Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
4 <strong>Kjelda</strong>Langs kysten <strong>og</strong> innoverfjordane her i fylket hardet reist folk frå tidlegetider. Desse trong bådemat <strong>og</strong> drikke, <strong>og</strong> i tilleggtak over hovudetom natta. Denne trongenskapte grunnlaget forframveksten av gjestgiveri<strong>og</strong> handelsstader påstader som hadde gode<strong>og</strong> lune hamner. På1600-talet fekk mangebergensborgarar løyve tilå driva handel i <strong>S<strong>og</strong>n</strong>,Sunnfjord <strong>og</strong> Nordfjordnoko som var starten på eistordomstid for ei rekkjeav desse stadene.Handelsstaderi ‘Kulturhistorisk Atlas <strong>og</strong> Leksikon’Av Anders GjerdeÅrgang 10, nr 2 - 2001Kulturhistorisk atlas<strong>og</strong> leksikon<strong>Fylkesarkivet</strong> har for tida eit prosjektsom har fått namnet ‘Kulturhistoriskatlas <strong>og</strong> leksikon’. Her vil ein etterkvart finna artiklar om ulike stader, personar<strong>og</strong> kulturminne. Det er hovudsaklegkommunane i fylket som har valt utkva tema det skal lagast artiklar om. Eirekkje av dei gamle handels- <strong>og</strong> gjestgjevarstadeneer tekne med <strong>og</strong> nokreartiklar om desse er alt ferdige. I tidaframover vil stadig nye artiklar bli tilgjengelege.Handel <strong>og</strong> gjestgiveriDei reisande var som regel på tur tileller frå Bergen. Bergen var det storeKulturhistoriskAtlas Leksikonfor <strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong> <strong>Fjordane</strong>På Internett blir det no lagt utartiklar av kulturhistorisk interessefor alle kommunane i <strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong><strong>Fjordane</strong>, i fyrste omgang tek einsikte på kring 30 artiklar frå kvarkommune. Gå til denne adressa:http://www.sffarkiv.no/atlasleksikonhandelssenteret på Vestlandet - <strong>og</strong> lenge<strong>og</strong>så for heile Noreg. Hit måtte ein for åselja <strong>og</strong> kjøpa varer. På 1600-talet byrjaein del bergensborgarar med handel påmindre stader ute i distrikta i dei to amtaNordre <strong>og</strong> Søndre Bergenhuus Amt.Nokre av dei flytte til desse stadene<strong>og</strong> dreiv handelen sjølve, medan andreheldt fram med å bu i Bergen <strong>og</strong> lethandelsgesellar driva handelsstadene forseg. Mange av handelsstadene byrjasom overnattingsstader der det vartskipa gjestgiveri. Etter kvart såg ein atdet var trong for handel med varer deireisande hadde bruk for. Handelen medden lokale folkesetnaden var til å byrjamed ikkje så viktig. På ei rekkje av handelsstadeneved kysten var handel medfisk ei stor næring. Her var det fiskemottakder fisken vart salta <strong>og</strong> sendt vidare,helst til Bergen.SkysspliktSkyssplikta var ei gamalt lovfesta pliktbøndene var pålagd. Dei var pliktigetil å skyssa kongen <strong>og</strong> hans menn- embetsmennene. I kyststroka vardei pliktige til å møta opp påskysskiftestaden med ein skikkeleg båt,medan dei i innlandet måtte skaffaein hest. På Kristian IV si tid fekkSkjerjehamn i fint vårvêr i mai 2001. Dengamle handelsstaden var ei tid ei av deitravlaste hamnene i fylket. I dag er detstille her - ingen fastbuande. Eigaranenyttar staden til feriebustad.(Foto: Hermund Kleppa).privatfolk rett til å krevja skyss motbetaling per mil. Det var i dennetida det kom påbod om at det skulleskipast faste skysskiftestader. Det skullevera ei gamal norsk mil mellomskysskiftestadene langs kysten, diforvart det sett opp såkalla ‘milekors’, einkross som synte avstanden. - Diverrehar mange misforstått desse krossane<strong>og</strong> teke dei for gamle kristne symbol<strong>og</strong> segner om at det var Heilag-Olavsom sette dei opp har vortne til. - Påskysskiftestadene budde det alltid einskysskaffar. På ein husmannsplass mednamnet Skaffarplassen budde skaffareni Korssund. - I 1816 vart skysspliktaavskipa <strong>og</strong> alle ferdafolk skulle frådå av betala den gjeldande taksten forskyssing med hest eller båt.Frå Bergen til Ytre <strong>S<strong>og</strong>n</strong>På ferda frå Bergen til <strong>S<strong>og</strong>n</strong> måtte eingjennom mange sund <strong>og</strong> forbi mangeøyar <strong>og</strong> nes før ein kom fram til denfyrste gjestgjevarstaden på vår side av
10 <strong>Kjelda</strong>Årgang 10, nr 2 - 2001Fjelli sin minnestein om utvandringa til AmerikaAv Arne M. Sølvberglokale teateramatørar vedSølvbergsnausta.Bakgrunn <strong>og</strong> ideDen kommunale komiteen ‘’Stryn2000’’ ville gjeme markere jubileet forutvandringa til Amerika, slik det <strong>og</strong>var oppmoda om frå sentralt hald. Detvart nemnt markering på tre stader ikommunen: på fjellgarden Segestad iOppstryn, garden Lid i Innvik <strong>og</strong> påSølvberg. Sistnemnde stad var ekstra ifokus i samband med Rasmus Sundesitt arbeid med utvandrars<strong>og</strong>a for Stryn.Han hadde på ein av sine turar iAmerika kome over skriftene som lågatt etter utvandraren Isak Sølvberg,som hadde vakse opp på ein husmannsplassi Sølvbergskleiva under Isakbruket(bnr. 2). Rasmus Sunde hadde i møtemed Stryn kommune <strong>og</strong> i lokalavisa‘’Fjordingen’’ fortalt om desse interessanteskriftene, <strong>og</strong> varsla at dei kom tilå verte gjennomgangstema i boka (somførebels ikkje er ferdig).Det vart søkt om midlar frå sentralt haldtil utvandrarmarkeringane i Stryn, menmed negativt resultat. Underteikna somsit i ‘’Stryn 2000’’ tilbaud seg å prøveå få til eit stemne på Sølvberg, <strong>og</strong> viville konsentrere oss om berre detteeine stemnet. Saka vart drøfta på eitgrunneigarmøte på Sølvberg hausten1999, <strong>og</strong> der var straks ja til innsats.Men Fjelli ungdomslag vart utfordra tilå stå som den formelle tilskiparen. Ungdomslagetvalde seinare ei hovudnemndfor Utvandrarjubileet, med underteiknasom leiar.Jon Slettenes kom til meg med ein ideom at vi burde setje opp ein minnesteinover dei som utvandra til Amerika. Kanskjehan kunne stå på ein av desse husmannsplassane?Jon Slettenes kjem fråOlden, men gifte seg med jordajentaOlaug Sølvberg på bnr. 3, Andersbruketsom dei driv. Nettopp frå dette bruketkom den fyrste store huslyden somemigrerte frå Sølvberg. Abelo <strong>og</strong> ChristianAndersson heldt til på plassen vedSølvbergsnausta, <strong>og</strong> reiste med sine sjuborn til Amerika i 1868. Dennehuslyden vart hovudpersonar i dettablået som Vidar Bergset skreiv tiljubileumsstemnet 25. juni 2000, <strong>og</strong>som vart framført med stort hell avIdeen ut i livetJon Slettenes vart valdinn i ungdomslaget sihovudnemnd forutvandrarjubileet, <strong>og</strong> fekkhovudansvar for dettemed minnesteinen. Hangjekk i sk<strong>og</strong> <strong>og</strong> mark<strong>og</strong> leita etter ein høvelegstein, <strong>og</strong> etter rådføringmed underteikna <strong>og</strong> medsteingravøren Per ArneTøsse i Innvik, fall valetpå ein flat hellestein fråeit kulturbeite på gardenLillejord på Bergset.Hella låg på overflataved ein liten fjellknaus/skrent aust-søraust forgardstunet. Steinen vartbrukt akkurat slik hanvar forma frå naturen.(Det vart vurdert å slåvekk noko på grunn avei sprekke, men ein fanndet rettast å la han veresom han var). Steinen/hella går opp i ein spiss når den stårpå kant. Den er 20 cm tjukk på dentjukkaste kanten (mot nord), <strong>og</strong> gårned til ca 15 cm på den andre kanten(mot sør). Grunneigar Audun Fjell gavsamtykke til å ta steinen, <strong>og</strong> den vartfrakta til Innvik for gravering av teksten.Bygdas Vel Fjelli løyvde dei penganesom trongst til dette arbeidet(om lag 5000 kr).Framlegg til tekst på steinen vartutforma av Arne M. Sølvberg <strong>og</strong> drøftapå møte i hovudnemnda. Sidan dettevar eit lokalt føretak som heilt <strong>og</strong> fulltvart finansiert av bygda, ville vi gjeteksten eit lokalt preg, samtidig somdet markerte den store utvandringa <strong>og</strong>jubileumsåret 2000. Det endelege resultatetvart:Til minne omutvandringatil Amerika.Reist av folket på Fjelliår 2000.Steinen til minne om utvandringa vedungdomshuset på Fjelli. På steinen stårskrive: Til minne om utvandringa tilAmerika. Reist av folket på Fjelli år2000. (Foto: Hermund Kleppa).Plasseringa <strong>og</strong> oppsetjingaKomiteen for utvandrarjubileet på Fjelliutfordra Fjelli ungdomslag til å ta plasseringaav steinen opp som årsmøtesak.Tre alternativ var inne i biletet. Det einevar ved husmannsplassen i Kleiva. Detandre var ved Sølvberg/Bergsetnausta,der dei fleste av utvandrarane tok farvelmed heimegrenda. Det tredje alternativetvar ved ungdomshuset ‘’Fjellvarden’’.Det vakre ungdomshuset vart i sitid bygt på ein stor haug på Sølvbergder ungdomen brukte å samle seg i eldretid. Frå denne staden har ein godt utsynbåde mot fjellet <strong>og</strong> fjorden <strong>og</strong> rundt ibygda. Sjølv om dei fleste var innstiltepå denne plasseringa ved ungdomshuset,leid årsmøtet av vedtaksvegring, <strong>og</strong>saka vart utsett for å høyre meir omstemninga i bygda.Alternativet ved Kleiva fall tidleg ut avbiletet, men det var ein del som smaka
Årgang 10, nr 2 - 2001 <strong>Kjelda</strong> 11på dette med plasseringved nausta.Det vart ingen stridom plasseringa, dådei personane somvart spurde til rådsalle meinte at dennaturlege staden varved ungdomshuset.Ein føremon medden staden var <strong>og</strong>at ein her hadderåderett overgrunnen, medlangsiktig festeavtale.Og her varden staden som deifleste ville sjåminnesmerket tidt<strong>og</strong> ofte. Denneplasseringa vartdifor vedteken påeit møte i jubileumskomiteentidlegpå våren 2000.På haugen ved ‘’Fjellvarden’’ peika detseg ut eit platå eller ei flate vest-nordvestfor huset, mellom den gamle <strong>og</strong>den nye tilkomstvegen til huset. Og allevar samde om ei symbolsk plasseringder flata med skrift skulle stå i nord-sørretning, slik at ein står vendt mot vestnår ein les skrifta. Jon Slettenes medsine medhjelparar (Arne P. Myklebust,Arve Fjellkårstad <strong>og</strong> Matias MagneSølvberg) gjekk i gang med gravemaskin<strong>og</strong> hadde førebudd seg på åbore nokre boltar ned i fjellet, slikat desse skulle støtte steinen. Og vedfoten av steinen var det tanken å mureopp ei rydningsrøys som både skulleskjule boltane <strong>og</strong> støtte sjølve minnesteinen.Men då gravearbeidet starta, fekkkarane seg ei overrasking som fekk deitil å stanse opp <strong>og</strong> lure på om høgaremakter var inne i biletet. Då dei grovbort det vesle jordlaget, kom det tilsyne ei grop i fjellet, med ein rett kantsom låg akkurat nord-sør. Det var berreå setje minnesteinen inntil kanten <strong>og</strong>plugge attåt med stein. Og det vart gjort.Dermed minka <strong>og</strong> steinen si høgde overbakken, <strong>og</strong> ideen med ei rydningsrøysved foten vart droppa, fordi ein då villekome for nær opptil skrifta som allereidevar ferdig gravert. I staden fannJon ein flat stein på 150 x 60 cm somvart lagt på framsida av minnesteinen.Denne vart henta frå området ved Lianakken,i sk<strong>og</strong>teigen til gnr 175, bnr 4,Intunsbruket. Steinen var frå naturen siside noko tjukkare, slik at han vart kilai to, <strong>og</strong> Nils Sølvberg har den andrehalvparten. Ferdig oppsett rekk no minnesteinen175 cm over marka. Den er100 cm breid.I gropa på vestsida av foten på steinenla Jon Slettenes ned ei glasflaske meddobbel kork (vanleg <strong>og</strong> skru) med innlagteit papirark i ein plastpose. Derhadde han skrive litt om minnesteinen,kven som hadde gravert o.s.v. Så vidteg kjenner til var det ingen som hugsapå å fot<strong>og</strong>rafere under arbeidet medoppsetjinga.Avlauvingal staden for å dekkje steinen med duk,fann vi på å dekkje han med bjørkelauv.Greinene med lauv vart knytte samanpå toppen <strong>og</strong> festa i eit tau somgjekk over ei grein på ei fure somstår attmed. Fylkeskulturdirektør LidvinOsland fekk æra av å drage av lauvet,med Jon Slettenes som assistent. Nårlauvet gjekk til vers kom neverlursignalspela av Audun Sølvberg. Det skjeddepå utvandrarstemna, søndag 25. juni2000.Det rikhaldige pr<strong>og</strong>rammet på stemnaer skildra i aviser <strong>og</strong> i SOFUL-posten,så vi skal ikkje gå altfor mykjei detalj her. Etter utvandrartablåetved Sølvbergsnausta gjekk folket oppBerget til ‘’Fjellvarden’’ der det vartservert ‘’utvandrarkost’’ som kubbasild,poteter, flatbrød, spekemat, graut (bygg-Fylkeskultursjef Lidvin Osland avlauvarminnesteinen over utvandrarane fråStryn. (Foto: Håkon Skaar).<strong>og</strong> rjøme ), lefse <strong>og</strong> kaffi. Bortsett frågrauten vart maten servert på spesiallagabordøskar med innsvidd innskrifttil minne om dagen. Desse fekk folk tamed seg heim. Det vart servert mat til300 personar, <strong>og</strong> truleg var der nokrei tillegg som berre kom til pr<strong>og</strong>rammeteller rett <strong>og</strong> slett arbeidde slik at deiikkje hadde tid til eting. Ei eiga nemndhadde laga til ei interessant utstillinginne i ungdomshuset. Pr<strong>og</strong>rammet ellesgjekk føre seg ute, under leiing avunderteikna. Der var tradisjonsmusikk,danseoppvisning <strong>og</strong> song. Hovudtalarfor dagen var Rasmus Sunde, som medsitt fyrstehands kjennskap til utvandrars<strong>og</strong>aheldt ei glimrande tale. Dettevar rette staden å referere til utvandrarenIsak Sølvberg sine skrifter.(Isak sin konfirmasjonsbibel vart overlevertav Rasmus Sunde til Nordsidakyrkje under utvandrargudstenesta samekvelden).Lidvin Osland sin tale skulle normaltsett vore ein kort ‘avlauvingstale’. Mendet er verd å merke seg at Lidvin varså inspirert at han tok seg tid til eingrundig appell om betydninga av våreband til slekta i Amerika, <strong>og</strong> om detsymbol som denne dagen <strong>og</strong> steinenburde vere for framtida. Han fortaldeom husmannsfolka på Hjellhaugen på(framhald s. 22)
12 <strong>Kjelda</strong>Årgang 10, nr 2 - 2001Fine i farten i FjalerDet var nok ikkjemange bilar på veganei Fjaler i 1930-åra,men dei som vartok seg ualminneleggodt ut <strong>og</strong> hadde vakreamerikansk-klingandenamn. Her køyrde Jac.J. Forthun ikring isin ‘”Oakland” drosjecoupemed kjennemerkeS-1213, <strong>og</strong> herdukka Erik Hovlandopp med Dale Billagsin “Diamond T, eiv<strong>og</strong>n som kombinertetransport av bådepersonar <strong>og</strong> last.Av Gunnar YttriDesse bilane er lista opp i registeretlensmannen i Fjaler førte over allebilar <strong>og</strong> motorsyklar i kommunen på1930-talet. I dag gjev registeret eit innblikki den tidlege bilismen i Fjaler. Heldein dette registeret opp mot det fotomaterialetFjaler kommune har samlainn <strong>og</strong> registrert i samarbeid med <strong>Fylkesarkivet</strong>i <strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong> <strong>Fjordane</strong>, står einplutseleg med eit lite stykke bil- <strong>og</strong>samferdsle-historie.Nedanfor er lista opp resten av deikøyretøya som var førte opp i “Fortegnelseover innregistrerte Bilar <strong>og</strong>Motorsyklar i Fjaler”, kven som åtteOttar Bakkebø (heilt til venstre) registrertei juli 1937 motorsykkelen “Wanderer”.Her er han på farten saman medfrå venstre Elida Holmelid, Aslaug Vårdal<strong>og</strong> Leif Åsnes. (Foto: SFFf-94137.0008).desse <strong>og</strong> ulike opplysningar knyttatil registreringane. I tillegg vert detgjeve smakebitar frå foto-samlinganeved <strong>Fylkesarkivet</strong> med køyretøy fråFjaler kommune.Bilar frå Chevrolettil RugbySigvald Haugsbakke køyrdeein Chevrolet med lasteplan<strong>og</strong> kjennemerke S 1401.Denne hadde han fått i 1932.Oddleif Fagerheim styrte eindrosjecoupe Chevrolet medkjennemerke 1437 <strong>og</strong> haddesærskilt løyve til offentlegpersonførsle.Her er folk frå Fjaler på langturpå Nordfjordeid. SjåførenHans Tuland støttar seg påpanseret. Loneland <strong>og</strong> Tulandbillag åtte bilen, ein Fordmed 73 hestekrefter <strong>og</strong>kjennemerke S-1297.(Foto: SFFf-96022.0058).
Årgang 10, nr 2 - 2001 <strong>Kjelda</strong> 13Dale Billag sin “DiamondT” med frå venstre ErikHovland, Frås, Tora, (føddNitter)Fagerheim, OddleifFagerheim, Maria (føddHolmelid) Refsnes <strong>og</strong> BjarneRefsnes.(Foto: SFFf-94043.0028).frå 65 til 140 kg, menHarald Vårdal hadde løyve tilå køyra to personar på sin155 kg tunge “F.N” som hanregisrerte i juni 1936.Loneland <strong>og</strong> Tuland billag, med adressei Flekke, eigde ein “Fargo”, S- 1232,på 2100 kg som kombinerte transportav personar <strong>og</strong> last. Denne v<strong>og</strong>na hadderuteløyve frå 1934 - 1937 <strong>og</strong> kunnetransportera 14 personar eller 1350kg last. På bygdevegar måtte ikkjenettolasta overstiga 1200 kg. Sjåfør varHans T. Tuland.Same billag mønstra fleire lastebilar, einFord med 73 hestekrefter, S-1297, <strong>og</strong>ein Ford med 40 hestekrefter, S-1459.Konrad Hofland på si side føretrakkein Harley Davidson med kjennemerkeS-1574, som han registrerte i maisame året. I mai året etter registreteNils Tømmerbakk sin Dürkoppmotorsykkel,kjennmerke S-1004. Alledesse motorsyklane var registrerte forkøyring av berre ein person <strong>og</strong> v<strong>og</strong>Det gjekk nok fleire køyretøypå vegane i Fjaler på1930-talet, men deiovannemnde var dei som varinnregistrerte i lensmannensin hovudprotokoll. Detteregisteret har kome<strong>Fylkesarkivet</strong> i <strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong><strong>Fjordane</strong> i hende i samband medarkivarbeid for Fjaler kommune.<strong>Fylkesarkivet</strong> skal seinare overføra lensmannsarkivettil Statsarkivet i Bergen.Hans L. Hovlandsdal var eigar <strong>og</strong> førarav ein Chevrolet, kombinert for last <strong>og</strong>personar, med kjennemerke S-1209 <strong>og</strong>med særskilt løyve til å driva offentlegpersonførsle.Arthur Birkhaug hadde løyve til å køyra5 personar i sin personbil, ein 960 kgtung Rugby med kjennemerke S-1124.Motorsyklar frå Wanderer<strong>og</strong> Harley DavidsonJon K Hope <strong>og</strong> Ottar Bakkebø registrertei juli 1937 kvar sin motorsykkel“Wanderer”, den første med kjennemerkeS-1591, sistnemnde med kjennemerkeS-1592.Tidleg på 1970-talet vart “Diamond T”sett på lasteplanet <strong>og</strong> selt frå Hovlandsgarden.(Foto: SFFf-94215.0034).
14 <strong>Kjelda</strong>Glimt frå fotoarkivetÅrgang 10, nr 2 - 2001Arild ReppenI denne spalta vil me visa fram bilete frå den rikhaldige fotosamlinga til <strong>Fylkesarkivet</strong>I glimt frå arkivet denne gongen har vi funnefram til noko så sjeldsynt som ein biletserie fråarbeidslivet. Serien er frå eit støype-, armerings<strong>og</strong>forskalingskurs som Norsk Sementforeningarrangerte hjå Bernhard Hauge i 1930. Staden erHauge i Gulen.Dei tre bileta synt her er frå ein serie på åttebilete. Det er bilete av arbeidet, deltakarane, <strong>og</strong>der er <strong>og</strong> detaljbilete som syner korleis armeringsjarnvart lagt før støypinga. Elles har vi lite kjennskapom dei som vart avbilda. Men det går framav teksten at det var eit fjøsgolv som vart støyptpå kurset.Dei som ønskjer å sjå alle bileta i serien kan finnedei på Internett ved å skrive inn SFFf-94107 ifeltet for arkiv/samling, <strong>og</strong> støypekurs i feltet formotiv/stikkord.På biletet øvst ser viheile gjengen oppstillt. 19deltakarar på støypekurspå Hauge i 1930. Vikjenner ikkje namna påpersonane. (Eigar: EliasE. Haveland.SFFf-94107.0043).Biletet til venstre: Herskal den nye fjøsenkome.(SFFf-94107.0041).
Årgang 10, nr 2 - 2001 <strong>Kjelda</strong> 15SFFf-94107.0044. Armeringsjarnet er på plass, <strong>og</strong>arbeidslaget har teke til med støypinga.Norsk museum for fot<strong>og</strong>ra- Preus fotomuseum opna26. mai opna Norskmuseum for fot<strong>og</strong>rafi -Preus fotomuseum i nyelokale på Karljohansvern iHorten. Kulturminister EllenHorn heldt opningstale formuseet. I talen sa kulturministerenmellom anna at“Alt i alt tør vi påstå atden samlede innsats somhar vært ytet for museeti Horten, har lagt grunnenfor et fotomuseum vi dristeross til å kalle det mestkomplette fotomuseum iNorden”.Av Arild ReppenSamlinga til museet, som bestårav fot<strong>og</strong>rafi, gjenstandar (kameram.m.) <strong>og</strong> ei omfattande boksamling,byggjer på den private samlinga LeifPreus har bygd opp i sitt museum,Preus fotomuseum i Horten. Preusfotomuseum opna i 1976. I 1992vart det på initiativ frå NorskKulturråd lagt fram to utgreiingar,som begge konkluderte med at detburde opprettast eit museum forfot<strong>og</strong>rafi. Og i 1994 vedtok dennorske stat å kjøpe det tidlegarePreus fotomuseum.Og no står det der, på Karljohansverni Horten. Magasinet der museeter lagt er oppført mellom 1860<strong>og</strong> 1864. Den internasjonalt kjendenorske arkitekten Sverre Fehn harutforma interiøret for museet. Detvert spanande å følgje med på kvarolle museet vil få i fotobevaringsarbeidet.Det er ingen tvil om at det vilverte ei sentral rolle.Meir om museet finn den interessertepå internett:www.foto.museum.noGluggen‘Gluggen’ er eit lokalhistoriskmagasin frå Hyllestad, somberre inneheld bilete. I ‘ProsjektFotovern’ vart det samla inn<strong>og</strong> registrert om lag 2000bilete i Hyllestad, i eit samarbeidmed <strong>Fylkesarkivet</strong>. Det erdesse bileta som blir presenterti ‘Gluggen’. Nummer ein i årer på 16 sider <strong>og</strong> inneheld 26bilete. Det vil koma 3 nummeri 2001. Det kostar kr 75,-for ei årstinging av bladet,om du bur i Hyllestad, elleskr 100,-. Einskildnummer kankjøpast for kr 35,-. KontaktHyllestad kommune, v/Næring,kultur <strong>og</strong> miljøkontoret,6957 Hyllestad. Epost:nkm@hyllestad.kommune.no
16 <strong>Kjelda</strong>MinnesmerketAv Hermund KleppaÅrgang 10, nr 2 - 2001<strong>Fylkesarkivet</strong> samlar inn foto<strong>og</strong> opplysningar om minnesmerke(bautasteinar, minnesteinar,støtter, monumento.l.). Denne gongen gjer meein vri på innhaldet iminnesmerke-spalta. Istadenforomtale av eitt minnesmerke,har me laga eit stykkeom fleire, med hovudvekt påkva me har fått inn om nokreminnesteinar i det siste, <strong>og</strong>kven som har kome medbidrag.Harald Bruland, Ålfoten- om Bautasteinen i ÅlfotenI <strong>Kjelda</strong> nr 1-2001 hadde me foto avein “1914-stein” i Ålfoten <strong>og</strong> ba folkom å kontakta oss. Kort tid etter ringdeHarald Bruland. Han kunne for detfyrste fortelja at steinen lokalt ikkje vertomtala som 17. mai-stein men som Bautasteinen.Så korrigerte han namnet påkvinna på biletet. Ho heiter Eggereidetil etternamn, ikkje Eggen. Elles haddeBruland vore stad <strong>og</strong> sett nærare påsteinen, <strong>og</strong> hadde mykje å fortelja.Steinen er av gneis <strong>og</strong> kan ha vorefunnen oppunder Kårnykjen, eit fjell påca 1000 m o.h. i vest. Han ragar 4,38m over ein betongfot, <strong>og</strong> på baksida stårinnh<strong>og</strong>ge 17 MAI 1914. Skriftteikna er13-16 cm høge <strong>og</strong> 7-10 mm djupe, <strong>og</strong>svært førseggjort arbeid.Det var bestefar til Harald Bruland,lærar Anders Bruland frå Utvik, somh<strong>og</strong>g inn skriftteikna. Han laga seg meislarsjølv av gamle filer, <strong>og</strong> gjordeferdig ein bokstav for kvelden.Steinen blei reist av Ålfoten Ungdomslag,eit lag som framleis er i drift,men som låg nede i 1950-60-åra. Lagethadde lenge eit handskrive lagsblad medtittelen Kåre. Harald Bruland kjennerikkje til kva som finst av gamle protokollar<strong>og</strong> papir frå laget, men han skalhøyra etter.Journalist Thoralv Lund iTromsø <strong>og</strong> to andre- om minnestein over over falnefrå Davik, reist år 2000Dei fleste minnesteinane over nordmennsom fall i krigen 1940-1945 vart reistedei fyrste åra etter krigen. Men det finstfleire døme på minnesteinar av nyaredato. I Hyllestad <strong>og</strong> Davik vart det såseint som i fjor avduka minnesteinar.Steinen attmed kyrkja i Davik er setttil minne om tre menn frå Davik kyrkjesokn.To av dei var med ein britisk/norsk ekspedisjon på veg til Svalbard imai 1942. Skipa vart angripne avIsbrytaren “Isbjørn” <strong>og</strong> fangstskuta“Selis” var med på den britisk/norskeekspedisjonen til Svalbard i mai 1942.Fartya <strong>og</strong> folka vart angripne av firetyske bombefly medan dei var i ferd medå bryta seg gjennom isen i Grønfjorden.Begge båtane gjekk ned <strong>og</strong> 14 mannmiste livet. To av dei var frå Davik,Ingvald Elias Bøen, f. 1903, <strong>og</strong> SigvaldKristian Høiland, f. 1923.tyske bombefly, <strong>og</strong> fleire vart drepne.Opplysningar til minnesmerket i Davikhar me fått frå journalist ThoralvLund i Tromsø, frå rektor Roar Førde(som heldt avdukingstalen) <strong>og</strong> frå AudMyklebust (med familietilknytning).Arne M. Sølvberg, Stryn- om utvandringssteinenpå Fjelli i StrynI fjor sommar reiste bygdefolket påFjelli ein minnestein om utvandringa fråStryn. Me ringde Arne M. Sølvberg <strong>og</strong>spurde etter foto <strong>og</strong> opplysningar omminnesteinen utover det som kom frami nyhendeoppslag i lokalbladet Fjordingen.Han lova å sjå på kva som kunnefinnast <strong>og</strong> høyra etter med andre, <strong>og</strong> såla oss få høyra.I slutten av april kom det ei fleire sidersfyldig utgreiing <strong>og</strong> mange foto. Dennerapporten vil for alle tider vera eihovudkjelde til kunnskap om utvandringssteinendei reiste ved ungdomshusetpå Fjelli år 2000. Utgreiinga tekføre seg bakgrunn <strong>og</strong> ide, ideen sett uti live, plassering <strong>og</strong> oppsetjing, avdukinga(som i røynda var ei avlauving),Me ønskjer fleire opplysningar om minnesteinar! Kontakt HermundKleppa, tlf. 5756402. Epost: hermundk@sffarkiv.no4
Årgang 10, nr 2 - 2001 <strong>Kjelda</strong> 17økonomien iprosjektet <strong>og</strong> eitoppsummerandesluttord.Her står mykje somberre dei mestinnvigde visste om,m.a. at det i dengropa steinen står,<strong>og</strong>så vart sett ned eidobbeltkorka flaskemed eit skriv omminnesteinen inni!(Sjå Sølvberg sittstykke ein annanstad i <strong>Kjelda</strong>, side10).Etnedal historielag,Etnedal i Valdres- om minnesmerke i Etnedalover Johan Berge, Stryn, somfall 24.4.1940I aprildagane 1940 var det harde kamparved Høljerasten bru <strong>og</strong> i Tonsåsen. Seksnorske soldatar fall her <strong>og</strong> endå fleiretyske. Ein av nordmennene var JohanBerge frå Stryn. Han vart gravlagd vedBruflat kyrkje <strong>og</strong> bygdefolket i Etnedalsette opp ein minnestein på grava hanseit av dei fyrste krigsåra. Etnedal historielaghar arbeidd mykje med krigshistoriai Etnedal. Dei har laga fleireminnesmerke, gjeve ut mange skrift <strong>og</strong>skipa til minnesamlingar.På førespurnad frå oss om minnesteinenover Johan Berge, kom det i fyrstningaav april ei svært innhaldsrik sendingfrå Etnedal Historielag, om steinen pågrava hans <strong>og</strong> 3 andre krigsminnesmerkei Etnedal.Jorid Leknes, Rørvik i Askvoll- om minnesteinen i Ålasvingeni Kvammen, AskvollTidlegare Vevring fiskarlag gjorde straksetter krigen vedtak om å reisa minnesteinover tre menn frå sørsida avtidlegare Vevring kommune som fall ikrigsåra 1940-1945. Jorid Leknesgreidde å få fatt i fot<strong>og</strong>rafi frå avdukingai 1951, fortalde somt ho sjølv kjennertil, <strong>og</strong> fekk fatt i opplysningar hjåandre. Mellom anna kunne ho fortelja atdei fann steinen inne i Mulen, <strong>og</strong> at deifrakta han ut til Kvammen på slep, detvil seia opphengd mellom to doryar.Hjalmar Aarseth, Askvoll- om minnestein overLeo Aarsethved Vevring kyrkjeSytten år gamle Leo Aarseth miste livetdå tankbåten “Orkanger” vart torpedertav ein italiensk u-båt i Middelhavet 12.juni 1940. Skipet var på veg frå Abadantil Malta.Hjalmar Aarseth har sendt oss nyttigfotomateriale; portrettfoto av Leo <strong>og</strong>bilete av båten, <strong>og</strong> frå ei 17. mai-høgtidved steinen i dei seinare år. I vår ringdehan <strong>og</strong> fortalde det langt om lengehadde lukkast han å få fatt i fot<strong>og</strong>rafi fråavdukinga. Ei tid etter kom fot<strong>og</strong>rafietfrå minnehøgtida i posten frå TorleivFørland, Naustdal.Harald Jarl Runde, Naustdal- om to “1914-steinar”i NaustdalDet har kome inn opplysningar om to“nye” 1914-steinar oppsette til minneom <strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong> <strong>Fjordane</strong>-innsats i krigsåra1807-1814. Harald Jarl Runde i Naustdalhar fortalt om ein stein i Naustdalsentrum <strong>og</strong> ein på Fimland.Runde held på å samla opplysningar omdei, <strong>og</strong> skal skriva artiklar om beggei Kulturhistorisk Atlas <strong>og</strong> Leksikon for<strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong> <strong>Fjordane</strong>.Frå avdukinga av minnesteinen over LeoAarseth ved Vevring kyrkje, 1. juli 1951.Hjalmar Aarseth, bror til Leo, legg nedkrans. Det var Hjalmar Aarseth som greiddeå spora opp dette biletet hjå TorleivFørland i Naustdal.(Biletet er teke av Else Aarseth).A. O. Bergvik, Ballangen,Nordland- om minnestein over offiseren<strong>og</strong> skulemannen Ivar Hyldmo“Eidar får minnestein i Ballangen” stoddet i Fjordenes Tidende 10.7.2000.“Eidaren” <strong>og</strong> trønderen Ivar Hyldmobudde på Nordfjordeid frå 1923 til1929. Han gjorde teneste på ekserserstadender <strong>og</strong> hadde kroppsøvingstimarpå gymnaset.Etter åra på Eid flytte Hyldmo tilNord-Noreg der han held fram medkombinasjonen militær <strong>og</strong> sivil samfunnsinnsats.I Ballangen skipa hanhandelsskule <strong>og</strong> gjorde så mykje tilgagn <strong>og</strong> glede for bygda at folket i fjorsommar reiste han ein minnestein. BallangenHistorielag stod bak tiltaket.På førespurnad sende A. O. Bergvik ossfleire fot<strong>og</strong>rafi <strong>og</strong> rikhaldig informasjonom minnesmerket. Hyldmo-steinen erdøme på minnesmerke med tilknytningtil <strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong> <strong>Fjordane</strong> som står utanomfylkesgrensene.
18 <strong>Kjelda</strong>Årgang 10, nr 2 - 2001Litteratur motteken av <strong>Fylkesarkivet</strong>frå 15. februar 2001 til 15. mai 2001Februar 2001u Losnegård, Rolf <strong>og</strong> Gaute, Rivedal, Henning. Dalsfjordboka: frå Gaularfjellet til Bulandet. 1999. SKALD.u Wetting,Olav. <strong>S<strong>og</strong>n</strong>dal Tændstikfabrik 1855-1884: (artikkelmanus utan årstal) u.å. Norsk teknisk museum.u Kleiva, Ivar. Losna i fortid <strong>og</strong> notid (manuskript utan årstal) u.å. Dalsøyra.u <strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong> <strong>Fjordane</strong> fylkeskommune. Budsjett 2001: Økonomiplan 2001-2004: Tenestenivå u.å. Fylkeskommunen.u Hirsch, Joh. L. Fodernød <strong>og</strong> bjørg. 1903. Centraltrykkeriet, Kristiania.u Andagtsb<strong>og</strong> for Sjømænd <strong>og</strong> Fiskere. 1910. Luthersk B<strong>og</strong>mission i Bergen.u Rørholt, Arnold. Repetitionskursus i norsk stil. Raad <strong>og</strong> regler for høiere klasser <strong>og</strong> viderekomne (gymnasier,u seminarier o.s.v.). 1895. J. W. Cappelen forlag.u Regnskap over veikassens indtægter <strong>og</strong> utgifter i Nordre Bergenhus amt for regnskapsaaret.u 1. april 1911 til 31. mars 1912. 1912. N. Nilssen & søns boktrykkeri.u Statens rasjoneringsdirektorat. Lover, resolusjoner <strong>og</strong> departeumentsbestemmelser vedrørende rasjoneringen 2nen samlingu (to eks.). 1919. O. Fredr. Arnesens bok-&akcidenstrykkeri.u Hirsch, Joh. L. Dyrkning af Kunæpe (Turnips) Særtryk afu “Beretning om Norges Landbrugshøiskoles Virksomhed iu 1901-02” (Norges Landbrugshøiskoles Skrifter Nr. 3). 1902.u Johansen & Nielsens B<strong>og</strong>trykkeri.u Aarnes, S. K. Bestemmelser om Bidrag af Amtsskolekassen iu Nordre Bergenhus Amt med forklarende Bemerkninger afu Amtsskolestyret 1905. 1905. N. Nilssen & Søns B<strong>og</strong>- &u Accidentstrykkeri.u Gulliksen, Gunvald. Hjælp til selvhjælp et forslag av Gunvaldu Gulliksen. 1909. Den norske husflidsforening.u Kort oversigt over kirkekommissionenes forslag omden norskeu kirkes organisation m.v. u.å.u W. C. Fabricius & Sønner A/S, Kr.a.u <strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong> <strong>Fjordane</strong> Landbruksselskap. Årsmelding frå <strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong>u <strong>Fjordane</strong> Landbruksselskap 1933. 1934.u R.Søreides Prenteverk.u Brekke, Jens.Vetlaboki: Songbok for barnehagane i Viku kommune. u.å. (1999-2000?). Heimastølen Forlag.u Brekke, Jens. Vetlaboki: Notehefte: s<strong>og</strong>nbok for barnehaganeu i Vik kommune. u.å. (1999-2000?). Heimastølen Forlag.u Red: Bakken, Kristin <strong>og</strong> Wetås, Åse. Namn gjennom 2000 åru - namn i år 2000: Den 9. nasjonale konferansen iu namnegransking Blindern 11. - 12. mai 2000. 2000. Seksjonu for namnegransking,Universitetet i Oslo.u Red: Kruken, Kristoffer. Seksjon for namnegranskingu årsmelding 1999. 2000. Universitetet i Oslo,u Institutt for nordistikk <strong>og</strong> litteraturvitskap.u Bergfjord, Kjell. Eit hamskifte i meierisamvirket - eit oversynu over s<strong>og</strong>a til <strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong> <strong>Fjordane</strong> Meieri frå 1985 til 1997. 2000. <strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong> <strong>Fjordane</strong> Meieri,u Eco-Trykk AS,Førde.u Nordsjøfartmuseet. Telavågtragedien <strong>og</strong> Nordsjøfarten 1940-45 (faldar). u.å.u Nordsjøfartmuseet. Nordsjøfartmuseet: Telavåg (faldar a4). u.å.u “De brente våregårder - de drepte våre menn”:Krigshandlingane i Tælavåg (Minneskrift til 50-års markeringa). 1992. uu Sund kommune.u Nordsjøfartmuseet. Nordsjøfartmuseet i Tælavåg (faldar). u.å.u ICA. List of Publications 1994. 1994. ICA.u State Historical Society of Wisconsin 1996-1997. Books Etc. u.å.u State Historical Society of Wisconsin 1999-2000 Annual Report. u.å.u Schumann, Johan. Landbovilkaar (Med henblik til forskjellige samfundsgjenstande) Fjortende afsnit. 1900. Eget forlag.u Schumann, Johan. Faarehold i Norge, II Praktiskfaarestel Trettende afsnit: Faarebedriftens fremtid hos os. 1899.u Eget forlag.u Borchgrevink, H. Norges Livredningsselskap: Redningsvesen - Livredning. 1928. Norges Livredningsselskap.Oversikt over litteratur <strong>og</strong> musikk som kjem inn til <strong>Fylkesarkivet</strong>. Send osspublikasjonar som blir utgjevne i <strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong> <strong>Fjordane</strong>, eller som omhandlar fylket. Kontakt for denne spalta erGunnar Yttri, tlf. 57 65 64 08. E-post: gunnary@sffarkiv.no
Årgang 10, nr 2 - 2001 <strong>Kjelda</strong> 19u Gulbranson, C. Norges Sk<strong>og</strong>er før <strong>og</strong> nu. 1931. Kjenn ditt land.u Sk<strong>og</strong>direktøren. Sk<strong>og</strong>planting i Norge: Kommunale sk<strong>og</strong>anlegg bør fremmes: annen <strong>og</strong> endrede utgave (fire eks.). 1924.u Landsforeningen norsk arbeide. Norsk produksjon norsk forbruk: En rettledning for lærerne utsendt av Kirke- <strong>og</strong>u undervisningsdepartementet (tre eks.). 1930.u Love <strong>og</strong> forskrifter angaaende torskefiskeriet i Bremanger <strong>og</strong> Selje m.m. samt lov om vaarsildfiskeriet af 24. sptbr. 1851u med tillægslove <strong>og</strong> lov om sildefiskeriene af 26. juni 1893. (fire eks.). 1902. N. Nilssen & søns b<strong>og</strong>trykkeri.Bergen.u Love om Vaarsildfiskeriet af 24. September 1851, 28. August 1854, 21 Marts 1860 <strong>og</strong> 27. Marts 1869. 1900.u “Karmsundsporten”s Trykkeri. Haugesund.u Lover om stortingsvalg <strong>og</strong> om nominasjon ved stortingsvalg,begge med tillegg av 17. des. 1920… tillikemed lov omu suspensjon av statsborgerlig stemmerett av 28.mars 1912 <strong>og</strong> grunnlovens §§ 50-64 (seks eks.). 1927.u Grøndahl &søns boktrykkeri, Oslo.u Justisdepartementet. Lovene um stortingsval <strong>og</strong> nomination fraa 17. december 1920, den fyrste med tilleggslov fraa …u Utgjevne i landsmaalsumsetjing av Justisdepartementet. 1927. Prenteverket til Grøndahl &søn, Olso.u Moen, Randi Frøystad. …Slektss<strong>og</strong>e: Nilsine <strong>og</strong> David Frøystad: Røtter, knoller <strong>og</strong> avleggere…. 1998.Mars 2001u Ager, Waldemar. Colonel Heg and His Boys: A Norwegian Regiment in the American Civil War. 2000. NAHA, Minnesota.u Sjögren, Eva <strong>og</strong> Lundström, Catarina. Historia på riktigt! - arkivpedag<strong>og</strong>ik i praktiken. 2001. Skånes Arkivförbund.u Norges matrikel: Matrikulerede eiendomme <strong>og</strong> deres skyld den 1. oktober 1906 i Indre Holmedal herred af Søndfjordu sorenskriveri, Nordre Bergenhus amt. 1907. Finans- <strong>og</strong> Tolddepartementet.u Norges matrikel: Matrikulerede eiendomme <strong>og</strong> deres skyld den 1. oktober 1906 i Daviken herred af Nordfjord sorenskriveri,u Nordre Bergenhus amt. 1907. Finans- <strong>og</strong> Tolddepartementet.u Norges matrikel: Matrikulerede eiendomme <strong>og</strong> deres skyld den 1. oktober 1906 i Borgund herred af Indre <strong>S<strong>og</strong>n</strong>u sorenskriveri, Nordre Bergenhus amt. 1907. Finans- <strong>og</strong> Tolddepartementet.u Norges matrikel: Matrikulerede eiendomme <strong>og</strong> deres skyld den 1. oktober 1906 i Kinn herred af Søndfjord sorenskriveri,u Nordre Bergenhus amt. 1907. Finans- <strong>og</strong> Tolddepartementet.u Beskrivelse over de særskildt skyldsatte Brug i Lysters herred samt forslag til ny Skatteskyld for Herredet: Udarbeidet iu Overensstemmelse med Lov af 6te Juni 1863 af… 1863.u Fortegnelse over matrikulerede Eiendomme <strong>og</strong> deres Skyld den 30te September 1890 i <strong>S<strong>og</strong>n</strong> F<strong>og</strong>deri,…1890?u Centraltrykkeriet, Kristiania.u Vigrestad, John.Forholdet mellom almue <strong>og</strong> øvrighet i Indre <strong>S<strong>og</strong>n</strong> sorenskriveri under den store nordiske krig.u Hovedoppgave i historie ved UiB. 1978.u Koth, Halvdan. Johan Sverdrup: Hefte 23 (s.97-120). 1920. Aschehoug &co.u Red: Fet, Tvinnereim, Birkeland. Mellom springdansar <strong>og</strong> salmetonar: folkemusikkarkivet for Møre <strong>og</strong> Romsdal 1990-2000:u Eit jubileumsskrift. 2000. FAMRu Register for Nordre Bergenhus amtstings forhandlinger for aarene 1908-1917. u.å. A/S John Griegs boktrykkeriu <strong>og</strong> N. Nilssen & Søn.u Forhandlinger ved det 7de ordinære generalmøde afholdt i Stavanger 23de-25de august 1904 forsaavidt angaar sag No.3:u Udkast til lov om haandverksnæring. 1906.u A.W. Brøggers b<strong>og</strong>trykkeri, Kristiania.u Udkast til lov om haandverksnæring afgivet af en af den Norskeu fællesforening for haandverk & industri nedsat komite. 1906. Johnu Griegs b<strong>og</strong>trykkeri.u Oversigt over skatteloven av 18de august 1911. 1912.u N. Nilssen &søns boktrykkeri,Bergen.u Lover om stortingsvalg <strong>og</strong> om nominasjon ved stortingsvalgu begge av 17.desember 1920 den med tilleggslover av …u tillikemed lov om suspensjon av statsborgerlig stemmerett avu 28.mars 1912 <strong>og</strong> grunnlovens §§ 50-64. 1927.u Grøndahl & søns boktrykkeri, Oslo.u Rundskrivelse fra Justisdepartementet: Stortingsvalget 1927.u 1927. Grøndahl & Søn.u Tabellarisk oversigt over resultatet av skatteligningerne iu Nordre Bergenhus amt for 1908. 1908 (?).u N. Nilssen & søns bok & accidentstrykkeri,Bergen.u Kongelig Kundgjørelse av 16de Mai 1911 angaaende indukomstskat til statskassen i budgetterminen fra 1ste juli 1911 tilu 30te juni 1912. 1911 (?). W.C. Fabritius & Sønner A/S.u Eikeland, Inge. Fra seil til damp: Sjømannssamfunnet iu endring, Bergen 1875-1912. Hovedoppgave i historie. UiB.u 2000. UiB, Historisk institutt.u Risa, Lisabet. Hå gamle prestegard 1637-1985. 1985. Hå kommune ved kulturkontoret.u Råd <strong>og</strong> rettledning: Særtrykk fra Håndarbeidsspalten i “Den norske skole”. u.å. Nikolai Olsens boktrykkeri - Oslo.u Nelson, Marion John: Painting by Minnesotans of Norwegian Background 1870-1970. 2000. NAHA.u Love for Nordre Bergenhus Amts Sk<strong>og</strong>plantningsselskab. u.å.u Kommunalstatistiske Opgaver for Norges Byer <strong>og</strong> Bygder. Bilag 4 til Formannskabslovkomiteens Indstilling. 1899. Kristiania.u A.W. Brøggers B<strong>og</strong>trykkeri.
20 <strong>Kjelda</strong>Årgang 10, nr 2 - 2001u Dale, John Joe: Paa <strong>S<strong>og</strong>n</strong>s Barnehjem. 1918.April 2001u Annaniassen, Erling <strong>og</strong> Vestheim, Geir: Bok over land:u Trekk ved Statens bibliotektilsyns historie. 1999. Tano/Aschehoug.u Christensen, Olav. Bergteken: Nye vegar til gamle segner. 2000.u Norsk folkeminnelag/Aschehoug.u Red: Djupevåg, Bjørn. Veiviser til Vestlandets fiskerihistorie:u om fiskerihistoriene før <strong>og</strong> nå. Bergen 2000/Nord 4.u Bull, Ragnar. Søndfjord - ufruktbare Klipper <strong>og</strong> Bjergtroldetsu Boliger? Utdrag av Hans Arentz’ manus “Beskrivelse overu Søndfjord i det nordre Bergenhusiske Amt” Anno 1785. 1999.u Det Norsk Samlaget . Eks. 2.u Lund, Thoralv. Det har hendt på Svalbard - 3. 2000.u Nordlys Forlag.u Askvoll kommune Stadnamn. 2000. <strong>Fylkesarkivet</strong> . 3 eksemplar.u Dommasnes, Liv Helga. <strong>S<strong>og</strong>n</strong>efjord Vikingsenter:u Formidling om forhistorie. Arkeol<strong>og</strong>iske rapporter 11. 1987.u Historisk museum, UiB.u Moen, Astrid Nagel. “frao hånd te munn” Arbeidarkvinner iu husmannsstover på Farnes 1915-1940. Semesteroppgåve iu lokalhistorie 1987. <strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong> <strong>Fjordane</strong> distriktshøgskule.u Lindgren, Patricia <strong>og</strong> Hitman, Bruce. From Norway to Norway Lake,u volume 1: The Descendants of Mons Lasseson Torsnes (1807-1876) andu Unni Nilsdatter Huke (1804-1844). 2000.u Låg, Torbjørn. Agders historie 800-1350. 1999. Edgar Høgfeldt AS, Kristiansand S.Mai 2001u Klettum, Norunn (utarbeid). Herred, prestegjeld <strong>og</strong> s<strong>og</strong>n i Norge - med forandringer gjennom tidene, 4.utg. 2001.u Utgitt av DIS-Norge.u Red: Statens forvaltningstjeneste <strong>og</strong> Statens trykning. Norges offentlige utredninger 1999:. Lov om eiendomsregistrering:u om et forbedret eiendomsregister <strong>og</strong> forslag til ny lov om eiendomsregistrering til erstatning for delingsloven. 1999. Statensu forvaltningstjeneste <strong>og</strong> Statens trykning.u Luster kommune /v Luster kommunale samferdselsnemnd. Heilårsveg Ottadalen - Vestlandet: Ottadalen-Jostedal-Loen iu Nordfjord. u.å. <strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong> <strong>Fjordane</strong> Prenteverk.u Busetnad <strong>og</strong> næringsstruktur i <strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong> <strong>Fjordane</strong> fylke: Foredrag på fylkestinget i Måløy 5. nov. 1963 ved områdeplansjefu Ragnar Høgelid. 1963. Øens Prenteverk, Førde.u Vang, Anders Evensen. Gamla reglo å rispo ifrå valdris. Norsk Folkeminnelags skrifter 111. 1974. Universitetsforlaget.u Jenssen, Atle Lien. Min elskede pike <strong>og</strong> venn… Viser i tradisjon etter Guttorm Flisen fra Elverum. 1987.u Norsk Folkeminnelag/H. Aschehoug & Co. (W. Nygaard).u Semb, Klara. Norske folkedansar: turdansar. 1991. Noregs boklag/Det norsle samlaget i samarbeid medu Noregs ungdomslag.u Øyehaug, Erling. Rimfakse. 1990. <strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong> <strong>Fjordane</strong> Forlag i samarbeid med Høyanger kommune.Musikkinnspelingar mottekne av <strong>Fylkesarkivet</strong>frå 15. februar 2001 til 15. mai 2001Maiu CD. Ingunn Linge Valdal/ Knut Ivar Bøe. Ferdafolk. 1997.u Grappa Musikkforlag. Norddal/ Ørsk<strong>og</strong>.u CD. Noregs Ungdomslag. Norske turdansar (I-IV).u 1994-2001. Grappa Musikkforlag. Oslo.u CD. Førde Internasjonale Folkemusikkfestival.u Høgdepunkt. 1999. Grappa Musikkforlag. Førde.u CD. Karen Tweed and Timo Alakotila. May Monday. 2001.u Fyasco Records. England.u CD. FreeBrick (Frode Berge). FreeBrick. 2001. <strong>S<strong>og</strong>n</strong>dal.u CD. Dag Skram m.fl. D<strong>og</strong>gdropenatt. 2001. <strong>S<strong>og</strong>n</strong>dalu Lydstudio. <strong>S<strong>og</strong>n</strong>dal.u CD. Edvard Borlaug. Am I losing you. 2001. Leikanger.
Årgang 10, nr 2 - 2001 <strong>Kjelda</strong> 21..Korssund(Overgang frå side 6)BygninganePå eit målarstykke av Korssundfrå kring 1850 dominerer einstor bygning med valmtakstaden.Fleire av bygningane iKorssund brann ned hausten1893. Våningshuset, som harstått der til våre dagar, vartbygt rett etter brannen. Sjøbuavart kjøpt i Bergen i 1894. Hovart frakta til Korssund <strong>og</strong> settopp att der. Den sørlege delener sidan bygd om til forretning.Kjell Skår bygde ny butikk i1978.1900-taletJohan Reinhard Skår fråHyllestad dreiv landhandel i Korssund i1900. Han overtok staden i 1892. JohanSkår dreiv butikk <strong>og</strong> i tillegg postkontor,sildesalteri, fiskemottak <strong>og</strong> fiskeeksport.Sønene Olaf <strong>og</strong> Reinhardt fekk i 1928skøyta på Korssund. Fram til 1933dreiv dei i lag, men delte så stadenmellom seg. Reinhardt dreiv vidarepå handelsstaden med butikken <strong>og</strong>postekspedisjonen, medan Olaf slo segtil der kaia <strong>og</strong> sjøbuene var <strong>og</strong> dreivsagbruk, tønnefabrikk <strong>og</strong> sildesalteri.Reinhardt Skår dreiv til 1962 då sonenKjell overtok drifta. Kjell Skår, <strong>og</strong> kona,dreiv butikken vidare, samstundes varhan landpostbod <strong>og</strong> etter kvart vart hanpoststyrar. Postkontoret vart seinare gjortom til post i butikk <strong>og</strong> sidan postdepot.Dei såg tidleg at småbåtrafikken langskysten kunne vera ei kundegruppe åKorssund før siste verdskrigen, ca. 1935. Fleire småbåtar ligg ved bryggja.(Fot<strong>og</strong>raf: Ukjend. <strong>Fylkesarkivet</strong> SFFf-95036.0015).satse på. Skår bygde difor om lag 100m flytebryggje i Korssund. Dei bygdeeit anlegg med både dusj, toalett <strong>og</strong>vaskerom til båtfolket. Så her er detm<strong>og</strong>leg å få fleire tenester på ein gong.Og bra skal det visst nok vera. I1999 fekk fylkeskommunen sitt prosjektNæringsmessig utvikling av båtturismeni <strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong> <strong>Fjordane</strong> “Årets Båtpris”.Korssund var ein av stadene som varmed i dette prosjektet.Ved årtusenskiftet er det ein nygenerasjon som har overteke drifta, menKjell Skår er framleis eigar av staden.Det bur i år 2001 om lag 12 familiar iKorssund.Gamle handels- <strong>og</strong> gjestgjevarstader på VestlandetKystmuseet i <strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong> <strong>Fjordane</strong> gav i 1980, i samarbeid med Historisk Museum iBergen, ut eit hefte dei kalla ‘Gamle handels- <strong>og</strong> gjestgiversteder på Vestlandet’.Del tre tek føre seg 25 stader i <strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong> <strong>Fjordane</strong> som har vore handelsstaderfrå gamalt av. Artiklane er skrivne av Jan Henrik Munksgaard som då varkonservator ved Historisk Museum. Desse artiklane har <strong>Fylkesarkivet</strong> nytta somutgangspunkt for fleire av artiklane i ‘Kulturhistorisk atlas <strong>og</strong> leksikon’ somomhandlar gamle handels- <strong>og</strong> gjestgjevarstader.Frå vyrdnad til skam(framhald frå side 8)Dette skiftet i ordbruk spegla at ikkjeminst det regjerande Arbeidarpartietønskte at gamle <strong>og</strong> nedlatande haldningartil dei som trengde støtte frå detoffentlege skulle vekk. Det å motta rettkomenstøtte frå det offentlege var ikkjeei skam <strong>og</strong> dei som mottok slik støtteskulle trakterast som likeverdige. Dentrengande skulle ikkje måtta krypa <strong>og</strong>stå med lua i handa avdi dei mottokhjelp.Sjølvsagt har fattiglover frå 1800-talet<strong>og</strong> dagens lov om sosiale tenesterutgangspunkt i vidt ulike materielleføresetnader <strong>og</strong> samfunn, men brukenav einskild-ord speglar gjerne utviklingi haldningar <strong>og</strong> ideol<strong>og</strong>i. Samstundesmå historikaren <strong>og</strong>så syta for at biletetav tidlegare tiders haldningar vertnyanserte <strong>og</strong> utdjupa. Her kan detpassa med eit lokalt døme som viser atsamstundes som styremakta stillte kravtil framferda til den fattige sjølv såskulle <strong>og</strong>så den fattige visast vyrdnad,.I “Plan for Fattigvæsenet i LysterHerred” (gamle Luster kommune) frå1904 heitte det:“De understøttede Fattige har at viseHøflighed <strong>og</strong> sømmelig Opførsel modFattigstyrets Funktionærer.” Men i detetterfølgjande avsnittet gjekk det <strong>og</strong>såfram: “Medlemmerne av Fattigstyre<strong>og</strong> Tilsyn har at omgaaes de Fattigemed Hensynsfuldhed <strong>og</strong> Venlighed <strong>og</strong>søge at vinde deres Tillid ved at viseForstaaelse af <strong>og</strong> Deltagelse for deretrange Stilling.”Litteratur :Englund, Peter: Fortidens landskap:om mordet på Karl XII <strong>og</strong> andreessays (Universitetsforlaget 1992).Om endringar frå fattigstyret til forsorgsstyret,Endringslov 18. juni1948, nr. 1, sjå Masdalen, Kjell-Olav<strong>og</strong> Mykland, Liv: Administrasjonshistorie<strong>og</strong> arkivkunnskap. Kommunene.(Universitetsforlaget 1986).
22 <strong>Kjelda</strong>Fjelli sin minnestein.....(framhald frå side 11)Bergset, der han tidlegare på dagenhadde gått forbi opp att frå sjøen. PåHjellhaugen var i si tid trangt ommat <strong>og</strong> pengar, men dollar frå eldstesonen i Amerika berga julehelga. Ellessa Lidvin Osland at dette med utvandringa<strong>og</strong> kontakten med det norskeArnerika er eit av dei viktige kulturellesatsingsområda for fylkeskommunen<strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong> <strong>Fjordane</strong>. Lokalavisa ‘’Fjordingen’’sitt foto av Lidvin Osland attmedutvandrarsteinen vart <strong>og</strong> ein gjengangarbåde i reklamekampanje for avisa<strong>og</strong> seinare i ‘’Jul i Nordfjord’’ derordføraren i Stryn, Nils Petter Støyva,trekte fram utvandrarjubileet som nokoav det største i sin kommune i år 2000.Han var <strong>og</strong> sjølv til stades <strong>og</strong> helsa fråkommunen under stemna.Litt om økonomien i prosjektetSom før nemnt tok Bygdas Vel Fjellikostnaden medsjølve graveringaav steinen, <strong>og</strong> detandre arbeidet vartgjort på dugnad avsteinnemnda. Tilsjølve Utvandrarjubileetvart detgjeve eit tilskot påkr 10.000,- fråkulturavdelinga i<strong>S<strong>og</strong>n</strong> <strong>og</strong> <strong>Fjordane</strong>fylkeskommune.Andre offentlegetilskot vart ikkjegjevne. Og med einsvært rimelegbillettpris for mat<strong>og</strong> pr<strong>og</strong>ram, satFjelli Ungdomslagatt med eit aldriså lite overskot etterden vellukka stemna.i forsamlinga (dei skulle vere medpå Landskappleiken like etterpå). Vibestemte difor at utstillinga i ungdomshusetskulle stå heile sommaren, slikat amerikanarar <strong>og</strong> andre utflytte fråbygda som kom heim seinare påsommaren fekk høve til å sjå den. Oghovudføremålet med utvandrarjubileetvar i fyrste omgang å gjere oss som burher i bygda <strong>og</strong> kommunen i dag meirmedvitne om s<strong>og</strong>a <strong>og</strong> slekta. I så måtevart jubileet svært vellukka.Det er no tale om ein fellestur for stryningartil Amerika i 2002 for å leite oppnokre av dei stadene der utvandraraneslo seg ned. Vi merkar tydeleg at interessafor slekta i Amerika har vakna.Og minnesteinen som står synleg rettattmed det mykje nytta forsamlingshusetvil gjere sitt til å halde denne interessalevande.Frå Fjordingen, 26/6-2000Årgang 10, nr 2 - 2001Stor USA-aktivitetI år <strong>og</strong> neste år er det storaktivitet med reiser til <strong>og</strong> fråUSA.4 I juni var ei gruppe på15 personar frå Minnesota påvitjing i Indre <strong>S<strong>og</strong>n</strong>. Dei flestemed røter til Lærdal, Aurland <strong>og</strong>Leikanger.4 I juni reiste heile 106personar frå <strong>S<strong>og</strong>n</strong> på tur tilMidtvesten. Dei fleste medutgangspunkt i Vik i <strong>S<strong>og</strong>n</strong>.4 I slutten av juli dregfylkeskulturutvalet på studieturtil Midtvesten.4 I august kjem Brekke Toursmed ei gruppe på kring 55‘aurlendingar’ på vitjing til <strong>S<strong>og</strong>n</strong>.4 Neste år skal ei størregruppe frå Stryn vitja USA.4 Det er <strong>og</strong> planar om eintur frå Årdal/Lærdal til det ‘VilleVesten’ neste år.SluttordLidvin Oslandsakna fleire amerikanararpå dennestemna. Dette varvi i komiteen sjølvefullt klar over påførehand. Sjølv omstemna var littpublisert i Amerika,var det berre eit paramerikanske jenter
Årgang 10, nr 2 - 2001 <strong>Kjelda</strong> 23Nytt band av ‘Norwegian Immigrants’Gjennom eit langt <strong>og</strong> aktivt liv samla professor Gerhard B.Naeseth (1913 - 1994) informasjon om dei fyrste norskeinnvandrarane til Amerika. Han gjekk gjennom alle passasjerlisteri arkiva i Washington <strong>og</strong> Ottawa, <strong>og</strong> studerte amerikanskefolketeljingar frå 1850 til 1900. Ikkje minst gjorde han eitstort arbeid med å registrera gravene på ‘norske’ kyrkjegardari USA. I 1974 grunnla Naeseth ‘Vesterheim Geneal<strong>og</strong>icalCenter and Naeseth Library’ i Madison, Wisconsin.Eit resultat av Naeseth sitt omfattande arbeid er fem-bandsverket ‘Norwegian Immigrants to the United States. A Bi<strong>og</strong>raphicalDirectory, 1825 - 1850’. Dette verket siktar mot ågje ein stutt omtale av alle nordmenn som innvandra til USAi åra 1825 - 1850. Fyrste bandet kom i 1993 <strong>og</strong> omfatta åra1825 -1843. Dette var det einaste Naeseth fekk ferdig førVesterheim Geneal<strong>og</strong>ical Center and Naeseth Library415 W. Main Street, Madison, WI 53703. (608) 255-2224; 24 HOUR FAX: (608) 255-6842Ship to: (Please type or print plainly)han døydde i 1994. Men grov-arbeidet med dei fire nestebanda hadde han gjort. Oppgåva med å fullføra verket fekkBlaine Hedberg, som overtok som direktør på Vesterheimetter Naeseth.Andre bandet vart utgjeve i 1997, med Hedberg somredaktør. Dette bandet omfatta åra 1844-1846. For nokreveker sidan kom så band 3, som dekkjer åra 1847-1848.Band 4 skal ta for seg 1849 <strong>og</strong> band 5 avsluttar verket medåret 1850.Tanken er å få ut fjerde bandet i 2003 <strong>og</strong> det femte i2005. For å greia dette går Hedberg inn i ei ny stillingpå Vesterheim, ‘Gerhard B. Naeseth Chair for Publication’.Hovudoppgåva hans her blir å fullføra dei to siste banda.NAME:.............................................................................................................................................ADDRESS:......................................................................................................................................CITY/STATE/ZIP:...........................................................................................................................Please note that shipping and handling in the United States are included in these prices:Quantity Description Price TotalNorwegian Immigrants to the United States,............. by Gerhard B. Naeseth, Volume 2,1844-1846 $61.00* .............Norwegian Immigrants to the United States,............. by Gerhard B. Naeseth, Volume 3,1847-1848 $61.00 .............Surface mail outside of the United States, add $4/per immigrant volume .............Airmail outside of the United States, add $12/per immigrant volume .............Total Amount Enclosed (In US dollars) ............._______________________________________________________________________________*Reduced pricec Check or c Money order enclosedCharge to my c MasterCard c Visa c Discover c American ExpressCard numberccccccccccccccccExpiration Date......................................................................................Signature................................................................................................Prices include shipping costs. Foreign orders, please add an additional$4/book for surface mailing or an additional $12/book for airmail shipping
24 <strong>Kjelda</strong>CRetur:Årgang 10, nr 2 - 2001FYLKESARKIVETFylkeshusetPostboks 276861 LeikangerISSN 0803-9682Olaf Huseby. Forlag <strong>og</strong> prenteverk i Kristiania:- Hefte med salmar <strong>og</strong> tekstar til 17. mai 1899Den 17. mai 1899 vart detfor fyrste gong halde “heilnorske”gudstenester. Det skjeddei prestegjelda Vinje, Lårdal <strong>og</strong>Seljord. Både preika, liturgien<strong>og</strong> salmane var på nynorsk.I Kristiania skjedde <strong>og</strong> nokofor fyrste gong dette året. Detkom ut ei 4 siders trykksakmed tittelen Salmar <strong>og</strong> Tekstartil kyrkjebruk den 17. Mai.Mannen bak var s<strong>og</strong>ningenOlaf Huseby (1856-1942) medeige forlag <strong>og</strong> prenteverk ihovudstaden.Av Hermund KleppaEg veit ikkje om den vesle Husebytrykksakavart brukt i dei tre telemarkskyrkjenepå grunnlovsdagen i1899, men heilt usannsynleg er detvel ikkje. I alle høve er Husebysi 17. mai-trykksak, eit interessantlite målreisingstiltak som eg tildessar ikkje har funne nemnt elleromtalt i dei - rett nok få - tryktekjeldene eg har hatt høve til å sjå i.<strong>Fylkesarkivet</strong> har eitt eksemplar avskriftet. Me fann det for ei tid sidani ein sekk med “ymse gamalt” frå einsparebank i Nordfjord. Skriftstykket erhelst ille medfare, <strong>og</strong> tydeleg prega av“tidens tann”, men likevel godt leseleg.I eit kort føreord på framsida seierHuseby - i klårtekst <strong>og</strong> meir gøymtmellom linene - noko om kvifor hanhar laga skriftet.Huseby er viss om at “mange vil finnastor Hugnad i aa høyra Norsken iKyrkja, serleg denne Dagen” (uthevaher). Det er difor han har prenta salmane<strong>og</strong> tekstane “paa Landsmaalet.”Men Huseby må ha hatt eit anna målfor auga <strong>og</strong>, enn berre å medverkatil å fremja nynorskbruk i kyrkja. Hankoplar kampen for nynorsk medkampen for nasjonalt sjølvstende, dvs.det brennaktuelle <strong>og</strong> kjensleladdeunionsspørsmålet. Dette tykkjer egkjem tydeleg fram ivalet av sistesalmen i heftet, Landstadsalmen“Fred <strong>og</strong> Frihed Norge eier”.Denne salmen stod ikkje i den statskyrkjeleggodkjende Landstad-salmeboka(Ho er komen med no, i NorskSalmebok), men Huseby tek ho medfordi ho “tykjest høveleg denne Dagen”.Ja, så på sin plass, meiner Huseby det erå stemma i med “Fred <strong>og</strong> Frihed Norgeeier” på grunlovsdagen i 1899, at ho ilandsmålsheftet hans får lov å passerasjølv om ho er skriven på bokmål!Fred <strong>og</strong> Frihed Norge eierEr paa Herrens Ord ei arm.Længsel efter Lysets SeierBlusse i hver Nordmands Barm!I hvert trofast Hjerte nedOrdet sænke Trøst <strong>og</strong> Fred!Norge over vore GraveBlomstre som en Herrens Have!Elles opplyser Huseby i føreordet at denfyrste salmen i heftet ikkje har ståttpå prent tidlegare, Blix si nyskrivne17. mai-salme “I Norigs Vetter rann einVaar”, (<strong>og</strong>så i Norsk Salmebok, 19..)<strong>og</strong> at liturgitekstane er utvalde avKyrkjedepartementet, omsette avBlix, <strong>og</strong> omtala i eige departementsrundskrivav 15. april 1899.Den siste teksten i heftet, Luk 1.50-53, lyder slik:“Hans Miskunner fraa Ætt til Ætt yverdeim som ottast honom. Han hev gjortveldugt Verk med sin Arm, Han hevspreidt deim sunder, som er stormodigei Hjartans Tanke. Han hev støytt deivelduge ned av Kongssæte, <strong>og</strong> lyft deilaage upp. Dei hungrige hev han fylltmed gode Gaavor <strong>og</strong> sendt dei riketomhendte burt.”Olaf Huseby utvandra til Amerika i1903. Då hadde han bak seg ein stadmellom 2 <strong>og</strong> 300 titlar, utgjevingarhan var åleine om, eller ga ut i kompaniskapmed andre. Ein av “titlane”er salmebokutgåva hans i 1893. Salmebokainneheld dei offentleg godkjendeLandstad-salmane <strong>og</strong> Blix sine salmarpå nynorsk. I tillegg skøytte Husebypå med noko ingen hadde prøvd før;illustrasjonar <strong>og</strong> historiske opplysningarom salmediktarar <strong>og</strong> kyrkjer. Dennesalmeboka, i samtida <strong>og</strong>så kjend somHusebysalmeboka, selde kring 200 000eksemplar.I eit brev frå Huseby mot slutten avlivet, datert 29.12.1938, til leikangerprestenSverre Daae, seier Huseby at deter noko av det kjæraste <strong>og</strong> beste å sjåattende på, at han fekk hjelpa til med åfå det norske folk til å syngja salmar pånorsk mål.Etterlysing:Har nokon Olaf Huseby sisalmebok?Me er interessert i å få låna ei.