Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
188 KAP. 5.1<br />
spissfindigheter står sentralt. Dermed er det ikkje sagt at han er heilt utan satire; men<br />
satiren er på langt nær så framtredande som hos Erasmus.<br />
Så kan ein spørja: Inneber denne orienteringa mot leik ei lausriving frå<br />
historisk kontekst?<br />
Her vil eg minna om ein nyanseskilnad mellom Pease og Burgess, som<br />
ordlegg seg litt forskjellig når dei gjer greie for paradokset. Pease taler om det som er<br />
opplagt uverdig ("obviously unworthy"), Burgess om oppdaginga av det låttlege<br />
("detecting the ridiculous"). Skilnaden går mellom det som er opplagt og det som er å<br />
oppdaga, mellom det transparente og det opake. Markeringa av det<br />
låttlege/ uverdige kan vera ettertrykkeleg, i form av tydeleg overdriving, skrikande<br />
mangelfulle proporsjonar, osv. På denne måten blir dobbelheten i teksten så<br />
openberr at den i realiteten blir svekka; tekstens to nivå blir ikkje sett i spel mot<br />
kvarandre og skaper ikkje spenning eller retardasjon; det eine nivået er bare ein tynn<br />
og gjennomsiktig ferniss over det andre. På den andre sida kan det<br />
låttlege/ urimelege vera meir skjult og djupare nedfelt i teksten; den tilgjorte<br />
haldninga er då ikkje noko lesaren oppdagar straks, m en først etter kvart, noko han<br />
kjem fram til som resultat av ein prosess, viss han i det heile tatt oppdagar den.<br />
To lesingar av Donne illustrerer dette. Den første av Ulrich Broich (Broich<br />
1967), den andre av A. E. Malloch (Malloch 1956).<br />
Ulrich Broich skil mellom religiøst og formelt paradoks (Broich 1967, 235). Det<br />
siste refererer til det som her er omtalt som tradisjonen etter Lando/ Munday. Broich<br />
understreker tilknytinga til skoleretorikken, der dugande utøvarar føretrekte<br />
paradokse tema fordi desse gav store utfordringar. Han peiker vidare på tre<br />
kjenneteikn: (1) Teksten inneheld teser som er i strid med vanleg opp fatning, (2) den<br />
har ein retorisk struktur, med i det minste ein tilsynelatande logisk og rasjonell<br />
provføring, (3) men tesene kan ikkje takast på alvor, og kan ikkje identifiserast med<br />
forfattarens meiningar. Broich nyttar dikt frå den såkalla "libertinistiske fasen" i<br />
forfattarskapen som eksempel. Den libertinistiske haldninga som her kjem til<br />
uttrykk, framstår som resultat av ei logisk slutningsrekke. Men desse konklusjonane<br />
kan ikkje lesast som tekstens bodskapar; premissane for slutningane er openberrt<br />
galne, og det er såleis ikkje tesene, heller ikkje syllogismene som skal takast på alvor,<br />
men parodieringa av syllogistisk logikk.<br />
A.E. Malloch utforskar i ein artikkel frå 1956 teknikk og funksjon ved<br />
paradokset i renessansen. Eit grunnleggande trekk ved forma er at den er svikefull<br />
eller villeiande ("appearances will be belied", Malloch 1956, 192). Det er