Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
INNHALD<br />
FRÅ VIDDA TIL VANGEN 9<br />
Vandring i Aurlandsdalen 10<br />
Fjellet vi går på 12<br />
Flora og fauna i Aurlandsdalen 16<br />
HALLINGSKARVET NASJONALPARK 25<br />
Den yngste nasjonalparken i landet 26<br />
Kort veg mellom naboane 27<br />
Fjellfolka var gode vertsfolk 35<br />
Geiterygghytta 40<br />
GEITERYGGEN – STEMMERDALEN 47<br />
Då Stemmerdalen vart Steinbergdalen 48<br />
Hestehandel – eit ærleg yrke 50<br />
Draumen var ein gard og ei kjerring på Austlandet 52<br />
Lordane – overklassemenn frå England på fi ske og jakt 58<br />
NED MOT AURDALEN 63<br />
Tettstaden i Aurlandsdalen 64<br />
Ein gard utan støl har liten verdi 66<br />
Dei døde fekk sin plass i Aurdalen 70<br />
AURDALEN – VASSBYGDI 79<br />
Utvandringa til Amerika 80<br />
Budeie på Tindi – Marta Bjørgum Meland fortel 82<br />
Aurlandsdalen i kunstnarauge 90<br />
Berekvam 92<br />
Skorsgarden og stølen Skori 95<br />
Teigen 96<br />
Sinjarheim 99<br />
Almen 100<br />
VASSBYGDI – AURLANDSVANGEN 103<br />
Vassbygdi 104<br />
Frå mjølk i bøtta til ost og smør 106<br />
Budeie på Belle – Oddny Hernes fortel 110<br />
Prestegarden som vart økologisk landsline 114<br />
Fjellferd under krigen 116<br />
AURLANDSVANGEN 123<br />
Børs og katedral 124<br />
Då fossen stilna 127<br />
Veg gjennom dalen 133
Når sommarn kjem da blir de fi nt e fj ellå,<br />
da ska eg dit å hør kår bekkjin syng,<br />
Å kliv te topps e brattast berjestellå,<br />
Å vea gras å tort å tåberløng.<br />
E kjenne lokt tå gras kreng alle haua,<br />
Å sola skin, å bjøllåin kling så kløkt.<br />
Å tjønnin legg så blankt der e ska laua,<br />
Me berg ekring, der e kan sol` me trøgt.<br />
Då væt e vesst at bekkjin legg å venta<br />
poinn kalle isa me så sval æn drekk.<br />
– Når hausten kjem, å sistkvellskløva henta,<br />
Då ska e takk’ fær sommarn så e fekk.<br />
Hans Hyldbakk: Vårsøg (utdrag)<br />
Hausten 1954 var eg med på sauesanking i Ston dalen,<br />
ein sidedal til Aurlandsdalen. Ettersankinga gjekk føre<br />
seg i Stemmerdalen. Eg var 18 år gamal og elev ved Sogn<br />
Jord- og Hagebruksskule. Medan dei andre elevane tok<br />
opp poteter, fekk eg bli med til fj ells. I ettertid minnest<br />
eg to hendingar.<br />
Det eine var kryssinga av elva ved stølen Vetledalen.<br />
Vi kom over, men dei enorme vassmengdene gjorde<br />
inntrykk. To år før hadde ei ung jente omkome då ho<br />
vart teken av fossen oppe i Aurdalen, fortalde sankebasen.<br />
Han ville nok åtvare 18-åringen som prøvde å<br />
vasse elva i staden for å ta omvegen opp til hengebrua.<br />
Den andre hendinga var knytt til ei lita kvild på ein<br />
av stølane. Midt i september var det framleis stølsdrift.<br />
Den unge budeia sette pris på eit besøk. Ho gav sauesankarane<br />
kvar si skei og let oss smake på primen i ystekjelen.<br />
Varmen frå grua, dufta frå ostekjelen, den søte<br />
og varme primen og den trivelege jenta sette spor.<br />
Fleire tiår seinare gjekk eg, saman med mellom anna<br />
to barnebarn, ein tur frå Finse, nordover til Geiterygghytta<br />
og vidare til Kongshelleren. Også denne gongen<br />
sette turen spor. Aurlandsdalen har i dag vorte eit populært<br />
turmål for fotturistar frå heile landet.<br />
Denne boka vender seg til menneske som er interesserte<br />
i samspelet i naturen: Korleis menneska, viltet,<br />
beitedyra, fi sken i vatna og vedskogen har vore avhengige<br />
av kvarandre. Eg håpar at boka har noko å tilføre<br />
moderne menneske til fots eller i bil gjennom Aurlandsdalen.<br />
I boka er Aurlandsdalen brukt på eit litt større område<br />
enn det som er merka av på kartet. Boka fortel om hendingar<br />
og sanseinntrykk frå stader mellom Hardangervidda<br />
og Aurlandsvangen. Dette er fj ell, vidder og djupe<br />
dalar som høyrer med til ein felles fj ellkultur. Også området<br />
kring Strandavatnet i Hol kommune er med i boka.<br />
Eg vil følgje fotturistane si vandring frå Vidda til Aurlandsvangen<br />
– ei vandring gjennom høgfj ell med stein,<br />
snøbre og bekker, langs vassdrag og innsjøar, gjennom<br />
ufser og galdar <strong>ned</strong> til Aurlandsfj orden.<br />
God tur!<br />
Hans H. Th yri<br />
5
NED MOT AURDALEN<br />
Aurdalen med Aurdalsvatnet i sentrum ligg om lag 800 moh. Både ovanfor og <strong>ned</strong>anfor Aurdalen er det gjel og bratte dalsider.<br />
Frå Aurdalen går det stølsvegar og turstigar i ulike retningar og mange fotturistar byrjar turen sin her. På sommarstid<br />
er dalen grøn og frodig. Beitegraset, som ikkje blir nytta lenger, veks saftig både på fl atene og oppover langs dalsidene. Fleire<br />
sideelvar renn saman med Stemmerdøla, hovudelva langs dalen. Einskilde stader breier elva seg ut og blir grunnare, slik at ein<br />
kan vasse over. Tidlegare gjekk turistløypa og kløvvegen mellom Stemmerdalen og Aurdalen langs elva. Etter kraftutbygginga<br />
vart den fl ytta opp i dalsida, og det er laga bruer over sideelvane og sett opp skilt på utsiktspunkta.<br />
Nedover dalen går bilvegen i slak utforbakke, forbi dammar og vassmagasin. Den går nær stølar og tufter etter gjetarbuer<br />
og stølshus. Under skoggrensa fi nn ein restane etter den faste busetjinga.<br />
s-<br />
Aurlandsdalen<br />
Nesbø.<br />
Langavatnet<br />
Alvsvatnet<br />
Gravdalen<br />
Katlavatnet<br />
Dyranosi<br />
Svartavatnet<br />
Langedalen<br />
Berekvam<br />
Tindi<br />
Holmen<br />
Nesbø Østerbø<br />
Heimrebø<br />
Viki<br />
Aurdalen<br />
Aurdalsvatnet<br />
Høganosi<br />
Stemmerdalen<br />
Vesterdalen<br />
Sauavaddalen<br />
Vetlebotnvatnet<br />
Steinbergdalen<br />
Stemmerdøla<br />
Bolhovd<br />
S dh ll k<br />
Nyhellervatnet<br />
Kongshelleren<br />
DNT<br />
63
64<br />
To av dei gamle gardane i Aurdalen er i dag større reiselivsverksemder. Den eine heiter Østerbø Fjellstove, den andre Østerbø Turisthytte.<br />
TETTSTADEN I AURLANDSDALEN<br />
På gardsbruka i Aurdalen var det mange husdyr. Dyr<br />
frå stølane beitte også <strong>ned</strong>e i dalen. Saman med slått og<br />
vedhogst heldt dei skogen nesten borte. Etter at beitinga<br />
tok slutt, har dette endra seg. No er bjørkeskogen på<br />
sterk frammarsj. Før svartedauden var truleg Aurdalen<br />
støl for garden Aurdal ved utløpet av vassdraget.<br />
På 1600-talet var det fi re bruk i Aurdalen: Østerbø<br />
med to gardar, Viki (Aurviki) og Nesbø. Elles har både<br />
tal på familiar og tal på bruk variert. I 1835 var det fi re<br />
bruk på Østerbø, to i Viki og to på Nesbø. Då budde det<br />
45 menneske i Aurdalen.<br />
To av bruka låg der vi har turiststasjonane i dag. Det<br />
tredje bruket, Viki, låg rett vest for utløpet av elva Lan-<br />
gedøla, medan Nesbø låg ved Nesbøvatnet ein god kilometer<br />
lengre <strong>ned</strong>e. Viki var truleg den eldste garden. Det<br />
gamle stovehuset på garden står framleis. Huset er stort<br />
samanlikna med dei ein fi nn elles i Aurdalen. Bygningen<br />
er truleg frå 1700-talet. Elles er det eit omfattande system<br />
av steinmurar kring det gamle gardstunet i Viki.<br />
Dette er merke etter den tida driftekarane jaga dyra sine<br />
gjennom dalen. På fl eire plassar var det sedvane at dei<br />
kunne stanse og beite med driftene sine. Beiteområda var<br />
gjerne avgrensa frå resten av innmarka med steingjerde.<br />
I Vikjahagen kunne driftene stanse i opp til tre døgn.<br />
Nesbø var ein av dei største gardane i Aurlandsdalen.<br />
På garden kunne ein fø opptil 40 storfe. Dette var like
Viki eller Aurviki skulle vere den vakraste garden i Aurdalen. Bonden som i si tid selde garden og for til Amerika, lengta heim att og prøvde å få kjøpe igjen garden.<br />
Det vart inga reise heim att.<br />
65
66<br />
mykje som på dei største bruka <strong>ned</strong>e i bygda, og langt<br />
meir enn på dei andre bruka i Aurlandsdalen. Slåttemarka<br />
var på begge sider av Nesbøvatnet. Ein kunne<br />
frakte høyet over på ein pram, eller ta det over etter at<br />
isen hadde lagt seg. Då folka på garden selde bruket og<br />
fór til Amerika, samla dei ein del reiskap og gjenstandar<br />
og la det under ein heller. Endestykket på prammen vart<br />
funne ein god del år seinare og er frakta <strong>ned</strong> i bygda som<br />
eit minne. Det eine fj øset på garden er så stort at det<br />
truleg kan ha vore eit såkalla langhus med plass til både<br />
husdyr og folka på garden. Dette peikar i så fall attende<br />
til tida før svartedauden.<br />
Garden ved Nesbøvatnet, 810 moh., hadde god kornjord.<br />
Treskinga gjekk føre seg om hausten etter at isen<br />
hadde lagt seg på vatnet rett utanfor garden. Gustav<br />
Nesbø voks opp på Nesbø, men fl ytta seinare <strong>ned</strong> i bygda.<br />
Han hadde ei gåte han fortalde når familien kom på<br />
besøk: Kor hen i landet fi nn ein den største låven, det<br />
slettaste låvegolvet og låven som er høgast under taket?<br />
Svaret var sjølvsagt Nesbø, der ein treskte ute på det islagde<br />
vatnet. Garden hadde mange løer. I alt er det registrert<br />
18 bygningar og bygningstufter i utmarka kring<br />
Nesbø. Gustav høyrde elles til ein søskenfl okk på elleve,<br />
sju av desse fór til Amerika.<br />
Før galden forbi Nesbø vart sprengd ut i 1925, gjekk<br />
vegen opp Gravdalen til stølen Tindi, vidare til stølen<br />
Myrane og så <strong>ned</strong> att <strong>mot</strong> Østerbø. Rett nok var det laga<br />
ein slags stige med trinn av bjørk opp berget der folk<br />
kunne klive. Men bufe og kløvhestar måtte ta vegen om<br />
Tindi.<br />
EIN GARD UTAN STØL HAR LITEN VERDI<br />
Alle gardane i Aurlandsdalen hadde fl eire stølar. For å<br />
syne omfanget av stølsdrifta kan det høve å nemne Nesbø.<br />
Dette bruket hadde fi re stølar: Tindi opp for garden<br />
i Gravdalen, Kringla og Ljøteboten, som begge låg på andre<br />
sida av dalen og Holmen i retning <strong>mot</strong> Bjønnstigen.<br />
Tidspunkt for buføring mellom stølane utvikla seg som<br />
Gudrun Winjum steller dyra på stølen Holmen.
Sissel Haltvik (sitjande til venstre) og Ruth Bekkedal fødd Midje (til høgre) framfor stabburet på fj ellstova. Fleire ungdomar starta yrkeskarrieren med sommararbeid<br />
på hyttene i fj ellet.<br />
67
Gjertrud Øyum var budeie i Viki.<br />
68
ein uskriven regel, slik at beitet vart best mogeleg utnytta.<br />
Stølsdrifta var utruleg arbeidskrevjande. I tillegg<br />
til mjølking og stell av produkta, var det bruk for mykje<br />
ved. Denne skulle hoggast slik at den var turr til sommaren.<br />
Etter at gardsdrifta tok slutt, vart nokre av stølane<br />
skilde ut frå resten av bruka. På einskilde stølar er husa<br />
framleis i brukbar stand. Eigartilhøva i dag kan variere<br />
ein del. Nokre stølar har vore på handel og fått nye eigarar.<br />
Tindi kom på handel og vart til slutt kjøpt av bonden<br />
på garden Bjørgo. Fram til 1960-åra var Bjørgo ein<br />
veglaus gard, rett opp for Aurlandsvangen. Buføring og<br />
transport av varer gjekk med kløvhest, først <strong>ned</strong> på Vangen,<br />
deretter til Vassbygdi og så opp Aurlandsdalen til<br />
Nesbø og derfrå opp til stølen. Tindi var i bruk av folka<br />
frå Bjørgo til 1986. Dette var lenger enn på nokon andre<br />
av stølane i dalen. Avviklinga av stølinga på Tindi markerte<br />
slutten på ein tusenårig tradisjon i Aurlandsdalen.<br />
Nedanfor Nesbøvatnet, ved Tirtesva, deler stigen seg.<br />
Den eine stigen, som er den eldste, går forbi stølen Holmen<br />
og vidare <strong>ned</strong> Bjønnstigen. Den andre følgjer meir<br />
elva og går forbi Heimrebøen. Den siste bøen er komen<br />
meir i bruk dei siste åra fordi ein kan gå inn på turstigen<br />
frå bilvegen mellom Berdalstunnelen og Nesbøtunnelen.<br />
Frå Heimrebøen kan ein såleis gå ein halv Aurlandsdal,<br />
anten opp til Østerbø eller <strong>ned</strong> til Vassbygdi. Men den<br />
gamle ruta forbi Bjønnstigen er noko av det villaste i<br />
heile Aurlandsdalen.<br />
«Bø» tyder innmarka på ein gard, og ein fi nne dette<br />
namnet knytt til gardane <strong>ned</strong>over Aurlandsdalen. Truleg<br />
kjem første delen av namna frå plassering i høve til vassdraget:<br />
Øvstebø, Nestebø og Heimrebø. I seinare tid er<br />
namna noko omskrivne slik at det i dag heiter Østerbø<br />
og Nesbø.<br />
Fleire av eigarane av bruka kring Aurdalsvatnet kom<br />
frå Hol. Ein av desse var Knut Jonson Uren. Han fekk<br />
tilnamnet Stor-Uren. Fram til 1860 budde Knut i Urevassbotn<br />
lengst opp <strong>mot</strong> Geiteryggen på hallingsida. I<br />
to år leigde han bort fj elleigedomen sin i Hallingdal, som<br />
hamn til Knut og Ivar Veum frå Aurland. Etterpå vart<br />
Torstein Tokvam eigar av bruket. Knut Uren tok etter-<br />
namnet Østerbø og vart i Aurdalen så lenge han levde.<br />
Namnet hans står på tavla på kyrkjegarden i fj ellet.<br />
Den siste som vart gravlagd på Østerbø var Svein<br />
Sveinson. Han voks opp på garden Skøra i Sudndalen.<br />
Han var gift med dotter til Stor-Uren. Svein døydde i<br />
1911 og var den siste fastbuande i Aurdalen.<br />
Ein av dei som selde garden sin og fór til Amerika,<br />
var Erik Sjursen frå Viki. Sjølv om han hadde det bra<br />
økonomisk i Amerika, og elles hadde familien sin med<br />
seg, vantreivst han. Der var ingen foss, ingen stølar,<br />
ikkje noka fj ell å feste augo på. Erik Sjursen skreiv difor<br />
til den nye eigaren av Viki og bad om å få kjøpe garden<br />
igjen. Det blei ikkje noko av. Valet var gjort, han kom ikkje<br />
heim att til Noreg. Mannen frå fj ellgarden måtte leve<br />
sine siste år i det nye landet.<br />
I 1870 hadde det eine bruket på Østerbø 13 storfe, to<br />
ungdyr, ni sauer og i tillegg ein hest i lag med grannen.<br />
Folket der hausta då 72 mål med natureng, og fekk 18<br />
tonn høy i hus. Heile gardsdrifta var tufta på stort husdyrhald,<br />
der slåttemarka og fôrsankinga la grunnlaget.<br />
Dyretalet var om lag det ein fann på eit middels stort<br />
bruk <strong>ned</strong>e i bygda.<br />
I 1894 fekk folka på eit av bruka godtgjering frå Den<br />
Norske Turistforening for å ta i<strong>mot</strong> reisande. Gjesteboka<br />
frå dei første åra kalla staden Østerbø Turist Stasjon. Då<br />
var det også planlagt turisthytte i Stemmerdalen, slik at<br />
Østerbø skulle bli ein mellomstasjon på vegen til Vassbygdi.<br />
Eigaren av bruket, Knut Mikkelsen, hadde alt<br />
i 1891 bygd eit lite husvære for farande folk. Då DNT<br />
kom inn i biletet, fekk dei disponere to senger der. Etter<br />
ein periode med hovudvekt på stølsdrift vart det frå<br />
1930-åra satsa på turisttrafi kk i større stil. I dag heiter<br />
turiststasjonen Østerbø Turisthytte og er bygd ut med<br />
hytter og stor spisesal med god plass for gjestene. Sjølv<br />
om mange av dei gamle bygningane er borte, kan ein<br />
fi nne mange ting frå kløvjing og gardsdrift som eigarane<br />
har stilt ut. Det er Inge-Olai Sønnerheim som i dag eig<br />
turisthytta.<br />
Den andre reiselivsbedrifta på Østerbø heiter Østerbø<br />
Fjellstove og stammar frå bruket som Stor-Uren åtte.<br />
Familien til Stor-Uren opplevde tunge tider. Sonen Sjur<br />
69
70<br />
drukna i Vassbygdvatnet 36 år gamal, og eit 14 år gamalt<br />
barnebarn døydde same året. Familien, med unntak av<br />
dottera Ragnhild, fór til Amerika. Ragnhild gifta seg<br />
med ein halling, Svein Sveinsson. Den neste generasjonen<br />
som åtte dette bruket, starta fj ellstove i 1938. Eigaren<br />
gjennom mange år, Otto Midje, er kjend fordi han<br />
kløvja og bar mat og utstyr både til si eiga fj ellstove og<br />
til hytta i Stemmerdalen. I bygdeboka for Aurland heiter<br />
det at han var knytt til arbeid i Aurlandsdalen i 54 år.<br />
Også fj ellstova har teke vare på gamal kultur. Sjølv om<br />
bygningsmassen har auka, fi nn ein framleis eit gamalt<br />
stabbur i tunet. Det er Per Steinar Melås som eig fj ellstova<br />
no.<br />
I dag kan dei farande merke kontrastane mellom den<br />
gamle gravplassen i Aurdalen på ei side, og omfattande<br />
reiselivssatsing med utleigehytter og konferansesentrum<br />
like ved. Området kring Aurdalsvatnet ber såleis preg av<br />
reiseliv med nytt og gamalt ved sida av kvarandre.<br />
DEI DØDE FEKK SIN PLASS I AURDALEN<br />
Tanken om ein vigsla gravplass i Aurlandsdalen er gamal.<br />
Men det tok si tid å få løyve til å lage gravplass i<br />
fj ellet. Skriftlege kjelder fortel at avlidne vart gravlagde i<br />
Aurdalen i 1858. Men truleg har plassen vore i bruk tidlegare.<br />
Presten Henrik Allum skreiv om ei jordpåkasting<br />
i Aurdalen dette året. I 1858 og 1859 vart fem personar<br />
gravlagde utan at presten hadde vore med. Seinare på<br />
året kom han til Aurdalen og kasta vigsla jord på gravene.<br />
Dei hadde då sett staurar <strong>ned</strong> på kisteloka. Staurane<br />
tok dei så opp, og gjennom holet etter stauren dryssa<br />
presten jorda <strong>ned</strong> på kistene.<br />
Rundt gravplassen, eller kyrkjegarden som den også<br />
blir kalla, går det ein mur. I 1953 sette folk frå Aurland<br />
og Hol opp ein bautastein med namna på dei som er<br />
gravlagde her. Tilstellinga i 1953 markerte på mange<br />
måtar slutten på gamletida i Aurlandsdalen, og på samkvemet<br />
mellom bygdelaga på båe sider av fj ellet. Ikkje<br />
Gravplassen i Aurdalen vart vigsla i 1850-åra, men hadde truleg vore i<br />
bruk tidlegare.
72<br />
mange år etter kom nyetida, med planar om kraftutbygging<br />
og veg gjennom dalen. På bautasteinen er det ei<br />
minneplate med 27 namn. Fleire av dei gravlagde kom<br />
frå Hallingdal, noko som igjen fortel om kontakten mellom<br />
fj ellfolka på kvar si side av Langfj ella. Kyrkjegarden<br />
ved Aurdalsvatnet er såleis noko meir enn ein gravplass<br />
for dei næraste gardsbruka, den er også eit kulturminne<br />
frå ei faren tid.<br />
I samband med planlegginga av den store kraftutbygginga<br />
kring 1970 var det mykje snakk om å demme opp<br />
Aurdalsvatnet. At dette ikkje vart gjort, kom i stor grad<br />
av at ein då ville setje gravplassen under vatn. Respekten<br />
for eit slikt kulturminne var så sterk at ein måtte fi nne<br />
andre alternativ for å lagre vassressursane.<br />
Det går mange segner om korleis døde menneske vart<br />
frakta til gravplassen ved kyrkja på Aurlandsvangen før<br />
ein fekk eigen plass ved Østerbø. Av og til måtte ein dele<br />
gravferdsreisa på to dagar. Lika vart då ofte hengde opp i<br />
ei stor bjørk, eller gøymde under ein heller. Om Likbjørki<br />
vart det sagt at ho alltid såg pjuskut ut. Ho hadde brunt<br />
lauv heile sommaren. Kløvhestane kunne elles bli urolege<br />
kvar gong dei gjekk forbi denne bjørka. Likbjørka er<br />
i dag borte. Ho berre tørka ut.<br />
Birgit O. Trettestølen er ei av dei som fekk grava si i<br />
Aurdalen. Birgit vart tidleg enke. Ho sat då att med sju<br />
små born på eit lite bruk i Sudndalen. Ho måtte låne<br />
pengar for å greie seg, og det heile enda med at største<br />
panthavaren, Ola Pedersen Hylland frå Aurland, tok<br />
over bruket. Ein av sønene hennar fl ytte til Østerbø, og<br />
Birgit følgde med. Ho døydde på Østerbø og vart gravlagd<br />
der i 1861. På same tid fór sonen ho budde hos,<br />
til Amerika. Lars, ein annan av sønene hennar, kjøpte<br />
bruket Gauteleine ved Strandavatnet. Han kalla seg Lars<br />
Lein og er mellom anna kjend fordi han var ven med den<br />
britiske Lord Garvagh d.y. Lars vart etter kvart ein velhalden<br />
mann som seinare kjøpte garden Sveingard. Leiv<br />
Sveingard, barnebarnet til Lars Lein bur i dag på garden<br />
Skøro. Etterkomarane til Birgit var såleis med på å skape<br />
gamal fj ellsoge som slekta har ført vidare og teke godt<br />
vare på.
Morgonstemning i Aurdalen.<br />
73
Even Hov er lærar ved Sogn Jord- og Hagebruksskule. Om sommaren underviser han i tradisjonell stølsdrift.<br />
74
Mykje av produkta som vert laga på Sinjarheim om sommaren, går til direktesal.<br />
75
Kåre Sønnerheim var fødd på Sinjarheim i 1921. Han var den siste som var fødd i Aurlandsdalen. Året etter fl ytte familien hans frå garden. Kåre Sønnerheim har vore<br />
sentral med omsyn til å ta vare på den nære soga knytt til Aurlandsdalen. Han døydde i 2006.<br />
76
Utedoen på Sauavad.<br />
77