Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
102 KAP. 3<br />
spesiell del av metonymi (kontiguitet). Denne reduksjonen blandar saman forholdet<br />
mellom del og heilskap med forholdet mellom del og resterande delar . Rett nok kan det<br />
i gitte samanhengar vera mogleg å lesa eitt og same uttrykk på begge måtar, dvs. sjå<br />
uttrykket som både metonymisk nærleiksorientert og synekdokisk<br />
inklusjonsorientert. F. eks. kan ein i uttrykket "krone" (for monark) sjå krona både<br />
som knytt til og del av monarken, dvs. som metonymi og synekdoke. Men at det er<br />
mogleg å lesa uttrykket på to måtar, betyr ikkje at desse to måtane er eitt og det<br />
same. Samanslåinga av synekdoke og metonymi reduserer vidare metonymi til bare éin<br />
type nærleik, og stengjer andre nærleiksrelasjonar - kausalitet, tid, funksjon - ute.<br />
Tydingsfeltet for metonymi og synekdoke blir såleis avgrensa til bare romlege forhold;<br />
tendensielt blir såleis bare dei fysisk-materielle eller sansbare aspekta ved dei<br />
opprinnelege tropane aktualiserte. (Genette 1972, 25-28; 1982, 107-10.)<br />
Artikkelen "La rhétorique restreinte" er altså kritisk overfor to tendensar i den<br />
nye interessa for retorikk pr. 1970. Den eine er manglande presisjon i begrepsbruken,<br />
den andre er reduksjonisme. I konklusjonen seier Genette at det ikkje er hans ønske<br />
at litteraturvitskapen eller diktinga skal gi avkall på metaforen, men han åtvarer mot<br />
ein metaforteori som erstatning for ein generell retorikk; ein generell retorikk vil<br />
omfatta ein semiotikk for alle - ikkje bare nokre - diskursar.<br />
Motsetnaden mellom dei to artiklane reflekterer debatten om kva forholdet er<br />
mellom diktekunst og biletkunst. Ut pictura poesis (som biletet så poesien) heiter det<br />
ein stad hos Horats, og desse orda har ettertida brukt som merkelapp på ei<br />
oppfatning av litteratur som prinsipielt lik biletkunst. Andre har - i tradisjonen etter<br />
Du Bos og Lessing - forsøkt å gjera greie for kva som er spesifikt for kvar av dei to<br />
uttrykksformene (noko som nødvendigvis ikkje inneber ei fornekting av likskap<br />
mellom dei). Hos Genette blir denne debatten reflektert i form av eit spesifikt og eit<br />
generelt figurbegrep. Det som er sams horisont i dei to artiklane, er oppfatninga av<br />
figur som kjensle av form, ei kjensle som antyder ei meining bortanfor orda. Dette er<br />
figurens måte å tenka på. Det som er den vesentlege skilnaden mellom artiklane, er<br />
skilnaden mellom pictura og figura. Ved at artikkelen frå 1964 peiker ut figurens<br />
vesen som ein sansemessig omveg, ei sansemessig motivering av teiknet, er den<br />
orientert mot pictura, dvs. ei oppfatning som ser diktinga lik biletet. Artikkelen frå<br />
1970 reserverer seg mot ein slik horisont; den avgrensar figura frå pictura; figur er<br />
omveg, men ikkje nødvendigvis ein sansemessig omveg. Og den konkluderer med å<br />
tilrå ei tilbakevending til antikken som botemiddel mot den innsnevringa som ein