det aktuelle stykket har ein serie av varierande gjentakingar av setninga<br />
"Dette tage Folk dog gemeenligen ikke i agt […]". I lys av at stykket er kort, kan ein<br />
seia at desse gjentakingane ligg tett og har ein framtredande plass i utgreiinga. Her<br />
er dei viktigaste stadene.<br />
[…] men Folk fremture ikke desmindre udi d eres vrange Domme (MTkr III.6, 236).