Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
110 KAP. 3<br />
konstruksjonen skal bli symmetrisk, og det dreiar seg om konstruksjonar som grip<br />
over store tekstflater, som bl.a. går ut over setningsnivå (Hauberg Mortensen 1995,<br />
særleg 276-83). Når eg forsøker å sjå slik språkpynt som ein mangel, vil eg<br />
samstundes minna om den tvil som meldte seg hos Chr. Rantzau overfor dei<br />
manglane han i si tid fann ved verset i Peder Paars: Kunne ikkje forfattaren betre, eller<br />
var dette simulert? Slik tvil gjer teksten synleg og aktualiserer den som estetisk<br />
objekt. Straks tvilen melder seg, får teksten litterære kvalitetar, minus blir til pluss,<br />
ein språkleg stereotypi blir til eit betydningskonstituerande element.<br />
MTkr IV. 82<br />
Eg skal kort visa til MTkr IV. 82 som illustrerande eksempel. Her finn ein<br />
samanlikningar brukte på ulike måtar. F. eks. blir påstanden om at "en Hofmand"<br />
ikkje er til å stola på, underbygd slik:<br />
Thi en Hofmand er i dag en Konge, i morgen en Kat. Han er som en Champignon, der<br />
opvoxer paa en Nat, og forgaaer lige saa snart igien som den voxer; saa at den synes<br />
ofte at fødes alleene for at døe. (MTkr IV. 82, 328-29.)<br />
Her passar kriteria til Billeskov Jansen: samanlikninga gjer tanken klar og konkret. I<br />
dette tilfellet er konkretiseringa eit avgjerande viktig element; den satiriske<br />
forminskinga - å gjera mennesket mindre enn det er, dvs. som eit dyr eller ein plante,<br />
eller som daude ting - står og fell med konkretiseringa.<br />
Men stykket har fleire samanlikningar, og desse er av eit anna slag. Dei er<br />
store og utførlege, dvs. med alle ledda i samanlikninga representerte (antopodosis).<br />
Ifølgje stilhistorikaren Ulla Albeck finst denne typen helst bare i høgtideleg og stiv<br />
prosa, og ho refererer til Holbergs lærde prosa som eksempel, det vil bl.a. seia MTkr.<br />
Den samanlikningsfiguren som det her er tale om, blir gjennomgåande brukt i<br />
MTkr IV. 82: Liksom mennesket er den merkelegaste av alle skapningar, er<br />
hoffmannen det merkelegaste av alle menneske. Her er tre eksempel; det siste<br />
rommar figuren i to variantar, først i Janus-jamføringa, deretter i "Geometra"-<br />
jamføringa ("saa at en Geometra haver mindre Møje at afpasse et Landkort, end han<br />
haver i at afpasse sit Legeme og sine Klæder").<br />
*…+ og ligesom visse ubehændige Skildere have maat ved Titler give tilkiende deres<br />
Skilderiers Betydning, og sat over hvert Stykke: Dette er et Træe, et Menneske, et Bierg,<br />
en Kat; saa maa ogsaa udi en Hofmands Afridsning ved en Titel og Overskrift<br />
tilkiende gives, hvad man haver taget sig for at afridse (MTkr IV.82, 326).