Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
Eiliv Vinje - Universitetet i Bergen
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
96 KAP. 3<br />
Meininga i ein figur er ikkje gitt gjennom dei orda figuren er samansett av, fordi<br />
meininga kviler på ei kløft mellom desse orda og dei som lesaren førestiller seg<br />
bortanfor, "i ei stadig overskriding av den skrivne gjenstanden" (Genette 1966, 216;<br />
1991, 180).<br />
Med ei slik beskriving står Genette med éin fot i moderne lingvistikk og éin i klassisk<br />
retorikk. Forankringa i lingvistikk kjem til syne ved den relasjonelle bestemminga av<br />
figuren. Genette overfører - på strukturalistisk vis - teorien om teiknet frå lingvistisk<br />
til translingvistisk nivå når han avgrensar figuren som element i eit system. Eit slikt<br />
system finn han i klassisk retorikk. Han viser til fleire namn frå den klassisistiske<br />
perioden (Genette 1966, 206 note 1; 1991, 172 note 3), særleg til franskmannen Pierre<br />
Fontanier og hans to avhandlingar frå tidleg på 1800-talet. Desse representerer for<br />
Genette ein variant av retorikken, som det er mogleg å førestilla seg som tufta på<br />
same grunnlag som lingvistikken.<br />
Det er vanleg å sjå retorikkhistoria under eitt som ei utvikling frå "historie" til<br />
system, dvs. frå historie forstått som eit metodisk forløp for danninga av den enkelte<br />
eleven og for utarbeidinga av den enkelte teksten, og til noko som meir har karakter<br />
av eit semiotisk system (Varga 1983, 84-86). Denne brytninga er nok mest<br />
iaugnefallande i renessansen, der ein finn tradisjonelle læreverk, disponerte meir<br />
eller mindre etter førebuingsstadia for talen (inventio, dispositio, elocutio, memoria,<br />
actio) ved sida av avhandlingar som gir ei meir systematisk disponering av stoffet,<br />
dvs. ordna som menylister, som val mellom uttrykkselement. Denne nyutviklinga ser<br />
ein bl.a. hos Petrus Ramus og Omar Talon i Frankrike og hos dei såkalla figuristane i<br />
England, bl.a. Henry Peacham og George Puttenham (Fafner 1982, 195-96).<br />
Hos Fontanier finn Genette denne utviklinga i mest mogleg fullbyrda form.<br />
For Fontanier er retorikk meir eller mindre det same som éi samling figurar. Sjølv om<br />
det opprinneleg var to lærebøker Fontanier skreiv, éi om figurar som er tropar, og éi<br />
om figurar som ikkje er tropar, la han vekt på at dei to delane skulle utgjera ein<br />
heilskap. Og det er denne heilskapsidéen Genette gjorde til røyndom då han i 1968<br />
gav ut alt saman som éi bok, under tittelen Les Figures du Discours. For såvel<br />
Fontanier som for Genette står det klart at det er figur-kategorien som samlar<br />
retorikken til ein systematisk heilskap. Og det einaste kriteriet som blir lagt til grunn,<br />
er utskifting, basert på idéen om at språket har eit anna ord for den same tanken.<br />
(Fontaner 1968, 63.)<br />
Dette kriteriet presiserer figuren, på tre måtar. For det første i forhold til<br />
antikkens oppfatning av figur som avvik i forhold til daglegtalen. Denne såkalla<br />
deviasjonsteorien inneheld ein apori: Daglegspråket er jo fullt av figurar, og då