Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Nr. 5 - <strong>20<strong>05</strong></strong><br />
Utvidar overvektstilbodet:<br />
Kristin har gått<br />
ned 45 kilo<br />
side 8-11<br />
Organdonasjon:<br />
Harald blei<br />
frisk med nytt<br />
hjarte side 12-15<br />
Forsking:<br />
Avslører magens<br />
mysterium side 18-21
Hørt og lest<br />
Alle gruppene i prosjekt “Lokalsjukehusfunksjoner” stilte<br />
seg bak rapporten som ble offentliggjort før helgen.<br />
Denne uken fikk prosjektet applaus i <strong>Helse</strong> Fonna-styret.<br />
Da prosjektleder Arvid Grimstvedt la rapporten på<br />
bordet under styremøtet i <strong>Helse</strong> Fonna denne uken,<br />
ble innstillingen enstemmig vedtatt.<br />
Hardanger Folkeblad, 23. november <strong>20<strong>05</strong></strong><br />
Har du et sår som ikke vil gro skikkelig? Hva med å la<br />
spyfl uelarver spise såret fritt for både dødt vev og bakterier?<br />
På hudavdelingen ved Haukeland Universitetssykehus<br />
behandler de sårskader med spyfl uelarver, som spiser seg<br />
mette i pasientenes åpne sår. - Behandlingen har gjort<br />
underverker for meg, sier Sigrid Bjørge (88).<br />
TV2 Nettavisen, 23. november <strong>20<strong>05</strong></strong><br />
Det har tatt tid, men nå begynner offentlig sektor endelig<br />
å handle inn over nett. Offentlige virksomheter har vært<br />
trege med å ta i bruk det statlige ehandelssystemet. Hittil<br />
har 35 registrert seg og nå kommer <strong>Helse</strong> Sør og <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong><br />
inn sammen med en del sykehus, noe som gjør at antallet<br />
ender opp på rundt 50. Den potensielle brukermassen er<br />
433 kommuner, 18 fylkeskommuner og rundt 300 statlige<br />
etater.<br />
www.ITavisen.biz, 23. november <strong>20<strong>05</strong></strong><br />
Tenn eit lys i mørket<br />
Vakre Jæren speglar seg i den bleike vintersola. Den store himmelkvelven<br />
sender mengdevis av energigivande lys til haustslitne vestlendingar. Men<br />
snart er jula her, familiehøgtida som ber med seg fred og kvile, late dagar,<br />
gode bøker, familiekos og velsmakande, tradisjonsrik mat.<br />
<strong>20<strong>05</strong></strong> er året vi i <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> verkeleg ser resultat av hardt arbeid. Omverda<br />
er ikkje lenger like kritisk som den første tida – heldigvis. Undersøkingar<br />
viser at tilliten er større enn før. I helseføretaka er det gjort ein formidabel<br />
jobb. Kvar dag får pasientar behandling for sjukdommar som pregar<br />
livet deira. Mange må forsone seg med at sjukdommen vil følgje dei<br />
resten av livet – deira utfordring er å lære seg til å leve med tilstanden.<br />
Andre får hjelp som gir dei eit nytt liv og ein enklare livssituasjon.<br />
Å drive fram ny<br />
Aldri har forskingsaktiviteten<br />
kunnskap og<br />
vore så høg på <strong>Vest</strong>landet<br />
metodar for å gi<br />
pasientane eit enda<br />
betre tilbod, er eit prioritert område i <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong>. Aldri har forskingsaktiviteten<br />
vore så høg og aldri har det blitt fordelt så mykje pengar til<br />
helseforsking på <strong>Vest</strong>landet. Dette er inspirerande! Les om ei av<br />
inspirasjonskjeldene – den årlege forskingskonferansen.<br />
For dei 48 personane som i <strong>20<strong>05</strong></strong> har vore med på pilotprosjektet for<br />
ekstremt overvektige, er livet lettare på alle måtar. I gjennomsnitt har dei<br />
så langt redusert vekta si med 31,5 kilo! Imponerande innsats som har<br />
kravd sveitte, tårer og ein beinhard personleg justis. Det er også<br />
vitskapleg slege fast at fedmeoperasjonar har langvarig effekt.<br />
Vi gratulerer overlege Villy Våge i <strong>Helse</strong> Førde som i haust tok<br />
doktorgraden på nettopp denne problemstillinga. I 2006 utvidar og dif-<br />
ferensierer <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> tilbodet til ekstremt overvektige: Det skal<br />
gjennomførast fleire operasjonar og fleire får tilbod om livsstilsendring.<br />
<strong>Helse</strong>tenestene på <strong>Vest</strong>landet er hovudfokuset vårt, men samtidig er vi<br />
opptekne av å hjelpe andre. Då tsunamien ramma knallhardt i romjula<br />
i 2004, gjorde helsepersonell frå vår region ein glitrande jobb. I denne<br />
utgåva møter vi Åge W. Bøyum frå Lærdal, som byggjer opp feltsjukehus<br />
i dei jordskjelvramma områda i Pakistan. Han fortel om sterke inntrykk,<br />
om lidingane og om den gode kjensla ved å hjelpe menneske i ein svært<br />
vanskeleg situasjon.<br />
Her heime ser vi fram til forventningsfulle barn, familiehygge, fredelege<br />
dagar og lange kveldar. Send ein tanke til alle som langtfrå har det slik.<br />
Stress ned og tenk over kva som gir deg eit verdifullt liv. Tenn lys, sprei<br />
glede, varme og omsorg for dine<br />
næraste og gle deg over små ting<br />
som gjer livet godt.<br />
På vegne av oss i <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong><br />
ønskjer eg alle lesarar ei fredeleg<br />
og avslappande jule- og<br />
nyttårshelg.<br />
Bjørg Sandal<br />
Kommunikasjonsdirektør<br />
2<br />
Redaksjon<br />
Bjørg Sandal (ansvarleg redaktør)<br />
Elisabeth Huse (redaktør)<br />
Heidi Bjørnevik<br />
Kontakt oss<br />
info@helse-vest.no Tlf. 51 96 38 00<br />
Trykkeri<br />
Color Print, Sandnes<br />
Utforming og tilrettelegging<br />
Opplag<br />
Oktan Sydvest AS<br />
15 000<br />
<strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> RHF, Postboks 303 Forus, 4066 Stavanger<br />
Bidragsytarar<br />
Compartner AS (tekst)<br />
Forsidefoto: Bjørn Erik Larsen<br />
Redaksjonen avslutta 1. desember <strong>20<strong>05</strong></strong>.<br />
Abonner gratis på <strong>Helse</strong> i vest Send ein e-post til info@helse-vest.no
B a r n e h a b i l i t e r i n g<br />
Intensiv trening gir resultat<br />
Fem år gamle Ole Martin Linneberg sit på ei eng av<br />
raude matter. Rundt han er det leiker i alle fasongar og<br />
storleikar. For Ole Martin er leikinga knallhard jobbing.<br />
Ole Martin er ein sta, glad og aktiv femåring. Han må ha hjelp til å sitje,<br />
til å stå og til alt stell. Ole Martin har cerebral parese.<br />
Lidinga gjer at han har behov for mykje trening og fysioterapi i<br />
kvardagen. Han er no inne i ein ekstra intensiv treningsperiode i Prosjekt<br />
intensiv motorisk trening ved Østerlide barnehabilitering ved <strong>Helse</strong><br />
Stavanger HF.<br />
Rask framgang<br />
– Ole Martin trener på å sitje og på å stå. Allereie etter halvanna veke har<br />
vi merka at han er blitt flinkare til å sitje, seier Linda Linneberg, mor til<br />
Ole Martin.<br />
Ho set stor pris på at sonen får ta del i treningsopplegget på Østerlide.<br />
– Til vanleg får han fysioterapi tre gonger i veka. Ein time kvar gong.<br />
I tillegg til at vi som foreldre trener med han på eiga hand. Dei tre vekene<br />
han er her, får han trena intensivt. Han lærer også mykje raskare enn<br />
vanleg, seier Linneberg.<br />
Linda Linneberg set pris på at sonen Ole Martin<br />
Linneberg har fått tilbod om intensiv trening ved<br />
barnehabiliteringsklinikken Østerlide. Allereie etter<br />
ei veke med trening, viste den cerebral parese-ramma<br />
guten motorisk framgang.<br />
Foto: Kjetil Alsvik<br />
3
B a r n e h a b i l i t e r i n g<br />
Gode resultat<br />
Prosjekt intensiv motorisk trening starta opp i <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> hausten 2004.<br />
– Prosjektet blei starta fordi det var stor etterspurnad frå foreldre til<br />
barn med cerebral parese, seier spesialist i barne- og ungdomsfysioterapi<br />
Regine Benz ved Østerlide.<br />
I sommar blei det gjort ei evaluering av opplegget. 17 av 20 deltakande<br />
barn hadde målbar framgang i løpet av perioden.<br />
Fellesskapet aukar motivasjonen<br />
– I tillegg svarer foreldra og dei nære vaksenkontaktane til barna at det gir<br />
stort utbytte å trene saman med andre barn i same situasjon. Fellesskapet<br />
aukar motivasjonen, seier Benz.<br />
Det intensive treningsopplegget blir delt i to treningsmodellar. Nokre<br />
grupper trener tre timar fem dagar i veka i tre veker. Andre grupper<br />
trener to-tre timar tre dagar i veka i seks veker. Gruppene består av fire til<br />
seks barn, delt inn etter alder og funksjonsnivå.<br />
– Som fysioterapeutar har vi fokus både på det enkelte barn og på<br />
gruppa. I starten av kvar samling trener vi saman. Etter ein kort matpause<br />
trener kvart enkelt barn for seg. Foreldra har fått sett fokus på kva<br />
deira barn skal trene individuelt med, seier fysioterapeut Walter Søiland.<br />
Under treningsøktene er det alltid to fysioterapeutar til stades. I tillegg<br />
har barna med seg minst ein vaksen – enten foreldre eller personale frå<br />
kommunehelsetenesta.<br />
Tett kontakt<br />
Før ei gruppe begynner treninga, drar fysioterapeutar frå Østerlide på<br />
kartleggingsbesøk til barna i kommunen der dei bor.<br />
Under besøka får prosjektmedarbeidarane snakke med nærpersonar, sett<br />
barna i naturlege omgivnader og varierte situasjonar og dei får oppretta<br />
kontakt med barnet. Foreldra og det kommunale hjelpeapparatet får også<br />
høve til å treffe fagfolka frå Østerlide.<br />
For å sikre overføringa har vi eit evalueringsmøte etter treningsperioden<br />
saman med foreldre, nærperson og kommunal fysioterapeut. Då drøftar<br />
vi vidare oppfølgingstiltak.<br />
Foto: Kjetil Alsvik<br />
Leik og tøying<br />
Sjølv om kvar treningsøkt er og skal vere intensiv for deltakarane, blir det<br />
også lagt vekt på å gjere treninga leikbasert.<br />
– I fellesdelen har vi eit basisprogram som inkluderer alle treningsmål for<br />
ungane, og vi har valt å jobbe temabasert. Vi har for eksempel hatt<br />
sirkusdag, der vi tryller og viser kvarandre kunststykkje. Vi har både<br />
statiske og dynamiske element i treninga. Etterpå tøyer vi musklane i<br />
fellesskap, seier Benz.<br />
Alle aktivitetane har fokus på hovudmålsettingane til prosjektet: Å<br />
medverke til funksjonsforbetring hos barna, gi opplæring til foreldra og<br />
det kommunale hjelpeapparatet, og skape eit nettverk for foreldre og<br />
fagpersonar. Ei anna målsetting med prosjektet er å prøve ut aktuelle<br />
evalueringsmetodar.<br />
– Metodane er forankra i forsking, seier Søiland.<br />
Alltid to<br />
Dei grunnleggjande elementa i treningsmodellen byggjer på erfaringar frå<br />
Barnas Fysioterapisenter i Bergen, som starta med eit tilsvarande opplegg<br />
i 1999. Arbeidet er forankra i nyare rørslevitskapleg teori og nyare<br />
forsking på treningseffekt for barn med cerebral parese.<br />
Treningsøktene ved Østerlide er intensive. Men det blir også lagt vekt<br />
på å gjere treninga leikbasert.<br />
Aldri i tvil<br />
Prosjekt intensiv trening i <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> og ved Østerlide held fram også i<br />
2006. Opplegget blir eit fast tilbod også utover 2006, men kanskje med<br />
eit breiare perspektiv. Nokre av dei tidlegare gruppene får tilbod om ein<br />
ny treningsperiode. Målet er å vurdere kva effekt og verdi tilbodet gir<br />
over tid. I tillegg blir to nye grupper sette i gang.<br />
– Eg var aldri i tvil om at Ole Martin skulle vere med på dette opplegget.<br />
Både han og vi som foreldre har hatt mykje igjen for dette, seier Linda<br />
Linneberg.<br />
4<br />
Intensiv trening i <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong>:<br />
• Alle helseføretaka i <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> tilbyr intensiv trening til barn med<br />
funksjonshemmingar.<br />
• Prosjekt intensiv trening er ein del av eit felles regionalt prosjekt som<br />
starta i 2003-2004.<br />
• I tillegg til Østerlide i Stavanger finst tilbodet ved Barnas<br />
Fysioterapisenter i Bergen og Barneklinikken avdeling <strong>Vest</strong>lund i<br />
<strong>Helse</strong> Bergen, ved Rehabiliteringstenesta i <strong>Helse</strong> Fonna og i avdeling<br />
for barnhabilitering i <strong>Helse</strong> Førde.
Foto: Kjetil Alsvik<br />
Spesialist i barne- og ungdomsfysioterapi<br />
Regine Benz meiner den<br />
intensive treninga for barn med<br />
cerebral parese gir godt utbytte<br />
både til barna, foreldra og det<br />
kommunale hjelpeapparatet.<br />
5
Foto: Kai-Inge Melkeraaen<br />
Direktør for pasientservice Arvid Grimstvedt i <strong>Helse</strong> Fonna har<br />
vore leiar for arbeidet med ny oppgåvefordeling mellom sjukehusa<br />
i helseføretaket.<br />
Einige om oppgåvefordeling i <strong>Helse</strong> Fonna<br />
Godt samarbeid med brukarar, kommunar, politikarar<br />
og allmennlegar har vore ei viktig brikke i arbeidet med<br />
å fordele oppgåvene mellom dei tre sjukehusa i <strong>Helse</strong><br />
Fonna. Representantar frå alle sjukehusa i <strong>Helse</strong> Fonna<br />
leverte nyleg ei samla innstilling til styret i helseføretaket.<br />
Der fekk dei applaus for arbeidet som er gjort.<br />
– Før vi starta lokalsjukehusprosjektet, var fleire kritiske til at vi ville<br />
sentralisere nokre av funksjonane i samband med fødslar. Difor har det<br />
vore viktig for oss å ha brukarane med i prosessen. Etter kvart kom vi<br />
fram til ei felles forståing om at det nye tilbodet vil vere det beste for mor<br />
og barn, seier prosjektleiar og direktør pasientservice Arvid Grimstvedt i<br />
<strong>Helse</strong> Fonna.<br />
Planlagd og akutt kirurgi<br />
No er alle partar einige om at risikofødslar i framtida skal skje ved<br />
Haugesund sjukehus. Vanlege fødslar skal framleis skje på den forsterka<br />
fødestua i Odda og på fødeavdelinga ved Stord sjukehus.<br />
Organiseringa innan fødetilbodet i <strong>Helse</strong> Fonna er berre eitt eksempel på<br />
at lokalsamfunna og helseføretaket er blitt einige om gode løysingar og ei<br />
fornuftig fordeling av oppgåver mellom sjukehusa i området.<br />
Akuttkirurgi på kveld og natt både i Odda og på Stord skal i hovudsak<br />
overførast til Haugesund sjukehus. Planlagde kirurgiske operasjonar skal<br />
i stor grad skal skje i Odda og på Stord på dagtid. Det indremedisinske<br />
døgntilbodet skal oppretthaldast ved alle dei tre sjukehusa. Det same<br />
gjeld akutt kirurgisk beredskap for vurdering, stabilisering og poliklinisk<br />
behandling. Både det polikliniske tilbodet og det diagnostiske tilbodet<br />
skal styrkjast ved alle dei tre sjukehusa.<br />
Open prosess<br />
– Vi har heile tida hatt ein open prosess, både internt og eksternt. Målet<br />
har aldri vore å leggje ned sjukehus eller avdelingar, men å sørgje for eit<br />
best mogleg tilbod til pasientane, seier Grimstvedt.<br />
I tilegg til å vere opne, har prosjektgruppa lagt ned mykje arbeid i å få<br />
fram fakta om sjukehusdrifta i regionen. Tal på kor mange operasjonar<br />
som blei utførde på kvelds- og nattetid og meir informasjon om korleis<br />
akuttenestetilbodet verka, er døme på fakta som blei samla inn gjennom<br />
prosessen.<br />
– Faktagrunnlaget gav prosjektgruppa eit svært godt utgangspunkt for å<br />
komme fram til eit godt og samlande resultat, seier Grimstvedt.<br />
6
Styrkar rehabiliteringstilbodet i vest<br />
<strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> løyver 12 millionar kroner ekstra til<br />
opptrenings- og rehabiliteringstenester i 2006 og<br />
utvidar tilbodet til pasientar i regionen med mellom<br />
15 og 20 plassar. Dagens avtaler med fi re private<br />
opptreningsinstitusjonar blir fornya. I tillegg inngår<br />
<strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> avtale med ein femte tilbydar for 2006.<br />
Det er resultatet av anbodskonkurransen <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> har gjennomført<br />
innan rehabiliteringstenester i haust.<br />
– Vi har auka det totale rehabiliteringsbudsjettet med 20 prosent og får<br />
eit vesentleg styrka tilbod i vår region, seier fagdirektør Odd Søreide i<br />
<strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong>.<br />
Krokeidesenteret, som er den nye tilbydaren, har ei avdeling i Bergen<br />
og ei på Nærland i Hå<br />
kommune i Rogaland.<br />
– I tillegg til at Krokeidesenteret<br />
har levert eit tilbod<br />
av høg kvalitet betyr også<br />
denne avtala at vi byggjer<br />
opp eit tilbod i Rogaland<br />
- eit område som tidlegare<br />
ikkje har hatt eigen opptreningsinstitusjon,<br />
seier Odd<br />
Søreide.<br />
Ein konsekvens av anbodskonkurransen<br />
er at tilbodet er teke noko<br />
ned ved eit par av dei andre<br />
institusjonane.<br />
– Totalt sett inneber dette likevel at pasientane får eit utvida tilbod av<br />
høg kvalitet, seier Odd Søreide.<br />
Det har lenge vore ei vesentleg skeivfordeling i talet på opptreningsplassar<br />
mellom regionane. <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> har hatt 27 plassar per 100 000<br />
innbyggjar, <strong>Helse</strong> Øst 71.<br />
Med cirka 20 prosent av det totale innbyggjartalet i landet, har<br />
<strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> likevel berre 7 prosent av dei samla løyvingane til<br />
opptreningsinstitusjonar.<br />
For å kompensere for denne skeivfordelinga har <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> løyvd<br />
12 millionar ekstra i 2006.<br />
– Dette er eit første skritt i styrkinga av rehabiliterings- og<br />
opptreningstilbodet i regionen, seier Odd Søreide.<br />
Her er opptreningsinstitusjonane<br />
<strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> inngår avtale med:<br />
• Hagahaugen rehabiliteringssenter, Voss<br />
• Krokeidesenteret, Hå og Bergen (ny)<br />
• Røde Kors Haugland Rehabiliteringssenter,<br />
Fjaler i Sogn og Fjordane<br />
• Ravneberghaugen Opptreningssenter, Os i Hordaland<br />
• Sjømennenes <strong>Helse</strong>heims Rehabiliteringssenter/ Åstveit<br />
helsesenter, Bergen<br />
Fagdirektør Odd Søreide<br />
i <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong>.<br />
Står du i sjukehuskø?<br />
Sjekk om eit anna sjukehus har kortare ventetid!<br />
Ring gratis til opplysingstelefonen for fritt sjukehusval<br />
800 41 004<br />
7
N E D I V E K T<br />
Kristin gjekk ned 45 kilo i <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong>-prosjekt:<br />
– Hadde ikkje klart det på eiga hand<br />
På førehand trudde ho ikkje det skulle gå. Men ti<br />
månader etterpå kan Kristin Dingen, før 138 kilo -<br />
no 93, konstatere at livsstilsbehandlinga har gitt<br />
formidable resultat.<br />
Sjølv om livsstilsbehandlinga er avslutta og ho er heime igjen, gir ho seg<br />
ikkje.<br />
– Eg skal endå meir ned i vekt, sjølv om eg ikkje er så oppteke av kva tal<br />
vekta viser. Det som betyr noko, er at eg får betre helse og meir energi,<br />
meiner ho.<br />
Kristin er no tilbake i full jobb innan skatt og rekneskap i Gulen<br />
kommune. Sjølv om ho er trøtt i hovudet etter ein dag på jobben, blir ho<br />
ikkje sliten i rygg og skuldrar på same måte som før. Trening er blitt ein<br />
del av den daglege rutinen, og ho passar på å få i seg alle måltida til faste<br />
tider.<br />
– Eg har fått positive reaksjonar frå kjende og ukjende, tilbakemeldingar<br />
eg har lært meg å setje pris på. Dei har gitt meg motivasjon til å halde<br />
fram. Dessutan har eg no bestemt meg for å gå endå meir ned i vekt. Å<br />
sjå at eg klarer det, er motivasjon i seg sjølv.<br />
– Korleis vil du oppsummere erfaringane dine med livsstilsbehandlinga?<br />
– Eg hadde aldri kome så langt som i dag utan dette prosjektet. På<br />
førehand hadde eg ikkje overskot og trudde aldri eg skulle klare å trene så<br />
mykje. Det er alfa og omega å få lov til å fokusere berre på seg sjølv, utan<br />
å tenkje på jobb eller andre. Hadde eg ikkje kome med på prosjektet,<br />
hadde eg nok vore som eg var i januar: 138 kilo tung.<br />
– Har du klart å leggje om livsstilen for godt?<br />
– Det håper eg, for eg er innstilt på å fortsetje. Eg gir jo ikkje avkall på<br />
noko – tvert imot får eg eit betre og sunnare liv, seier Kristin Dingen.<br />
Oppfølging viktig<br />
Men det er lett å falle tilbake til gamle uvanar.<br />
– Eg kontakta fastlegen min med det same eg kom heim og går til<br />
kontroll ein gong i veka. Ho er heilt topp og held meg i taumane. Viss eg<br />
ikkje hadde hatt fastlegen, trur eg det hadde sklidd ut, fortel ho.<br />
Dei som har vore med på prosjektet kan også få oppfølging på dei lokale<br />
lærings- og meistringssentra (LMS) i regionen.<br />
– Eg bur ikkje i nærleiken av eit LMS. For meg var det meir naturleg<br />
å bruke fastlegen. Dessutan sender eg inn treningsdagbok til<br />
Hauglandssenteret jamleg.<br />
Motivert til å fortsetje<br />
Kristin har fortalt historia si til fleire medium enn <strong>Helse</strong> i vest.<br />
Mange har lagt merke til den tøffe Gulen-kvinna.<br />
Bakgrunn:<br />
Kristin Dingen har vore med på eit pilotprosjekt mot ekstrem overvekt<br />
i regi av <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong>. Behandlinga dreier seg om å endre livsstil, med<br />
fokus på sunn mat, mosjon og mental trening. Kristin har tilbrakt 16<br />
veker ved Ebeltoft Kurcenter i Danmark, åtte veker heime og 16 veker<br />
ved Hauglandssenteret i Sogn og Fjordane. Behandlinga blei avslutta i<br />
oktober.<br />
Kristin Dingen frå Gulen<br />
Vekt ved behandlingsstart: 138 kilo.<br />
Vekt etter avslutta behandling: 98 kilo.<br />
Vekt no: 93 kilo.<br />
8
Foto: Bjørn Erik Larsen<br />
– Eg har gitt bort eller sydd inn<br />
dei fleste gamle kleda, seier Kristin<br />
Dingen. Dongeriskjørtet har ho<br />
likevel tatt vare på, men satsar<br />
på at ho ikkje kjem til å fylle det<br />
ut igjen.<br />
9
N E D I V E K T<br />
Foto: Arne Stubhaug, Firda<br />
10<br />
<strong>Helse</strong> Førde<br />
i front for fedmebehandlinga<br />
Under elles like tilhøve kan ein person utvikle kraftig<br />
overvekt, mens ein annan ikkje gjer det. Kvifor er det slik?<br />
Overlege Villy Våge, nyslått doktor og overvektkirurg ved Førde<br />
sentralsjukehus, forklarer at dei individuelle forskjellane er store.<br />
– Pasientar som fekk kirurgisk behandling mot overvekt på 70-talet, har<br />
hatt eit vedvarande vekttap, seier overlege Villy Våge. Han har nyleg teke<br />
doktorgraden på langtidsresultata av overvektskirurgi.<br />
– Nokre har genar for å bli svært store om miljøet ligg til rette for det, det<br />
vil seie kosthald og mosjon. Under elles like tilhøve kan altså ein person<br />
bli kraftig overvektig, mens ein annan ikkje blir det. Det dreier seg også<br />
om kor stor svoltkjensle ein har og i kva grad ein klarer å kontrollere og<br />
leve med ho. Eg veit i alle fall at eg ikkje klarer å utrette mykje om eg er<br />
svolten, seier Våge.<br />
Tilbyr to typar behandling<br />
Pasientar som slit med sjukleg overvekt kan delast inn i to hovudkategoriar:<br />
Dei som har vore overvektige frå barnsbein eller tidleg ungdom, og<br />
kvinner som har blitt tunge etter svangerskap. <strong>Helse</strong> Førde tilbyr behandling<br />
som kan endre livet til pasientane. <strong>Helse</strong>føretaket har nemleg fått eit<br />
regionsansvar for all fedmebehandling i <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong>, også livsstilsbehandling<br />
mot sjukleg overvekt. Overlege Våge er ein av dei som skal vurdere<br />
søknadene om livsstilsbehandling og operasjon.<br />
– Vi er spente på kva dei to tilboda vil få å seie for ventetida. Dette er to<br />
ulike tilbod til nesten same målgruppe.<br />
Inga lettvint løysing<br />
For å bli vurdert for anten livsstilsbehandling eller operasjon må ein ha<br />
prøvd å gå ned i vekt, for eksempel i samarbeid med fastlegen og<br />
nærmiljøet elles. Viss alle slike moglegheiter er prøvde utan hell, kan ein<br />
tenkje på kirurgi eller livsstilsbehandling. Kva for behandling som passar<br />
best for pasienten, er høgst individuelt.<br />
– Vi må saman med pasienten vurdere kor fysisk skikka han er, kva<br />
mål han ønskjer å oppnå og kor stor risiko han vil ta. Kirurgi er ikkje ei<br />
lettvint løysing. Faren for alvorlege komplikasjonar og død er til stades.<br />
Samtidig veit vi med sikkerheit at kirurgi gir gode resultat også på lang<br />
sikt, seier Våge.<br />
Opererer dei sjukaste først<br />
I Noreg er det sju sjukehus som tilbyr overvektkirurgi. Førde<br />
sentralsjukehus er det einaste som opererer i helseregion vest. Men<br />
pasientar som ønskjer slik fedmebehandling, må smøre seg med tålmod.<br />
– Vi har fleire års ventetid i Førde. I tråd med pasientrettane skal dei som<br />
er sjukast prioriterast. Det gjeld dei som har alvorlege tilleggssjukdommar<br />
til overvekta som for eksempel pusteproblem eller diabetes.<br />
Omfattande operasjonar<br />
Våge er den første her til lands som har tatt doktorgrad på langtidsresultat<br />
etter overvektkirurgi. Han har undersøkt korleis det har gått<br />
med 36 pasientar som fekk operasjon ved Haukeland Universitetssjukehus<br />
på 1970-talet. Under desse operasjonane kopla ein ut det meste av<br />
tynntarmen, berre om lag 50 centimeter var att i funksjon. Studien viser<br />
at dei fleste pasientane har fått eit vedvarande vekttap. Dei har redusert<br />
risikoen for hjarte- og karsjukdommar samt fått betre livskvalitet, trass<br />
biverknader.<br />
Ny metode<br />
I dag blir operasjonen gjort på ein annan måte. Først fjernar ein kring 70<br />
prosent av magesekken. Så blir 40 prosent av tynntarmen kopla ut. Den<br />
delen av tynntarmen som blir kopla ut, blir likevel ikkje liggjande heilt<br />
utan funksjon sidan kroppsvæske sirkulerer gjennom tarmen. Når ein i<br />
tillegg fjernar store delar av magesekken, oppnår ein at pasienten fortare<br />
blir mett. I Førde har dei brukt denne metoden i fire år. Det har blitt<br />
publisert forskingsresultat for han frå utlandet i tolv år.<br />
Forskinga viser at pasientane har hatt svært gode resultat. Dei viser<br />
langvarig vekttap, bortfall av mange fedmerelaterete sjukdommar og<br />
forbausande få biverknader. Pasientane har fått eit tilnærma normalt<br />
liv etter operasjonen, hovudforskjellen er at dei må ta vitamin- og<br />
mineraltilskot resten av livet. Pasientane kan få biverknader som<br />
ubehagskjensle i magen og laus avføring, men får mykje betre livskvalitet<br />
tilbake.<br />
Meir forsking i <strong>Helse</strong> Førde<br />
Fedmebehandlinga er det første regionsfunksjonen <strong>Helse</strong> Førde får. Regionfunksjonar<br />
er tilbod som krev kompetanse på høgt nivå.<br />
– Den nye situasjonen krev at vi tråkkar opp ei ny løype. Eg ser det som<br />
ei spennande utfordring som vil stimulere til fagleg nivåheving hos oss.<br />
Regionsansvaret vil òg gi grunnlag for forsking i <strong>Helse</strong> Førde. Tidlegare<br />
har slik aktivitet i hovudsak vore konsentrert om dei store faglege miljøa<br />
i Bergen og Stavanger. Det er heilt nødvendig å dokumentere resultata.<br />
Vi må drive med forsking for mellom anna kritisk å evaluere det vi gjer,<br />
meiner overlege Villy Våge.
Foto: Arne Stubhaug<br />
...og fleire skal få<br />
behandling mot<br />
overvekt<br />
<strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> utvidar tilbodet til ekstremt overvektige.<br />
Operasjonskapasiteten blir dobla, og årleg skal inntil<br />
130 pasientar med sjukleg overvekt få eit tilbod om<br />
livsstilsendring.<br />
Som den første helseregionen kunne <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> tilby livsstilsbehandling<br />
mot ekstrem overvekt. Pilotprosjektet som blei sett i gang i år, hjelper 48<br />
pasientar å endre livsstil med sunn kost, mosjon og mental påverknad.<br />
Fleire får tilbod<br />
Til neste år utvidar <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> tilbodet, slik at langt fleire kan få eit tilbod<br />
om livsstilsendring.<br />
Avtala med Ebeltoft Kurcenter i Danmark blir forlenga og inntil 30<br />
pasientar blir sende dit. Dei som blir valde ut, skal vere 16 veker der og<br />
deretter få oppfølging heime. I tillegg vil inntil 100 pasientar få<br />
behandling ved Hauglandssenteret i Sogn og Fjordane. Pasientane skal<br />
tilbringe vekselvise periodar på Hauglandssenteret og heime.<br />
<strong>Helse</strong> Førde sentral<br />
I tillegg har <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong>-styret vedteke at inntil 60 pasientar i året skal<br />
få kirurgisk behandling mot sjukleg overvekt. Styret har også gitt <strong>Helse</strong><br />
Førde, som frå før av har eit regionsansvar for kirurgisk fedmebehandling,<br />
ansvaret for all behandling av pasientar med sjukleg overvekt.<br />
Meir informasjon om opplegget i 2006, samt tilvisingsskjema fastlegen<br />
skal fylle ut, finn du på www.helse-vest.no<br />
Behandling mot sjukleg overvekt i <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong>:<br />
• Tilbodet om kirurgisk fedmebehandling er lagt til<br />
Førde sentralsjukehus.<br />
• <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> sette i år, som første helseregion, i gang eit pilotprosjekt med<br />
livsstilsbehandling av sjukleg overvektige. Behandlinga har dreidd seg<br />
om sunn mat, mosjon og mental trening.<br />
• 48 deltakarar har budd fire månader ved Ebeltoft Kurcenter i<br />
Danmark, åtte veker heime og fire månader ved Hauglandssenteret<br />
i Sogn og Fjordane. Vidare oppfølging skjer hos fastlege eller ved dei<br />
lokale lærings- og meistringssentra.<br />
• Det er individuelt kor mykje deltakarane har gått ned i vekt,<br />
men dei fleste har oppnådd eit betydeleg vekttap.<br />
• Opplegget blir justert i 2006; deltakarane kan tilbringe fire månader<br />
ved Ebeltoft Kurcenter og så få langvarig oppfølging heime, eller<br />
i ein periode over to år veksle på å bu ved Hauglandssenteret og heime.<br />
Slik kan fleire finne eit tilbod soam passar for seg.<br />
• I 2006 utvidar <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> tilbodet til sjukleg overvektige betydeleg.<br />
Inntil 130 personar vil få eit tilbod livsstilsbehandling mot ekstrem<br />
overvekt. Operasjonskapasiteten blir dobla til 60 pasientar årleg.<br />
11
Organdonasjon:<br />
Harald fekk nytt hjarte<br />
- Eg er ufatteleg takksam. Det er den største og mest solidariske handlinga eg kan tenkje meg,<br />
seier Harald Pedersen. Han var alvorleg sjuk og fekk nytt hjarte i 2003. I dag er han ikkje til å<br />
kjenne igjen.<br />
12
13<br />
Bjørn Erik Larsen
Foto: Bjørn Erik Larsen<br />
Ny sjanse<br />
Etter seks-sju veker i Oslo og haugevis med testar og undersøkingar,<br />
var han tilbake hos familien i Fyllingsdalen.<br />
– Dei to sønene mine var eitt og fire år då eg blei sjuk. Dei har opplevd<br />
heile sjukdomsperioden min. Etter transplantasjonen har dei fått ein ny<br />
far, seier Pedersen.<br />
Han var tilbake i halv jobb etter åtte månader. No arbeider han 80<br />
prosent.<br />
– Eg har fått ein ny sjanse og den skal eg ta vare på. Eg kjenner meg<br />
veldig frisk, men veit at eg må vere forsiktig. No lever eg riktig, med sunt<br />
kosthald og mykje mosjon og aktivitet. Kven hadde trudd at eg skulle<br />
begynne å pumpe jern etter fylte 50 år?, spøkjer Harald Pedersen.<br />
- Eg hadde ikkje trudd at eg skulle begynne å pumpe jern etter fylte<br />
50 år, seier Harald Pedersen.<br />
Det var på slutten av 80-talet at problema begynte. Han hadde ein<br />
travel jobb som tillitsvalt i Bergen kommune. Han jobba mykje og var<br />
tungpusten og sliten. Bedriftslegen oppdaga ein ulyd på hjartet, hjartespesialisten<br />
fann ei forkalking på den eine hjarteklaffen. I 1994 fekk han<br />
diagnosen dilatert kardiomyopati, betennelse i hjartemuskelen.<br />
Døydeleg utgang<br />
– Eg fekk vite at det kunne gå over, men at utgangen var døydeleg<br />
dersom det ikkje gjorde det.<br />
Etter nokre år blei det tydeleg at det berre gjekk ein veg.<br />
– Eg var tungpusten berre eg sat i ro i sofaen. Sommaren 2002 kollapsa<br />
eg i Bergen sentrum og blei henta med ambulanse. Viss eg skulle<br />
overleve, trengde eg eit nytt hjarta, fortel Harald Pedersen.<br />
Våren 2003 blei han godkjent for transplantasjon ved Rikshospitalet og<br />
utstyrt med personsøkjar og mobiltelefon. Etter berre to månader kom<br />
telefonen han hadde venta på.<br />
– Det var ei enorm lette. Eg var så sliten både fysisk og psykisk.<br />
Eg heiv meg på flyet og blei operert på Rikshospitalet same natt, fortel<br />
bergensaren. Han rosar Rikshospitalet og personalet der for behandlinga<br />
han har fått.<br />
Meir enn ein fysisk klump<br />
I Noreg er organdonorar anonyme. Harald Pedersen veit ikkje noko om<br />
personen han har fått hjartet sitt av. Ikkje ein gang om det er ein mann<br />
eller ei kvinne. Men det gjer ingenting.<br />
– Eg er ikkje nysgjerrig, berre veldig takksam. Eg trur personen må ha<br />
vore veldig frisk, for eg har fått ein energi eg ikkje hadde før, sjølv når eg<br />
var frisk. Eg har fått noko meir enn berre ein fysisk klump, noko som<br />
ikkje er meg, men som er positivt i forhold til meg.<br />
– Har det å få nytt hjarte forandra deg på andre måtar?<br />
– Ja. Ting som var viktige før, er det ikkje lenger og omvendt. Eg tar i<br />
mykje større grad vare på dei gode stundene og er bevisst på at dei ikkje<br />
er sjølvsagte.<br />
– Ta stilling til organdonasjon<br />
Fordi han har vore heldig og fått ein ny sjanse, har Harald Pedersen<br />
engasjert seg i Foreningen for hjerte- og lungetransplanterte.<br />
Dei jobbar mellom anna for auka kunnskap og bevisstgjering rundt<br />
organdonasjon.<br />
– Eg vil anbefale alle å snakke om temaet med sine næraste. Det er veldig<br />
vanskeleg å ta stilling til eit slikt val den dagen det skjer dersom ein ikkje<br />
kjenner standpunkta til kvarandre. Ingen kan vite kven som blir så sjuk<br />
at dei treng eit nytt organ og kven som må velje om dei vil gi frå seg sine.<br />
Dei aller fleste som får eit nytt organ lever eit godt liv vidare og får ein<br />
heilt ny livskvalitet. Min bodskap til folk er at dei må snakke om dette.<br />
Og det inneber sjølvsagt også all respekt til dei som seier nei til organdonasjon.<br />
Det er ein heilt klar føresetnad.<br />
14<br />
Slik kan du ta stilling:<br />
• Kvart år opplever mange familiar at ein av dei næraste blir<br />
alvorleg skada i ei ulykke eller blir ramma av hjernebløding<br />
eller blodpropp. Viss livet ikkje står til å redde kan det bli<br />
spørsmål om donasjon. Då vil legen spørje dei pårørande om<br />
dei kjenner haldningane til avdøde vedrørande donasjon, og be<br />
om lov til å bruke hans eller hennar organ for å redde andre.<br />
• Det er dei pårørande som må svare på vegne av avdøde. Derfor<br />
er det viktig å informere sine næraste om sitt standpunkt.<br />
Då slepp dei å ta avgjerda på dine vegne.<br />
• Ein donor kan redde fleire liv. Vi har alle sju organ å gi bort;<br />
hjarte, to lunger, to nyrer, lever og bukspyttkjertel. Det er i<br />
prinsippet inga aldersgrense for donasjon.<br />
• Viss du vil seie ja til donasjon, kan du skaffe deg eit donorkort<br />
frå nettsidene til www.organdonasjon.no. Her finn du også dei<br />
vanlegaste spørsmåla og svara i samband med organdonasjon.<br />
(Kjelde: Stiftelsen Organdonasjon)
O r g a n d o n a s j o n<br />
Foto: Bjørn Erik Larsen<br />
– Pasientar døyr i organkø<br />
Seksjonsoverlege<br />
Per Pfeffer.<br />
Stadig fl eire seier nei til organdonasjon.<br />
– Det er bekymringsfullt.<br />
Behovet for organ er<br />
aukande og pasientar døyr mens<br />
dei ventar, seier Per Pfeffer.<br />
Han er seksjonsoverlege på transplantasjonsseksjonen<br />
ved kirurgisk<br />
avdeling på Rikshospitalet. Det<br />
einaste sjukehuset som utfører<br />
transplantasjonar i Noreg.<br />
I år har talet på alle typar transplantasjonar gått ned.<br />
Pfeffer meiner det største problemet innan organdonasjon er at<br />
spørsmålet altfor sjeldan blir vurdert i dei tilfella der dette er medisinsk<br />
mogleg.<br />
– Vi gjer det berre unntaksvis for lever, men Noreg er på verdstoppen<br />
når det gjeld transplantasjonar av nyrer frå levande pasientar, fortel<br />
Per Pfeffer.<br />
Avstøyting og biverknader<br />
No kjem også mange andre land etter.<br />
– Dei fleste land ser no behovet for å kunne bruke levande givarar når<br />
det er mogleg. Ei nyre frå ein levande givar held i gjennomsnitt dobbelt<br />
så lenge. Dette heng saman med at det ofte er ein slektning som er donor<br />
og at organet kjem frå ein frisk person, forklarer overlegen.<br />
– Er det eit problem at kroppen støyter frå seg dei nye organa?<br />
– Resultata ved transplantasjonar har generelt betra seg dei siste åra. Etter<br />
eitt år har 90 prosent hatt ingen eller berre forbigåande problem med<br />
avstøyting. No ser vi i aukande grad på korleis vi kan redusere<br />
biverknadene av medisinar dei transplanterte må ta samtidig som vi<br />
beheld den gode effekten, forklarer Per Pfeffer.<br />
– På grunn av arbeidspress og kapasitetsproblem i intensivavdelingane<br />
ved donorsjukehusa blir det vanskeleg å følgje opp donasjonsverksemda<br />
så godt som dei gjer i mange andre land. Nedgangen har også med kor<br />
opplyste folk er og måten dei blir spurt på. <strong>Helse</strong>personell må få trening i<br />
å snakke om dette med dei pårørande, seier overlegen.<br />
Foto: Rikshospitalet<br />
Ingen øyremerka midlar<br />
Han ser og ein samanheng med økonomien til dei 28 donorsjukehusa i<br />
landet.<br />
– Økonomisk er donasjon ei meirbelasting for sjukehusa. Donorsjukehusa<br />
er pålagde å ha ein donoransvarleg lege, men det følgjer ingen midlar<br />
med dette pålegget frå sentralt hald. I tillegg har sjukehusa utgifter på<br />
mellom 70 000 og 100 000 kroner for kvar donasjon. Dette får dei ikkje<br />
refusjon for, påpeikar Pfeffer. Han meiner det må øyremerkast midlar til<br />
dette.<br />
Flest nyretransplantasjonar<br />
I Noreg er behovet for nyrer aller størst, og nyretransplantasjon er den<br />
vanlegaste typen transplantasjon. Fleire og fleire nordmenn får problem<br />
med nyrene sine. Det heng mellom anna saman med at befolkninga blir<br />
eldre. Nyrer og lever kan ein også få frå ein levande givar.<br />
Nyretransplantasjon er den vanlegaste typen transplantasjon i Noreg.<br />
Donorsjukehus:<br />
• Har nødvendig medisinsk utstyr og fagpersonell for å kunne<br />
ivareta donasjon av organ. Det vil seie intensivkapasitet og<br />
radiologisk kompetanse til å gjennomføre ein røntgenfotografering<br />
av hovudet (angiografi) som fastslår med 100<br />
prosent sikkerheit at det ikkje lenger finst hjerneaktivitet.<br />
Sjukehuset må vere godkjent av Sosial- og<br />
<strong>Helse</strong>direktoratet.<br />
• Det finst 28 donorsjukehus i Noreg.<br />
• I <strong>Helse</strong>region <strong>Vest</strong> er det fire donorsjukehus:<br />
Førde sentralsjukehus, Haugesund sjukehus,<br />
Haukeland Universitetssjukehus og Stavanger Universitetssjukehus.<br />
• Når ein avdød er klar for donasjon, reiser eit team av spesialistar<br />
frå Rikshospitalet til det donorsjukehuset der avdøde ligg og tar<br />
ut organa. Så tar dei organa med seg tilbake til Rikshospitalet<br />
der alle transplantasjonar skjer.<br />
(Kjelde: Stiftelsen Organdonasjon)<br />
15
Livreddar i<br />
ei anna verd<br />
Tsunamien i Asia. Jordskjelvet i Pakistan. Oversjukepleiar<br />
Åge W. Bøyum frå Lærdal har eit nærare forhold<br />
til lidingane enn dei fl este av oss.<br />
Ein stad i verda rammar naturkatastrofen. I Lærdal ringjer telefonen<br />
til Åge W. Bøyum. 48 timar seinare er han på veg til katastrofeområda.<br />
Oversjukepleiaren ved Lærdal sjukehus arbeider frivillig for Røde Kors.<br />
Foto: Sveinung U. Ystad, Norges Røde Kors<br />
Åge W. Bøyum er i Kashmir for å hjelpe ofra etter jordskjelvet i<br />
oktober. Sjukepleiaren frå Lærdal møter ei sterkt ramma<br />
lokal-befolkning.<br />
16<br />
Raske avgjerder<br />
Frå Åge W. Bøyum får telefonen til han maksimalt to døgn seinare sit<br />
på flyet på veg mot lidingane, skal han ha søkt om permisjon frå jobben<br />
sin og ha teke farvel med kona og dei to tenåringsbarna.<br />
– Å få permisjon frå arbeidet, har ikkje vore noko problem. Både sjefar<br />
og kollegar har vore positivt innstilte til at eg reiser. Heime var det nok<br />
litt meir skepsis denne gongen, men eg fekk deira godkjenning også. At<br />
dei heime forstår kva eg gjer, er viktig, seier han på telefon frå Kashmir.<br />
Omstilling<br />
Den konkrete oppgåva til Bøyum denne gongen er å vere med på å<br />
byggje opp feltsjukehus i dei jordskjelvramma områda. – Gapet mellom<br />
det norske helsevesenet og det eg møter i katastrofeområda, er heilt<br />
enormt. Her får eg brukt utdanninga mi på ein heilt annan måte enn<br />
heime, seier Bøyum.<br />
– Samtidig lærer eg å setje pris på helsetenestene vi har i Noreg.<br />
Problema vi strir med, er bagatellar i forhold til korleis det er andre<br />
stadar i verda, seier han.<br />
Eventyrlyst og idealisme<br />
Åge W. Bøyum har fleire motiv for å jobbe som frivillig for Røde Kors.<br />
– Motivasjonen min er todelt. Eg reiser både som idealist og som<br />
eventyrlysten. På desse reisene får eg opplevingar eg aldri elles ville<br />
fått – samtidig som eg får hjelpe menneske som verkeleg har behov for<br />
helsehjelp, seier han.
Foto: Sveinung U. Ystad, Norges Røde Kors<br />
Sterke inntrykk<br />
Kvar einaste dag er fylt med inntrykk som er heilt uverkelege for ein<br />
som til vanleg arbeider i Noreg. Dei høge fjella her heime, blir som<br />
småstein å rekne samanlikna med forholda i Kashmir.<br />
– Her ein dag kom ein mann til feltsjukehuset. Landsbyen hans låg<br />
3000-4000 meter over havet. Han hadde mista heile familien – bortsett<br />
frå ein son, i jordskjelvet. Guten var skada. Derfor bar han sonen<br />
over isbrear og høge fjell for å komme dit han kunne få hjelp,<br />
fortel Bøyum.<br />
Engasjement<br />
Menneska han møter i katastrofeområda, har alle sterke historier å<br />
fortelje.<br />
– Sjølv om mange av dei eg møter er råka av ufattelege kriser, viser dei<br />
stor omsorg for menneska rundt seg. Familiar som har mista mange<br />
av sine, tar seg av dei som har mista enda meir. Evna til å bry seg om<br />
kvarandre, er større enn vi ofte kan fatte, seier han.<br />
Lufter ut<br />
Inntrykka Bøyum og dei andre hjelpearbeidarane får i katastrofeområda,<br />
set sine spor.<br />
– Eg reiser saman med ein god venn frå Sogn og Fjordane. Når vi ikkje<br />
arbeider, bruker vi mykje tid på å snakke saman om det vi har opplevd.<br />
Utluftinga vi får gjennom samtalene, gjer at vi klarer å stå i arbeidet<br />
vårt, seier han.<br />
17
F o r s k i n g<br />
101 millionar til helseforsking i 2006<br />
Samarbeidsorganet mellom <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> og universiteta<br />
på <strong>Vest</strong>landet fordelte måndag 28. november 101<br />
millionar kroner til helseforsking på <strong>Vest</strong>landet i 2006.<br />
– For første gang passerer vi 100 millionarsgrensa. Det er ein milepæl,<br />
seier leiar for det regionale samarbeidsorganet og fagdirektør i <strong>Helse</strong><br />
<strong>Vest</strong>, Odd Søreide.<br />
Blant dei 101 millionane er ein pott på rundt 10 millionar øyremerka<br />
forskingsprosjekt innan psykisk helsevern, inkludert barne- og<br />
ungdomspsykiatrien.<br />
– Denne satsinga på forsking innan psykiatri står i forhold til den<br />
kliniske og faglege satsinga innan rus- og<br />
psykiatrifeltet dei siste åra, seier Odd Søreide.<br />
Dei øvrige midlane er fordelte på nye og<br />
gamle korttids- og fleirårige prosjekt,<br />
doktorgrads- og postdoktorstipend.<br />
Det er og sett av ein pott til særskilte<br />
satsingsområde innan helseregionen.<br />
– Midlane går til forskingsprosjekt i heile<br />
regionen, understrekar Søreide.<br />
Fagdirektør Odd Søreide<br />
i <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong>.<br />
Vellykka forskingskonferanse med prisutdeling<br />
– Det har vore ein stor suksess å kanalisere midlar<br />
til forsking gjennom dei regionale helseføretaka.<br />
Eg konstaterer auka forskingsaktivitet og auka fokus på<br />
oppgåva, seier Helge Bryne etter den tredje regionale<br />
forskingskonferansen i vest.<br />
Helge Bryne<br />
20. og 21. oktober blei forskingskonferansen<br />
arrangert i Bergen. På konferansen blei<br />
det delt ut to prisar for framragande<br />
forsking. Prisen til eit forskingsmiljø gjekk<br />
til gastroenterologisk seksjon ved Haukeland<br />
Universitetssjukehus ved professor<br />
Arnold Berstad. Den individuelle prisen<br />
gjekk til Professor Rolf Bjerkvig ved<br />
institutt for biomedisin, Universitetet i<br />
Bergen. (Sjå eigne saker.)<br />
– Forskingskonferansen har blitt ein viktig møteplass for<br />
styremedlemmar, leiarar og forskarar. Det er skapt auka forståing for<br />
kor viktig av forsking er på alle nivå i organisasjonen og samhandlinga<br />
mellom universiteta og helseføretaka er styrka, seier Helge Bryne.<br />
Han gjekk nyleg av som leiar for Samarbeidsorganet mellom <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong><br />
og universiteta på <strong>Vest</strong>landet. Fagdirektør Odd Søreide i <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> har<br />
teke over oppgåva.<br />
Styreleiar Oddvard Nilsen i <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> overrekte pris til professor<br />
Rolf Bjerkvig på forskingskonferansen i oktober.<br />
Foto: Bjørn Erik Larsen<br />
18
F o r s k i n g s p r i s e n 2 0 0 5<br />
Magens mange mysterium<br />
I 1990 miksa dei ein kur som utrydda magesår frå<br />
sjukdomskartet. I dag forskar dei mellom anna på<br />
stressmage og sure oppstøyt. Vinnarane av forskingsmiljøprisen<br />
<strong>20<strong>05</strong></strong> er blant dei mest forskingsproduktive<br />
pasientbehandlarane i landet.<br />
– Eg kjenner ikkje til nokon annan klinikar som har rettleidd så mange<br />
doktorandar som eg har gjort (23), seier ein stolt professor Arnold Berstad<br />
ved gastroenterologisk seksjon ved Haukeland Universitetssjukehus.<br />
20. oktober tok han imot prisen for beste forskingsmiljø <strong>20<strong>05</strong></strong> under<br />
den regionale forskingskonferansen i Bergen.<br />
– Det at vi klarte å fjerne magesår slik at det aldri kom tilbake, la eit<br />
godt grunnlag for at forskingsmiljøet vårt blei anerkjend, fortel Berstad.<br />
Sensasjonell effekt<br />
For i 1990 testa forskarane ut ein ny kur mot magesår. Då hadde<br />
antibiotika vore brukt i fleire år utan at det kurerte problemet. Mange<br />
magepasientar tydde til ein mikstur som hadde sitt opphav frå Etne<br />
100 år tilbake. Då lagde jordmor Brita Torkelsen eit brygg med vismut<br />
subnitrat, eit tungt løyseleg salt, i tillegg til rabarbrarot og urter. Denne<br />
miksturen blei brukt som middel mot mange slags mageplager.<br />
I forskarmiljø var dei svært skeptiske til vidunderkuren. Men teamet ved<br />
gastroenterologisk seksjon ved Haukeland ga miksturen saman med to<br />
typar antibiotika.<br />
– Resultatet var sensasjonelt! Praktisk talt alle blei friske, fortel Arnold<br />
Berstad.<br />
Hjelper matintolerante<br />
Sidan den gong har det skjedd mykje ved seksjon for gastroenterologi. I<br />
1996 starta arbeidet med å etablere eit senter for dei som er overfølsame<br />
for mat. Her greier legane ut pasientar som har store mageplager utan<br />
at ein finn ein openbar årsak til problema.<br />
– Senteret er eit samarbeid mellom spesialistar i allergologi, psykiatri<br />
og gastroenterologi. Saman kan vi hjelpe mange av desse pasientane.<br />
Mykje handlar om auka kunnskap og forståing for sine eigne problem,<br />
seier Berstad. Han understrekar at all forskinga dei driv med har som mål å<br />
gjere folk friskare.<br />
Hjernen og magen snakkar saman<br />
– Hos oss samarbeider gastroenterologar med psykologar når det gjeld<br />
pasientar som har såkalla stressmage. Bruk av ultralyd i dette<br />
samarbeidet er unikt i verdssamanheng, fortel Berstad. Det er nemleg<br />
tett samanheng mellom psyken vår og magen. Frå eit primitivt område<br />
i hjernen går det ein lang nerve som ein telefonstreng rett ned i magen.<br />
Denne nerven sender lynraske impulsar begge vegar. Så når vi er stressa,<br />
kjenner vi det gjerne i magen.<br />
– Det kan merkast ved at vi blir ekstremt fort mette, at vi får irritabel<br />
tarm eller at vi får gass i magen, forklarer Berstad.<br />
Også forskinga på halsbrann ved gastroenterologisk seksjon er<br />
internasjonalt kjent. Og i dag arbeider dei med å utvikle ei vaksine<br />
mot betennelse i tarmen. Tidlegare har dei påvist effekt av selolje på<br />
leddsmerter som skuldast betennelse i tarmen.<br />
– Pasientane med leddsmerter fekk ikkje mindre vondt av soyaolje, men<br />
selolje hjelpte derimot. Vår teori, som vi no skal forske på, er at omega<br />
3-syrer har allergireduserande og betennelsesdempande effekt, seier<br />
Arnold Berstad.<br />
Teamet følgjer med på skjermen under ein gastroskopi av eit barn som er i<br />
narkose. Frå venstre: sjukepleiar Gerd T. Granslo, overlege Arnold Berstad,<br />
anestesisjukepleiar Ivar Larsen og anestesilege Jon Kenneth Heltne.<br />
Foto: Bjørn Erik Larsen<br />
19
20<br />
Foto: Bjørn Erik Larsen
F o r s k i n g s p r i s e n 2 0 0 5<br />
Fann stamfaren til kreftcellene<br />
Hjernesvulstar har sitt opphav frå såkalla kreftstamceller.<br />
Dersom ein klarer å ta knekken på desse klarer<br />
ein å overvinne kreftsjukdommen. Og teorien gjeld<br />
truleg også for andre typar kreft.<br />
– Ja, den dagen vi klarer å knuse kreftstamcellene, står vi framfor eit<br />
stort gjennombrot innan kreftforskinga. Per i dag er dette teori, men<br />
det kan gi gode resultat i framtida. Sjølv om det er umogleg å seie kor<br />
lang tid det vil ta.<br />
Det seier årets vinnar av den individuelle forskingsprisen, professor<br />
Rolf Bjerkvig ved institutt for biomedisin ved Universitetet i Bergen.<br />
Opphavet til svulsten<br />
Han forskar på kreftstamceller i hjernesvulstar. Andre stader i verda har<br />
forskarar funne kreftstamceller også i blodkreft (leukemi), brystkreft og<br />
magekreft.<br />
Foto: Bjørn Erik Larsen<br />
Meir spelerom<br />
I tillegg til forskinga på kreftstamceller, har Rolf Bjerkvig<br />
koordineringsansvaret for EU-forskingsprosjektet ”Angiotargeting”.<br />
Denne forskinga har som mål å finne metodar for å hindre at blodkar<br />
veks inn i kreftsvulstar. Svulstane er nemleg heilt avhengige av å få<br />
blodtilførsel for å vekse.<br />
Professoren, som også er ein god formidlar, har hatt ein omfattande<br />
vitskapleg produksjon med cirka 130 vitskaplege publikasjonar og<br />
rettleiing av 14 doktorgradskandidatar. For alt dette fekk han 100 000<br />
kroner i premie under den regionale forskingskonferansen i oktober.<br />
Kreftstamcellene er sjølve opphavet til svulsten, og det er dei som gjer<br />
at kreften spreier seg.<br />
– Problemet er at kreftstamcellene er veldig like dei normale stamcellene<br />
som finst i alle organa våre. Difor prøver vi å finne dei eigenskapane<br />
som skil kreftstamcellene frå dei normale. Gjer vi det kan vi også utvikle<br />
behandling som spesifikt angrip kreftstamcellene, forklarer Bjerkvig.<br />
Mutasjonar og livsstil<br />
Nyleg var forskinga hans presentert i det prestisjetunge tidsskriftet<br />
Nature Reviews Cancer.<br />
I artikkelen lanserer Bjerkvig fleire teoriar om korleis kreftstamcellene<br />
blir danna.<br />
– Det skjer enten ved mutasjonar i normale stamceller i kroppen,<br />
eller ved at stamceller smelter saman med andre celletypar. Denne<br />
samansmeltinga kan bli til ei ustabil celle som så gir opphav til<br />
kreftstamceller, fortel Bjerkvig.<br />
Årsakene til desse celleendringane kan igjen sporast tilbake til<br />
livsstilsfaktorar som kosthald, røyking og mosjon.<br />
Professor Rolf Bjerkvig (i blått) følgjer med mens Kai Ove Skaftnesmo<br />
klargjer kreftstamceller for celledyrking. Bak står Per Øyvind Enger og<br />
Jian Wang.<br />
– Det var fantastisk stimulerande å få denne prisen, ei enorm anerkjenning.<br />
Eg kjem til å bruke pengane til faglege reiser for å oppdatere<br />
meg. Dei gir litt meir spelerom til å vere vitskapsmann, seier Bjerkvig.<br />
Han er oppteken av forskinga sine kår i Noreg.<br />
– Interessa for forsking er laber. Trass i kor viktig det er har det ikkje<br />
blitt prioritert her i landet. Men <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> har gjort ein fantastisk<br />
innsats dei siste åra og er i ferd med å bli ein solid støttespelar. Det har<br />
vore eit kjempefornuftig og svært viktig grep å opprette forskingsprisane.<br />
Dei gir prestisje og status til forskinga, seier professoren.<br />
– Den dagen vi klarer å knuse kreftstamcellene, står vi framfor<br />
eit stort gjennombrot innan kreftforskinga, seier professor Rolf Bjerkevig.<br />
21
Mobilen kan gjere deg døv<br />
Langvarig bruk kan føre til svulst i øyret<br />
Ti års bruk av mobiltelefon aukar risikoen for svulst på<br />
hørselsnerven med opptil 80 prosent.<br />
Det viser ei undersøking publisert i det vitskaplege tidsskriftet<br />
British Journal of Cancer. I studien slår forskarar frå Noreg,<br />
Danmark, England, Sverige og Finland fast at langvarig mobilbruk<br />
gir auka risiko for den sjeldne hjernesjukdommen akustikusneurinom.<br />
Sjukdommen er i utgangspunktet godarta, men ettersom svulsten<br />
ligg på ein trong og vanskeleg stad, kan den gi både hørselstap,<br />
øyresus og balanseforstyrringar.<br />
(Frå VG)<br />
Mykje vil ha meir<br />
Viss du blir servert ein stor porsjon med mat, et du meir. Det gjeld<br />
sjølv om maten smakar vondt.<br />
Forskarar har funnet ut at folk åt 34 prosent meir dårleg popcorn<br />
viss det blei servert i store mengder enn viss det blei servert i<br />
Kan tyggis erstatte<br />
tannbørsten?<br />
For folk som ikkje har tannbørste i mils omkrins, kan det bli<br />
aktuelt å tygge for å unngå tannproblem.<br />
mindre mengder. Folk et aller mest dersom popcornet blei<br />
servert ferskt og smakfullt i store mengder.<br />
– Funna viser at porsjonsstorleik kan påverke inntaket like<br />
mykje som smak. Store pakkar kan føre til at vi overet mat vi<br />
ikkje eigentleg finn tiltalande, seier forskar Brian Wansink,<br />
professor i marknadsføring og økonomi ved Cornell University,<br />
Canada, ifølge WebMD.<br />
Men dette er ikkje berre dårleg nytt. Vi overet søtsaker i store<br />
mengder, men vi gjer det same med sunnare alternativ, som<br />
frukt og grønsaker. Så i staden for å ta ein liten porsjon med<br />
salat, kan du ta ein stor!<br />
(Frå www.mozon.no)<br />
Forskarar ved tannhelseinstituttet i den amerikanske hæren<br />
har utvikla ein tyggegummi som skal ta knekken på skadelege<br />
bakteriar. Det er enda ei dårleg nyheit for Karius og Baktus.<br />
– Rundt 15 prosent av våre utplasserte soldatar har opplevd<br />
nødstilfelle med tennene sine, som infeksjonar i tannkjøttet,<br />
seier Kai Leung ved US Army Dental Research Detachment til<br />
tidsskriftet Nature.<br />
Tyggisen inneheld eit protein som drep mikroorganismar som<br />
lagar plakk - som igjen kan føre til tannkjøttbetennelse og hol i<br />
tennene. Forskarane har klart å utvikle tyggisen slik at<br />
proteinet går direkte til angrep på cellemembranen til dei<br />
skadelege bakteriane i munnen.<br />
– Mange sukkerfrie tyggegummiar som blir marknadsførte som<br />
tannhelsefremjande, aukar ganske enkelt spyttproduksjonen,<br />
som bidrar til å fjerne matpartiklar, opplyser Kai Leung.<br />
(Frå www.forskning.no)<br />
Ny metode<br />
kan varsle<br />
lungekreft tidleg<br />
Ein enkel test av celler som blir skrapne frå huda på innsida av<br />
kinnet kan gi tidleg varsel om lungekreft. Metoden er framleis på<br />
utprøvingsstadiet, men viss han gir sikre nok resultat, kan testen<br />
i framtida utførast av fastlegen eller av tannlegar.<br />
– Vi meiner at tidlege og riktige diagnosar er nøkkelen til å<br />
redusere talet på dødsfall som skuldast lungekreft, seier<br />
sjefsforskar Bojana Turic.<br />
Lungekreft rammar først og fremst røykarar, og kan behandlast<br />
med godt resultat viss diagnosen blir stilt tidleg nok. I Noreg blir<br />
det årleg oppdaga rundt 2000 nye tilfelle av sjukdommen, mens<br />
rundt 1500 pasientar kvart år døyr av sjukdommen her i landet.<br />
(Frå NTB)<br />
22
Illustrasjonsfoto: Kjetil Alsvik<br />
Foreldre seier<br />
meininga si<br />
Korleis opplever foreldre<br />
sjukehustenestene når barnet<br />
deira er innlagt? Ei nasjonal<br />
spørjeundersøking som gjekk i<br />
haust skal gi svar på nettopp<br />
dette.<br />
Føresette til barn mellom 0 og 15 år i <strong>Helse</strong><br />
<strong>Vest</strong> har blant anna fått spørsmål om deira<br />
erfaringar med legar og pleiepersonell, om<br />
informasjonen ved undersøkingar og<br />
resultat og om korleis dei vurderte den<br />
faglege kompetansen til personalet ved<br />
sjukehuset.<br />
Spørjeskjemaet blei sendt heim i posten til<br />
dei føresette etter at barnet var utskrive frå<br />
ei av barneavdelingane i regionen. Barnet<br />
måtte ha vore døgnpasient i løpet av nokre<br />
veker i haust.<br />
Undersøkinga er eit ledd i eit større arbeid<br />
som helseregionane jamleg gjennomfører.<br />
Tidlegare pasientar og pårørande<br />
får spørsmål om korleis dei opplevde<br />
sjukehusopphaldet.<br />
Hilde Rudlang i <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong> koordinerer<br />
undersøkinga blant foreldra til barn og<br />
unge på sjukehus i regionen.<br />
– Vi har ikkje gjennomført ei eiga<br />
undersøking blant barn og unge tidlegare.<br />
Vi treng tilbakemeldingar også frå denne<br />
pasientgruppa. Når vi får tilbakemeldingar<br />
frå pasientar og pårørande, kan vi bruke<br />
resultata til å betre kvaliteten i sjukehusa,<br />
seier rådgivar Rudlang.<br />
Ei tilsvarande spørjeundersøking blant<br />
vaksne som har vore innlagde ved dei<br />
psykiatriske institusjonane i <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong><br />
har også gått i haust. Også her blei<br />
spørjeskjema sendt heim til pasienten etter<br />
han er utskriven frå institusjonen.<br />
Resultata frå desse spørjeundersøkingane<br />
skal etter planen vere klare i løpet av mars<br />
2006.<br />
For første gong spør <strong>Helse</strong> <strong>Vest</strong><br />
pårørande til barn og unge korleis<br />
dei opplevde sjukehusopphaldet.<br />
23
Returadresse:<br />
Hesle <strong>Vest</strong> RHF<br />
Postboks 303 Forus<br />
B<br />
4066 Stavanger<br />
FORM<br />
Skog og mark gir inspirasjon<br />
Statsrådar har meir hektiske dagar enn dei fl este av oss.<br />
<strong>Helse</strong>- og omsorgsminister Syliva Brustad prioriterer<br />
likevel sine daglege turar i friluft.<br />
– Eg trur folk vil få det betre med seg sjølve – både i kropp og sinn,<br />
om dei bruker den flotte naturen vi har her i landet. Ei av oppgåvene<br />
eg har som minister, er å gjere mitt for å få folk til å røre på seg,<br />
understrekar ho.<br />
– Så sant det er mogleg, går eg tur kvar dag. Å ta på seg sko og komme<br />
seg ut, krev ikkje mykje planlegging, seier Sylvia Brustad.<br />
Trivast i naturen<br />
Heilt sidan ho var lita, har ho brukt mykje tid i skog og mark.<br />
Friluftslivet har sidan blitt ein naturleg del av livet hennar.<br />
– Sjølv om eg går mange turar i skogen, trivst eg like godt på fjellet og<br />
langs sjøen. Berre det at eg kjem meg ut, gir overskot i massevis, seier<br />
statsråden.<br />
Overskot<br />
Som småbarnsmor tar ho gjerne vogna med seg, når ho er ute og går.<br />
– Å ta med barna ut i skogen, tenne bål og nyte naturen, gir inspirasjon<br />
og overskot. Eg får betre humør og kjenner at kroppen har godt av å<br />
vere ute, seier Brustad.<br />
Vil inspirere<br />
Gleda over naturen og turen har ho teke med seg inn i jobben som<br />
helse- og omsorgsminister. Ho ønskjer også å vere ein pådrivar for å få<br />
folk til å drive fysisk aktivitet.<br />
Leggje til rette<br />
Den nye helseministeren roser mange kommunar for at dei har vore<br />
flinke til å skape aktivitetslommer rundt omkring i landet. Samtidig vil<br />
ho gjere meir for at innbyggjarane skal få stader der dei kan få bruke<br />
kroppane sine.<br />
– Å leggje til rette for aktivt friluftsliv krev ikkje mykje pengar. Rundt<br />
om i landet har vi mange eksemplar på at det offentlege og frivillige<br />
organisasjonar har gått saman for å folk i aktivitet. Slike tiltak er<br />
prisverdige, seier ho.<br />
Førebyggjande<br />
Aktive innbyggjarar har effekt både på det personlege plan og på det<br />
samfunnsøkonomiske plan.<br />
– At folk er bevisste på å vere i fysisk aktivitet, gjer dei også friskare.<br />
Turgåing er bare eit døme på aktivitet som førebygg sjukdommar som<br />
kreft, diabetes 2 og ulike hjartelidingar, seier den aktive ministeren.<br />
Foto: Terje Skåre<br />
<strong>Helse</strong>- og omsorgsminister Sylvia Brustad<br />
hentar nye krefter i skog og mark.