Liv og virke på Tviberg også i framtida?
Liv og virke på Tviberg også i framtida?
Liv og virke på Tviberg også i framtida?
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
11-<br />
or:1<br />
AitTn?frfre<br />
Tund Helle<br />
sfdli<br />
S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane Distriktshegskule<br />
Avdeling for landskapsøkol<strong>og</strong>i
Hymne<br />
Eg vil heimatt<br />
til øya mi ved havet<br />
Heirn til grastem,<br />
til konglefure <strong>og</strong> lyng.<br />
Heirn til turrgras,<br />
til eine, tang <strong>og</strong> tare,<br />
til sauebrek <strong>og</strong> hese måseskrik.<br />
Eg vil klatre i berg <strong>og</strong> hamrar.<br />
Sjå tema stupe i bylgja etter mort.<br />
Stryke gamlefæringen med vare hender,<br />
slik mange hender<br />
før mine - har gjort.<br />
Plukka steinar <strong>og</strong> skjell<br />
i fjøre,<br />
<strong>og</strong> dra inn lukta<br />
av garn som heng til turk.<br />
Eg vil heimatt<br />
til folket mitt der ute.<br />
Heim til steinrøysa,<br />
til gjerdesmett <strong>og</strong> skjor.<br />
Til nordavind, tit skumtoppar<br />
<strong>og</strong> solblenk,<br />
til kvardagssja <strong>og</strong> stille<br />
helgefred.<br />
Eg vil rusle <strong>på</strong> velkjende stiar,<br />
<strong>og</strong> sparke småstein <strong>og</strong> sauelort.<br />
Møte folket mitt<br />
- <strong>og</strong> stanse litt <strong>på</strong> vegen,<br />
prate pale, lyr <strong>og</strong> torskefangst,<br />
våronn - ver <strong>og</strong> settepoteter,<br />
barselgraut<br />
- <strong>og</strong> barstrødd syrgjetun.<br />
Eg vil heimatt!<br />
Helga Kleiva Pedersen
Referat<br />
Helle, T. 1992. <strong>Liv</strong> <strong>og</strong> <strong>virke</strong> <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> - <strong>og</strong>så i <strong>framtida</strong> ?<br />
Avdekng for landskapsøkol<strong>og</strong>i. S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane distriktshøgskule.<br />
Rapporten "<strong>Liv</strong> <strong>og</strong> <strong>virke</strong> <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> - <strong>og</strong>så i <strong>framtida</strong>?" omhandlar øya <strong>Tviberg</strong><br />
i Askvoll kommune. Rapporten er laga med tanke <strong>på</strong> å kunne nyttast i<br />
samband med eit tæreland, <strong>og</strong> den har difor fått ei tredelt oppbygging. Del A<br />
gjev ein presentasjon av <strong>Tviberg</strong> &ik tilstanden <strong>på</strong> øya er i dag, <strong>og</strong> ei<br />
oppsummering av tidlegare dokumenterte naturtilhøve i området. Del B<br />
skisserer I enkle drag kulturhistoria til del to gardsbruka, <strong>og</strong> gjev eit innblikk i<br />
korleis naturressurane <strong>på</strong> øya er blitt nytta. Del C omhandlar ein skjøtselsplan<br />
for kulturlandskapet, både for kulturmarfts-typar (vegetasjon) <strong>og</strong> bygningsmiljø.<br />
Vidare vert ulike forvaltningsmodellar diskutert <strong>og</strong> forslag til bruk <strong>og</strong> drift av<br />
<strong>Tviberg</strong> lagt fram. I tillegg til rapporten er det utarbeidd ein informasjonsserie<br />
om <strong>Tviberg</strong> <strong>på</strong> tre plansjar.<br />
Målsetjinga med arbeidet er å ta vare <strong>på</strong> størst m<strong>og</strong>leg mangfald øya (tiora<br />
<strong>og</strong> fauna) <strong>på</strong> ein slik måte at ein ikkje endrar kulturlandskapet i vesentleg<br />
grad. Med det meinast <strong>og</strong>så at øya vert verna for store tekniske inngrep, <strong>og</strong> at<br />
dyre- <strong>og</strong> plantelivet skal sikrast gode livstilhøve. Tanken er <strong>og</strong>så å la <strong>Tviberg</strong><br />
vere eit område for dokumentasjon <strong>på</strong> korleis kystfolket nytta<br />
næringsressursane <strong>på</strong> kysten, - kombinasjonen mellom fiske <strong>og</strong> jordbruk. Del<br />
er i den samanheng viktig at dei spor denne aktiviteten medførte ikkje<br />
forsvinn, men enno kan tydast, både bygningsmiljø <strong>og</strong> i landskapet. For å<br />
oppretthalde desse strukturane er det naudsynt med skjøtsel.<br />
Då ingen er fastbuande <strong>på</strong> øya i dag vi det å skjøtte eit kulturlandskap vere<br />
avhengig av innsats utanfrå. Ei vikfig utlordring ved eit æreland vil vere å<br />
knyte ulike interesse/brukar-grupper til arbeidet med å ta vare <strong>på</strong> kvalitetane<br />
<strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>. Store delar av opplylgjinga av dette arbeidet kviler nettopp <strong>på</strong><br />
interesserte <strong>og</strong> aktive brukargrupper.<br />
Turid Helle<br />
S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane distriktshøgskule, Postboks 39, 5801 S<strong>og</strong>ndal.
Foreord<br />
Rapporten "<strong>Liv</strong> <strong>og</strong> <strong>virke</strong> <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> - <strong>og</strong>så i frarntida?" er laga <strong>på</strong> oppdrag frå<br />
Askvoll kommune. Etter at arbeidet med registrering av "Kulturlandskap <strong>og</strong><br />
kulturmarkstypar i Askvoll kommune" (1-1eIte 1990) var ferdig, vart S<strong>og</strong>n <strong>og</strong><br />
Fjordane distriktshøgskule oppmoda om å engasjere seg vidare i eit prosjekt<br />
<strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>.<br />
Askvoll kommune har alt sidan 1970-talet synt interesse for å nytte <strong>Tviberg</strong> til<br />
frilufts- <strong>og</strong> kuiturføremål. Den eine garden <strong>på</strong> øya vart då seld, <strong>og</strong> Askvoll<br />
kommune vart tilrådd å kjøpe eigedomen. Det vart til at Staten kjøpte garden.<br />
Grunneigaren <strong>på</strong> det andre bruket, Alf <strong>Tviberg</strong>, har j seinare tid ivra for at<br />
kommunen skal kunne nytte øya, <strong>og</strong> idøen om eiti;)ærelandit<strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> tok så<br />
form. Tankane med ett læreland er å nytte ressursane<strong>på</strong> øya i samband med<br />
undervising, til kulturføremål, småbåtturisme <strong>og</strong> i samband med friluttsliv.<br />
11990 søkte Askvoll kommune om LUF-midlar til eit kulturlandskapsprosjekt<br />
<strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>, <strong>og</strong> vart tttdelt 35000 kr. 11991 vart det søkt Direktoratet for<br />
Naturforvaltning om midlar til naturforvaltnings-prosjekt. Direktoratet gav eit<br />
tilskot <strong>på</strong> 25000 kr. Dette tilskotet dekkar delar av rapporten <strong>og</strong> i tillegg ein<br />
informasjonsserie <strong>på</strong> 3 ptansjar. tillegg har S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane<br />
distriktshøgskule bidrege med 15000 kr. til arbeidet.<br />
S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane distriktshøgskule ved vit.ass. Turid Helle står som fagleg<br />
ansvarleg <strong>og</strong> har utført arbeidet. Kart, skisser <strong>og</strong> foto er lagaitekne av<br />
underskrivne der ikkje anna er nemnt. Eg vil rette ein stor takk til Alf <strong>Tviberg</strong><br />
for hans velvilje <strong>og</strong> iver overfor arbeidet. Ein takk <strong>og</strong>så til tyrsteamanuensis<br />
Ingvild Austad, SFdh, professor Arnfinn Sk<strong>og</strong>en, Universitetet i Bergen,<br />
fyrsteamanuensis Per Sandal, SFdh <strong>og</strong> Nætingskontoret i Askvoll for god<br />
vegleiing <strong>og</strong> hjelp undervegs.<br />
Fargebiletet <strong>på</strong> framsida syner dei to gardane <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>, med Senholmen<br />
bakgrunnen. På det vesle biletet syner Alf <strong>Tviberg</strong> fram noko av fangsten frå<br />
laksetiske kring 1940.<br />
S<strong>og</strong>ndal, mai 1992<br />
Turid Helle
Innhald<br />
Samandrag<br />
1. INNLEIING<br />
1.1 Askvoll læreland<br />
1.2 Lyngheiane langs kysten<br />
1.3 Læreland - ei utfordring<br />
1.4 Skriftleg materiale frå <strong>Tviberg</strong><br />
DEL A - TILSTAND<br />
2. THUEBERRIG - TVEEBURG - TVIBERG<br />
2.1 Ei Øy i Askvoll kommune<br />
2.2 medto gardsbruk<br />
2.3 Men ingen fastbuande<br />
2.4 Eit kulturlandskap utan store inngrep<br />
3. EIT STYKKE KYSTNATUR<br />
3.1 Eit distrikt med variert berggrunn<br />
3.2 Stein <strong>og</strong> litt myrjord<br />
3.3 Eit mildt kIima<br />
3.4 Flent kystplanter - nokre innlandsplanter<br />
3.4.1 Oseaniske artar<br />
3.4.2 Sør-, aust- <strong>og</strong> nordlege artar<br />
3.4.3 Antropokore artar<br />
3.5 Lyngheiane - eit kulturskapt landskap<br />
3.6 Fauna - mest sjøfugl<br />
DEL B - HISTORIE<br />
4. DET KOM TIDLEG FOLK TIL TVIBERG<br />
4.1 Dei fyrste spora<br />
4.2 Leiglendingsbruk under Svanø Birk<br />
4.3 Eitt fellestun fram til 1860-åra<br />
4.4 Fleire husmannsplassar<br />
4.4.1 GjerdefKalvegterde<br />
4.4.2 Tobbeneset<br />
4.4.3 Staurvika<br />
7<br />
8<br />
8<br />
8<br />
8<br />
9<br />
11<br />
11<br />
11<br />
11<br />
14<br />
16<br />
16<br />
17<br />
18<br />
19<br />
19<br />
21<br />
22<br />
24<br />
25<br />
29<br />
29<br />
29<br />
30<br />
32<br />
32<br />
35<br />
36
5. DEI VAR "FISKARBØNDER" 38<br />
5.1 Aret <strong>på</strong> ein kystgard kfing 1900<br />
5.2 Sjøen var ferdselsåre, spiskammers <strong>og</strong> inntektskjelde<br />
5.2.1 Storfiske om vinteren<br />
52.2 Små- <strong>og</strong> heimefiske om sommaren<br />
52.3 Lakseverpe gav ekstra inntekt<br />
52.4 Sjøfugl gav egg <strong>og</strong> dun til hushaldet<br />
52.5 Hje/pefôr <strong>og</strong> gjødsel frå sjøen<br />
5.3 Jordbruket var ryggrada om fisket svikta<br />
5.3.1 Korn <strong>og</strong> poteter vart dyrka<br />
5.3.2 Slåtten tok lii i julf<br />
5.3.3 Lyngheiane tente som heilårsbeite<br />
5.3.4 Sk<strong>og</strong>en vart nytta til ulike reiskap<br />
5.3.5 Torv utgjorde den viktigaste brensla<br />
DEL C - FRAMTID<br />
6. SKJØTSELSPLAN FOR KULTURMARKA 53<br />
6.1 Bjørkehage<br />
6.1.1 Bruk 1; Bjørkehola<br />
6.1.2 Bruk 2; Sk<strong>og</strong>en <strong>og</strong> Tua<br />
6.2 Eik- <strong>og</strong> hasselkratt/Ospe- <strong>og</strong> r<strong>og</strong>nesk<strong>og</strong><br />
6.2.1 Bruk 1; "Ospehaugen"<br />
Bruk 1; ved Olaba<br />
6.2.2 Bruk 2; "Ovomgardane"/Eikeskora<br />
Bruk 2; frå Krekja til Råkja<br />
6.3 Plantefelt av gran<br />
6.3.1 Bruk 1; Løhaugen<br />
6.4 Kfisttorn- <strong>og</strong> einerhage<br />
6.4.1 Bruk 2; Lynghaugen<br />
Bruk 2; Trevollen<br />
6.5 Slåtteeng<br />
6.5.1 Bruk 2; Litjerestdalen, Storåkeren, Bakkane<br />
6.6 Gamalt åkerland - no "tuemark"<br />
6.6.1 Bruk 1; Nore Bakkane, Storåkeren, Gjerde<br />
6.6.2 Bruk 2; Sjø haugen<br />
6.7 Gamal slåtternark - no beite<br />
6.7.1 Bruk 1; Storehaugen, Tobbedalen, Mje/thaugane<br />
Bruk 1; Lia, Staurshaugen, Botnen<br />
6.7.2 Bruk 2; Storerestdalen<br />
6.8 Open beiternark rn/blåstjerne<br />
6.8.1 Bruk 1; ved Indre Liavegen<br />
Bruk 1; ved Nore Bakkane<br />
6.8.2 Bruk 2; Store Resehaugen<br />
6.9 Lynghei<br />
6.9.1 Bruk 1; Mehaugen, Stauren, Tree<br />
6.9.2 Bruk 2; Sauefjellet<br />
6.10 Torvmyr<br />
610.1 Bruk 1; Breimyra<br />
Bruk 1; Svemyra<br />
6.10.2 Bruk 2; Svartekattmyra<br />
38<br />
38<br />
39<br />
40<br />
41<br />
42<br />
42<br />
43<br />
45<br />
46<br />
48<br />
49<br />
49<br />
55<br />
55<br />
55<br />
58<br />
58<br />
59<br />
59<br />
60<br />
62<br />
62<br />
63<br />
63<br />
63<br />
64<br />
64<br />
65<br />
65<br />
67<br />
67<br />
67<br />
ss<br />
se<br />
69<br />
69<br />
69<br />
70<br />
71<br />
71<br />
71<br />
72<br />
72<br />
73<br />
73
BYGGVERK I KULTURLANDSKAPET 75<br />
7.1 Tekniske anlegg<br />
7.1.1 Bøgarden<br />
75<br />
7.1.2 Vegar <strong>og</strong> stiar<br />
7.1.3 Bakkemurar 77<br />
7.1.4 Grefter<br />
78<br />
7.1.5 Kaier<br />
78<br />
7.1.6 T&elon- <strong>og</strong> elektrietetshnter<br />
78<br />
7.2 Bygningar<br />
7.2.1 Gardstuna<br />
7.2.2 Husmannsplassane<br />
7.2.3 Naust- <strong>og</strong> sjobumilja<br />
7.2.4 Gardfjøsar<br />
7.2.5 Torvhus<br />
7.2.6 Kvernhus<br />
8. STATUS OG FORVALTNING AV TVIBERG<br />
8.1 Privat forvaltning <strong>og</strong> skjøtsel<br />
8.2 Landskapsvernområde<br />
8.3 Kulturhistorisk referanseområde/rnuseum<br />
8.4 Kommunalt friområde - læreland<br />
8.5 Sluttord<br />
Litteratur<br />
VEDLEGG<br />
8.4.1 OrgarUsering av et læreland - stiffing<br />
8.4.2 økonomi <strong>og</strong> pfioritettng<br />
8.4.3 Organiseringavskffitsel<br />
8.4.4 Tilrettelegging<br />
1: Samla artsfste over <strong>Tviberg</strong><br />
2: Utdrag frå rapporten om "Kystlynghei <strong>på</strong> Vestlandet <strong>og</strong> ITrøndelag"<br />
3 Utdrag frå rapporten om "Verneverdige forekomster av barlind <strong>og</strong> kristtom..«<br />
4: Utdrag frå "Verneplanenfor sjøfugl"<br />
5: Skisser av ulike fiskereiskapar<br />
75<br />
77<br />
80<br />
81<br />
84<br />
84<br />
B5<br />
86<br />
86<br />
87<br />
87<br />
87<br />
88<br />
89<br />
89<br />
90<br />
91<br />
91<br />
92<br />
93<br />
98<br />
103<br />
104<br />
106<br />
107
Samandrag<br />
Øya <strong>Tviberg</strong> er eit stykke kystnatur skåna for moderne tekniske inngrep som<br />
vegbygging, hyttebygging, nydyrking o.l. Øya ligg i eit område med varierte<br />
berggrunnstilhøve som igjen gjev utslag i ein variert vegetasjon. <strong>Tviberg</strong> er<br />
både frodig <strong>og</strong> karrig. Variasjonen spenner frå relativt rike eik/hasselkratt <strong>og</strong><br />
lyngheier til bjørkesk<strong>og</strong> <strong>og</strong> fattige myr- <strong>og</strong> torvheiar. Naturtilhøva er godt<br />
dokumenterte <strong>og</strong> gjer såleis <strong>Tviberg</strong> godt eigna som eit "læreland" <strong>og</strong> som ein<br />
ekskursjonsstad. Frå <strong>Tviberg</strong> kan ein <strong>og</strong>så lett nå andre interessante ekskursjonsmål<br />
som Alden, Bulandet, Atløy m.m.<br />
To gardsbruk ligg <strong>på</strong> den mest grøderike delen av øya <strong>og</strong> er inngjerda av ein<br />
solid steingard. Steingarden dannar ei ramme kiing innmarka samstundes som<br />
den tydeleg markerer skiljet mot lyngheiane/utmarka. På desse gardane har<br />
det vore busetnad sidan 1500-talet, truleg <strong>og</strong>så tidlegare. <strong>Tviberg</strong> var ei tid<br />
leiglendingsbruk under Svanø Birk, men grunna auksjon vart <strong>Tviberg</strong> alt<br />
sjølveigande <strong>på</strong> slutten av 1700-talet. Kring 1860 vart det gamle fellestunet<br />
splitta opp <strong>og</strong> to gardsbruk vart danna, <strong>og</strong> den solide bøgarden vart bygd.<br />
Folket her har i generasjonar nytta dei naturgjevne tilhøva gjennom tradisjonell<br />
kombinasjonsdrift med fiske <strong>og</strong> jordbruk. Mannfolka har vore opptekne med<br />
tradisjonelt fiske; vinter- <strong>og</strong> vårsildfiske <strong>og</strong> seinare heimefiske. I seinare tid har<br />
laksefiske vore ei viktig inntekt <strong>på</strong> gardane. Kvinnfolka sine ansvarsområde<br />
var knytta til hus, barn <strong>og</strong> husdyrdrift. Knapt med vinterfor til buskapen kunne<br />
gje kvinnfolka ein stri tøm med sanking av hjelpeftir om vårane. På denne<br />
måten har kystfolket livnært seg like fram til 1970-talet då folket flytta frå<br />
<strong>Tviberg</strong> til eit større lokalsarnfunn. Den eine garden vart seld, medan den<br />
andre vart driven <strong>på</strong> sommarstid, Sauer har beita <strong>på</strong> øya like fram til i dag <strong>og</strong><br />
noko tradisjonell skjøtsel med avsvfing av lyngheiar har vore oppretthalde.<br />
Å verne om kultudandskapet <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> tyder at øya må nyttast. Beite er<br />
avgjerande for å oppratthalde dei tradisjonsrike lyngheiane <strong>på</strong> kysten. Men<br />
<strong>og</strong>så skjøtselstiltak utført av menneske er turvande for å halde variasjonen i<br />
eit kulturiandskap ved like. Vert dei gamle engene berre beita vil ein tape<br />
mykje av det artsmangfaldet som er knytta til dei tradisjonelle slåtteengene.<br />
Likeeins utgjer dei små åkrane ein viktig del av eit heilskapleg klassisk<br />
kulturlandskap.<br />
Det ligg store utfordringar i å ta vare <strong>på</strong> kulturlandskapet <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>. Då ingen<br />
bur fast <strong>på</strong> øya i dag, er drifta <strong>og</strong> vedlikehaldet avhengig av ressursar utanfrå.<br />
I tråd med tankane om eit "læreland" er det nærliggande å tenke seg at skule,<br />
lag <strong>og</strong> organisasjonar kan delta med skjøtsel <strong>og</strong> vedlikehald kombinert med<br />
opplæring. Forvaltningsansvaret kan leggast til ei eventuell stifting. Stiftinga vil<br />
då stå som ansvarleg for drift <strong>og</strong> framdrift <strong>og</strong> vere koordinator for aktivitet <strong>og</strong><br />
bruk av øya.<br />
7
1. INNLEING<br />
1.1 Askyoll læreland<br />
Alt i 1974 vart det synt interesse for å nytte <strong>Tviberg</strong> i samband med undervisning<br />
<strong>og</strong> friluftsIN. Då vart Askvoll kommune tilbydd å kjøpe halve <strong>Tviberg</strong>. I<br />
Firda (1974) kunne ein lese; rDet yar stohinntykk i Askvoll kommuneslyre fredag, slik at<br />
storsalen i samfunnshuset laut takast bruk. 70 eleyar <strong>og</strong> lamarar frå ungdomsskulen hadde møtt<br />
fram då møtet tok til, <strong>og</strong> det store trekl5olasteret var <strong>Tviberg</strong>sakaw.Askvoll kommune sa frå<br />
seg kjøp av eigedomen <strong>og</strong> det vart til at Staten kjøpte bruket til offentleg<br />
friluftsområde.<br />
I 1989-90 tok Askvoll kommune igjen oppatt tanken om å nytte <strong>Tviberg</strong> - som<br />
eit læreland. 1 tillegg til naturverdiane <strong>på</strong> øya var <strong>og</strong>så Alf <strong>Tviberg</strong> sin iver for å<br />
verne om kulturhistorie <strong>og</strong> kulturlandskap <strong>på</strong>drivar for arbeidet. Etter at<br />
rapporten frå SFdh om kulturlandskap <strong>og</strong> kulturmarkstypar i Askvoll kommune<br />
var ferdig (Helle 1990) vart det så søkt rnidlar til å utarbeide ein skjøtselsplan<br />
for <strong>Tviberg</strong>.<br />
1.2 Lyngheiane langs kysten - eit landskap i endring<br />
<strong>Tviberg</strong> er del av ein truga landskapstype; lyngheiane langs kysten. Endelause<br />
lyngheier har fram til vår tid vore eit kjenneteikn for kysten, fike frå Portugal i<br />
sor til Loloten i nord, - eft landskap som kan sporast 5-6000 år attende i tida<br />
(Kaland 1974 <strong>og</strong> 1986). Atlanterhavskysten i Europa vart då gradvis forma til<br />
lyngheier av kystfolket som let buskapen beite den vintergrøne røsslyngen<br />
heile året. Sk<strong>og</strong>ane vart avsvidde <strong>og</strong> røsslyngheiane breidde seg etterkvart<br />
som sk<strong>og</strong>en vart pressa attende. Dette var ei praktisk ordning for kystfolket<br />
som gjorde det m<strong>og</strong>leg å kombinere landbruk med fiske. Dei tapte tømmer <strong>og</strong><br />
ved men fekk betre tid til fiske <strong>og</strong> anna fangst.<br />
Etter siste århundreskiftet kom endringane i landbruket, først i Europa så til<br />
Norden. I Norge var Nngheiane i bruk fram til 1940-talet. Etter det vart utmarka<br />
mindre nytta, <strong>og</strong> framvekst av sk<strong>og</strong> <strong>og</strong> i tillegg sk<strong>og</strong>planting skaut fart Dei<br />
karakteristiske røsslyngheiane taper gradvis terreng så lenge tradisjonell bruk<br />
med beite <strong>og</strong> jamnleg brenning ikkje vert praktisert lengre. Itillegg til gjengroing<br />
er <strong>og</strong>så nydyrking <strong>og</strong> luftureining eit trugsmål for heiane. Nydyrkingsareal<br />
splittar opp lyngheilandskapet <strong>og</strong> luftureining kan i verste fall føre tU at<br />
røsslyngen døyr <strong>og</strong> erstattast av blåtopp <strong>på</strong> råmerik mark eller srnyle <strong>på</strong> turr<br />
mark (Fremstad m.fl. 1991). I dag ligg dei største lyngheiområda i Skottland,<br />
<strong>på</strong> Vesterhavsøyane <strong>og</strong> i Norge. Vi har såleis eit internasjonatt ansvar når det<br />
gjeld å verne om delar av heilandskapet vårt.<br />
8
1.3 Læreland - ei utfordring<br />
Tilhøva ligg godt til rette for natur- <strong>og</strong> kufturbasert læring <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>. Det ligg<br />
store utfordringar i å organisere forvalMinga av <strong>Tviberg</strong> <strong>på</strong> ein shk måte at<br />
lokalmiljøet (kommunen) kjenner ansvar for å oppretthalde <strong>og</strong> verne om<br />
verdiane <strong>på</strong> øya. Liknande prosjekt med restaurering av bygningar <strong>og</strong> kulturmark<br />
er sett i gang nokre få andre stader i landet <strong>og</strong> med gode resultat.<br />
Storfjordens Venner med sine prosjekt langs Geirangerfjorden (Hatløy &<br />
Bruaas 1991), Havråtunet <strong>på</strong> Osterøy (Austad & Sk<strong>og</strong>en 1988), Sinjarheim i<br />
Aurland (Bjørkhaug 1991), Galdane i Lærdal (Austad & Hauge 1987) <strong>og</strong><br />
Avdalen i .Ardal er gode eksempel <strong>på</strong> filtakslyst <strong>og</strong> engasjement frå lag <strong>og</strong><br />
einskildpersonar. Lyngheisenteret i Lindås kommune (Hordaland) er <strong>på</strong> mange<br />
måtar ein parallell til <strong>Tviberg</strong>. Planane her går ut <strong>på</strong> å opprette eit referanseområde<br />
for norsk lynghei ved å rekonstruere drittsmåtane i utmark <strong>og</strong> innmark<br />
<strong>på</strong> ert bruk attende til 1945. Dette omfattar <strong>og</strong>så gjeninnføring av tradisjonelle<br />
husdyrslag. Her er <strong>og</strong>så planar om rekonstruksjon av gardshusa <strong>på</strong> ein<br />
middelaldergard <strong>og</strong> bygging av eit informasjonssenter for kultur- <strong>og</strong> rniljøvern<br />
(Prosjekt Vestkyst 1991).<br />
1.4 Skriftleg materiale frå <strong>Tviberg</strong><br />
Mange registreringar er utførte <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>, både innan berggrunnsgeol<strong>og</strong>i,<br />
kvartærgeol<strong>og</strong>i, flora <strong>og</strong> fauna (sjøfugh. Kartlegging av geol<strong>og</strong>iske- <strong>og</strong> botaniske<br />
tilhøve tok til alt <strong>på</strong> slutten av 1800-talet. Den vekslande berggrunnen i<br />
distriktet vart tidleg synt stor merksemd. I Skjerlie (1984) er det laga eit<br />
oversyn over det berggrunnsgeol<strong>og</strong>iske arbeidet som er utført. Likeeins er dei<br />
kvartærgeol<strong>og</strong>iske tilhøva <strong>og</strong> bakgrunnen for dette arbeidet godt dokumentert i<br />
Aa (1985). Når det gjeld ffora <strong>og</strong> vegetasjon føreligg dei første skriftlege<br />
kjeldene i 1896; gjennom Ove Dahl si skildring av kystvegetasjonen frå<br />
Sunnfjord til Romsdal. I 1951 føretok Jakob Naustdal ei gransking av vegetasjonen,<br />
<strong>og</strong> notatane etter denne er arkivert ved Botanisk Insfitutt, Universitetet<br />
i Bergen. I 1978 var Harald Korsmo <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> i samband med verneplanarbeid<br />
for edellauvsk<strong>og</strong>, <strong>og</strong> i 1991 føretok Arnfinn Sk<strong>og</strong>en ei synfahng <strong>på</strong> øya<br />
i samband med verneplanarbeid for kristtorn <strong>og</strong> barlind.<br />
Gunnar Godø <strong>og</strong> 0.Johansen & A.Ervik utførte khng 1980 flefre observasjonar<br />
av sjøfugllivet ved <strong>Tviberg</strong>, samanfatta i Verneplan for sjøfugl (1991).<br />
Thorleif Sjøvold <strong>og</strong> Per Fett (1956 <strong>og</strong> 1957) har registrert fornrninne <strong>på</strong> øya.<br />
Dette er oppsummert i rapporten til Historisk Museum (1983).<br />
Theodor <strong>Tviberg</strong> <strong>og</strong> Alf <strong>Tviberg</strong> har begge skrive mykje om slekts- <strong>og</strong> driftshistoria<br />
<strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>, <strong>og</strong> det føreligg to private (upubl.) bøker; "Folket <strong>på</strong><br />
TviberT (maskinskrive) <strong>og</strong> "Mi barne- <strong>og</strong> ungdomstid <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>" (hanciskrive).<br />
I 1985/1986 vart det sarnla inn <strong>og</strong> registrert gamle stadnamn i Askvoll kommune.<br />
På <strong>Tviberg</strong> er det registrert 350-400 lokale namn. Dette materialet er i dag<br />
<strong>på</strong> Fylkesarkivet, men skal attende til kommunen når karta er trykte.<br />
9
DEL A - TILSTAND<br />
variert natur -<br />
eit kulturlandskap utan store inngrep<br />
10
2. THUEBERRIG - TVEEBURG - TVIBERG<br />
<strong>Tviberg</strong> er skrive Thueberrig 1563, Tueberrig 1567, 1603, 1608, 1667 - <strong>og</strong><br />
Tveberg med Hindøen 1723. Namnet <strong>Tviberg</strong> tyder dobbeltberget. Rygh<br />
(1919) skriv; "Er en Ø, som har Navn etter to stakkformade Høider".<br />
2.1 ..ei sy i Askvoll kommune<br />
Øya <strong>Tviberg</strong> ligg mellom Atløy <strong>og</strong> Alden, <strong>og</strong> er godt synleg grunna dei to<br />
"berga" (fig. 1). Kraft (1830) skildrar øya <strong>på</strong> fylgjande vis; "Øen, en smal øe,<br />
befiggende lige i Vest at Afiøen, der har sit Navn at dens meget kjendelige Form, da Øen ligner to<br />
Høstakker, hvoral den vestligste er størst <strong>og</strong> n<strong>og</strong>et langaktig, den østlige rund <strong>og</strong> nanten lige saa<br />
Dei markante ftelltoppane Stauren <strong>og</strong> Storenipa reiser seg 155 <strong>og</strong> 192 m<br />
o.h, frå flatlandet rundt. Øya er om lag 3500 da <strong>og</strong> er berre tilgjengeleg med<br />
båt.<br />
<strong>Tviberg</strong>sundet mellom <strong>Tviberg</strong> <strong>og</strong> Atløy var tidlegare den vanlegaste kystleia.<br />
Seinare, når båtane vart større, vart hovudleia flytta vest for <strong>Tviberg</strong>.<br />
2.2 med to gardsbruk<br />
Dei to bruka iigg ved sida av kvarandre i Vågen <strong>på</strong> søraustsida av øya, like<br />
ved skaret mellom dei to fielltoppane (ftg. 2). Hovudbruket, nr. 58/1, eig<br />
Staten, medan Alf <strong>Tviberg</strong> er grunneigar av bruk nr. 58/2. Senholmane sør for<br />
<strong>Tviberg</strong> høyrer til bruk 2.<br />
Hovudbruket vart fråflytta i 1974 <strong>og</strong> selt til Staten 1975 Samstundes vart<br />
tunet (våningshus <strong>og</strong> to uthus) <strong>på</strong> hovudbruket fråskilt til Lelf Stølen, Atløy.<br />
Det andre bruket var busett <strong>og</strong> drive fram til 1976.<br />
Spor etter tradisjonell jordbruksdritt pregar enno kulturlandskapet, <strong>og</strong> gardsbruka<br />
ligg som ein grøn oase mellom lyng <strong>og</strong> fiell godt innringa av ein solid<br />
steingard (fig. 3, side 15 <strong>og</strong> fig. 44, side 56). I utmarka er det lynghei <strong>og</strong><br />
torvmyrar som pregar landskapet, medan hagemark, beitemark, slåtteeng <strong>og</strong><br />
attlagd åker skil innrnarka frå lyngheiane.<br />
2.3.. men ingen fastbuande<br />
Etter at øya vart avfolka har det skjedd ei gradvis attgroing av dei opne areala.<br />
Sk<strong>og</strong>en sprer seg, <strong>og</strong> <strong>på</strong> delar av heiane er røsslyngen grov <strong>og</strong> vedaktig <strong>og</strong><br />
einer skyt opp. Manglande stelI av innmarka gjev gradvis overgang frå eng <strong>og</strong><br />
beite tillyng- <strong>og</strong> einermark.<br />
Ein viss kultur<strong>på</strong>verknad er her likevel. Mellom200 <strong>og</strong> 300 sau beiter <strong>på</strong> øya,<br />
11
.<br />
1 7".., Sm.frabr<br />
eP ,1t .<br />
1..<br />
f<br />
tbudil —<br />
. ‘C' N gi; 71,,l'''rd' .'"ills.T.:Urdc: ibiiturd £14/ r.° (11 .ff<br />
r..." ; . Jl)SS25'" . ‘)/— f' ; we<br />
1 . ni. N.,......A .f, , 7, mif ) i Palk 56 t<br />
Ire. , H.,-,...."---(-1'-'?6,,, ,—....---. i, , .,..., : n.,..<br />
T.— ::: cliLyi:r: z ...,z0):Kly 011. 5 Cv.MstEfiDuA<br />
TUHI<br />
år.4 c 71. r . , it'<br />
: eib ',..-. : KVOLL Vi8 "L<br />
Alden ... : Kal£ '11.'±7.<br />
Mt de * ' I SON*, ILLE<br />
_ 645 5/NI*11.11 4.., t'-:'.0<br />
"" ( VII 5<br />
I.I3E1.1013DEN 3Fast<br />
11;k4,1”. ' !<br />
7,M14Ilje "7" L<br />
gissu,rj, foLKES Slarl0170 34-p‘<br />
.1<br />
fl<br />
" LES T"Nr'i<br />
sl 3s.\.3,<br />
‘33(3--<br />
L 7".<br />
-01\ _<br />
lr3Sr 1 1-- —<br />
11";11"1, Tj,1112CY,<br />
1.-EF.IDE 11 N . oonor.ilt HESIA ‘,3<br />
Fig. 1: Lokalisering av <strong>Tviberg</strong> i Askvoll kommune (Vegkart for S<strong>og</strong>n M 1:250000, serie M<br />
516), S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane lylke.<br />
$3.1<br />
12
TOlåt4tirr<br />
s--<br />
uu-non<br />
w.gueab<br />
vvvv
<strong>og</strong> i 1991 vart store delar av utmarka avsvidd. Lyngbrannen korn ut or kontroll,<br />
<strong>og</strong> medførte at fleire mindre sk<strong>og</strong>krullar med kristtorn <strong>på</strong> austsiad av øya<br />
brann opp. Delar av innmarka <strong>på</strong> eine gardsbruket vert <strong>og</strong>så slått, for å unngå<br />
tuemark.<br />
Bygningane <strong>på</strong> dei to bruka er i bra stand. På br. nr. 1 står våningshus, to<br />
uthus, hønsehus, restar etter to naust <strong>og</strong> ei sjøbu. Isa vart brendd då dei<br />
førre eigarane flytta, hønsehuset står rnedan våningshus er restaurert <strong>og</strong> to<br />
uthus er i bra stand, Av sjøhusa er det berre sjøbua som står. Naustet i<br />
Staurvika bles <strong>på</strong> sjøen nyårsdag 1992 <strong>og</strong> berre reisverket står etter naustet i<br />
Vågen. På br. nr. 2 stårvåningshus, Iøe, uthus, naust <strong>og</strong> sjøbu. Av desse<br />
bygningane er det uthuset som er i dårlegast stand, dei andre er haldne godt<br />
vedlike. Naust <strong>og</strong> sjøbu fekk mindre skadar <strong>på</strong> dører <strong>og</strong> veggar under orkanen<br />
i januar 1992. I Gjerde, Staurvika <strong>og</strong> <strong>på</strong> Tobbeneset er det spor etter dei<br />
tidlegare husmannsplassane <strong>på</strong> øya.<br />
2.4 Eit kulturlandskap utan store inngrep<br />
<strong>Tviberg</strong> høyrer til kystkulturlandskapet. Kjenneteiknet <strong>på</strong> kystkulturlandskapet<br />
er i fylgje Austad <strong>og</strong> Hauge (1989); "Dette er lynghenandskapet med strandenger <strong>og</strong><br />
beiteøyer, et trebart landskap med særegen vegetasjon <strong>og</strong> tilhørende byggeskikk. Et ænciskap<br />
som ikke bare avspeiler jordbruk, men <strong>og</strong>så fiske <strong>og</strong> handel. Forskjelfige naturfOrhold fra sør til<br />
nord, bl.a. i berggrunn <strong>og</strong> æsmasser gir seg utslag bade i ulik byggeskikk <strong>og</strong> i forskjellige<br />
kulturmarkstyper... Langs kysten finner v trachsjonelle fiskevær, fyr <strong>og</strong> kombinasjonsbruk".<br />
<strong>Tviberg</strong> har så langt vore skjerma for moderne nybygg, her er ingen hytter, <strong>og</strong><br />
dei bygningane som finst <strong>på</strong> øya er oppførte i tradisjonell stil. Så lenge det har<br />
budd folk her, har dei livnært seg av jordbruk <strong>og</strong> fiske basert <strong>på</strong> gamal<br />
tradisjon, <strong>og</strong> kulturlandskapet <strong>på</strong> øya ber enno preg av kystbonden sine<br />
jordbrukstradisjonar. Sjølv om øya i hovudsak verkar karrig, er den variert med<br />
fleire sk<strong>og</strong>krullar, hagernarker, open beitemark <strong>og</strong> eng, rik lynghei <strong>og</strong> næringsfattige<br />
rnyrar <strong>og</strong> vatn (fig. 4). Øya må seiast å vere eit godt døme <strong>og</strong> gje god<br />
dokumentasjon både i eit natur- <strong>og</strong> kulturhistorisk perspektiv.<br />
I Fylkesdelplanen for friluftsliv (1989) er <strong>Tviberg</strong> rekna som eit viktig friluftsområde<br />
i regionen for batutfart, bading, jakt <strong>og</strong> fiske. Øya har mange vikar <strong>og</strong><br />
vågar, men berre nokre få av dei eignar seg til bading. Kalvågen, Tobbenesvågen<br />
<strong>og</strong> Grø nevika vest <strong>på</strong> øya <strong>og</strong> Grunnevågen i nord har langgrunne<br />
sandstrender <strong>og</strong> vert stundom vitja av badegjestar. Storevatnel er <strong>og</strong>så eigna<br />
til bading. Her er gode høve for fiske i farvatna kring øya <strong>og</strong> i Storevatnet<br />
(sjøaure). Av faunaen er sjøfuglar godt representerte, særleg <strong>på</strong> Senholmen.<br />
Elles har rn.a. havørn tidlegare hekka <strong>på</strong> øya. I seinare lid er det observert<br />
fleire hjortedyr.<br />
14
Fig. 3. Gardstuna ligg ved sida av kvarandre, like ved Vagen. Hovudbruket skimtast såvidt i<br />
høgre kant av biletet. Øya <strong>og</strong> fjellet Alden i bakgrunnen.<br />
Fig. 4: Pa den nordlege delen av øya er landskapet prega av ein mosaikk av bergknausar,<br />
myrar, heiar <strong>og</strong> mindre tjern. Nøkkerrose prydar mange av desse tjerna. Lomrnetjerna<br />
framgrunnen, fjellet Stauren i bakgrunnen.<br />
15
3, EIT STYKKE KYSTNATUR<br />
Landskapet kring oss kan <strong>på</strong> mange måtar definerast som ei lærebok. Samansetjinga<br />
i berggrunnen <strong>og</strong> av lausmassane kan fortelje oss om korleis landet<br />
har blitt bygt opp gjennom millionar av år med vulkansk aktivitet, jordskorperørsler<br />
med avleiring <strong>og</strong> overskyvningar, istider <strong>og</strong> landhevingar. Pollenanalyser<br />
fortel om vegetasjon <strong>og</strong> klirnaendringar <strong>og</strong> korleis menneska har<br />
<strong>på</strong>verka <strong>og</strong> forma landskapet opp gjennom tidene. Samanhengane i landskapet<br />
er tydelege. Det beste <strong>og</strong> eldste jordbrukslandet ligg <strong>på</strong> lettløyseleg<br />
berggrunn <strong>og</strong> der det er gunstige avsetningar, td. tidlegare havbotn eller<br />
morene. Inneheld berggrunnen lettløyselege <strong>og</strong> næringsrike rnineral, gjenspeglast<br />
desse tilhøva i ein rikare flora. Likeeins har det milde <strong>og</strong> fuktige<br />
klimaet innverknad <strong>på</strong> kva artar som veks <strong>og</strong> trivst her.<br />
Nordisk Ministerråd (1984) har laga eit oversyn Over naturge<strong>og</strong>rafiske regionar<br />
i Norden. Den vestnorske lyngheiregionen (38b) som orttlattar <strong>Tviberg</strong>, er<br />
karakterisert av eit sterkt lyngvakse heilandskap <strong>og</strong> atlantiske myrkornpleks,<br />
med innslag av småvaksen sk<strong>og</strong>. Det er til dels store top<strong>og</strong>rafiske kontrastar<br />
nord, <strong>og</strong> høgt innslag av oseaniske planter. Regionen er prega av nedbør frå<br />
sørvest.<br />
3.1 Eit distrikt med variert berggrunn<br />
Vulkanutbrot for 470 til 430 milhonar år sidan bygde opp øyane langs kysten<br />
(Kvale 1980). Smeltemassar som ikkje nådde opp til jordoverflata størkna då<br />
til gabbroar <strong>og</strong> granittiske bergartar. Dei vulkanske bergartane som vart<br />
danna, særleg grønstein <strong>og</strong> grønskifer, pregar i dag dei kambrosilurske<br />
bergartane <strong>på</strong> kysten. Grønsteinen er hovudsakleg orndanna til grønskifer,<br />
men her er likevel spor etter garrhe lavabenker <strong>og</strong> askelag. På øyane frå<br />
Stavenes til Værlandet ligg eit samanhengande felt av grønstein <strong>og</strong> grønskifer.<br />
Skerhe (1984) definerer berggrunnen <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> som ein del av Stavfjorddekket,<br />
dvs. overskjøvne bergartar av karnbro-silursk alder (fig. 5). Den største<br />
delen av <strong>Tviberg</strong> er dekt av grønstein (kalla Grimefiforrnasjonen). Dette<br />
omfattar både massiv grønstein (rnetabasalt) <strong>og</strong> metabasalt med putestruktur.<br />
Mellom putene kan det opptre grøn jaspis, gråleg kvarts, lysegrøn epidot eller<br />
meta-hyaloklasitt. Den søraustlege delen av <strong>Tviberg</strong> har ein lettvitrande<br />
berggrunn sarnansett av metagravakke, kalkspat <strong>og</strong> konglomerat. Metabasalt<br />
førekjem i undre del av metagråvakkene området <strong>Tviberg</strong> - Mjåset. På<br />
<strong>Tviberg</strong> førekjem ein 300 m lang <strong>og</strong> 5 m mektig sone av<br />
serpentinittkonglomerat. Kalkspat <strong>og</strong> dolomittmarmor førekjem i ei sone som er<br />
om lag 300 m lang <strong>og</strong> 30 m mektig. Det finst <strong>og</strong>så granodioritt - tonalitt<br />
(gangbergart av silursk <strong>og</strong> devonsk alder) <strong>og</strong> serpentinitt (djupbergart). På<br />
<strong>Tviberg</strong> opptrer enkelte gangar som fører både albitt <strong>og</strong> kaliteltspat. Serpentinittane<br />
inneheld serpentin, talk, karbonat <strong>og</strong> erts i varierande mengder.<br />
6
3.2 Stein <strong>og</strong> litt myrjord<br />
)1‘<br />
Granedarat tmlahn (gangar av adurn aided<br />
E jSerpentinia<br />
långravaidat kaliS<br />
0111<br />
1~pa1- <strong>og</strong> dolomenmarmor<br />
Konganwat mad bollar av ukna bargariar<br />
Masan caranalmn (matabasat<br />
Wabast med pnesauldur<br />
Tit blext akysone<br />
- - erganagrenSa. tdddw<br />
-0-Akaaplantran lot anizfona<br />
Fig. 5: Berggrunnsgeol<strong>og</strong>isk kart over <strong>Tviberg</strong> i M 1:50000 (etter Skjerlie 1984).<br />
Berggrunnsressursane vart fleire stadar tidleg utnytta. I dokument frå 1901<br />
(pantebok) går det fram at dei to brukarane <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> avstår sfuldstayndig<br />
Brugsræt (til 0. H. Backe) til at uddrive Kleber eller andre Stenarter, som maatte laarelindes 1<br />
vaare til gaardene Tvibelg hørende Udmark.'. Det vart aldri gjort noko uttak <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>.<br />
Mange istider har vore med <strong>på</strong> å forma landskapet. For 18000 år sidan dekte<br />
breen heile landet, <strong>og</strong> gjekk truleg like til Shetland <strong>og</strong> England (Aarseth 1980).<br />
Den siste istida, kalla Yngre Dryas, tok slutt for om lag 10000 år sidan. Ved å<br />
fylgje breranda til denne innlandsisen har ein kome fram til at store delar av<br />
Askvoll (inkludert <strong>Tviberg</strong>) har lege isfritt gjennom siste del av siste istid (Aa<br />
1985) (fig. 6). Studiar av Ra-morena tyder <strong>på</strong> at denne har stoppa ved Fureneset,<br />
trass i at Undås (1963) meiner at den storblokkførande morena <strong>på</strong><br />
austre <strong>Tviberg</strong> representerer den distale morena frå Ratid. Denne tilsvarar<br />
strandvollar i 23-25 m høgde <strong>på</strong> same stad. Isrørsla før Yngre Dryas har kome<br />
om lag rett frå aust. Skuhngsstriper er kartlagt <strong>på</strong> heile aust - søraust sida av<br />
<strong>Tviberg</strong>.<br />
17
3.3 Eit mildt klima<br />
ffi.<br />
dagen<br />
Torv- <strong>og</strong> myrdanning<br />
MorenematenaS (tyrtt orekke)<br />
HumuSdakke/Tynt tondekke<br />
Toni <strong>og</strong> myrdanning<br />
Favitlingsmatariale<br />
fl Ur<br />
Strandavsainingar<br />
Humusdekke/Tynt toniclekl(e<br />
Skunngsste. rersie mot<br />
obervasjonspunkt<br />
Kryssane isskunng, aukancle antal<br />
hakar meol aukande relativ alcier<br />
Fig. 6: Kvartaargeol<strong>og</strong>isk kart over Tviterg i M 1:50000 (eiler Aa 1985) <strong>og</strong> kart ever isbreen si<br />
utbrMing under hovudstadiet for om lag 10500 år sidan (Aarseth 1980).<br />
I fylgje Aa (1985) <strong>og</strong> Klakegg m.fl. (1989) er <strong>Tviberg</strong> i hovudsak bygd opp av<br />
nakent fjell med mindre lausmasseavsetningar (fig. 6). Øya har noko morenemateriale<br />
(tynt dekke), <strong>og</strong> i hovudsak er det dette arealet som i dag utgjer<br />
innmarksarealet. Dei vesfiege <strong>og</strong> nordlege delane av øya er dekte av torv <strong>og</strong><br />
myr med veksling av forvitringsrnateriale <strong>og</strong> tynt torvdekke over berggrunnen.<br />
Vest for Storenipa, sør for Utjefjellet <strong>og</strong> Stauren, er det innslag av skredmateriale.<br />
På Tobbeneset ligg marine strandavsetningar <strong>og</strong> sør for Storevatnet<br />
er det høgt innhald av blokker <strong>på</strong> overflata.<br />
Karakteristisk for kystklimaet er stor nedbør, små temperaturskilnadar mellom<br />
sommar <strong>og</strong> vinter <strong>og</strong> stor vindstyrke. Dei ytste øyane har høgare vintertemperatur,<br />
mindre nedbør <strong>og</strong> større vindstyrke enn fastlandet. Februar er den<br />
kaldaste månaden med 1°C, rnedan juli <strong>og</strong> august er dei varmaste månadane<br />
med temperaturar <strong>på</strong> om lag 14°C (Pedersen 1980). Nedbørsrnalingar <strong>på</strong> Fure<br />
(1760 mm pr. år) <strong>og</strong> i Stongfjorden (2780 mm pr. år) avdekkar store variasjonar<br />
innan eh avgrensa ge<strong>og</strong>rafisk område (Generalplan for Askvoll 1977).<br />
Målinga <strong>på</strong> Fure er sannsynlegvis nokså dekkande for årsnedbøren <strong>på</strong><br />
<strong>Tviberg</strong>, då dei to stadane ligg om lag like langt vest. Vindretninga er jamnt<br />
over frå søraust, sørvest <strong>og</strong> nord, <strong>og</strong> særleg er "sørvesten" vanleg. Dei<br />
vanskelege harnnetilheva i <strong>Tviberg</strong>vågen skuldast nettopp rnanglande vern for<br />
18
dei sørvestlege vindane.<br />
Orkanar opptrer <strong>og</strong>så ein gang i blant. Arentz (1785) skildrar ein "<strong>virke</strong>lig"<br />
orkan .."somden 14* Februar 1770 t<strong>og</strong> sit Strøg lige hen over Søndfjord, hvor den overfor i<br />
sin fulde Slyrke, <strong>og</strong> ret udviste sin VoldsomheI, i at nedslaae Huse, omkaste Brygger, Sfaboder <strong>og</strong><br />
Nøste, som knusede de der indsatte Baade Henved to Timer vedvarede den ganske Orkan,<br />
hvorefter det biev stille <strong>og</strong> behageligt Vejrligt; men ikkun 314 Time, nøjagtig at regne, var den i sin<br />
Iukle ødefreggende Rasenhed; <strong>og</strong> den ganske Fonniddag igjennem havde vi, førend den kom,<br />
klart Vejr med en frisk, d<strong>og</strong> maadelig jevn Kuling af Nyårsdag 1992 feia ein<br />
liknande orkan langs kysten, <strong>og</strong> reiv m.a med seg eitt naust <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>.<br />
3.4 Flest kystplanter - nokre innlandsplanter<br />
Innslaget av kystplanter er naturleg nok stort så langt vest <strong>på</strong> kysten. Grunna<br />
rik berggrunn <strong>og</strong> gunstig lokalklima er her <strong>og</strong>så innslag av andre floraelement.<br />
Mndelinga av floraelement fylgjer Sk<strong>og</strong>en <strong>og</strong> Aarrestad (1986). Plantelivet <strong>på</strong><br />
<strong>Tviberg</strong> er relativt godt registrert (vedlegg 1).<br />
3.4.1 Oseaniske artar<br />
Dette er artar som er noko frostvare, men som ikkje stiller særleg store krav til<br />
sommartemperaturen. Alle opptrer rreir eller mindre vanleg i smale eller brele<br />
belter parallelt med kysten. Avhengig av kor langt inn i landet dei går, dvs,<br />
hovudsak kor frostvare dei er, vert dei rekna til ulike underelement.<br />
Dei hypemseaniske artane stiller størst krav til milde vintrar, <strong>og</strong> heile tre artar<br />
er representert <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>;purpurlyng Erica cinerea blåstjerne Scilla verna (fig. 7) <strong>og</strong><br />
vestlandsvikke Vicia orobus. Alle desse tre er "Vesterhavsplanter med utbreiing heilt ytst <strong>på</strong><br />
kysten. Purpurlyng <strong>og</strong> vestlandsvikke var regbtrert som alminneleg av 0. Dah/ i 1896. I motsetning<br />
til i dag førekom vestlandsvikke då i mengder <strong>på</strong> øyane L Askvoll.<br />
Fig. 7: Utbreiingskart for blåstjerne (etter Fmgri 1960, Hu/tøn 1971, Nordhagen<br />
1970).<br />
19
Blåstjerne har avgrensa utbreling <strong>på</strong> kysten med sin største førekomst i<br />
Askvoll, <strong>og</strong> <strong>Tviberg</strong> ligg i eit område der arten er "vanleg". Førekomsten av<br />
blåstjerne er i dag liten <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>. I fylgje Fægri (1960) er denne arten truleg<br />
ført til Norge av menneske.<br />
Dei euoseaniske artane utgjer den største gruppa kystartar <strong>og</strong> har mange<br />
utbrelingsformer (Gjærevoll 1973). Mange av desse artane går inn <strong>på</strong> fastlandet<br />
<strong>og</strong> litt inn i fjordane. dette elementet inngår kristtorn Ilex aquitokurn kusyrnre Primula<br />
vuldaris, heistarr Carex binervis, heifrytle Luzula conqesta, dvergsmyle Aira praecox kystrnaigull<br />
Ch sos Mnium o ositifolium, jordnøtt Conopodiurn rnajus fagerperikum H ricum ulchrum,<br />
svartknoppurt Centaurea niqra lyngaugnetrøst Eu hrasia micrantha, heiblåfjør Polycjala serpyllifoba.<br />
blankburkne As Mniurn adianthurn-ni rum, kystbergknapp Sedum anolicum, kysttjønnaks<br />
Potamo eton ol onifolius, klokkelyng Erika tetrakx knappsiv Juncus con Mmeratus Iyssiv<br />
Juncus effusus, knegras Si lin ia decumbens, pors Myfica qale <strong>og</strong> Mppestarr Carex pulicaris.<br />
Stortrytle Luzula sylvatica <strong>og</strong> revebjelle DiqitalM purpurea dannar overgang til neste element.<br />
Nokre få artar høyrer til Middelhavsfloraen, t.d. kristtorn (fig. 8). I tillegg til<br />
milde vintrar treng denne <strong>og</strong>så god somrnarvarme. Dette er det einaste eviggrønne<br />
æuvtreet i den norske floraen, med glinsande grøne, lærharde <strong>og</strong><br />
skarptagga blad <strong>og</strong> med raude frukter som sit lenge <strong>på</strong> (Gjærevoll 1973,<br />
Sk<strong>og</strong>en 1991b).<br />
Fig. 8: Utbreiings rt for knsttorn (etter Fægri 1960, Hulten 1971, Lid 1984).<br />
Dei suboseaniske artane omfattar litt frostvare artar med så.srnå krav til<br />
sornrnartemperatur at del kan vekse <strong>på</strong> relativt høgt nivå. Artar som inngår her er<br />
bjønnkam Blechnum soicant, smørtelg Thel teris limbosoerrna, pors Myrica qale dikesold<strong>og</strong>g<br />
Drosera interrnedia, heisiv Juncus squarrosus, rome Narthedum ossifra um, grønnstarr Carex<br />
tumidicarca, kystmyrk;egg Pedicuiaris s lvabca, kystmaure Galiurn saxatile, vivendel lonicera<br />
periclymenum, smalkjempe FMnta o Mneeclata, blåkriapp Succisa pratensis, engstarr Carex<br />
hostiand Mppestarr Carex pulicaris, knegras Si lin ia decumbens engiodnegras Holcus Mnatus<br />
krattlodnegras Holcus molfls, krypsiv Juncus bulbosus, knappsiv Juncus con Mrneratus, lyssiv<br />
Juncus effusus <strong>og</strong> heisiv Juncus squarrosus. Den norske kaprifolen, vivendel, er særs<br />
utbreldd <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>, <strong>og</strong> legg ein eim av sterk blomsterlukt over øya (fig. 9,<br />
side 23). Eigentleg er vivendel ei sk<strong>og</strong>plante, men er typisk <strong>på</strong> heiane langs<br />
kysten rnellom blokk <strong>og</strong> stein (Fægri 1960).<br />
20
'ffir\<br />
Fig. 10: Det har vore skikk å plante<br />
rosenrot <strong>på</strong> torvtak over inngangsdøra.<br />
Dette vart offe gjort som vern<br />
mot lyn <strong>og</strong> brann, <strong>på</strong> same måte<br />
som med taklauk (Høeg 1985<br />
Nordhagen 1979).<br />
Fig. 11: Veden <strong>på</strong> hagtorn er hard<br />
<strong>og</strong> har m.a. vore nytta til hvehndar<br />
(Høeg 1985, Nordhagen 1979).<br />
Dei oseaniske fjellartane går langt vest <strong>og</strong> like<br />
ned tH havnivå. Typiske representantar er fjefimarikåpe<br />
Alchemilla alpina, rosenrot Sedum rosea (fig. 10), bergfrue<br />
Saxifraqa ootyledon <strong>og</strong> geitsvingel Festuqa vivipara. Rypebasr<br />
Ar os h los al ina er mest vanleg i fjellet.<br />
3.4.2 Sør-, aust- <strong>og</strong> nordlege artar<br />
Dei sør-sørvestlege artane er litt frostvare <strong>og</strong><br />
stiller såpass krav tH sommartemperatur <strong>og</strong><br />
lengde av vekstsesongen at del ikkje veks så<br />
høgt, <strong>og</strong> heller ikkje trivst i del kjølege somrane<br />
ytst <strong>på</strong> kysten. Ein del artar er likevel representert<br />
<strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>, i hovudsak lokalisert til dei lune<br />
skråningane SSØ for Nipefiella. Dette er artar som<br />
hassel Corylus avellana, vanleg hagtorn Crataequs mon<strong>og</strong>ria,<br />
sommareik (:)uerous robur, r<strong>og</strong>nasal Sorbus hybrida,<br />
sk<strong>og</strong>karse Cardamine flexuosa, geittelg Dryopteris dilatata,<br />
einstape Pterldium aquilinum, sk<strong>og</strong>bjørnebher Rubus<br />
nessensis, kystgriseøyre H ochoeris radicata, storblåtjor<br />
Polygala vulgaris, grøftesolee Ranunculus flammula,<br />
hestehavre Arrhenatherum elatius, lundgrønaks Brachymodium<br />
sylvaticum markfrytle Luzula campestris øyrevier<br />
Salix aurita <strong>og</strong> krypvier Salix repens. I fylgje Dahl (1896)<br />
var <strong>og</strong>så myske Cahum odoratum svarterteknapp Lathyrus<br />
niger <strong>og</strong> sanikel Saniculea europea tidlegare representert<br />
øya. Desse er ikkje registrert i seinare tid. I fylgje Korsmo<br />
(1978) er utbreiinga av sommareik <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong><br />
ge<strong>og</strong>rafisk interessant, <strong>og</strong> det er den vestlegaste<br />
registrerte førekomsten av eik i sambanci<br />
med landsplanen for edellauvsk<strong>og</strong>. Eik<br />
veks saman med hassel <strong>og</strong> kristtorn i dei kfirnatisk<br />
gunstige sørskråningane <strong>på</strong> øya som i det<br />
heHe inneheld den mest varmekrevjande floraen.<br />
Om hagtorn skriv Alf <strong>Tviberg</strong>; Wring huset vårt<br />
<strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> stod 4 store viltveksande hagtom som blomstra<br />
siste halvdel av juni, <strong>og</strong> saman med r<strong>og</strong>n anga dei av<br />
godlukt.." (fig. 11).<br />
Dei sør-seraustlege artane omfattar frosttolande<br />
artar med store krav til sommartemperaturen.<br />
På kysten førekjem dei berre <strong>på</strong><br />
spesielt lune, sørvendte veksestadar. Berre<br />
nokre få artar er representert <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>: krossved<br />
Viburnum opulus. trollhegg Rhamnus franqula vårskrinneblom<br />
Arabido sis thallana <strong>og</strong> kattehale Lythrum<br />
salicaria. Kattehale er utbreidd langs kysten opp<br />
til Sunnfjord otte i samband med elveøyrar <strong>og</strong> strender (Hulten 1971),<br />
Førekomsten <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> er liten, <strong>og</strong> utgjer ein nordleg utpost (fig. 12).<br />
21
Fig. 12: Utbreiingskart for kattehale (etter Hulten 1971, Ucl 1984).<br />
Del austlege, nordaustlege <strong>og</strong> nordlege artane har ingen spesielle krav til<br />
sommartemperatur <strong>og</strong> er ikkje vare for frost. Hovudutbreiing ligg aust for<br />
Langfjella. Berre to artar (austlege) er registrert <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>;stolpestarr Carex<br />
funcella (ikkje seerieg sjeldan <strong>på</strong> kysten) <strong>og</strong> gul frøstjerne Thalictrum flavum. Gul frøstjerne er<br />
ein kontinental plante som berre finst som fragment langs kysten (fig. 13, side<br />
23).1 fylgje Sk<strong>og</strong>en (pers. med.) kan det vere ein relikt frå tidlegare svartorsumpsk<strong>og</strong>/innerste<br />
del av tangskor. Planta er <strong>og</strong>så registrert i Stryn <strong>og</strong><br />
Geiranger, men er elles mest ukjent <strong>på</strong> Vesflandef (Sk<strong>og</strong>en 1984).<br />
Fig. 14: Dei kvite blomsterskjermane <strong>på</strong> svarthyll<br />
vore mykje brukt (særleg i kyststrok) til "hyllete,<br />
som ein vanleg drikk, men mest som middel mot<br />
forkjøling cl. (Høeg 1985, Lid 1984).<br />
3.4.3 Antropokore artar<br />
Dei antropokore artane er artar<br />
som er innførte av menneske. På<br />
<strong>Tviberg</strong> er dei Ileste av desse<br />
knytte til hagane kring våningshusa;<br />
platanlønn Acer seudo latanus,<br />
bøk Facus sylvatica <strong>og</strong> svarthyll Sambucus<br />
niora som prydtre (fig. 14) <strong>og</strong> elles<br />
akeieie Actuilegia vuloaris stikkelsbær<br />
Ribes uva-crisoa <strong>og</strong> rips Ribes rubrum<br />
(pryd, nytte). Det er tydeleg at svarthyll<br />
har vore ei attraktiv hageplante,<br />
då den finst I begge gardstuna<br />
<strong>og</strong> ved to av plassane.<br />
Dei andre registrerte artane fylgjer<br />
har menneske- <strong>og</strong> husdyraktivitet <strong>og</strong><br />
reknast gjerne som leie ugras;<br />
skvallerkål A coodium oda raha, groblad<br />
Plantago major meidestokk Cheno-<br />
podium album, hønsegras Polyoonum<br />
gyuralonaprei karussphiøsyommolveeRrtupmextiacrfiosrputsg<br />
joegadvyhøyrnmin<strong>og</strong>le Rumex obtusifoljitsirt.<br />
DiceathnaYavstetisintenisiCagirseituemr<br />
22
Fig. 9: Vivendel er ei vanleg kystplante, <strong>og</strong> særs utbreidd pa <strong>Tviberg</strong>. Her prydar den m.a.<br />
fleire av steingardane kring tuna.<br />
Fig. 13: Gul frøstjerne er sjeldan langs kysten <strong>og</strong> veks berre ein stad pa <strong>Tviberg</strong>.<br />
23
3.5 Lyngheiane - eit kulturskapt landskap<br />
Tenker vi <strong>på</strong> kysten, så ser vi føre oss eit lyngkledd landskap. Mil etter mil<br />
med raudbrun røsslyngfargar øyar <strong>og</strong> fien. Mendet har ikkje alltid vore slik. I<br />
myrane <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> finn ein store fururøter som vitnar om at her har vakse stor<br />
sk<strong>og</strong> ein gong. Pollenanalyse syner at dei fyrste lyngheiane tok form for om<br />
kring 5000 år sidangrunna sk<strong>og</strong>rydding, beite, slått <strong>og</strong> avsviing (Kaland 1974,<br />
1386). Det milde klimaet saman med røsslyngen sine eigenskapar som<br />
vinterfør var særs gunstig for heilårsbeite. Når det gjeld utbreiinga til lyngheiarte<br />
skriv Sk<strong>og</strong>en (1989); tyngheiene er begrertset til de deler av kysten der vintrene er<br />
så milde at det ikke blir varig snedekke, slik at dyr kan gå <strong>på</strong>beite storparten av året. Dette<br />
begrenser kystheiene til områder med vintertemperatur over eller rtindt 0°C. En sUk mild vinter gir<br />
<strong>og</strong>så lang vekstsesong for planter med lavt kompensasjonspunkt, dvs, at de bygger opp organisk<br />
stoff <strong>og</strong>så ved lav temperatur. Dette gir en tilnærmet konstant blgang <strong>på</strong> friskt plantematenale for<br />
husdyr..". Vinterklimaet avgjer <strong>og</strong>så overgangen mot kulturlandskapa 1 fjordane.<br />
Langs norskekysten er lyngheibeltet i gjennomsnitt 20-30 km breitt (fig. 15).<br />
Lengre austover sig vintertemperaturen gradvis samstundes som nedbørmengda<br />
stig. Her dekker snøen beitemarkene store delar av vinteren <strong>og</strong> gjer<br />
lyngbeite um<strong>og</strong>leg.<br />
I r<br />
Fig. 15: Utbreiinga av kystlynghei i Europa (frå Sk<strong>og</strong>en 1974). Røsslyng er den dominerande<br />
lyngarten i helane. Også klokkelyng <strong>og</strong> purpurlyng (<strong>på</strong> rik berggrunn) er vanlege i heiane <strong>på</strong><br />
<strong>Tviberg</strong> (frå Lid 1984).<br />
Men kystlandskapet er <strong>og</strong>så meir enn lyngheier. I det opne <strong>og</strong> trelause<br />
heilandskapet ligg mange srnå fiskarheimar omgjevne av friske enger, beitemarker<br />
<strong>og</strong> hagemarker med lauvsk<strong>og</strong> (HelIe m.fl. 1991). På <strong>Tviberg</strong> har<br />
bjørkehagane vore del av innmarka i fleire generasjonar, noko som har vore<br />
heller sjeldsynt i det elles så sk<strong>og</strong>lause kystlandskapet.<br />
24
Vegetasjonssamfunna afr. Fremstad & Elven 1987) <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> er alle prega<br />
av kultur<strong>på</strong>verknad <strong>og</strong> nærleiken til havet (sja fig. 3, side 15). Hovudsakleg har<br />
øya kystlyngheivegetasjon. I lyngheiane finn ein mange av dei typiske kystplantene<br />
<strong>og</strong> særleg er innslaget stort kring Sauefiellet der berggrunnen<br />
inneheld mykje glimmerskifer. Her dominerer turr kystlynghei med røsslyng<br />
Calluna vul aris <strong>og</strong> purpurlyng Erica cinerea samt parti med kalkkrevjande<br />
artar (Sk<strong>og</strong>en 1991a, vedlegg 2). På skredmateriale opp mot fiellskråningane<br />
(Storenipa, Litjenipa, Stauren <strong>og</strong> Arefjell) finst relativt rike kantkratt av typen<br />
einer Juni erus communis, nyperose Rosa spp <strong>og</strong> kristtorn llex au ustifolium<br />
(Sk<strong>og</strong>en 1991b, vedlegg 3) ilag med kratt av eik Quercus robur <strong>og</strong> hassel<br />
Corylus avellana. Den nordlege delen av øya er dominert av fuktige kystlyngheier<br />
med røsslyng, klokkelyng Erica tetraliz, blåtopp Molinia caerulea<br />
<strong>og</strong> bjønnskjegg Scir us ces itosus.<br />
Denne delen av øya har <strong>og</strong>så mange<br />
innslag av middelsrik rnyr. I tilknyting til<br />
vatn <strong>og</strong> tjern finn ein artsfattige Sumpar<br />
med elvesnelle E Uiseturn fluviatile<br />
<strong>og</strong>/eller høgvakse leltsjikt av starr<br />
Carex sp. eller takrøyr Pharaqmites<br />
australis. Mange av tjerna er såkalla "Lobeliasjøaf,<br />
som har namnet sitt etter planta botnegras<br />
Lobelia dortmanna. Denne botnfaste planta er<br />
karakteristisk i næringsfattige <strong>og</strong> klåre vatn,<br />
gjerne saman med tjønngras Littorella uniflora <strong>og</strong><br />
stert brasmegras Iscetes lacustris (Rønning<br />
1984). Nøkkerose Nymphaea sp. er <strong>og</strong>så vanleg<br />
f<br />
Fig. 16: Nøkkerose (Nordhagen 970).4 i del fleste tjerna (fig. 16 <strong>og</strong> 4, side 15).<br />
Elles er her innslag av strandkfippevegetasjon<br />
<strong>og</strong> strandeng med dominans av fjørekoll Arrneria inaritima <strong>og</strong><br />
strandkjempe Planta o maritirna <strong>og</strong> bergsamfunn dominert av kystbergknapp<br />
Sedum an licurn. I kontakt med innrnark ligg mindre område (hagemark) med<br />
bjørke- <strong>og</strong> ospesk<strong>og</strong>, <strong>og</strong> beite- <strong>og</strong> slåtteareal med innslag av den hyperoseaniske<br />
arten blåstjeme Scilla verna (sjå kap. 6). Dei kultur<strong>på</strong>verka engene<br />
<strong>på</strong> innmark representerer både kalkfattig <strong>og</strong> rik fukteng.<br />
3.6 Fauna - i hovudsak sjorfugl<br />
verneplan for sjøttigl (1991) er Senholmen sør for <strong>Tviberg</strong> føreslått freda som<br />
naturreservat. Senholmen er ein viktig hekkestad for fleire artar av sjøfugl,<br />
men har <strong>og</strong>så ein viktig funksjon som trekk- <strong>og</strong> beitelokalitet for gjæser <strong>og</strong><br />
som kvilestad for skarv (fig. 17). Her hekkar m.a. ærfugl Somateria mollissima,<br />
tjeld Haemato us ostrale us, steinvendar Arenana inte res, gråmåse Larus<br />
argentatus svartbak Larus rnarinus, teist Ceppus qrvile <strong>og</strong> fiskemase Larus<br />
canus (vedlegg 4).<br />
25
Toppskar-v (Phalacrocorafr aristotelis)<br />
Ag. 17: I S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane er dei største toppskarvkoloniane Solund, men<br />
toppskarven hekkar <strong>og</strong>så i Askvoll <strong>og</strong> mellom Bremanger <strong>og</strong> Stad (Verneplan for<br />
sjefugl 1991).<br />
Mange dyrenamn går att i gamle stadnamn <strong>på</strong> øya. Indre- <strong>og</strong> Ytre Arefjell,<br />
Ørnehaugen <strong>og</strong> Ørnereia kan tyde <strong>på</strong> at ørn har vore eit vanleg innslag.<br />
Tidlegare hekka det havørn Haliaeetus albicilla <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>, <strong>og</strong> det er grunn tH<br />
å tru at ørna enno nyttar <strong>Tviberg</strong> som tilhaldsstad (fig. 18).<br />
kretsflukt<br />
glideflukt<br />
IB<br />
.?cr<br />
Fig. 18: Havørna er den største rovfuglen vi har <strong>og</strong> no hekkar frå Hordaland til Sør-<br />
Varanger. Dei siste åra har det vore ein auke i havømbestanden (Densbøl 1986).<br />
Andre fuglenarnn som går att i stadnamn er Ramnskorane. Orrfugl Tetrao<br />
tetrix var her <strong>og</strong>så enkelte år, <strong>og</strong> stundom hekka dei <strong>på</strong> øya.<br />
26
Også stadnamn knytta til fiskeartar går att, t.d. Àlevika, Steinbitgytten <strong>og</strong><br />
Sælevika (sel). I alle vassdraga <strong>på</strong> øya går det opp ål An uilla an uilla, men<br />
berre i Storevatnet finn ein sjøaure Salmo trutta. Det har vore sett ut fisk i dei<br />
andre vatna, men fisken vil ikkje gyte. I desse vatna er det rikeleg med<br />
trepigga stingsild Gasterosteus aculeatus (kalla trollfisk). Andre eksempel <strong>på</strong><br />
stadnamn frå dyr er Kalvågen <strong>og</strong> Kalneset (kval), Dyrdalen (hjort) <strong>og</strong> Svartekattmyra<br />
(oter) <strong>og</strong> Otreberget. Alf <strong>Tviberg</strong> kan fortelje at det var mykje oter<br />
lutra lutra <strong>på</strong> øya tidlegare. Eit vanleg "otretrekk" gjekk frå Kvernhusvågenvia<br />
Kvernhuselva til Storevatnet <strong>og</strong> utatt i sjøen over Otreberget. I dei seinare år<br />
er det observert streifdyr både av rev Vulpes vulpes, hare Lepus timidus <strong>og</strong><br />
hjort Cervus elaphus.<br />
27
DEL B - HISTORIE<br />
eit livleg kystsamfunn<br />
der karane fiska <strong>og</strong> kvinnfolka dreiv jorda<br />
28
4. DET KOM TIDLEG FOLK TIL TVIBERG<br />
4.1 Dei fyrste spora<br />
På <strong>Tviberg</strong> er det gjort tre forhistoriske funn; ein knusestein, ein flintodd <strong>og</strong> eit<br />
kleberbrot (sjå fig. 2, side 13). Knusesteinen er danna av ein flattrykt rullestein<br />
av grå kvartsitt, funne like nord for bruk nr. 2. Ein kort <strong>og</strong> ttukk spydspiss av<br />
klar mørkegrå fhnt er funne i utmarka vest <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> (Fett 1956). Kleberbrotet<br />
i hellaren under Trevollhamrnaren har hakk <strong>og</strong> "skålgroper" <strong>og</strong> merke etter<br />
gryteuttak (Fett 1957, Historisk Museum 1983). Truleg er her berre gjort prøve,<br />
<strong>og</strong> steinen har vist seg å vere for laus. Ingen fast bustad frå førhistorisk tid er<br />
registrert <strong>på</strong> øya.<br />
I høgmellomalderen har det eksistert 63 namnegardar i Askvoll (Knutsen<br />
1981). I løpet av seinmellomalderen vart 33 av desse lagde øyde. Berre 30 av<br />
høgmellomaldergardane var i hevd omkring 1520, dvs. at Askvoll hadde ein<br />
øydegardsprosent <strong>på</strong> 52,4 %. Blant desse øydegardane finn vi <strong>Tviberg</strong>.<br />
Loftheim (1972) refererer til kjelder frå 1563, då er ein "Ernanch i Thueberrig<br />
<strong>og</strong> M<strong>og</strong>ens, løskar" nemnd. Ein stor del av gardane i Askvoll har like sidan<br />
1300-talet vore kongegods innan "Del Sunnfjordske len". Frå dansketida vart<br />
det Sunnttordske len kalla Bru krongods (Landøy 1984).<br />
4.2 Leiglendingsbruk under Syane Sirk<br />
Garden <strong>og</strong> øya Bru (Svanøy) med alt krongods vart i 1662 selt av kong<br />
Fredrik III til biskop Svane i København (Schou 1912). Etter skøyta av 9. mars<br />
1662 høyrer 339 gardar med om lag 759 leiglendingar til biskop Svane sitt<br />
gods i Sunnfjord. Av desse gardane er <strong>Tviberg</strong> oppført med eitt bruk (Matrikkelen<br />
frå 1667). Litt seinare fekk Svane <strong>og</strong>så skøyte <strong>på</strong> kongen sin part av all<br />
tiende Over Sunnfjord, korn, fisk, sild, ost osv. for 330 riksdaler årleg. "Selvejergods<br />
er Askevolds Skibrede al alle mindst rigt paa, da det ganske Skibrede bestaaer næsten al<br />
blot Bygselgods; <strong>og</strong> Svanegodset er overalt befiggende indstrøet enellem Lehnets ,,,, Bulandet,<br />
med de indenfor beliggende Havøer udenfor den store AtIøe, er alt tesammen Svanegods, den<br />
sydlig i Fjorden beliggende Øe Aralden alene undtagerr (Arentz 1785).<br />
På byrjinga av 1700-talet vart Svanøgodset sine gardar selde ved offentleg<br />
auksjon; "En Mengde al Svanøbirkets Bønder fik ved Auctionen seet Leilighed til at tilkiøbe sig<br />
selv deres Jorder tor en meget taalelig Pris, <strong>og</strong> saaledes kunde, i de gode Tider, lægges en god<br />
Grundvold til Familiernes Velstand" (Arentz 1785), 11727 føreligg den fyrste sjølvstendige<br />
skøyte for garden <strong>Tviberg</strong> med Hindøen (<strong>Tviberg</strong> 1961). I fylgje matrikkelen<br />
ttå 1723 er "Tveberg med Hindøen lettvunden <strong>og</strong> temmelig vist til korrr, <strong>og</strong> vidare; Vriver paa<br />
intet andet brug end gaardens avl <strong>og</strong> n<strong>og</strong>en Næring ved Fiskeri at Søen hvorved deres Rettigheder<br />
fortiener, figger elles 9 mil fraa byen <strong>og</strong> har sa ingen videre leilighed til n<strong>og</strong>en innkomme".<br />
Garden vart igjen kjøpt som jordgods til Svanø, <strong>og</strong> i 1789 vart den seld til den<br />
fyrste sjølveigande bonden <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>.Då var Hindøen fråskilt.<br />
29
4.3 Eitt fellestun fram til 1860-åra<br />
Fram til omkring 1860 var det eitt tun <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> (<strong>Tviberg</strong> 1961). Men her har<br />
vore to brukarar alt sidan 1567. I ei jordebok frå denne tida er Lauritzbrukar<br />
med 8 kyr <strong>og</strong> 9 smaler <strong>og</strong> Lars; brukar med 6 kyr <strong>og</strong> 4 smaler nemnde. Restar<br />
etter ein gamal bøgard tyder <strong>på</strong> at garden <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> tidleg var avgrensa.<br />
Theodor <strong>Tviberg</strong> skriv den tid gjerdesystemet var anlagt, dannet <strong>Tviberg</strong> kun et<br />
gjrdsbruk, kanskje med bruk av säkalt "teigblanding".:. I det gamle fellestunet var det<br />
samla mange små hus (fig. 19). 11860 åra vart "Wellumstua" med tilbygt<br />
eldhus <strong>og</strong> stabburet "Nyebua" flytta ut av fellestunet til staden der bruk 2 ligg<br />
(fig. 20). Utmarka var felles inntil 1949. "Herredsbeskrivelsen av 1863" gjev eit<br />
godt bilete av ressursane dei to bruka <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> hadde til rådvelde (fig. 21).<br />
Her var m.a. "bekvem adgang til fiskeri, kreaturhold med hest, kjør, ungfe <strong>og</strong><br />
faar <strong>og</strong> her vart dyrka havre <strong>og</strong> potet.<br />
TVIBERG<br />
Jens Jensen. Matrikkelnr. 58. Lebenr. 145. Mathlas Jensen. Matrikkelnr. 58. Lebenr. 146.<br />
Gammel Skyld; 1 Daler 3 Ott 23 ShillIng. Gammel Skyld; 1 Daler 4 Ort 18 ShIllIng.<br />
Agerlantl: 3.5 Maal.<br />
England: 32,5 Maal.<br />
Utlsæd: 3 Tdr. klavre, 1 Tdr. Polet.<br />
Avling: Havre 12 Tdr., Poleter 6 Tdr.<br />
Heaviing: 204 V<strong>og</strong>er.<br />
Kreaturhold: / Hest, 8 Kjør, 6 Ungle, 20 Utlegang&aar.<br />
Havnegangen: Lige ved Gaartlen, er god <strong>og</strong> tilstrzekkelig.<br />
Tørv til Brændsel: 3 Sptl.<br />
Fodersurr<strong>og</strong>ater: Tarre 2 Spd.<br />
Befiggenhetl: Lige ved søen.<br />
For bekvem atlgang til Fiskeri: 2 Spd.<br />
Forslag til Skyldiægning: 1 Daler 2 Ort 20 Shill.<br />
Anmærkning: Altrukket for Havtaage <strong>og</strong> Tungbnikthetl.<br />
Forsvarlig fecles: 2 Kier, 1 Unglas <strong>og</strong> 4 Faar.<br />
Kjelde: Herretlsbeskrivelser elter lov av 6/6-1863.<br />
3,5 Maal.<br />
30,5 Maal.<br />
3 Ttlr. Havre <strong>og</strong> 1 Tdr. Poteter.<br />
Havre 12 Tdr., Poteter 8 Ttlr.<br />
249 V<strong>og</strong>er.<br />
1 Hest, 8 Kjør, 6 Ungfe, 20 Utlegangertaar.<br />
Lige ved Gaarden. er gotl <strong>og</strong> tilstrækkefig.<br />
3 Spd.<br />
Tarre 2 Spd.<br />
Lige ved søen.<br />
2 Spd.<br />
1 Daler 3 01 21<br />
Aftrukket tor Havtaage <strong>og</strong> lor Tungbrugthed.<br />
2 Kjør, 1 Unglas <strong>og</strong> 7 Faar.<br />
Fig. 21: Dei to gardane er nokså like både når det gjeld storleik, avling <strong>og</strong> kreaturhald. "Herredsbeskrivelsen"<br />
syner <strong>og</strong>så at svellefdring av dyr <strong>og</strong>så var praktisert her, då berre eit fåtal av<br />
kreatura kan "forsvarlig fødes1.<br />
I fylgje folketeljingar (1801, 1965, 1875 <strong>og</strong> 1900) har dei to bruka hatt mellom<br />
8-11 husstandmedlemar kvar. I tillegg til "husfader, gårdbruker <strong>og</strong> selveier,<br />
kone <strong>og</strong> barn har husstandane jamnt over hatt 2 tenestefolk kvar, føderådsfolk<br />
(kårfolk) <strong>og</strong> fattiglern. Kvinnene er sysselsett med husgjerningsarbeide <strong>og</strong><br />
kreaturstell, medan mennene steller med fiske <strong>og</strong> noko gardsdrift.<br />
Når yngre generasjonar tok over garden vart det gjerne skrive kårbrev som<br />
sikra alderdomen til kårfolka. På <strong>Tviberg</strong> hadde kårfolket (<strong>på</strong> 1850-talet) rett til;<br />
-6-10 v<strong>og</strong>er havrernjøl, 1-2 tønner poteter, 1/2 tønne spekesild samt fôr til 2 kyr <strong>og</strong> 4-6 sau. I<br />
tillegg korn fritt hus, lys <strong>og</strong> brensel, <strong>og</strong> kjærleg tilsyn <strong>og</strong> pleie alderdommen". Kårbrev frå<br />
1887 <strong>og</strong> 1920 har mykje av det same innhaldet, men spesifikasjonen av<br />
rnengd matvarer, brensel <strong>og</strong> omsorg varierer noko.<br />
30
"MaERCI<br />
11+.3. n 14<br />
taana.<br />
pe. 115*<br />
-<br />
Fig. 19: Det gamle tunet <strong>på</strong> Tvberg låg om lag der hovudbruket ligg i dag. Då tunet vart<br />
delt kring 1860 vart fleire av bygningane flytta. Tunet er måla av Erik Hole etter oppteikning<br />
av Theodor <strong>Tviberg</strong>.<br />
Fig. 20: 'Wellumstua" <strong>og</strong> *Nlyebua" vart flytta ut frå hovudtunet til bruk 2. Etter denne<br />
skissa å dømehar det alt <strong>på</strong> 1860-talet vore storvaksen sk<strong>og</strong> <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>.<br />
31
4,4 Fleire husmannsplassar<br />
I matriklar <strong>og</strong> folketeljingar går det fram at det har budd både husrnenn med<br />
<strong>og</strong> utan jord (strandsittarar) <strong>og</strong> inderstar <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>. Dei fyrste husmennene<br />
som er nemnde i gamle kjelder er Truls (husmann med 1 kyr) <strong>og</strong> Endre<br />
(husmann med 1 kyr) (Loftheim 1972). Trulshaugen, Trulsstøa <strong>og</strong> Trulstaren<br />
er truleg namn som sit at etter husmannen Truls. Trulshaugen ligg mellom<br />
bruk 2 <strong>og</strong> Vågen, <strong>og</strong> merkjer etter grunnmur kan tyde <strong>på</strong> at det er her han har<br />
budd (Alf <strong>Tviberg</strong>, pers. med.). l-lusmann utan jord eller strandsittar var her <strong>og</strong>.<br />
Desse fekk seg eit hus <strong>på</strong> bygsla grunn <strong>og</strong> livnærte seg av fiske. Ein familie<br />
budde i 1830-40 åra i ei lita stove i det gamle <strong>Tviberg</strong>tunet (<strong>Tviberg</strong> 1961). Då<br />
folka flytta vart stova nytta som sauefjøs. Likeeins budde ein Jens i Bakkane i<br />
ei stove mi bakkane" <strong>på</strong> vestsida av Staurvatnet. Han flytta kring 1870. I<br />
folketeljingane frå 1800-talet er det <strong>og</strong>så oppført inderstar <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>. Inderstane<br />
hadde eige hushald, men budde hos andre folk utan eige yrke.<br />
Husmennene langs kysten var <strong>på</strong> ulikt vis avhengige av fisket <strong>og</strong> hadde jamnt<br />
over relativt gode levekår, særleg husmenn med jord. "Husmannen uten jord var en<br />
mer vanskelig posisjon. Mye av jordvidda ble unyttet når fisket var godt. Jorda var derfor en<br />
reserve som fil en viss grad kunne erstatte fisket når det slo feil...De gode <strong>og</strong> sikre sildeårene <strong>på</strong><br />
1800-tallet førte til økning I husmannsstanden...Var fisket godt, kunne en husstand greie seg med<br />
rett til å sette opp hus i strandkanten <strong>og</strong> drive sitt/sine yrker derfra. De store fiskeriene ga nok til å<br />
kjøpe seg poteter, mel osv., heimelisket ga det dag/ige bred <strong>og</strong> daglønnet arbeid <strong>på</strong> jorda<br />
nabolaget, <strong>på</strong> sa/tebuer, føringsbåter, i tønneproduksjon osv, ga muligheter til å livnære seg året<br />
gjennom. Selv husmenn uten jord kunne ha et-to husdyr <strong>og</strong> fikk lov til å sanke f6r i utrnark eller <strong>på</strong><br />
en eller annen fiten holme som ingen annen brukte' (Jansen 1981). Den sosiale skilnaden<br />
mellom fastbuande var <strong>og</strong>så liten. "1-lusmenn med <strong>og</strong> utan jord kom frå alle lag 1<br />
samfunnet. Det var i det hele ganske karakteristisk for husmannsvesenet i ytre strok at<br />
strandsittarplassane var staristad for unge ektepar, <strong>og</strong> desse var søner <strong>og</strong> detrer av alt frå<br />
sjølveigande bønder tiJ strandsittarar.<br />
I dei gode fiskeåra frå 1800-1870 valde fleire å livnære seg av fiske. I denne<br />
tida slo folk frå Indre S<strong>og</strong>n seg ned <strong>på</strong> øyane (Jansen 1981). På <strong>Tviberg</strong> har<br />
fleire av husmannfamiliane røter frå Lærdal <strong>og</strong> Solvorn (Folketelfingane frå<br />
1865 <strong>og</strong> 1875).<br />
4.4.1 Gjerde eller Kalvegjerde<br />
Gjerde er det eldste bygselplassen <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>, <strong>og</strong> under bergskårane mot<br />
Tree syner spor etter stove, Iøe <strong>og</strong> eit naust i vikja (fig. 22 <strong>og</strong> 23). Den fyrste<br />
festesetlen er skriven i 1859. I folketeljinga 1865 er det oppført to husmenn<br />
mfjord <strong>på</strong> plassen Gjerde. Dei hadde til saman 3 storfe Og 14 sauer, <strong>og</strong> eine<br />
plassmannen hadde til <strong>og</strong> med hest. I folketeljinga 1875 er det komen ein ny<br />
husmann som "nærer sig ved fiskeri",<strong>og</strong> den eine husmannen frå folketeljinga<br />
1865 er no oppført som inderst <strong>og</strong> driver fiskeri.<br />
Tre festesetlar for Gjerde er tinglesne; 1859, 1873 <strong>og</strong> 1920. Alle desse<br />
festesetlane har omlag same innhald, men den siste festesetlen frå 18.juni<br />
1900 er meir utfyllande. Denne gjev husmannen fylgjande rettar; m...overneevnte<br />
32
Plads bruge <strong>og</strong> bebo <strong>og</strong> skal de i vor fælles udmark have fri Havnegang for det storkvæg<br />
Vinterfødes al Pladsen, samt for 20-1yve Faar ligesom de <strong>og</strong> så i samme udmark skal have<br />
adgang at tage Eine <strong>og</strong> Lyng til brendsel indtil 20 tyve Bører pr. år Tory til Brændsel skal de<br />
derimod kun have trihed til at tage <strong>på</strong> det stykke som kaldes Træet, skulde der ikke <strong>på</strong> Træet<br />
blive tilstrækketig Tory at finde, skal de have frined tit at tage Torv oen nordrige ende i den<br />
saakaldte Svemyren, <strong>og</strong> det skal paalegge dem, at ordne Groften saaledes at den er uskadelig for<br />
Kreaturene. For den omforenede Bygslesum som efter gjensidig overenskomst er fastsat til Kr.<br />
300-trehundrede Kroner, skal de have filladelse til af udmarken at lægge æd til Pladsen det stykke<br />
til Treahaugen, d<strong>og</strong> toffieholder vi os fn Kreaturvei over Pladsen, Kjør <strong>og</strong> Faar må i den tid de<br />
ansees at gjøre skade <strong>på</strong> Ager <strong>og</strong> Eng, kun tedes efter veien. Tare skal de have frihed til at tage<br />
tiffealdes med os kun <strong>på</strong> den strækningen fra Gjerde nordover <strong>og</strong> med indste Fugleneset, samt<br />
med Skjærene. For de desse her filstaaende relligheder har de at udrede til os en årlig algift af<br />
Kr. 10-ti Kroner eller om n<strong>og</strong>en af os forlanger det, 10-ti arbeidsdage, <strong>og</strong> tøvrigt at forholde sig<br />
saaledes som Loven for Husmænd bestemmer...".<br />
1 denne festesetlen er det gjeve klare rammer for dei ressursane husmannen<br />
hartil rådvelde, <strong>og</strong> kva plikter dette medfører overfor grunneigaren.<br />
Fig. 22: Jordskiftekart frå 1931 over p/assen Gjerde. Tre . -<br />
bygningar har stAtt her; stove, fjesiloe <strong>og</strong> naust.<br />
J, 1<br />
‘7<br />
4I<br />
Ctit9 Zflatt7<br />
33
Fig. 23: Pa husmannspiasser Gjerde (. oakgrunnen) syner ingen av bygningare lengre. I<br />
framgrJnner igg piassen Staurvka. Berre bet vesle gnsenuset Står i dag. Grunnmuren etter<br />
stova igg inn pergvegger<br />
Fig. 24: Husrnannst>assen <strong>på</strong> Tobbenese: lengst vest <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> lag verhardt tpl <strong>og</strong> var berre<br />
busett generasion Farniien tok mea Seg husa då oei f'ytta <strong>og</strong> i dag er clet berre grunnrnurane.<br />
nokre minore parti av steingatr <strong>og</strong> ein oppmurt gangst, som syner etter busetnaden<br />
her. Alben i bakgrunnen<br />
34
4.4.2 Tobbeneset<br />
Berre ein generasjon har vore busett <strong>på</strong> det verharde neset lengst vest <strong>på</strong><br />
<strong>Tviberg</strong> (fig. 24). Kona <strong>på</strong> plassen var syster av brukarane <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>. Her<br />
stod 5 "plasshus". stove, Iøe, fiøs, sjøbu <strong>og</strong> naust/båtbyggarverkstad (fig. 25).<br />
Etter at folket flytta slo bruk 2 innmarka ei tid <strong>og</strong> førte graset i båt heim til<br />
<strong>Tviberg</strong>.<br />
7- osaE E<br />
a<br />
Fig. 25: Jordskftekart over Tobbeneset frå 1931. Bygningane er <strong>på</strong>tørte kartet etter opplysingar<br />
frå Alf <strong>Tviberg</strong>.<br />
fl<br />
Festesetelen for Tobbeneset er datert 21. september 1880 <strong>og</strong> gjev husrnannen<br />
rett til .. i vor fælles Udmark have tri Havnegang for det Storfas, han kan vinterfodre af<br />
Pladsen, <strong>og</strong> af Faar ikke mere end 20-iyve Stkr. I Udmarken tillades det kun at tage Lyng <strong>og</strong> Eine,<br />
saarneget som han behøver til Brændved, kun at han ikke overgaar de fastsatte Grændser<br />
næmlig fra Kalvaagen <strong>og</strong> yste Fuglenæsset. Af Braandtory tager han franasmnte Strækning d<strong>og</strong><br />
ikke mere aarlig end I-en mand formaar at spacie i 2-to Dage. Om der skulde blive stængt Sild<br />
Kalvaagen, saa tilhører Halvdelen af Landslodden S.K.(husmannen) <strong>og</strong> den anden Halvdel øens<br />
Grundeiere. For Brugeren af disse Rettigheder faar han at svare en aarlig Aigift af 8-Me Kroner til<br />
hver al os regnet fra 3-tre Aar efterat Stykket er tagitt i Brug. Foruden dette har han at svare ra<br />
hver af os aarlig 2-to Arbeidsdage. Samtlige Udgifter skal aarlig være indbetalt inden<br />
November. løvrigt har han at forholde sig som han imod Lonn faar.<br />
35
Denne festekontrakta skil seg frå dei andre ved at den seier noko om retten til<br />
evt. sildefangst i Kalvågen like innafor Tobbeneset. Kalvågen var truleg rekna<br />
som ein bra kastevåg for sild (kastenot vart nytta), <strong>og</strong> ein slik landslott gav<br />
gode ekstrainnkome.<br />
4.4.3 Staurvika<br />
I Staurvika budde folk fram til 1930-åra. Stovehuset stod inn til fjellet <strong>og</strong> hadde<br />
fjøs <strong>og</strong> eldhus i kjellaren (fig. 26 <strong>og</strong> 23 side 34). Her stod to kyr <strong>og</strong> ei kvige<br />
eller ein okse. I eldhuset vart ved <strong>og</strong> torv lagra. FOret vart lagra i <strong>på</strong>bygg til<br />
stovehuset. I tillegg hadde dei eit lite grisehus (står enno) <strong>og</strong> eit naust. Den<br />
siste tida vart stovehuset <strong>på</strong> Gjerde nytta som fjøs. Dei hadde gardfitas <strong>på</strong><br />
Tree <strong>og</strong> torvhus <strong>på</strong> Svernyra, <strong>og</strong> slo opp under fjellet <strong>på</strong> ei slette kalla Sviinga.<br />
TREE ;<br />
I<br />
l<br />
EjER.SE<br />
STAUR.-<br />
VIKA<br />
ti(:)<br />
VV N<br />
ISt11/ 1 k<br />
qk<br />
ViL<br />
l [14 I<br />
Fig. 26: Kart over husmannsplassen i Staurvika, der det stod tre bygningar; stovenae, grisehus<br />
<strong>og</strong> naust. I tillegg hadde plassen gardfiøs <strong>på</strong> Tree, Stovehuset er teikna <strong>på</strong> grunnlag av opplysingar<br />
trå At <strong>Tviberg</strong>.<br />
36
Berre ein bygselsetel, cfatert 19. mai 1902, er tinglesen <strong>på</strong> Staurvika Plassen<br />
vart fråskilt innmarka til bruk 1; '...Merket mellom Pladsen <strong>og</strong> min øvrige eiendom skal<br />
løpe fra den sydligste kant i det hvide gjerde i Beggaren oppe paa Lien <strong>og</strong> omtrent Liniert<br />
Strende(?)dalen efter den paapegede ævne i berget, eller fre den paapegede revne i berget <strong>og</strong> til<br />
et fastsat Pungt under Lien <strong>og</strong> skal de i gaardens udmark have fri Havnegang tor de Kjør eller<br />
Faar som kan vintedødes af Pladsen. Likeledes skal E.J.T. (husmann) <strong>og</strong> Hustru for mit vedkommende<br />
tage frit BrEendtont <strong>og</strong> 5-fem byrder Lyng. D<strong>og</strong> ikke uden min Naboes Tilladelse, <strong>og</strong> paa<br />
det af os paapegede sted <strong>og</strong> til eget brug. Gjødselen skal han faa udkjøre med Gaardens Heste<br />
<strong>og</strong> fillige benytte fri adgang til vei paa Lien. Jeg, J.J.T forbeholder mig fremdeles ret fil Kjørevei<br />
over Pladsen, <strong>og</strong> i Tillsolde Schus <strong>og</strong> Nesttomt i Staurviken, <strong>og</strong> paa Næset samt at tørre nøter <strong>og</strong><br />
garn dek Tare kan han tage paa Grundevaagskjærene, d<strong>og</strong> ikke uden min Naboes Tilladelse.<br />
Bygslesummen er effer gjensdig overenskomst fastsat til Kr. 300-trehundrede kroner <strong>og</strong> den<br />
aarlige Landskyld Kr. 10-ti kroner <strong>og</strong> skal betales aarlig til 14. April. Gjerdet mellom denne Plads<br />
<strong>og</strong> den øvrige Gaard skal bekostes af <strong>og</strong> gaardens eier. Vil E.J,T. drive Hønsehald eller<br />
Kaninavl da skal han strax være forpligtet at sætte op Hønsefrit Gjaarde hele merketimellom<br />
Gaarden <strong>og</strong> Pladset for egen Regning <strong>og</strong> forøvrigt at holde sig saaledes som loven lor flusmeend<br />
bestemmer...1.<br />
Særeigent for denne festekontrakta er kommentarane om hønsehald <strong>og</strong><br />
kaninavl. Truleg har hønsehald <strong>og</strong> kaninavl vore vanleg i distriktet <strong>på</strong> den tid<br />
<strong>og</strong> kanskje <strong>og</strong>så valda visse problem..<br />
37
5. DEI VAR "FISKARBØNDER"<br />
5.1 Året <strong>på</strong> ein kystgard kring 1900<br />
For kystfolket var livnæringa fyrst <strong>og</strong> fremst eit vellukka samspel mellom<br />
jordbruk <strong>og</strong> fiske (Johansen1982, Førsund 1986). På mange kombinasjonsbruk<br />
var det kvinnene som hadde hovudansvaret for gardsdritta. Det var<br />
sjølvsagt at kvinnene dreiv jorda medan mennene dreiv fiske. Arbeidet med<br />
jorda fylgde årsrytmen<strong>og</strong> starta om våren(fig. 27).<br />
DÉSLMSER<br />
Juu<br />
AR<br />
FQ. 27: Arsrytmen til ein fiskarbonde<br />
i S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Ftordene 1850-<br />
1900 (frå Johansen 1982)<br />
Sjøen var ferdselsare, spiskammers <strong>og</strong> inntektskjelde<br />
For folket langs kysten var ro- <strong>og</strong> seglbåten det viktigaste framkomst- <strong>og</strong><br />
arbeidsreiskapen. På <strong>Tviberg</strong> hadde dei fleire båtar; både nordfjordfæring,<br />
seksæring <strong>og</strong> ei tid ein åttring (fig. 28). Nordfjordbåtane var kjende for å vere<br />
lettrodde <strong>og</strong> snøggseglde <strong>og</strong> vart ofte nytta til havfiske (Færøyvik 1987).<br />
Seksæringen var ein frarnifrå fiskebåt <strong>på</strong> havet, høveleg stor for 3 vaksne<br />
karar. Dei kunne søkje langt ut, i det minste så langt fiskegrunnane rakk. I bra<br />
ve'r kunne dei føre heim 2-2,5 tønne fisk. I eldre tid hadde <strong>Tviberg</strong>folka felles<br />
storbåt, ein åttring, som del nytta <strong>på</strong> storfiske. I fylgje Færøyvik (1987) var<br />
åttringen heilårsbåt ior havtiske <strong>og</strong> vart elles mykje nytta til frakt, t.d. av<br />
fiskevarer tiI Bergen. Det var <strong>og</strong>så vanleg å nytte åtthngen som kyrkjebåt. Den<br />
fyrste motorbåten kom til <strong>Tviberg</strong> kring 1925.<br />
38
.I.fut<br />
Beeee. eee<br />
2 Hmbore ehennbere.<br />
3 1huretoes len)<br />
4 Int rni<br />
5. Seag (n)<br />
Sid(181<br />
7 116<br />
8 Rånekke<br />
9 Dreg<br />
10 RoAke ren<br />
I I liSoand (8(<br />
12 Se_3(e1and (r)<br />
13 haReek Ine<br />
11 Seveyra (bal) (1)<br />
35 Skaw (n)<br />
NedreleR (n)<br />
,<br />
U '<br />
Fåring frå Norlfjord<br />
5.71d i GSPen med Uji fr6 Solund ea, 1900<br />
Fig. 28: Nordf(ordfærng (frå Færøyvik 1987).<br />
5.2.1 Storfiske om vinteren<br />
2.<br />
\\.<br />
Sq,lkne<br />
1 WISeenueond<br />
Baknoseren8<br />
49 Prameomeedee W<br />
50 Mulremeedde0)<br />
5)..136116(nuebe 1,0<br />
52. Baknauennerlidde 60<br />
53. flekplen r pn,<br />
54. ISnp (rni<br />
55 Sene (i<br />
56 S(evesep (reresp) (m)<br />
17. tabbe (m) 33. Bakeemern (m) 57. Ronfrffeve<br />
18 .Sqlepuir 60 34 Framhal, len) 58. Stwe(eam (3) med esved8,<br />
19. Seveesa cleemene) GO 33 Sernetwe (0 59, Seserelaue (1)<br />
X. Frandet re) 96. BakhoLs (n) 60..Stereem (m)<br />
21. Ledly. GO 37. Fremewtdresiss Ine 61.3enesen (I) med band<br />
22. Bw leee 38. Bakaderdal (8,1 62. Seyertunge07<br />
23. ØreelFk (n) 39. f rameenslag (n) 63. Syrreal (m)<br />
24. FreenherG (m) 40 Bakerml<strong>og</strong> (n I 64. Dragnagle On)<br />
28 Bevelesie Ime 41 Ft4M- tairee (g) g<br />
26 Leredd I ) 47 Frameefic 071 66 Framnsetorond (f)<br />
27. Soorklarnpuserfr, maelaft en)13 Sepeope;n 67. Framew (n)<br />
28 .14eandere 81. 4p64!6s imetinsseesesta .60 68, Wesekee (n,<br />
29 K Nel I enJ 45 Bakisfee W 69, 8. fulremeeand<br />
30 framded (n) 16. fring 07 70.BeCtIll<br />
31. BeeSs Ine 47 8. rampfin (m) 71. Beinaw8reng<br />
32. franuesens (m) 48. FesemeenmengsnOe<br />
(..0 72 Bat,"<br />
Midt <strong>på</strong> 1800-talet var det gode vinter- <strong>og</strong> vårsildefiske (fig. 29) (Færeyvik<br />
1939, Johansen 1982, Førsund 1986). Dei viktigaste fangstområda i S<strong>og</strong>n <strong>og</strong><br />
Fjordane var frå Bulandet <strong>og</strong> nord til Batalden <strong>og</strong> frå Frøya nordover til<br />
Vågsøy <strong>og</strong> Selje. I dei fleste sesongane var Kinn hovudsenteret. Vintersildfisket<br />
føregjekk i januar-februar - stundom ut i mars, ei til to veker. I denne tida<br />
strøymde fiskarar frå fjordane ut til øyane; til fiskeværa i Vågsøy, Kinn <strong>og</strong><br />
Bulandet. Det var hovudsaklegfolk frå Dalsfjorden som deltok i fiskena i<br />
(.)<br />
39
Bulandet. Fiskereiskapen var garn (vedlegg 5).<br />
Utetter i 1850-åra vart det bygd mange salteri<br />
<strong>på</strong> øyane. Det var kjøpmenn frå Bergen<br />
<strong>og</strong> Stavanger som hadde dei største salteria,<br />
men <strong>og</strong>så bønder <strong>og</strong> husmenn gjekk saman<br />
om å setje opp saltebuer. I tylgje Landøy<br />
(1990) har Moldvær tidlegare høyrt til Tvi-<br />
Sild berg <strong>og</strong> Hindøy. Fleire saltebuer har stått<br />
her, men ingen av desse har tilhøyrt <strong>Tviberg</strong>.<br />
Flg. 29: Kjønnsmoden sild Clupea<br />
harenous kallast storsild, etter at den<br />
har gytt, kallast den yårsild (Christian- <strong>og</strong>så gjort landsteng, <strong>og</strong> landeigarane fekk landslut.<br />
sen 1976).<br />
Silda trekte enkelte vin.t.rar like Inn til Herlandslandet, <strong>og</strong><br />
det var eit yrande liv rundt øya av folk <strong>og</strong> båtar.<br />
Spaninga var stor om det kunne gjerast eit godt varp, for det var ikkje allfor mykje kontantar hos<br />
nokon. Alle karane <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> var <strong>på</strong> fiske, <strong>og</strong> detvar overlate, til kvinnfolk, ungar <strong>og</strong> gamle kallar<br />
å slyre Med det som heime var. Vi hadde den gong berre srnåbåtar som kunne dragast <strong>på</strong> land<br />
når det var uver, <strong>og</strong> vi reiste fil handelsmannen berre når veret var godt. I Storsildefisket var<br />
kvinnfolk <strong>og</strong> ungar oppe <strong>på</strong> haugar <strong>og</strong> utsiktsplassar så otte ein kunne, for å fylgie med i det som<br />
gjekk for seg. Om kveldane var det eit lyshav ute i Aldefjorden av lysa frå alle båtane. Vi såg fram<br />
til storsildfida med sitt liv <strong>og</strong> røre <strong>på</strong> alle kantar. Det var to sortar turka kubbesild: fiekt etter<br />
ryggbeinet, eller hengd opp rund. Ein hengde opp to <strong>og</strong> to silder, med eit hovud trekt gjennom den<br />
andre sitt hovud <strong>og</strong> så turka under eit uthustak. Den andre sorten var flekt etter ryggbeinet, låg ein<br />
dag i lettsatta vatn effer sjø, vart så hengt opp fl staur <strong>og</strong> turka under Iøetakett<br />
5.2.2 Sma- <strong>og</strong> heimefiske om sommaren<br />
Om storsildfisket skriv Alf <strong>Tviberg</strong>; "Det vart<br />
Sommarfisket for tolket <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> føregjekk ved Ryggsteinen nordvest for<br />
<strong>Tviberg</strong>. Grunna såpass lang utror måtte fiskarane overnatte i rorbuer <strong>på</strong><br />
Ryggsteinen. Her stod i gamal tid to rorbuer; <strong>Tviberg</strong>stua <strong>og</strong> Høyvikstua.<br />
Desse fisketurane varte vanlegvis 6 dagar. Ven ettenraktede fisk var Brosme, Lange,<br />
Hyse, Torsk <strong>og</strong> Redfisk (fig. 30), som ble saltet i tønner, <strong>og</strong> som i eldste tid far 1900 ble omsatt i<br />
byttehandel med jordbruksvarer. Fiskerne hadde da en fellestur, med en større båt til høstmarknaden<br />
i Laardal <strong>og</strong> Vik i S<strong>og</strong>n... I mellom de forskjellige ukelange fisketurer tif Ryggsteinen,<br />
drev fiskerne rittsåkalla hjemmefiske, det var flyndrefiske (fig. 31), hvor det ble fisket med<br />
avvekslende flyndregarn <strong>og</strong> flyndrelodd. Flyndrelodd var<br />
et blylodd torsynt med to kraftige utrettet fiskeangler,<br />
som ble en siags harpun, <strong>og</strong> torsynt med en snor, slik<br />
at fiskeren ved hjelp av vannkikked oppdaget flyndre <strong>på</strong><br />
sandbunnen, så ble den harpunet ved hjelp av fiyndreloddet..<br />
I de eldre tider var det forsøkt å drive fiske etter<br />
Hummer med Hummerteine, men resultatet var heller<br />
magert , da det var lite hummer i sjøen... Palefiske om<br />
sommeren med stang <strong>og</strong> dorg har i alle fider vaart (off<br />
kets fiske til husbruk, kun fite til salg... (Tvlberg 1981).<br />
Fig. 31: Det finst mange artar Ifynarefisk,<br />
her rødspette Pleuronectes<br />
platessa (Chrisfiansen 1976).<br />
40
Brosme<br />
Hyse<br />
Fig. 30: Brosme Brosme brosme, lange Molva molva, hyse Metano rammus a lefinus <strong>og</strong> torsk<br />
Gadus morhua er torskefiskar, medan uer (rødfisk) Sebastes marinus er ulkefisk (Chrisfiansen<br />
1976).<br />
5.2.3 Lakseverpe gav ekstra inntekt<br />
Lange<br />
Fisket etter laks var kun "forbeholdt landeiere". nå <strong>Tviberg</strong> finnes et lite ness, som<br />
kalles Laxegamsnesset, så det må være en gammel plass for laxeliske med garn (sittenot). Men i<br />
årene 1870 var noen stenarbeidere fra Nord Hordaland i arbeide <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>, <strong>og</strong> disse lærte<br />
<strong>Tviberg</strong>tolket bruken av Kilenot, <strong>og</strong> da dette redskao for fiske etter Lax ble alment kjent i distriktet,<br />
forsvant sittenot <strong>og</strong> laxegarrr (<strong>Tviberg</strong> 1981).<br />
Fig. 32: Laks Salmo salar er naturleg uttoreidd i<br />
nordleg del av Atlanterhavet, <strong>og</strong> vender kvart år<br />
attende fil vassdraget den vandra ut i havet frå<br />
(Borgstrøm & Hansen 1987).<br />
Ber<br />
Den siste generasjonen som budde<br />
<strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> hadde om lag halve<br />
inntekta frå laksefisket. Sør- <strong>og</strong><br />
nord for <strong>Tviberg</strong> vart det fiska laks<br />
(laksenot), <strong>og</strong> desse gjekk <strong>på</strong><br />
omkast mellom del to bruka (sjå<br />
framside <strong>og</strong> fig. 32). Alf <strong>Tviberg</strong><br />
skildrar dette laksefisket; "Det var<br />
Lambeneset som var best <strong>på</strong> sørsida, men<br />
det året ein fiska <strong>på</strong> sørsida, kom ikkje<br />
utbyttet opp mot det <strong>på</strong> nordsida... Når<br />
veret betra seg om våren, gjekk ein i gang<br />
med å "fatle" ilar. Steinar i aara vart fatM<br />
<strong>og</strong> gjorde klar til fortøyninger for laksenøtene; laksenotilar. Dei vart tekne ombord i ein steinbåt<br />
som var mest berre til cet bruk. Strengen vart rodd ut. Det var ert strevsarnt afbeid å sette ut<br />
laksenotråmer. Ein skulle helst ha desse ut i slutten av april eller førstninga av mai. Prisen var<br />
god <strong>på</strong> den første laksen. På nordsida skulle ein helst ha fiska 800 kg i mai <strong>og</strong> 2000 kg seinare.<br />
Laksefisket auka utover i mai <strong>og</strong> nådde toppen vedfonsok Utover 1juli dabba tisket av.<br />
Knivsvikja hadde vi blåsteinkar(tønner) til å blåsteine (stoff tifå impregnere hamp) hampenøtene<br />
i. Nøtene vart turka fyrst, <strong>og</strong> impregnerte like før dei vart sette i sjøen. Nøtene vart <strong>og</strong>så reparerte<br />
<strong>og</strong> omseddeher i sesongen. Båten vart <strong>og</strong>så gjerne fortøygd der, Så ein slapp ro heim I slyggever.<br />
Då drivgarnsfiske etter laks vart tillete, minka laksefisket i dei fastståande reiskapane sterkr<br />
41
5.2.4 Sjefuglane gav egg <strong>og</strong> dun til hushaldet<br />
Både sjøfuglegg <strong>og</strong> dun av ærfugl vart sanka om våren <strong>og</strong> sommaren. Det<br />
vart aldri teke meir enn eitt egg frå kvart reir, <strong>og</strong> i mai vart det sanka dun frå<br />
ærfuglreira. Duna vart reinska om vinteren <strong>og</strong> nytta som fyll i puter.<br />
Senholmen hadde sjøfuglane reir, <strong>og</strong> det var ein tur vi sig fram til, når vi eit par gongar for<br />
våren - sommaren dr<strong>og</strong> dit <strong>på</strong> eggsanking. Egg av rnåke, teist, terne, aerfugl <strong>og</strong> ein sjeldan gong<br />
and <strong>og</strong> grågås, var godt. For å få tak i teistegg, som oftast låg i ei fiefiglurve eller under ein stein,<br />
feste vi ei skei <strong>på</strong> båtshaken, <strong>og</strong> torsiktig manøvrerte vi del ut i det r (Alf <strong>Tviberg</strong>). Det vart<br />
sjeidan jakta <strong>på</strong> fugl.<br />
5.2.5 Hjelpefor <strong>og</strong> gjødsel frå sjøen<br />
Tang <strong>og</strong> tare var viktig både som får <strong>og</strong> gjodsel, <strong>og</strong> om våren (april) hadde<br />
kystfolket ei eiga tareonn. Gode tarestadar var ved Senholmen, Lambeneset,<br />
Grønevika <strong>og</strong> Slettevika (sja fig. 36). Taren vart hausta frå båt, Og vart skoren<br />
med ein stuttory. Wyratare (butare) var mykje brukt. <strong>og</strong> den skar vi <strong>på</strong> båt kring strendene.<br />
Der det var stor sjø rskjørbur, vaks den godt, men det var <strong>og</strong>så vartskeleg å kome til å skjere<br />
der. Vi henta båtlast etter båtlast som blei lagd i dungar, slik at den gjeera <strong>og</strong> blei blaut (rotna).<br />
Ofte kunne ein sjå båtar inne frå fjordane komme ut til holmar <strong>og</strong> skjær <strong>og</strong> ta tare. Kymemjølka<br />
godt av tarerr. "Rutang" (grisetang) vart hausta (rive) i stille vågar <strong>og</strong> nytta til<br />
grisemat. Ein laga løype med tang <strong>og</strong> varmt vatn <strong>og</strong> blanda med litt kraftf6r<br />
(fig. 33).<br />
Laustang som rak opp i fjøra vart gjerne samla i dungar <strong>og</strong> nytta som gjødsel<br />
åkrane. I blandt brende ein <strong>og</strong>så taren. Ein turka den <strong>på</strong> berga <strong>og</strong> brende den<br />
(ulma). Tareoska vart samia <strong>og</strong> seId til jodproduksjon.<br />
Fig. 33: Grisetang Asco h hum nodosum, sagtang Fucus serratus, sukkertare Laminaria<br />
saccharina <strong>og</strong> butare Alaria esculenta var mykje nytta i det gamle kysbordbruk;r979).<br />
Helland (1901) skriv om tang <strong>og</strong> tare når han skildrar jordbruksdrifta <strong>på</strong><br />
kysten; Tang <strong>og</strong> tare benyttes som foder ude ved kysten, men ikke alle sorter er fige tjenlige.<br />
Den art, som fomemmefig benyttes til kvægfoder, er butaren, der giver god <strong>og</strong> melkedrivende<br />
toring. Den må skjæres, <strong>og</strong>benyttes sammen med torskehoveder som et fodersurr<strong>og</strong>at, naar det<br />
42
egynder at blive knapt Med høet. Aategraas forkeres baade af kjør <strong>og</strong> sauer, saavel i grøn, fersk<br />
tilstand, som naar det er vissent. Sukkedare, <strong>og</strong>saa kaldet skjertang, spises ikke af kjer <strong>og</strong> sauer,<br />
ialtald ikke raa. Den kastes op paa stranden sammen med havtaren, som er den, der mest<br />
benyltes til gjødsel <strong>og</strong> <strong>og</strong>saa til jodfabrikationefr.<br />
5.3 Jordbruket var tyggrada om fisket svikta<br />
På kystbruka var arbeidet med jorda, med husdyra, med hus <strong>og</strong> barn kvinna<br />
sitt ansvar.tet var tørst opp <strong>og</strong> sist i seng hver dag, hele uka, hele året i gjennom. Hun var<br />
helt nødvendig arbeidskratt i kombinasjonsdhtta" (Schrumpt 1981). Ansvaret for å få foret til<br />
å rekke tnkunne vere ei tung oppgåve. Medan karane g)erne ville føre flest<br />
m<strong>og</strong>leg dyr gjennom vinteren, så var det kvinnene <strong>og</strong> ungane som måtte<br />
sanke alt hjelpeforet gjennom vinteren <strong>og</strong> våren. "April møy vil ha eit lass høy,<br />
får ho ikkje det, vil ho ha ei såte, <strong>og</strong> får ho ikkje det, får ho alle kjerringar til å<br />
grate" (Alf <strong>Tviberg</strong>).<br />
Lyngheiane var avgjerande for dhtta <strong>på</strong> kystgarden. Heiane tente som<br />
heilårsbeite, - her henta bonden hjelpefOr <strong>og</strong> via dyra vart næringsstoff<br />
overlørt til innmark frå utmarka (fig. 34, 35 <strong>og</strong> 36) (Kaland 1991, Moen 1989).<br />
Fig. 34: laustrasjonen syner korleis nattringsstoff sirkuterte <strong>på</strong> kystgardane. Utmarka <strong>og</strong> sjøen har<br />
vore svært vikhge ressursar i den garnte jordbruksdrifta (Katand 1991).<br />
43
eammu<br />
.r"<br />
-41Gurx -<br />
(fl<br />
("\<br />
imew.krm<br />
\\ )\\<br />
GGESIGGI<br />
Iti~1;4r/ r"<br />
\<br />
OLGLIA<br />
\<br />
US<br />
SIGG.G.Mtk01<br />
0<br />
..<br />
STORtUGGIGIN<br />
svenåeA<br />
111<br />
u ItEG<br />
Fig. 35: Arealbruken <strong>på</strong> innmarka kring 1920. Kartet er utarbeidd etter opptysingar frå Alf<br />
<strong>Tviberg</strong>.<br />
Tehtnforidering<br />
(19) Hagemark/sk<strong>og</strong><br />
( 1 Potetåker<br />
Komåker<br />
Eng <strong>og</strong> beite<br />
on0° Steingard/bakkemur<br />
Hus<br />
fl<br />
Ruin<br />
Veg<br />
sti<br />
44
0<br />
0<br />
=4<br />
5.3.1 Korn <strong>og</strong> poteter vart dyrka<br />
j<br />
a-_#—<br />
0<br />
0<br />
0<br />
'<br />
Traknforklaring<br />
0 Gardsbnik<br />
0 Husmannsplass<br />
Plass utan jord<br />
Kvemhusstad<br />
Torvtak<br />
L ÅÅLTornak som gav inntekt<br />
000 Taresanking<br />
Turkeplass for laksegam<br />
Fig. 36: Alle ressursane <strong>på</strong> øya vart utnytta. I tillegg tiL å vere heilårsbeite var utmarka <strong>og</strong>så<br />
nytta til torvuttak. Her var så rikeleg med torv at bøndene <strong>på</strong> Herland tekk spa torv her,<br />
I eldre tid dyrka <strong>og</strong>så kystgardane sitt eige korn (sjå fig. 35). Kornslaget som<br />
vart nytta <strong>på</strong> kysten var havre (fig. 37). Då den gamle havresorten forsvann<br />
vart det vanskeleg å få god avling av kornet lengre. Korndyrkinga tok slutt<br />
45
kring 1920, <strong>og</strong> den siste tida mol dei kornet <strong>på</strong> Herland. To staclar <strong>på</strong> øya har<br />
fått namnet Kvernhusvågen, <strong>og</strong> det er m<strong>og</strong>leg at det har lege kvernhus begge<br />
stadar (sjå fig. 36).<br />
Fig. 37: TicIspunktet for aksskyting<br />
hos havre Avena sativa har<br />
vore eit velkjent slåttemerke.<br />
Slåtten skulle byrje "når ein såg<br />
tredje kornet i havreakset" (Høeg<br />
1378, Nordhagen 1970).<br />
Etter at poteta kom til landet vart denne dyrka i<br />
stort monn <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>. Fisk <strong>og</strong> potet var dagleg<br />
kost, <strong>og</strong> det galdt å ha mykje potet. Potetåkrane<br />
var små <strong>og</strong> mange. Stort sett alle turre jordflater,<br />
<strong>og</strong>så op<strong>på</strong> bakkane, vart nytta til åkrar. Åkrane<br />
var faste år etter år. I "korntida" var det vanleg<br />
med eitt år potet <strong>og</strong> eitt år korn. Skulle ein åker<br />
attsåast vart det nytta frø (oppsop) frå ba. Alf<br />
<strong>Tviberg</strong> minnast;"Når mars månad kom, <strong>og</strong> det blei<br />
turryår, byrja spading av åkrane. Av dei hadde vi mange, <strong>og</strong><br />
dei blei spadd lor hand med greip. Dette var kvinnfolk <strong>og</strong><br />
ungane sitt arbeid. Karane var då opptekne med å få laksematene<br />
i stand til sesongen, <strong>og</strong> elles anna fiskerj Seinare blei<br />
det selt poteter i åkrane, <strong>og</strong> litt korn <strong>og</strong> grønsaker (gulrot, lauk<br />
<strong>og</strong> kålrabi) hadde vi <strong>og</strong>så. Husdyrgjedsel som var att <strong>på</strong><br />
bøane om våren blei raka av marka <strong>og</strong> gjerne brukt som<br />
gjødsel i potetåkrane1.Gjødsel frå gardfjøsane vart<br />
bore heim <strong>og</strong> nytta i åker <strong>og</strong> <strong>på</strong> eng. Også rotna<br />
tang vart nytta i åkrane. Potetene vart tekne opp i<br />
september/oktober,...medgreip. Ein vaksen, kar eller<br />
kvinne, spadde opp stilken med grelp, <strong>og</strong> ungane plukka<br />
potetene. Det var eit kaldt <strong>og</strong> lite ettertrakta wbeid, <strong>og</strong> alle var<br />
glade den dagen siste potetene var i hus. Under opptakinga<br />
ville ein helst turke potetene i sola, <strong>og</strong> som underlag i potetbingen<br />
nytte ein eine, den heldt det reint, luftig <strong>og</strong> turt<br />
5.3.2 Slåtten tok til i juli<br />
Om slåtten skhv Alf <strong>Tviberg</strong>; 114usdyrgjødsla blei<br />
spreidd over markene om våren (apriliman, <strong>og</strong> den skulle helst<br />
vere ute til <strong>på</strong>ske, <strong>og</strong> hos oss blei den "kneka- med at hesten<br />
dr<strong>og</strong> bjørkeris eller mosehary over marka <strong>og</strong> seinare i mai blei<br />
det "truska1. Det som var att blei rakt av marka <strong>og</strong> gjerne brukt<br />
som gjødsel i potetåkrane. Då vart <strong>og</strong>så sauene jaga i utmarka....Engene<br />
var av berre vinveksande blomar <strong>og</strong> strå, kunsteng<br />
av timotei kom 5mst dei seinare år. 1 juli byna førebuingane<br />
til slåtten, men det blei sjeldan byrja å slå før 10-12. ju fi.<br />
Då var graset nawast utvakse. Når "Artjorterli (mjødurt) blomstra<br />
var graset ulvakse sa ein (fig. 36). Di var graset lettast å<br />
turke, <strong>og</strong> tidlegare var bakketurking vanlegast. Heyet var då av<br />
smayaksen natureng, men tett sto graset etter den intense<br />
beitinga av sauene om våren. Etter krigen med meir intens<br />
Fig. 38: Over heile landet var dg<br />
drift <strong>og</strong> sterk bruk av kunstgjødsel, blei det tidlegare slått. Då<br />
blornstranole mjødurt FiNsendula<br />
brukte ein mest hesjing for å turke høyet Dette <strong>og</strong>så fordi det<br />
ulmaria teikn <strong>på</strong> at slåtten kunne<br />
saftige kunstgjødselgraset var ikkje så lett å få turt <strong>på</strong> bakken<br />
ta tfl (Hseg 1985, Nordhagen<br />
1979).<br />
(fig. 39). Det klumpa seg <strong>og</strong>så lett i hesene. Vi fekk den tørste<br />
slåmaskina i 1952, <strong>og</strong> den letta arbeidet rnykje. Før den lid var<br />
det berre ljåslått Langorv til del beste myrane, <strong>og</strong> stuttorv til dei meir kronglete stadane. På<br />
Tvaserg sks ein med Ylotr.Dotten laga ein av stAre grasstri som ein bandt tråd rundt<br />
46
Fig. 39: Sommaren var er travel ticf med høytørking, men <strong>og</strong>sa sosialt med mange folk som<br />
samlast knng grautfatet. Bileta er teke <strong>på</strong> 1920-talet <strong>og</strong> er utlante av Alf <strong>Tviberg</strong>.<br />
47
Under slåtten heldt ein den i venstre hand <strong>og</strong> rjåen i høgre, <strong>og</strong> så skar ein<br />
graset rundt steinar <strong>og</strong> gjerde. Ein somrnardag med solskin i slåtten var det<br />
ficileg opp å breye råhøy (nyslege) tii ca. 10. Då tok ein til med såtene (høy<br />
som var Iitt turka frå dagen føreåt). Då rekna ein at d<strong>og</strong>ga var gått av graset.<br />
Så blei høyet liggande <strong>på</strong> bakken å turke til skuggen kom om kvelden. Nokon<br />
snudde høyet ved middagstider, men vi breidde høyet tunt ut over. Om<br />
kvelden vart høyet såta. Høyet vart køyrt hus med hesten (fig. 39). Slåtten<br />
var ferdig ca. 15.-20.august. Då var Iøa full av godt angande turrhøy, <strong>og</strong><br />
høystålet blei pynta ved å nuppe ut høydottar, sfik at høystålet blei beint <strong>og</strong><br />
fint".<br />
"Samstundes med potettakinga (septiokt,) slo ein hå <strong>og</strong> turka om veret var godt. Håa var ikkje<br />
god å få turr, <strong>og</strong> den måtte alle fall turkast i tre dagar. Far byrja tidleg å eksperirnentere med<br />
surhå. Den vart lagt i tønner <strong>og</strong> store olivenoljefat. Som titseging vart det nytta salt. Seinare vart<br />
det stakk <strong>og</strong> til slutt silo, Den siste sitoen var B m høg <strong>og</strong> 3 m i diameter <strong>og</strong> tok halve fArmengda<br />
<strong>på</strong> garden....Utetter i oktober slutta ein med håslåtten, det som då var att skulle kyrne ha. I slutten<br />
av september byrja kyrne meir <strong>og</strong> meir å kome til beigarden, dei ville heim. I etterkrigstida vart<br />
håslåtten e vinne <strong>på</strong> liks med heyslåtten. Ein overgjødsla då med kunstgjødsel etter første slått,<br />
<strong>og</strong> fekk ein god etterslått som for det meste vart lagd i sito" (Alf <strong>Tviberg</strong>).<br />
I høve til tal vinterfiåra dyr <strong>på</strong> gardane var det aldri rikeleg får. Så i tillegg til<br />
slåtten <strong>på</strong> innmark vart det <strong>og</strong>så slått lyng som tilleggsfôr.lyngslåtten i<br />
utmarka føregjekk der det var fin lyng. I eldre tid var det vanIeg å skjere<br />
lyngen med sigd. Etter at det vart vanleg å brenne heiane byrja dei å slå<br />
lyngen med Ijå. Lyngen vart stappa i striesekkar (100 kg-sekkar) <strong>og</strong> boren 1<br />
hus slik at det var får for 14 dagar. I dårlege høyår vart det henta opp mot 120<br />
sekkar. "Seinare brende vi lyngen, <strong>og</strong> når den kom attetter 5-6 k, slo vi den med langoiy,<br />
stappa i sekken <strong>og</strong> brukte den som hjelpefôr (Alt <strong>Tviberg</strong>).Dyra fekk lyngen heil. Dyr som<br />
var att heirne om sommaren vart stundom fåra med "blom" (bregne). Denne<br />
vart skoren kring Stauren i Blomhola <strong>og</strong> ørnereiet. Også torvtaka <strong>på</strong> naust <strong>og</strong><br />
fjøs vart slått for å skaffe får til kalvane.<br />
Fig. 40: Når torvull Eriophorum<br />
vaqinatum var godt synleg i<br />
jordskorpa var det teikn <strong>på</strong> at<br />
kyrne kunne finne befie ute<br />
(Høeg 1985, Nordhagen 1970).<br />
5.3.3 Lynghelane tente som heilårsbeite<br />
Alf <strong>Tviberg</strong> skriv; "Her som andre stader <strong>på</strong> denne fida,<br />
vart det fora mange dyr vinteren over. Det galdt å haide liv<br />
dei gjennom vinteren, så Mita del seg opp <strong>på</strong> beite om<br />
sommaren, <strong>og</strong> <strong>Tviberg</strong> var rekna for å ha nok av gode beite.<br />
Kunne Mn finne "grakolle" (torvull) (fig. 40) før 12. mars, var<br />
det om at kyme kunne korne fidleg ut <strong>på</strong> beite <strong>og</strong> <strong>og</strong>så finne<br />
mat. Nar april manad kom <strong>og</strong> kanskje det var ein soldag, så<br />
var det "å løyse kyrne'som ein sa <strong>og</strong> prøve å få dei ut i<br />
utmarka, så ein kunne spare rniddagsmålet til dei. utmarka<br />
måtte kyme gjetast for elles kom dei heimatt med ein gong.<br />
Då fekk vi lov å gjere opp eld <strong>og</strong> brenne lyng <strong>og</strong> eine. Når<br />
kyrne byna å drage myr (finne myrulll roa dei seg betre. Så<br />
gaidt det for oss å finne lune plassar der myrulla kom tidleg.<br />
Slike plassar var Sveene nord for Stauren, Breimyra <strong>og</strong><br />
Hylgjemyra. Men når det lei fenger <strong>på</strong> våren <strong>og</strong> graset grønkast,<br />
blei kyrne seinare <strong>og</strong> seinare heim, <strong>og</strong> til slutt ein kveld<br />
kom dei ikkje i det heile. Dei la seg ute, som ein sa, <strong>og</strong> då var<br />
det tid å finne fram mjølkehalken <strong>og</strong> "gå i markja". 1 slutten av<br />
48
september byrja kyrne å kome oftare til begarden, dei ville herm. Så ein dag fekk kyrne sleppe<br />
gjennom grinda <strong>og</strong> jatsa i seg hå som lyktes å smake godt no, mot det trena graset i utmarka dei<br />
var vane med. Etter nokre timars beite, vart dei jaga ut om garden aft,så dei ikkje skulle torete<br />
seg".<br />
I mai vart sauene jaga i utmarka. Sauene vart for det meste gaande i utmarka<br />
til det var tid å sanke ca. 15. oktober. Også Senholmen, sør for <strong>Tviberg</strong>, vart<br />
nytta som beite, 5-6 vérar beita her om sommaren. "Sauene var ute kvar dag<br />
vinterhalvaret, <strong>og</strong> når det vårast byrja dei få lamb. Det var oss gutungane som hadde jobben med<br />
å tå dei I hus om natta, <strong>og</strong> å gje dei mat kveld <strong>og</strong> morgon. Ei tid før siste krig var det<br />
"utegartgarar" <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>. Det var kastrerte varar som gjekk ute herte dret, <strong>og</strong> blei berre kltote ved<br />
jonsok (fig. 41). Desse sauene gjekk seg ofte faste i fjellet. Når det vårast , grønkast det fortast i<br />
vendt mot sør. Her klatra då sauenen etter dei nye grasstråa, til dei ornsider sto<br />
skårleste. Heile Stauren van utegjerd fOr å sleppe å løyse skårteste sauer. Sauene gjekk ute til<br />
midten av november, då var det parringstid, <strong>og</strong> dei måtte hus. Men <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> kunne sauene<br />
godt klare seg utan fortilsehing til juletider. Spelsauen <strong>og</strong> svartfjes var flinke til å tinne seg mat<br />
jamvel i shei. Dei tok seg tram til ein haug der det var lite snø, <strong>og</strong> så grov dei holer med toten i<br />
snøen ned tjl lyngen <strong>og</strong> berta <strong>på</strong> den. Dei betta Også <strong>på</strong> tang <strong>og</strong> tare i fjasra" (Alf <strong>Tviberg</strong>).<br />
5.3.4 Sk<strong>og</strong>en vart nytta til ulike reiskap<br />
Det vesle som var av sk<strong>og</strong> <strong>på</strong> øya vart vel verna om, <strong>og</strong> svært lite vart nytta<br />
som ved. Likevel vart dei fleste treslaga som vaks <strong>på</strong> øya nytta. Bjørka vart<br />
priorited til tresko, men rotvelta tre vart gjerne nytta som ved. Av selje laga dei<br />
mjølkeaskar. R<strong>og</strong>n vart nytta som ekstrakjøl under båten (drag), medan eik<br />
vart nytta til keipar, reparasjon <strong>på</strong> båtar <strong>og</strong> til ljåskaft. Ospa heldt seg godt i<br />
sjøvatn <strong>og</strong> vart nytta som lunnar. Hassel nytta ein til rivetindar /rivehovud, <strong>og</strong><br />
gode "natår" vart netene hausta <strong>og</strong> nytta heime Garnnåler eller notanåler vart<br />
laga av hagtorn eller kristtorn, <strong>og</strong> i tillegg vart kristtorn nytta som pyntegrønt.<br />
Svarthyllensom pryda hagane van <strong>og</strong>så nytta. Ein turka blomsten <strong>og</strong> nytta<br />
den til te. Eineren hadde mange oppgåver; den vart riven til brensle, det vart<br />
kokt einerl<strong>og</strong> til vasking <strong>og</strong> oppkutta einer pynta tun <strong>og</strong> golv i høgtider <strong>og</strong> ved<br />
seremoniar (bryllaup, gravferd m.m.).<br />
Også rakved utgjorde eit viktig <strong>virke</strong> for øyfolket. "Utover hausten <strong>og</strong> vinteren var det<br />
rakleiting. Rak var alt som dreiv i land i vikane, <strong>og</strong> som kunne nyttast til ein eller annan ting.<br />
Vestavind <strong>og</strong> nordvest var dei beste rakvindane <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>. Mykje av det trevyrke ein trong til<br />
reparasjonar <strong>og</strong> nybygging fann ein i hkera. Store båtar med trelast frå Russland passerte mest<br />
dagleg i Ardefjorden <strong>på</strong> veg sørover, <strong>og</strong> det hencle dei miste dekkslastene. Bociskapen om det det<br />
var rak (Påstranda) gjekk som eki i turt gras, <strong>og</strong> alle pløvde å fa tak i mest rn<strong>og</strong>leg. I sjohusa <strong>og</strong><br />
uthusa <strong>Tviberg</strong> er det brukt mykje raktømmer. Som gutunge nytta vi alle høve til rakleiting. Det<br />
var stor spaning med kva ein, ein dag kunne vereheldig med å finne. Men som oftast vart det<br />
berre rekeved som <strong>og</strong> vart nytta til brensel. Dei beste rakvikane <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> var Kvernhusvågen <strong>på</strong><br />
nordsida, <strong>og</strong> Lambenesgaren vestan <strong>på</strong> lander (Alf <strong>Tviberg</strong>).<br />
5.3.5 Torv utgjorde den viktigaste brensla<br />
Torv, einer <strong>og</strong> noko rakved utgjorde i hovudsak vedtilfanget <strong>på</strong> øya. Alf<br />
<strong>Tviberg</strong> skriv; "Alle her omkring brukte torv som brensel, både til koking <strong>og</strong> oppvarming. Det<br />
rrbirre sPadast tidleg, så det kunne bli tun <strong>og</strong> "krakka* slåtten, <strong>og</strong> helst <strong>og</strong>så sett i stakk. På<br />
<strong>Tviberg</strong> spadde alle trå Herland, Hindøy <strong>og</strong> nokon trå Kjørvik, torv (<strong>på</strong> nordvestsida mellom Ytre<br />
Fugleneset <strong>og</strong> Kvemhusvågen). For 12-15 kr til kvar grunneigar kunne dei spa så mykje dei trong<br />
49
til ein husstand. Men det var eit tungt <strong>og</strong> slitsamt arbeid. Her omkring brukte folk langsparø. Det<br />
var ein spade som skar torva p to sider,<strong>og</strong> spadane var laga av smedane her ikring. Så hadde<br />
vi hjulabårer laga av tremateriale (både hjulet <strong>og</strong> sjølve båra), til å hjule torvet utover berg <strong>og</strong> turre<br />
rabbar, for turking. Bårene var laga heime i ledige stunder, <strong>og</strong> det var bra å ha mange lette <strong>og</strong><br />
sterke bårer. Arbeidet gjekk føre seg slik Karane spaade forvet <strong>på</strong> båra, <strong>og</strong> ein gutonge hjula<br />
båra bl høkeplassen der eil kvinnfolk lossa av bårene med hendene, eller med greip. Når ein<br />
hadde lita hjelp målle ein åleine gjerne gjere heile arbeidet. Heime spadde vi gjerne torv i 3-4<br />
dagar, <strong>og</strong> kvinnfolka ville gjerne ha mykje torv, dei tenkte <strong>på</strong> vinteren. Etter slåtten, <strong>og</strong> i enkelte<br />
tilfelle før, det så å frakte torvel heim III naustet eller sjøbua, <strong>og</strong> legge det opp i la" den<br />
Nokon sette det opp i store tonfstakkar i utmarka <strong>og</strong> trakta heim etter som dei trong (fig. 42). Vi<br />
bar det ned til båten i strysekkar <strong>og</strong> frakta det heim i båt I det heile var torvvinna noko av det<br />
hIngste <strong>og</strong> vanskelegaste arbeidel ein hadde. Otte var det kamp med vår <strong>og</strong> vind, som ville auke<br />
<strong>på</strong>, før ein var ferdig. Og med søkklasta trebåt var det ikkje alltid greit i slyggeveret På <strong>Tviberg</strong><br />
var det ikkje like god tory alle stadar. På nordsida, der "utlendinganes spadde, var best. Sør <strong>og</strong><br />
austsida hadde dårlegast torv«.Den beste torva vart gjerne kalla steintory (svart <strong>på</strong><br />
farge). Torvflaka var ca. 50x20x5 cm. Fyrst tok ein av øvre lag med spade slik<br />
at lyngrøtene vart overskorne. Spadde så to lag torv, elles vart det for høgt å<br />
løtte. Einer vart helst brukt som brensel når ein hadde fite torv. Då reiv (dvs.<br />
den vart h<strong>og</strong>gen med øks) ein einer med baret <strong>på</strong>.<br />
50
Fig. 41: Vårklypping av utegangarsauene pa <strong>Tviberg</strong>. Biletet er utlånt av<br />
Alf <strong>Tviberg</strong>.<br />
Fig. 42: Om lag slik såg <strong>og</strong>så torystakkane <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> ut. Dette bilete er frå Nordland.-<br />
Foto: Ingvild Austad 1974.<br />
51
DEL C - FRAMTID<br />
naturtilhøve <strong>og</strong> kulturhistorie -<br />
basis for eit læreland<br />
52
6. SKJØTSELSPLAN FOR KULTURMARKA<br />
Vern av eit tradisjonelt kulturlandskap inneber ei viss drift. Då dei to bruka<br />
ikkje er i drift i dag, må ein utføre skjøtsel basert<strong>på</strong> tradjsjonelle dhftsmetodar,<br />
konsentrert til kortare arbeidspenodar. Skjøtselstiltaka er skisserte utfrå<br />
målsetjinga om å oppretthalde eit tydeleg skilje mellom inn- <strong>og</strong> utmark, <strong>og</strong> så<br />
langt som råd halde eit stort mangfald av kulturmarkstypar. Her har eg valt å<br />
gjenskape kulturlandskapet om lag slik det var kring 1930-1950. Men med<br />
tanke <strong>på</strong> læring <strong>og</strong> biol<strong>og</strong>isk mangfald vert det opna for eit større oppslag av<br />
sk<strong>og</strong>/hagemark enn det var i den tida.<br />
Dei viktigaste skjotselstiltaka <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> vil vere beite, slått <strong>og</strong> brenning.<br />
Belte er avgjerande både for å oppretthalde lynghei, beitemark, nagemark <strong>og</strong> sIMeeng. Ved<br />
sterkt belle favoriserast beitetolerante artar som gras, starr <strong>og</strong> siv. Fleire faktorar er avgjerande for<br />
kva planter som trivast her; artar som har ein stor del av bladmassen nær bakken tåler beite betre<br />
enn høgvaksne planter. Det er <strong>og</strong>så viktig for artane at dei har god regenereringsevne. Enkelte<br />
planter tåler godt trakk <strong>og</strong> utviklast <strong>på</strong> trakkutsette stadar. Dyra tøretrekk <strong>og</strong>så ufike planteslag<br />
etter smak. I enkelte høve kan konkurransesterke artar ta overhand (giftige, stive, stikkande o.l.)<br />
<strong>og</strong> beitekvaliteten vert dårlegare. Eksempel <strong>på</strong> dette er beitemark dominert av sølvbunke, finnskjegg,<br />
myrtistel mil. (Wielgolaski 1978). I det tradisjonelle jordbruket <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> var det vanleg<br />
med allsqig beite med sau, storte <strong>og</strong> hest. I firlgje Fremstad mil. (1991) .."klypper" hesten vegetasjonen<br />
tett over bakken, storte fiv meir i plantene <strong>og</strong> røskar dei meir eller mindre opp av jorda,<br />
medan sau er selektiv i val av planter. Hesten er minst "kresen", <strong>og</strong> vart ofte sett <strong>på</strong> beita til slutt.<br />
Slått er det mest arbeidskrevjande skjertselstiftaket. Ved slått kuttast ane artane samstundes i Illt<br />
høgd over bakken. Tidspunktet for slåtten har stor innverknad <strong>på</strong> sarnansetjinga i vegetasjonen,<br />
<strong>og</strong> særleg artar som må sefie frukt for å forynge seg vert skadefidande yeg fidleg slått. Artar som<br />
klarer seg <strong>på</strong> slåtteengene har såleis ein eller fleire av fylgjande eigenskapar (Ekstam mft. 1988):<br />
mykje av bladmassen er under snfithøgda ved slåtten, - planta må kunne skyte i høgda, blomstre<br />
<strong>og</strong> setje frukt etter slåtten eller setje frø før slåtten. For enkelte artar er det avgjerande at dei kan<br />
etablere seg <strong>på</strong> delar av slåttemarka som sjeldan vert slått, men som likevel er open - t d langs<br />
kantar, <strong>på</strong> <strong>og</strong> nær små berg. Slåtteengene er jamnt over meir urterike enn del grasdominerte<br />
bettemarttene. Tradisjoneft orrfatta engskjetseten <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> Peite tidleg orn varen, rydding av<br />
kvist, stein o.l, <strong>og</strong> til sist vart gjødselen frå dei beitande dyra "knust" eller raka saman <strong>og</strong> nytta i<br />
åkrane. Var det rikeleg gjødsel vart <strong>og</strong>så engene gjødsla, men fyrste rekkje var det åkrane som<br />
var prioriterte. Slåtten vart utført i jull efter at del fleste artane hadde blomstra.<br />
Brenning er saman med beite avgjerande for å ta vare <strong>på</strong> lyngheiane. Fremstad m.fl. (1991) skriv<br />
fylgjande om skjøtselsmetoden; Brenning endrar artssamansetfinga frå lyng- Og buskdominerte<br />
samfunn til gras- <strong>og</strong> urterike typar, som gjev best beite om våren, sommaren <strong>og</strong> hausten. I neste<br />
omgang fører brenning tifframvekst av ung lyng med hegare verdi som vinterbeite. Brenning vart<br />
utfort med 5-10 års intervall. Brenning for otte eller brenning med for sterk varme kan redusere<br />
artschversiteten for planter <strong>og</strong> dyr. Lyngheiane <strong>på</strong> Tvilfterg har vore nytta som heilårsbeite, <strong>og</strong> i<br />
tillegg vart det slått lyng til hjelpefOr. Lyngen vart slått <strong>på</strong> stadar som var brent 5-6 år tidlegare.<br />
Avgrensing av skjertselsområdet<br />
Skjetselsornrådet <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> omfattar innmarka <strong>og</strong> del næraste utrnarksornråda<br />
(fig. 43). Den inngjerde innmarka dekker om lag 200 da, <strong>og</strong> av dette<br />
har kvar av dei to bruka om lag 45 da dyrka mark. Skjøtselsplanen skildrar dei<br />
ulike kulturmarkstypane i området <strong>og</strong> grupperer desse under dei to bruka<br />
(58/1=1 <strong>og</strong> 58/2=2) slik eigedomsgrensene er i dag.<br />
53
C7<br />
STOREVADIET<br />
Ar.<br />
0<br />
o<br />
610e,'"<br />
2' 24<br />
9t.<br />
. Ib<br />
9.<br />
94 8<br />
5.<br />
./<br />
7b<br />
3. .9/<br />
Fig. 43: Skjetselsområdet med dei ulike skjetselsfelta. Felta omfattar<br />
slåtteeng (med ulik grad av attgroing), hagemark <strong>og</strong> lynghei. I tillegg<br />
kjem Senhoknen under bruk 58/2 som vert nytta som beite. Det er ynskjeleg<br />
at holmen vert nytta som beite <strong>og</strong>så i <strong>framtida</strong>, så sant det ikkje kjern i<br />
konflikt med eit naturreservat for sjøfugl.<br />
2'<br />
9.<br />
6<br />
Telknforldering<br />
7.<br />
0<br />
ch,<br />
1. Etiarkehage<br />
2. Eik- <strong>og</strong> hasselkratt<br />
Ospe- <strong>og</strong> r<strong>og</strong>nesk02<br />
3. Planterea av gran<br />
4. griattOrn- <strong>og</strong> einerbage<br />
5. Slåtteeng<br />
6. Gamal åker - no taemath<br />
7. Gamal siattemark - no beite<br />
9. Open beitemark rrilblåsbeme<br />
9. Lynghei<br />
10. TolVfllyr<br />
54
6.1 Bjørkehage<br />
6.1.1 Felt la; Bjørkehola<br />
Da ens tiistand:<br />
Bjørkehagen dekker eit lite areal like aust for Storehaugen <strong>på</strong> bruk 1, <strong>og</strong> ligg i<br />
le mellom søkk <strong>og</strong> mindre bergknausar (fig. 44). Storleiken <strong>og</strong> høgda <strong>på</strong> trea<br />
varierer etter jord- <strong>og</strong> vindtilhøva. Dei høgaste trea er om lag 10 m høge.<br />
Boreprøve i eitt av dei største bjørketrea (stammediameter 34 cm) syner ein<br />
alder <strong>på</strong> om lag 60 år. I tillegg til bjørk er her innslag av r<strong>og</strong>n, osp <strong>og</strong> eik <strong>og</strong><br />
hassel mot sjøen langs Murteberget. Feltsjiktet (bakken) er svakt utvikla<br />
grunna dårleg lystilgang, <strong>og</strong> er i hovudsak dominert av gras (vedlegg 1.1).<br />
Mål:<br />
Bjørkehagar er relativt sjeldan så langt vest <strong>på</strong> kysten. På <strong>Tviberg</strong> er det to<br />
markerte bjørkehagar <strong>på</strong> innmarka. Målsetjinga vert difor å ta vare <strong>på</strong> bjørkehagane<br />
<strong>og</strong> nytte dei som beite slik dei tradisjonelt har blitt nytta,<br />
Tiltak:<br />
For å halde <strong>på</strong> ein lysopen hage må kratt <strong>og</strong> einer ryddast bort, <strong>og</strong> trea<br />
tynnast ut der dei står for tett. Bjørketrea bør prioriterast då dei utgjer hovudtyngda<br />
i sk<strong>og</strong>en, men <strong>og</strong>så dei varmekrevjande treslaga hassel <strong>og</strong> eik kan få<br />
utvikle seg. Osp <strong>og</strong> r<strong>og</strong>n kan inngå der dei ikkje skuggar for bjørk, elles er<br />
desse treslaga godt representert andre stadar <strong>på</strong> øya. Beiting er naudsynt for<br />
å halde i hevd det grasdominerte feltsjiktet. For å sikre bjørkehagen vil det <strong>på</strong><br />
sikt vere turvande med forynging av tresjiktet ved å gradvis erstatte dei gamle<br />
bjørkelrea med nye.<br />
Årleo skjøtsel:<br />
Sk<strong>og</strong>en bør beitast i kortare periodar for å halde grasmarka i hevd. Området<br />
kan gjerdast inn saman med felt 5a slik at ein betre kan styre beitetrykket.<br />
6.1.2 Felt 1b; Sk<strong>og</strong>en <strong>og</strong> Tua.<br />
Da ens tilstand:<br />
Bjørkehagen dekker haugane like sør lor gardstunet <strong>på</strong> bruk 2. Sk<strong>og</strong>en er i<br />
hovudsak dominert av bjørk, men her er <strong>og</strong>så innslag av osp, eik, selje, r<strong>og</strong>n<br />
<strong>og</strong> r<strong>og</strong>nasal (fig 45) Sk<strong>og</strong>en veks stadvis <strong>på</strong> skrint jordsrnonn, med ein stor<br />
del av røtene op<strong>på</strong> bakken <strong>og</strong> over mindre berg. Trea står nokså tett, men her<br />
er enkelte lysopne areal <strong>og</strong> ei mindre slåtteeng, Tua i sk<strong>og</strong>en. Alderen <strong>på</strong> trea<br />
varierer. Sk<strong>og</strong>partiet nærast tunet har dei største trea med stammediameter<br />
opp mot 50 cm <strong>og</strong> høgde opp mot 10-15 m. Boreprøve frå dei største bjørkene<br />
(47 cm i diameter) syner ein alder <strong>på</strong> om lag 100 år. Bakken i bjørkehagen<br />
vert beita, men har eit glissent feltsjikt <strong>og</strong> er dominert av grasartar; særleg<br />
smyle <strong>og</strong> engkvein. På dei opne flatene gror det opp einer. Mot sjøen veks det<br />
opp ung bjørk <strong>på</strong> gamal eng/beite (sjå felt 5c <strong>og</strong> fig. 46). Nokre tre bles ned i<br />
orkanen like over nyår i 1992.<br />
55
Z,'"W-<br />
Fig. 44, Storehaugen med bjørkehagen "Gjørkehola" i bakgrunnen. Det er murt opp ein smal<br />
gardsveg til den gamle slåtteteigen midt op<strong>på</strong> Storehaugen.<br />
Fig. 45: "Sk<strong>og</strong>erter den største bjørkehagen <strong>på</strong> øya. Hagen er tett <strong>og</strong> har eit skrint jordsmonn.<br />
Fjellet Stauren r bakgrunnen.<br />
56
ivabig<br />
ItraboU<br />
lanvoGrn<br />
Mrpun<br />
Fryndnele<br />
Stron0~0.<br />
Unalve<br />
GY.suu<br />
Gawnrun<br />
Kyubronapp<br />
Sa~lis<br />
Tare<br />
Ourneni<br />
Pryek~<br />
Knens<br />
Farry9109<br />
Hu~en<br />
Suend~no<br />
Sbanci~<br />
Gulry<br />
Rosurvot<br />
Glanupp<br />
Eirry"<br />
PryryryGI<br />
—as<br />
GeUSnaul<br />
131G<br />
bleaåkai.(g"<br />
Gutt<br />
Gnulsinegras<br />
EnG00<br />
Enplumn<br />
Fig. 46: Sonering frå stranclIthppene ved Vågen til bjørkehagen "Sk<strong>og</strong>en".<br />
OGlu ng Nuatehug<br />
Engle1waa OnsumgI<br />
Enakurn Unpinen<br />
K utiwyer Eruilly%<br />
Hnitar Smyls<br />
£noraPD Gulala<br />
Sulawnly Knegras<br />
S mil. Vin"^"..<br />
GuLtiu EnulcoGxgre<br />
PlaVII98i<br />
pry...u.A<br />
Stawalau Jednect<br />
Srmaterr Hill WII<br />
Fablom luplAmi<br />
Enairs Kysiba9~0<br />
fluPsffif<br />
Klypsoixo<br />
EnG~I<br />
Vanbo arve<br />
7ryorre<br />
Enokarsu<br />
Ever<br />
Mål:<br />
Denne bjørkehagen er den største <strong>og</strong> eldste av hagane <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> <strong>og</strong> har<br />
vore nytta som beite. Mindre slåtteteigar i sk<strong>og</strong>en har blitt slått. Trea er blitt<br />
godt verna mot inngrep <strong>og</strong> berre noko trevh-ke er blitt nytta til særskilde<br />
føremål. Sk<strong>og</strong>en bør difor haldast om lag slik den er i dag, med tre i ulik alder<br />
kombinert med beite. Slitasjen <strong>på</strong> feltsjiktet er noko stor <strong>og</strong> bør regulerast.<br />
Sk<strong>og</strong>en kan godt utvikle seg i området mot sjøen slik at unge tre får høve til å<br />
etablere <strong>og</strong> utvikle seg. Slik får ein sikra ung sk<strong>og</strong> når gamle tre går ut<br />
Tiltak:<br />
Bjørkehagen må gjerdast inn saman med skjøtselsområde 5c, slik at ein betre<br />
kan styre beitetrykket. Grunna stor slitasje <strong>på</strong> ieltsjiktet i bjørkehagen, bør<br />
denne sparast for janinleg beite, i alle fall nokre år. Den gamle slåtteteigen<br />
Tua bør ryddast for einer. Den kan i tillegg slåast dersom det er m<strong>og</strong>leg.<br />
Rotvelta tre tjernast <strong>og</strong> tre<strong>virke</strong> takast ut der trea står for tett.<br />
57
Årleo skiøtsel:<br />
Beite er turvande for å halde hagen open, men for å unngå sterk slitasje <strong>på</strong><br />
feltsjiktet bør beitet konsentrerast i kortare penodar. Ved eventuell slått av Tua<br />
bør denne føregå i midten av juli slik at artane får høve til frøseriing. Slårie-<br />
enga bør etterbeitast. Dette tilfører enga noko gjødsel samt at opptrakking av<br />
overflata gjev gunstige spire- <strong>og</strong> etableringstilhøve for frøa.<br />
6.2 Bk- <strong>og</strong> hasselkratt - ospe- <strong>og</strong> r<strong>og</strong>nesk<strong>og</strong><br />
6.2.1 Felt 2a; "Ospehaugen".<br />
Da ens tilstand:<br />
Sk<strong>og</strong>en veks i berghamrane under Staurshaugen <strong>og</strong> i nedre del av fjellet<br />
Stauren <strong>på</strong> bruk 1. Sk<strong>og</strong>en veks både <strong>på</strong> innmark <strong>og</strong> utanfor bøgarden (fig.<br />
47, side 61). På innmarka veks i hovudsak storvaksen osp (ca. 20-30 cm<br />
stammediameter) med innslag av eik, r<strong>og</strong>n <strong>og</strong> bjørk. I fjellskråninga mot<br />
Stauren er det større innslag av eikekratt <strong>og</strong> ein del hassel. I tillegg er her<br />
noko r<strong>og</strong>nasal, kristtorn, vivendel <strong>og</strong> einer. Kristtornen vart tidlegare nytta;<br />
Naustdal (1951) skriv i sitt notat at kristtornen ved foten av Stauren var sterkt<br />
klypt <strong>og</strong> bar frukt. Lengst aust i området står nokre store graner. I ospesk<strong>og</strong>en<br />
er feltsjiktet grasdominert med stadvis tette oppsiag av einstape (vedlegg 1.2).<br />
Lyng <strong>og</strong> einer er i ferd med å utvikle seg. Sk<strong>og</strong>en utanfor bøgarden veks tett.<br />
Mål:<br />
Ospesk<strong>og</strong>en veks <strong>på</strong> gamal beitemark, <strong>og</strong> truleg er store delar av denne<br />
sk<strong>og</strong>en vaksen fram grunna mindre intensiv gardsdrift. Den høgvaksne sk<strong>og</strong>en<br />
kan illustrere ei hagernark med osp, bjørk <strong>og</strong> eik. Utanfor bøgarden kan<br />
sk<strong>og</strong>en utvikle seg naturleg då den verken kjem i konflikt med beite eller<br />
ferdsel. Dette vil gje innblikk i korleis shke sk<strong>og</strong>holt naturleg utviklar seg når<br />
drifta endrast. Bøgarden er eit viktig kulturrninne <strong>og</strong> bør fristillast <strong>og</strong> sikrast<br />
mot at tre etablerer seg for tett inn til garden. Veks røtene inn i eller under<br />
garden kan dei lett øydelegge stabiliteten i garden.<br />
Hagemarka innanfor bøgarden bør ryddast for einer <strong>og</strong> sk<strong>og</strong>en tynnast slik at<br />
trea får gode veksttilhøve. Beite er avgjerande for å halde marka grasdominert.<br />
Tre som veks for neer bøgarden bør fjsrnast. Likeeins bør granene<br />
fjernast avdi dei ikkje har nokon tradisjon i dette kystlandskapet (planta <strong>på</strong><br />
1960-talet).<br />
ÅrleQ skietsel:<br />
Årleg beite er turvande for å halde hagemarka open. Einer <strong>og</strong> busker ryddast<br />
janntteg, dersom derie ikkje vert regulert av beite.<br />
58
Felt 2b; ved<br />
Da ens tilstand:<br />
Langs bergskarane mettom Storakeren <strong>og</strong> Lia (34 bruk 1, veks sh<strong>og</strong> av eik,<br />
osp <strong>og</strong> bjørk. Op<strong>på</strong> "kanten" veks mindre eksemplar av r<strong>og</strong>n <strong>og</strong> r<strong>og</strong>nasal. Her<br />
er <strong>og</strong>så innslag av kristtorn, <strong>og</strong> einer skyt opp. Vivendel <strong>og</strong> kusymre veks i<br />
bakkeskråninga. Elles er her beitemark (jfr. 8a) <strong>og</strong> mindre åkerareal (m.a.<br />
Olalia), bakkemurar <strong>og</strong> ein gardsveg.<br />
Mål:<br />
Området utgjer ei randsone som ikkje vert nytta i dag Sk<strong>og</strong>en kan difor utvikle<br />
seg i denne sona langs berghamrnaren, <strong>og</strong> vil såleis gje større variasjon i<br />
landskapet samstundes som randsona vert sterkare markert. Mindre tre/busker<br />
<strong>og</strong> einer kan få utvikle seg op<strong>på</strong> bergknausane (Lia) som glissen hagernark,<br />
men det er viktig at strukturane <strong>på</strong> innmarka (opne flater/slåttemark) ikkje vert<br />
dekka med sk<strong>og</strong>.<br />
Tiltak:<br />
Tynne ut einer <strong>og</strong> småsk<strong>og</strong>.<br />
Arleo skjøtsel:<br />
Ved jamnt beite vil ein kunne regulere tre- <strong>og</strong> eineroppskot. Meci jamne<br />
mellomrom kan det verte turvande med rydding av einer <strong>og</strong> noko uttak av<br />
tremasse (vedlikehald).<br />
6.2.2 Felt 2c; Ovomgardane/Eikeskora.<br />
Da ens tilstand:<br />
Nokre storvaksne eiker veks ovanfor bøgarden i skråninga mot Eikeskåra, i<br />
lag med eikekratt <strong>og</strong> kristtorn, vivendel <strong>og</strong> tette "tepper' med einer (fig. 48).<br />
Boreprøve frå eitt av eiketrea (22 cm i diameter) syner ein alder <strong>på</strong> om lag 50<br />
år. Langs bøgarden (<strong>på</strong> innmark) står fleire r<strong>og</strong>netre, <strong>og</strong> <strong>på</strong> oversida av<br />
garden er delar av skråninga open rasmark, medan andre delar er heilt<br />
tilvakse med einer. Mindre parti er grasdominert beitemark.<br />
Mål.<br />
Ein garnal "råseveg" (der dei jaga dyra) har fylgt bøgarden, <strong>og</strong> lengst vest i<br />
området er det eit le i garden; Storegrinda. I dag er det vanskeleg å ta seg<br />
fram langs denne stien. All <strong>Tviberg</strong> fortel at hasselsk<strong>og</strong> skal ha vakse i dette<br />
området i førre århundret. På gamle bilete er området mest fritt for einer, <strong>og</strong><br />
nordaust i området har det lege ein åker kalla Fjellåkeren. For å auke mangfaldet<br />
i kulturlandskapet kan ein la eikekratt/sk<strong>og</strong> utvikle seg i rnosaikk med<br />
kristtorn <strong>og</strong> einer, men sfik at den gamle råsa (stien) kjem til sin rett att. Nokre<br />
av dei krypande einerane er så <strong>og</strong> seie terrengdekkande over mindre parti, <strong>og</strong><br />
utgjer slik sett eit særeigent innslag. Dei få r<strong>og</strong>netrea langs bøgarden har ein<br />
visuell effekt i landskapet <strong>og</strong> markerer garden sterkare, <strong>og</strong> kan stå så lenge<br />
dei ikkje øydelegg han.<br />
59
Satonunke<br />
Harettarr<br />
Rannown<br />
Enobonegren<br />
Englnonn<br />
GU481å<br />
619syr<br />
//-<br />
/ity/<br />
kiLt RoingaR . roon<br />
InehmoR ormInng 000 %) tonons oRne 011 oamen110 %)<br />
0.114.<br />
Ronkol<br />
Einif<br />
namorn<br />
/<br />
SonnY<br />
G. -<br />
MR/Doew.tos<br />
GUInfra<br />
ninnsien<br />
Enginffin<br />
Engrapp<br />
Englope<br />
Ernpnro<br />
Conulusyn<br />
FROmanldn<br />
PPROn<br />
ERAlokhg<br />
EROR<br />
Felt 2d; frå Krekja til Råkja.<br />
trio- (50%) <strong>og</strong> rammen00%<br />
nollorgionsPO<br />
Degurryla<br />
Knegru<br />
Guinin<br />
Inainne<br />
RRInnee<br />
14onoRn<br />
Inonacoi<br />
Ilyavon~YR<br />
Singspn<br />
Einne<br />
GNORD<br />
Fig, 48: Sonenng frå innmarka (Bakkane) til Eikeskora.<br />
Elnat 180,41<br />
Rnet<br />
K nalbrn<br />
R<strong>og</strong>n<br />
Flornal<br />
Vinneei<br />
Rnosion9<br />
81)~1WT<br />
smr.<br />
EnonvoR<br />
honnnn<br />
K ra»..n<br />
ne~m.<br />
Tiltak:<br />
Stien må ryddast heilt for einer <strong>og</strong> anna kratt slik at den vert lettare tilgjengeleg.<br />
Elles er det turvande med tynning av einer, Men dei terrengdekkande <strong>og</strong><br />
dei høgreiste eksemplara kan stå der dei ikkje kjem i konflikt med råsa<br />
Kristtorntrea bø r fristfilast slik at dei kan få utvikle seg betre.<br />
Ärleo skjetsel:<br />
Området bør beitast, men beite åleine er truleg ikkje nok til å halde området<br />
opent. Difor trengs jamlege uttak av einer i tillegg.<br />
flk mrs<br />
R<strong>og</strong>n Emer<br />
Knanconi<br />
Vrvendel<br />
liatelynO<br />
Da ens tilstand:<br />
Langs bergskårane mellom jordene; Storåkeren <strong>og</strong> Krekja/Bakkane <strong>på</strong> bruk 2,<br />
står storvaksne tre av osp, eik, bjørk <strong>og</strong> r<strong>og</strong>n. Over tunet, i Buabakken <strong>og</strong> opp<br />
mot Merkjeshaugen, har det utvikla seg hagemark med r<strong>og</strong>n (2-3 m høge) <strong>og</strong><br />
bjørk (jfr. felt 8-/vedlegg 1.3) (fig. 49). neire jordbruksvegar, m.a. Nilsvegen <strong>og</strong><br />
60
Fig. 47: Osp har utvikla seg ved foten av Stauren både innan- <strong>og</strong> utanfor b<strong>og</strong>arden. Her er<br />
<strong>og</strong>så innslag av r<strong>og</strong>n, eik, bjørk <strong>og</strong> gran.<br />
Fig. 49: I skråningane ovanfor tunet <strong>på</strong> bruk 2 har det utvikla seg ein lysopen "r<strong>og</strong>nehage".<br />
R<strong>og</strong>n <strong>og</strong> enkelte bjørketre veks opp <strong>på</strong> beitemarka mellom dei mange steinblokkene.<br />
61
Enstadbakken, går <strong>på</strong> skrå oppgjennom sk<strong>og</strong>en <strong>og</strong> det ligg både rydningsrøyser<br />
<strong>og</strong> einskilde steinar spreidde <strong>på</strong> bakken. I hamrane veks vivendel.<br />
Kring tunet er det planta nokre grantre <strong>og</strong> ein platanlønn som no er storvaksen.<br />
Granene vart felte seinsommaren 1991.<br />
Mål:<br />
Området utgjer ei randsone/skifiesone <strong>på</strong> innmarka, <strong>og</strong> det er naturleg å<br />
markere denne med sk<strong>og</strong> <strong>på</strong> same vis som tett 2b. Den unge r<strong>og</strong>nehagen har<br />
ingen historisk forankring, men ein slik open hagemarkssk<strong>og</strong> vil auke varlasjonen<br />
av kulturmarkstypar <strong>og</strong> biol<strong>og</strong>isk mangfald. På innmarka er det naturleg<br />
med eit grasdominert feltsjikt der terrenget tillet det.<br />
Tiltak:<br />
Jamnleg beite <strong>og</strong> litt uttynning av tresjiktet er naudsynte tiltak. Grantrea <strong>og</strong><br />
platanlønnen inntil tunet er blitt så store <strong>og</strong> dominerande at dei skugger for<br />
anna vegetasjon kring tunet. Ingen av treslaga er naturleg knytte til kystlandskapet<br />
<strong>og</strong> felling bør vurderast, Særleg er platanlønn konkurransesterk, spreier<br />
seg raskt <strong>og</strong> skuggar for annan vegetasjon.<br />
Årleo skiøtsel:<br />
Beite <strong>og</strong> noko uttak av tremasse til ved (vedlikehald).<br />
6.3 Plantefelt av gran<br />
6.3.1 Felt 3a; Løhaugen.<br />
Da ens tilstand:<br />
Et lite område <strong>på</strong> sørsida av Løhaugen <strong>på</strong> bruk 1 er planta til med gran<br />
(planta 1960-åra). Sk<strong>og</strong>en er no storvoksen <strong>og</strong> tett, <strong>og</strong> det veks så <strong>og</strong> seie<br />
ingenting <strong>på</strong> bakken under trea.<br />
Bilete frå 1950-60 talet syner at Løhaugen tidlegare har vore beite- <strong>og</strong> slåttemark<br />
(sja fig. 59, side 82). Gran veks ikkje naturleg <strong>på</strong> Vestlandet <strong>og</strong> utgjer<br />
såleis eit framandelement i samband med tradisjonelt kystkulturlandskap.<br />
Tiltak:<br />
Granfeltet bør fellast, <strong>og</strong> området bør <strong>på</strong> sikt leggast om til beitemark sfik det<br />
tradisjonelt har vore. Ein kan evt. vurdere etablering av lauvsk<strong>og</strong> langs<br />
skråninga bak tunet med tanke <strong>på</strong> lesk<strong>og</strong> eller randsone. Rotstubbane etter<br />
granfeltet vil etterkvart rotne.<br />
Âneo skietsel:<br />
Beite etter at eit nytt feltsjikt har etablert seg.<br />
62
6.4 Kristtorn- <strong>og</strong> einerhage<br />
6.4.1 Felt 4a; Lynghaugen.<br />
Da ens tilstand:<br />
I skråninga langs Litjefjellet veks frodig krattsk<strong>og</strong> med eik, hassel, r<strong>og</strong>n,<br />
r<strong>og</strong>nasal, krossved, nyperose, einer <strong>og</strong> kristtorn. Mindre parti er dominert av<br />
kristtorn, <strong>og</strong> nokre av desse er 4-5 m høge (fig. 50, side 66). Nokre av<br />
kristtorntrea er beita, <strong>og</strong> har ei tett, rund form. Inntil det største feltet med<br />
kristtorn, ved Lynghaugen, veks det tett med både krypande <strong>og</strong> høgreiste<br />
einerar. Mot sør kgg rik lynghei m.a. med innslag av purpurlyng (vedlegg 1.4).<br />
Enkelte parti i rasmarka har terrengdekkande teppe av mjølbær <strong>og</strong> einer <strong>på</strong><br />
den steinete overflata. Ein sti går gjennom området. Området var registrert i<br />
den fyrste utgåva av verneplan for edellauvsk<strong>og</strong> (Korsmo 1978), men vart<br />
seinare teke ut, <strong>og</strong> er no komen med i verneplan for kristtorn (Sk<strong>og</strong>en 1991b,<br />
vedlegg 2) <strong>og</strong> i rapporten om kystlynghei (Sk<strong>og</strong>en 1991a - vedlegg 3).<br />
Mål.<br />
Dette området har tidlegare berre vore sporadisk beita. Tradisjonell avsviing<br />
av lyngheia kan i tillegg ha halde einer <strong>og</strong> ungsk<strong>og</strong> nede. I området kring den<br />
største kristtornbestanden bør ein vurdere å utvikle hagemark med kristtorn <strong>og</strong><br />
einer. Då vil ein styrke sjølve kristtornbestanden, samstundes som ein stimulerer<br />
eit større biol<strong>og</strong>isk mangfald <strong>og</strong> fleire landskapselement <strong>på</strong> øya.<br />
Tiltak:<br />
Einer som veks inntil <strong>og</strong> hemmar veksten til kristtorntrea bør fjernast. Fleire av<br />
einerane er høgreiste, <strong>og</strong> der det er nok plass kan ein la desse få utvikle seg<br />
ilag med kristtorn <strong>og</strong> nyperose. Omkring kfisttornhagen kan vegetasjonen<br />
utvikle seg fritt med oppslag av eikekratt, hassel <strong>og</strong> krossved. Ein bør vere<br />
varsam med avsviing av lyng i området av omsyn til kristtornen. Misser ein<br />
kontrollen med Nngbrann kan kristtombestanden gå tapt silk brannen i 1991<br />
reduserte kristtornbestanden <strong>på</strong> den nordlege delen av øya.<br />
Årleo skjetsel:<br />
Jamnleg beite <strong>og</strong> vedlikehald av hagen (uttak av lauvkratt <strong>og</strong> einer m.m.) etter<br />
at området er rydda.<br />
Felt 4b; Trevollen.<br />
Da ens tilstand:<br />
I ei slak skråning frå hammaren med kleberuttak (fornminne) <strong>og</strong> ned til<br />
Storevatnet (bruk 2) hgg beitemark med oppslag av einer, kristtorn <strong>og</strong> nyperose.<br />
Området er tydeleg prega av attgroing, då lyng <strong>og</strong> einer spreier seg i den<br />
grasdominerte beitemarka. Ein sti mot Tobbeneset går gjennom området.<br />
Kristtornbuskene er unge - <strong>og</strong> berre opptil 1 m høge, medan enkelte av<br />
einerane har ei høgreist, eksotisk form med ei hovudstamme <strong>og</strong> vid kruneform.<br />
Området vert noko beita.<br />
63
Mål:<br />
Trevollen har vore nytta som sauesankstad, <strong>og</strong> inngjerdinga under hammaren<br />
kan ha vore ein stad dei rua (klippe) sauene (Alf <strong>Tviberg</strong>, pers. med.). Grunna<br />
funksjonen som samlingsstad har området vore godt beita. Namn som Slåttefjellet<br />
<strong>og</strong> Ytrebøen, kan tyde <strong>på</strong> at her har vore slått tidlegare. Sidan området<br />
ikkje vert nytta som tidlegare, gror det att, <strong>og</strong> vil <strong>på</strong> sikt bli dominert av lyng.<br />
Ein open beita voll vil sikre variasjonen i landskapet, framheve fornminnet <strong>og</strong><br />
sarnstundes vere ein godt eigna rasteplass i samband med turgåing, fisking <strong>og</strong><br />
evt. bading i Storevatnet. Stien til Tobbeneset passerer Trevollen, men er<br />
stadvis lite synleg. Oppslag av einskilde einer, kristtorn <strong>og</strong> nyperose gjev<br />
området svakt hagepreg, <strong>og</strong> er ein kontrast til lyngheiane ikring.<br />
Tiltak:<br />
Uttynning av einer <strong>og</strong> nyperose er turvande for å halde vollen open. Dei<br />
største eksemplara kan stå att saman med kristtorn. Området burde vore<br />
hardare beita for å halde den grasdominerte bakken i hevd. Dette kan kanskje<br />
stimulerast ved å legge ut saltstein el.l. slik at sauene trekkjer hit for å beite.<br />
Årleo sleetsel:<br />
Jamleg beite <strong>og</strong> uttynning/fristilling av einer, kristtorn <strong>og</strong> nyperose.<br />
6.5 Slåtteeng<br />
6.5.1 Felt 5a; Litjerestdalen, Storåkeren, Bakkane.<br />
Da ens tilstand:<br />
Området ornfattar dei flate engene sør for tunet <strong>og</strong> bakkane ovanfor tunet <strong>på</strong><br />
bruk 2 (sjå fig. 60, side 83). Store delar av engene er jamne <strong>og</strong> slette, men<br />
har eit heller artsfattig feltsjikt med dominans av grasartar. Storåkeren <strong>og</strong><br />
Litjerestdaien vart grefta kring 1960-åra, isådd timotei <strong>og</strong> seinare gjødsla med<br />
kunstgjødsel I dag har enkelte parti fått dominans av sølvbunke (Bakkane) <strong>og</strong><br />
marka er noko tuete. I skråningane m.a. ved r<strong>og</strong>nehagen (jfr 2c) er feltsjiktet<br />
meir artsrikt med innslag av fleire urter. Engene vert gjødsla med kunstgjødsel<br />
<strong>og</strong> beita. Seint <strong>på</strong> sommaren vert graset som ikkje er beita slått ved hjelp av<br />
tohjulstraktor. Dette vert gjort for å unngå for sterk tuedanning.<br />
Mål:<br />
Sidan 1930-talet har det vore nytta kunstgjødsel i tillegg til naturgjødsel <strong>på</strong><br />
engene <strong>og</strong> dei har vore slått to gongar årleg (fram tU 1970-talet). Delar av<br />
arealet har vore åker tidlegare. Det vil vere ynskjeleg med eit størst m<strong>og</strong>leg<br />
artsmangfald i engene. For sterk gjødsling favoriserer få artar. Gjødsfing med<br />
fullgjødsel reduserer artsmangfaldet, <strong>og</strong> gjer jorda surare <strong>på</strong> sikt om det ikkje<br />
vert kompensert med kalk (Losvik 1981 <strong>og</strong> 1988). Tradisjonelle slåtteenger<br />
vart slått i juli <strong>og</strong> beita vår <strong>og</strong> haust. Sfik fekk artane høve tU frømodning før<br />
slåtten <strong>og</strong> trakk frå beitande dyr gav gode tilhøve for frøsetjing. Det ville m.a.<br />
<strong>og</strong> vere mest gunstig for naturengene at dei vert gjødsla med naturgjødsel,<br />
64
men dette er noko problematisk <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> då inneforing av dyr ikkje vert<br />
praktisert lengre. Ein kan kanskje få samla husdyrgjødsel ved å bygge opp att<br />
gardfjøsane <strong>og</strong> la desse stå opne for dyra. Det kan likevel vere naudsynt å<br />
nytte noko kunstgjødsel for å halcie oppe produksjonen 1 enga. Ein tilrår i såfall<br />
max. 10-20 kg pr. da annakvart år eller sjeldnare.<br />
Tiltak:<br />
Tuene må fjernast for å oppnå ei slett eng (sjå 6.6.1). Sauene må stengast ute<br />
frå engene frå juni månad til etter slåtten i midten av juli. Ein bør vurdere å<br />
berre nytte naturgjødsel eit par år.<br />
Årleo skiertsel:<br />
Vårbeite, gjødsling (evt. kvart andre år), sein slått <strong>og</strong> etterbeite utgjer den<br />
årlege skjøtselen. Dersom det er interesse for å nytte høyet, kan det turkast<br />
<strong>på</strong> bakken eller hesjast <strong>og</strong> førast frå øya i båt. Ein kan <strong>og</strong>så gje høyet<br />
sauene <strong>på</strong> seinsommaren eller det kan komposterast <strong>og</strong> nyttast som gjødsel<br />
seinare år.<br />
6.6 Gamalt åkerland - tuemark<br />
6.6.1 Felt 6a; Nore Bakkane, Storåkeren, Gjerde.<br />
Da ens tilstand:<br />
Området omfattar gamal eng <strong>og</strong> åker nord til Staurvatnet <strong>og</strong> aust til <strong>og</strong> med<br />
Gjerde <strong>på</strong> bruk 1. Store delar av desse areala er i dag heirt dominert av<br />
sølvbunke, <strong>og</strong> har ei tuete struktur (fig. 51). Enkelte part rn.a. kring dei store<br />
steinane i Storåkeren, er godt beita <strong>og</strong> dominert av grasartar (vedlegg 1.5).<br />
Solvbunke vert ikkje beita <strong>og</strong> er <strong>på</strong> seinsommaren stadvis 50-60 cm høg.<br />
Mål:<br />
Tradisjonelt har området vore nytta som åker- <strong>og</strong> slåttemark. Å gjenskape<br />
desse kulturmarkstypane vil medføre eit omfattande arbeid med rydding av<br />
einer <strong>og</strong> tre, <strong>og</strong> fjerning av alJe tuene som i dag dominerer desse areala.<br />
Tiltak.<br />
Dersom engene skal ha verdi både som beite <strong>og</strong> eng/åker må tuene fjernast.<br />
Våren1991 var Nore Bakkane godt avsvidde utan at dette hadde innverknad<br />
<strong>på</strong> tuene. Dei må altså fjernast <strong>på</strong> anna vis. Manuell skjering medfører eit<br />
svært omfattande arbeid <strong>og</strong> ved eit slikt tiltak er det naudsynt å vurdere nøye<br />
innsatsen i høve til det ein vU oppnå. Ein start er å ta mindre parti kvart år. Ein<br />
kan t.d, rydde det næraste arealet kring tunet <strong>og</strong> la nokre parti berre ligg som<br />
eksempel <strong>på</strong> korleis enger utviklar seg når dei berre vert beita. Alternativt kan<br />
ein playe dei areala der dette er m<strong>og</strong>leg, <strong>og</strong> så i med natureng (oppsop frå<br />
løe t.d. frå Atløy). Eit anna verkemiddel er å la hestar beite <strong>på</strong> engene. Hesten<br />
er det husdyret som er minst selektiv <strong>på</strong> beite, Og det er otte vanleg å la<br />
hesten beite markene til slutt då han et det dei andre lar stå att. Ved ei slik<br />
65
Fig. 5G: Eit mindre parb <strong>på</strong> Lynghaugen har relativt store krisaorntre. Det same arealet er<br />
prega av attgroing av einer <strong>og</strong> nyperose.<br />
Fig. 51: I dalføret mellom tunet <strong>på</strong> bruk 1 <strong>og</strong> Staurvika ligg Storåkeren. Her var det tidlegare<br />
åker. I dag er 1åkeren" dominert av sølvbunke. Indre Liavegen skimtast til venstre <strong>på</strong> biletet.<br />
66
løysing er ein avhengig av at nokon er villig til å la hesten sin beite <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>.<br />
Ein kan <strong>og</strong>så nytte kjemiske middel for å fjerne sølvbunke, men dette er lite<br />
ynskjeleg då det er eit mål å basere skjølselstiltaka <strong>på</strong> økol<strong>og</strong>iske prinsipp.<br />
Årleo skiøtsel:<br />
Eit mindre parti med gamal eng/åker ryddast kvart år for tuer, <strong>og</strong> skjøtsel med<br />
beite, slått <strong>og</strong> opparbeiding av åkerareal fylgjer etterkvart som nye areal vert<br />
rydda.<br />
6.6.2 Felt 6b; Sjøhaugen.<br />
Da ens tilstand:<br />
Det gamle åkerarealet mellom dei to bruka er i dag dominert av sølvbunke <strong>og</strong><br />
har tuemark som felt 6a. Mange store Steinar gjer området nokså særprega.<br />
Mål:<br />
Sjøhaugen hadde tidlegare mange små, faste åkrar. Dei store steinane var<br />
truleg nyttige i åkrane då stein magasinerer mykje varme. Å opparbeide<br />
potetåkrar slik det var tidlegare, vil illustrere ein viktig del av det tradisjonelle<br />
jordbruket. Samstundes vil ein kunne illustrere potetdyrking med bruk av<br />
husdyrgjodsel (frå gardfjosar) <strong>og</strong> tang som jordbetrande middel.<br />
Tiltak:<br />
Tuene må lyrst fjernast, <strong>og</strong> så kan jorda spadast opp (evt. pløyastfiresast) til<br />
mindre potetåkrar.<br />
Årleo skietsel:<br />
Spaclevende åkrane, gjødsle (rn.a. med tang), sette <strong>og</strong> hauste poteter. Tangdungar<br />
må leggast opp i tide før potetsetjing slik at tanga får gjære/rotne før<br />
den vert blanda i åkerjorda.<br />
6.7 Gamal slåttemark - no beite<br />
6.7.1 Felt 7a; Storehaugen, Tobbedalen, Mjelthaugane.<br />
Da ens tilstand:<br />
Området omfattar knausane mot sjøen kring bjørkehagen (felt la) <strong>på</strong> bruk 1.<br />
Lengst sør i området er det murt opp køyreveg til ei gamal slåtteeng <strong>på</strong><br />
toppen av Storehaugen. Den gamle enga er tydeleg prega av attgroing med<br />
etablering av lyng <strong>og</strong> oppslag av einer, r<strong>og</strong>n, r<strong>og</strong>nasal <strong>og</strong> osp Området er<br />
brent i 1991, <strong>og</strong> nokre av einerane er svidde.<br />
Mål:<br />
I det kuperte terrenget har det tidlegare vore ein mosaikk av mindre enger <strong>og</strong><br />
potetåkrar. Å gjenskape denne mosaikken er arbeidskrevjande, <strong>og</strong> i fyrste<br />
omgang er det viktigast å halde området opent <strong>og</strong> grasdominen ved hjelp av<br />
67
eite. Noko rydding av einer <strong>og</strong> tre/kratt er turvande.<br />
Tiltak:<br />
Rydding av lauvsk<strong>og</strong> <strong>og</strong> einer vil vere turvande med jamne mellornrom. Ved å<br />
gjerde inn området saman med bjørkehagen (felt la) kan ein regulere beitet<br />
noko betre.<br />
Arlee skiøtsel:<br />
Området må beitast kraftig i kortare periodar, elles sporadisk gjennom heile<br />
sommaren.<br />
Felt 7b; Lia, Staurshaugen, Botnen.<br />
Da ens tilstand:<br />
Området omfattar Lia, Staurshaugen <strong>og</strong> Botnen <strong>på</strong> bruk 1, <strong>og</strong> er kupert med<br />
veksling av mindre berg, steinar <strong>og</strong> attgroande enger/beitemark. Her er <strong>og</strong>så<br />
mindre bakkemurar enkelte stadar i området <strong>og</strong> restar etter eit kalvefjøs (jfr.<br />
7.2.4). Området, særleg Lia <strong>og</strong> Staurshaugen er prega av attgroing med<br />
oppslag av einer. R<strong>og</strong>n <strong>og</strong> lyng har <strong>og</strong>så stadvis etablert seg (vedlegg 1.6).<br />
Botnen er best beita. Delar av området vart brent i 1991 for å betre beitet.<br />
Fleire gardsvegar ligg innan området (jfr. 7.1.2).<br />
Mål:<br />
Tradisjonelt har Lia Staurshaugen <strong>og</strong> Botnen vore samansett av mindre åkrar,<br />
enger <strong>og</strong> beitemark. I fyrste omgang kan ein halde området ope ved beiting.<br />
Eng- <strong>og</strong> åkerareal kan evt. opparbeidast <strong>på</strong> sikt for å auke det biol<strong>og</strong>iske<br />
mangfaldet. Det er elles viktig å fristille dei tekniske anlegga (bakkemurar <strong>og</strong><br />
vegar) i området slik at dei vert godt synlege.<br />
Tiltak:<br />
Rydde einer <strong>og</strong> anna treoppslag. Det kan vere ei hjelp å svi av feltsjjktet for å<br />
tjerne lyng <strong>og</strong> einer, samstundes som dette vil fremje grasvekst. Området kan<br />
evt. gjerdast inn <strong>og</strong> beitast kraftig i periodar.<br />
Årlecj skiøtsel:<br />
Jamnt beitetrykk <strong>og</strong> avsviing av beitemarka inntil ein får opparbeidd jamn<br />
beitemark.<br />
6.7.2 Felt 7c; Storerestdalen.<br />
Da ens tilstand:<br />
Området ligg <strong>på</strong> berga mot sjøen <strong>og</strong> langs bøgarden sør for Vågen , <strong>og</strong><br />
grensar til bjørkehagen, felt lb. Området er delt opp av berghamrar, mindre<br />
beita flater <strong>og</strong> gamal eng- <strong>og</strong> åkermark. Delar av området er prega av attgroing<br />
med einer <strong>og</strong> oppslag av lyng. Ein del av eineren står i skrinne bergskårar<br />
<strong>og</strong> utgjer ein kontrast mot dei grå bergflatene (sjå fig. 46, side 57 <strong>og</strong><br />
vedlegg 1.9). Ung bjørk i tilknyting til bjørkehagen utviklar seg i området.<br />
68
Mål:<br />
Bjørk må få vekse opp i delar av området slik at ein sikrar rekrutteringstre i<br />
tilknyting til bjørkehagen. Sjølv om einerveksten <strong>på</strong> berga mot sjøen er teikn<br />
<strong>på</strong> attgroing, er dei særleg framtredande mot dei glatte berga <strong>og</strong> gjev dermed<br />
landskapet større mangtald. Einerane kan difor inngå <strong>på</strong> beitemarka ytterst <strong>på</strong><br />
svaberga. Ein kan evt. <strong>på</strong> sikt restaurere parti av engene <strong>og</strong> åkrane.<br />
Tiltak:<br />
Rydde <strong>og</strong> tynne einer, evt. svi av delar av området for å fjerne lyng. Ved å<br />
gjerde inn området saman med bjørkehagen kan ein regulere beitet til kortare<br />
periodar <strong>og</strong> evl. ta oppatt slått av gamalt engareal.<br />
Arled skjøtsel:<br />
Beite kvar haust, <strong>og</strong> evt. sein slått Guli).<br />
6.8 Open beitemark m/blåstjerne<br />
6.8.1 Felt 8a; ved Indre Liavegen<br />
Da ens tilstand:<br />
Området ligg i skråninga like ved gardsvegen opp til Lia, <strong>og</strong> er del av felt 2b.<br />
Like ved ligg ein oppmurt terrasse (gamal potetåker). Lengre sør i same<br />
skråninga hgg endå ein liten potetåker, Olalia (jfr. 7.1.3). Skråninga ved vegen<br />
har grasdominert feltsjikt <strong>og</strong> er godt beita (vedlegg 1.3).<br />
Mål.<br />
Blåstjerne er ein sjeldan plante langs kysten, men har relativt stor ferekomst<br />
ytterst i AskvoH kommune. På <strong>Tviberg</strong> er det såvidt innslag av arten, <strong>og</strong> det er<br />
såleis eit viktig mål å ta vare <strong>på</strong> <strong>og</strong> gjerne utvide denne førekomsten. I tylgje<br />
Fægh (1960) er blåstjerne (i Norge) knytta til enger som vert beita eller slått, -<br />
eller begge deler. Utan kultur<strong>på</strong>verknad vil engene raskt gå attende til hei eller<br />
kratt, samfunn der det er uvisst om blåstjerne vil kunne overleve.<br />
Tiltak:<br />
Området bør ligge ope for beite Einer <strong>og</strong> annan vegetasjon som utkonkurrerer<br />
blåstjerne må ryddast.<br />
Arled skiøtsel:<br />
Beite <strong>og</strong> evt. slått.<br />
Felt 8b; ved Nore Bakkane.<br />
Da erts tilstand:<br />
Området ligg i ein slak bakkeskråning mellom dei to engflatene <strong>på</strong> Nore<br />
Bakkane mot Staurvatnet. Bakken har skrint jordsmonn, feltsjiktet er grasdominert<br />
med innslag av urter (fig. 52, vedlegg 1.3). Området vert beita,<br />
69
likevel spreier einer seg i området. Delar av innmarka vart avsvidd i 1991.<br />
WQ'<br />
z.j<br />
Mel tiltak o årle skttser:<br />
Som 8a.<br />
6.8.2 Felt 8c; Store Resehaugen.<br />
Mål tiltak o årle skOtsel:<br />
Som 8a <strong>og</strong> 8b.<br />
-r-<br />
4‘)<br />
4.JJ1 ,{ 1 1J(1 —5044,2L<br />
I '<br />
Fig. 52: Sonenng <strong>på</strong> gamal slåtternark (BaSkane). - frå lukteng til turrare skråningar der<br />
blåstjerne lørekjem.<br />
Da ens tilstand:<br />
Denne lokaketen ligg i vestskråninga <strong>på</strong> Store Resehaugen. Like ved står ein<br />
daud hagtorn. Jordsrnonnet der blåstjerne veks er skrint <strong>og</strong> mykje likt dei<br />
andre lokaIrtetane (vedlegg 1.3). Bakken er relativt artsrik <strong>og</strong> godt beita.<br />
70
6.9 Lynghei<br />
6.9.1 Felt 9a; Mehaugen, Stauren, Tree.<br />
Dagens tilstand:<br />
Lyngheia avgrensast til dei næraste områda utanfor bøgarden til bruk 1; kring<br />
Staurvatnet <strong>og</strong> området kring gardtløsen<strong>på</strong> Tree. Området er kupert med<br />
veksling mellom berg, lynghei, grashei, myrar, tjern <strong>og</strong> mindre parti dominert<br />
av bregne (mot Stauren) (vedlegg 1.7 <strong>og</strong> 1.8). Heile området med unntak av<br />
Tree vart avsvidd under lyngbrannen i 1991. Det fyrste året etter ein brann<br />
dominerer urter <strong>og</strong> gras, medan røsslyngen <strong>og</strong> andre vedvekster spelar liten<br />
rolle, 1løpet av 20 år vil røsslyng heilt domMere i feltsjiktet dersom slått <strong>og</strong><br />
sviing ikkje vert gjennomført (Sk<strong>og</strong>en 1989 <strong>og</strong> 1991a). Dei "unge heiane" er<br />
såleis dei mest verdfulle beita. I skårane opp i fjellet ligg mindre murar <strong>og</strong><br />
gardar. Desse vart bygde for å unngå at dyr gjekk seg skårtaste.<br />
Måt.<br />
Lyngheiane er i dag ein kulturmad
storblåtjør. Det eine av desse berga er idag heilt overgrodd av einer.<br />
Mål:<br />
Som felt 9a.<br />
Tiltak:<br />
Brenne mindre parti av heia med jamne mellornrom, t.d. i tre omgangar;<br />
Svihaugen med kalkbergafforvhaugane, Sauefjellet <strong>og</strong> Lynghaugen. Ein kan i<br />
tillegg slå lyng <strong>på</strong> eit avgrensa område. Dette er interessant både som illustrasjon<br />
<strong>på</strong> ein garnal drittsmetode, i undervisning <strong>og</strong> i samband med forskning.<br />
Årleci skiøtsel:<br />
Avsviing av mindre areal i lyngheia (februar/mars), <strong>og</strong> årleg slått (haust/vinter)<br />
av ein liten bkalitet. Beite.<br />
6.10 Tormyr<br />
6.10.1 Felt 10a; Breimyra.<br />
Da ens tilstand:<br />
Området omfattar Breimyra <strong>og</strong> bergknausane der det gamle torvhuset lag (fig.<br />
53, side 74). Myra har tjukke torvlag <strong>og</strong> enkelte opne torvkantar. Det er fleire<br />
dreneringskanalar i rnyra. Halvgras dominerer feltsjiktet (vedlegg 1.7). Ein veg<br />
leier frå gardsbruka, langs Staurvatnet Og fram til rnyra.<br />
Må<br />
Torv var det viktigaste brenslet langs kysten, <strong>og</strong> i dei årlege onnene vart det<br />
spadd mykje torv. I lengda har dette <strong>på</strong>verka <strong>og</strong> forrna (<strong>og</strong>så utarrna) landskapet<br />
langs kysten. Fleire torymyrar er spadde så djupt at grunnvatnet har danna<br />
mindre tjenner. Når dette skjedde, måtte ein finne seg ein ny torystad.Det var<br />
ein eigen teknikk knytta til å spa torv, <strong>og</strong> ved dokumentasjon av kystkulturen<br />
er del naturleg å illustrere denne bruken av torvmyrane.<br />
Tiltak:<br />
Det er ynskjeleg å opparbeide eit fell i tilknyting In torvhuset der ein kan<br />
illustrere torvskjeringa. Torvreiskapen bør vere tilgjengeleg i torvhuset. Både<br />
vedlikehald av vegen <strong>og</strong> restaurering av torvhuset er turvande for å gjenskape<br />
eit heilskapleg miljø <strong>på</strong> Breimyra (jtr. 7.1.2 <strong>og</strong> 7.2.5).<br />
Årleo skirrtsel:<br />
Ingen, spading av torv berre som demonstrasjon.<br />
72
Felt 10b; Svemyra.<br />
Da ens tilstand:<br />
Området omfattar Svemyra <strong>og</strong> muren etter torvhuset som aldri vart teke i bruk<br />
(jfr. 7.2.5) (fig. 54). Myra er i stor grad lik felt 10a.. Myra vart avsvidd i samband<br />
med lyngbrannen 1991. I skråninga bak torvhuset ligg Ellornlia (bregnelia)<br />
med dominans av geittelg, sk<strong>og</strong>burkne, raggtelg <strong>og</strong> bjønnkam. Denne varl<br />
<strong>og</strong>så brend, men var seinare same år frisk <strong>og</strong> fin utan einer.<br />
Mål:<br />
Oppbygging av torvhuset for å illustrere samanhengen mellom naturtype <strong>og</strong><br />
kultu rutnytting.<br />
Tiltak:<br />
Bygge opp torvhuset.<br />
Arleo skjøtsel:<br />
Ingen.<br />
6.10.2 Pelt 10c; Svartekattmyra.<br />
Da ens tilstand:<br />
Området omfattar delar av arealet som bruk 2 nytta til toryskjenng. Dette<br />
føregjekk sør for Storevatnet. Området er kupert med veksling av lyngkledde<br />
kausar <strong>og</strong> rnyrareal. Området vert beita. Storevasstjerna er eit resultat av<br />
torvskjeringa. Då all torva var teka ut, danna det seg eit tjern her. Bruk 2 skar<br />
<strong>og</strong>så torv <strong>på</strong> Lambeneset.<br />
Mål:<br />
Som 10a.<br />
Tiltak:<br />
Demonstrere torvstakk, då dette var vanleg måte å lagre torva for dei som<br />
ikkje hadde torvhus (sja. fig. 42, side 51). Torva vart seinare frakta i båt heim<br />
<strong>og</strong> lagra i naustet.<br />
Årleo skietsel:<br />
Ingen, anna enn torvspading, turking <strong>og</strong> opplegging av tory i stakk til demonstrasjon.<br />
73
."<br />
r iah ..?<br />
Fig. 53: På Breimyra vart det tidlegare skore mykje torv. Torva vart lagra i torvhuset som<br />
fidlegare stod her.<br />
-<br />
Fig. 54: På Svemyra spadde husmannen i Staurvika torva si. Han hadde eit torvhus her som<br />
torva vart lagra i. Denne grunnmuren vart laga til eit nytt torvhus, men det vart aldn gjort ferdig.<br />
74
7, BYGGVERK 1 KULTURLANDSKAPET<br />
Byggverka syner korleis menneska har innretta seg i landskapet for å få<br />
opplytt behova sine, anten det var å bygge ein var- <strong>og</strong> vindsikker bustad, sette<br />
opp nødvendige sjø hus, opparbeide god tilgang til sjøen eller å bygge opp ein<br />
liten åker i bratt lende. Det er mange shke spor etter menneskeleg aktivitet <strong>på</strong><br />
<strong>Tviberg</strong> (fig. 55).<br />
7,1 Tekniske anlegg<br />
Steingardar, vegar, bakkemurar, kaier, grølter <strong>og</strong> kraft- <strong>og</strong> telefonlinjer definerast<br />
som tekniske anlegg.<br />
7.1.1 Bøgarden<br />
Den samanhengande bøgarden kring gardane stod ferdig i 1871. Garden er<br />
stadvis mellom 1 <strong>og</strong> 2 m høg <strong>og</strong> frå 0,5 til 1 m brei. "Dei gjorde eit kjempearbeid<br />
karane frå Flatøy, nord for Bergen, som bygde garden. Fire mann kom att fleire haustar <strong>og</strong> bygde<br />
garden for 1 kr fartma. Steinen ligg jamn <strong>og</strong> glattmot utmarka, men er meir ujamn den sida<br />
som vender mot bøane" (Firda 1990). Både rydningsstein <strong>og</strong> stein frå urane har blitt<br />
nytta i bøgarden. Garden langs Storerestdalen til Storegrinda har betre<br />
murestein enn resten av garden. Dette er skifrig stein som truleg er rydda <strong>på</strong><br />
innmarka.<br />
Steingarden kring <strong>Tviberg</strong>gardane fylgjer truleg gamle gardlinjer <strong>og</strong> lagar eit<br />
særs tydeleg mønster i landskapet (fig. 56, side 79). Theodor <strong>Tviberg</strong> (1961)<br />
skriv fylgjande om bøgarden; "De arbeidsfolk som oppførte stengjerdene var d<strong>og</strong> ikke så<br />
helt nøiaktige med å felle de gamle eiendomsgrenser, men opptørte gjerdet der som terrenget var<br />
mest lagelig... En inngjerding av den dyrkedemarksom avviker sterkt fra den nuværende, kan<br />
enno sees ved Storegrinden, videre oppe <strong>på</strong> fjellet, for enden av den såkalla slyngskoren", figger<br />
stener, som har vært brukt som sperring for kreaturer. I skaret mellom "Mehaugen" <strong>og</strong> tillenipa"<br />
er en tydelig stenmur, som er fortsettelse av gjerde om innmarken. Pa nordsiden av "Mehaugen",<br />
som er den naturlige fortsettelse av gjerdesystemet, er ikke å finne gjerdemerker, før i stranden <strong>og</strong><br />
ut i vannet av Staurvatnet, hvor det finnes sten igtenetter et tMligere gjerde. Stenen Ira et<br />
stengjerde <strong>på</strong> nordsiden av Mehaugen er formentlig brukt under byggingen av den kjørevei som i<br />
1870 årene ble bygget langs Staurvatnet. På nordsiden av Staurvatnet finnes igjen en stenmur<br />
mellem vannet <strong>og</strong> brattljellet. Denne mur er avsluttningen av den gamle innegjerding for dyrket<br />
marr. Ved Gjerdet lag skiljet mellom inn- <strong>og</strong> utmark mellom Kalvegjerdet <strong>og</strong><br />
Tree. I bøgarden er det til sarnan menge grindele, dei fleste med eigne namn<br />
(sjå fig. 55). På Tobbeneset <strong>og</strong> i fiellet er det bygd opp mindre parti med<br />
steingardar.I tjelet van desse bygde for å unngå at dyra gjekk seg skårfaste.<br />
Da ens tilstand:<br />
Store delar av bøgarden er i bra stand. Mindre parti har rasa ut, m.a. av di tre<br />
veks opp like inntil muren. Dei andre gardane <strong>på</strong> øya er lite markerte i landskapet.<br />
75
.......<br />
--)))))))).//Z<br />
btll<br />
srs<br />
1>y<br />
ptst).‘siunen ))),<br />
)<br />
."--.)))))<br />
Fig. 55: Oversyn over bygningar <strong>og</strong> tekniske anlegg <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>.<br />
SroL<br />
J?!<br />
".<br />
Telknforklaring<br />
Hus<br />
A. Veningshus<br />
8. Leelftes<br />
C. Uthus<br />
D.Hønsehus<br />
E.Naust<br />
F. Stobu<br />
G. Gardflos<br />
H. Torvhus<br />
FIKa ui jn<br />
rete- Veg<br />
Steingard<br />
$ ti<br />
Krattlinje<br />
76
Mål:<br />
Ta vare <strong>på</strong> <strong>og</strong> fristille bøgarden sflk at grensa mellom inn- <strong>og</strong> utmark er godt<br />
synleg. H<strong>og</strong>ge tre som veks like inntil garden slik at ikkje røtene veks inn i<br />
garden <strong>og</strong> øydelegg stabiliteten i han.<br />
Tiltak.<br />
Bygge opp att delar av garden som er øydelagt, samt rydde tre <strong>og</strong> kratt som<br />
veks heilt inntil garden, <strong>og</strong> sikre årleg vedlikehald.<br />
7.1.2 Vegar <strong>og</strong> stiar<br />
Det ligg mange små vegstubbar <strong>på</strong> innrnarka til dei to bruka. Dette er mindre<br />
jordbruksvegar. Vegen frå Vågen til bruk 1 var bygd omkring 1860 då fellestunet<br />
vart splitta, <strong>og</strong> vegen fram til Breimyra er frå 1870. "Stenen fra et sfengjerde<br />
<strong>på</strong> nordsiden av "Mehaugen- er formenflig brukf under byggingen av kjørevei som i 1870 årene<br />
blei byggef langs Staurvatner (<strong>Tviberg</strong> 1961).Elles fører fleire mindre vegar opp til<br />
Bakkane (Nilsvegen <strong>og</strong> Enstadbakkenj <strong>og</strong> opp til Lia (Øvre <strong>og</strong> Indre Liavegen<br />
- sjå fig. 51, side 66) <strong>og</strong> Staurshaugen. Det fører <strong>og</strong>så veg opp <strong>på</strong><br />
Storehaugen (sje. fig. 44, side 56). Klipe er namnet <strong>på</strong> ein mindre vegtrase I<br />
Sk<strong>og</strong>en. To stiar leier frå bruka til andre stadar <strong>på</strong> øya; ein til Tobbeneset <strong>og</strong><br />
ein til Knivsvika/Grunnevågen.<br />
Da ens tilstand:<br />
Dei små jordbruksvegane er i relativt god stand. Grunna liten bruk er nokre av<br />
dei i ferd med å gro att. Stien til Tobbeneset er relativt godt synleg, medan<br />
stien til Knivsvika syner lite i terrenget.<br />
Mål:<br />
Sikre vegane for <strong>framtida</strong>, <strong>og</strong> synleggjere dei terrenget.<br />
Tiltak:<br />
Utføre jamnleg vedlikehald <strong>på</strong> vegane <strong>og</strong> fjerne tre <strong>og</strong> busker dersom det ser<br />
ut til at røtene kan vere med <strong>på</strong> å grave ut under murane. Stiane må ryddast.<br />
7.1.3 Bakkemurar<br />
Da ens tilstand:<br />
Det er særleg i samband med dei tidlegare åkrane ein finn bakkernurar.<br />
Storparten av desse ligg <strong>på</strong> bruk 1; I bergskårane under samt nokre i Lia<br />
<strong>og</strong> ved Gjerde; - mot Tree. Bakkemurane er små <strong>og</strong> ikkje særleg frarntredande<br />
landskapselement. Den største ligg like ved den opprnurte vegen opp til Lia.<br />
Mål.<br />
Gjere bakkemurane synlege i landskapet. Murane <strong>og</strong> dei vesle åkerlappane<br />
illustrerer korleis skrinne ressursar vart maksimalt utnytta.<br />
Tiltak:<br />
Halde murane ved like <strong>og</strong> verne dei mot gjengroing <strong>og</strong> utrasing. I enkelte av<br />
77
desse åkrane kan ein ta opp att <strong>og</strong> illustrere potet- <strong>og</strong> havredyricing.<br />
7.1.4 Gretter<br />
Da ens tilstand:<br />
Myrane <strong>på</strong> bruk 2 (telt 5a) er dyrka <strong>og</strong> grøfta <strong>på</strong> 1960-talet. Eit lite parti av<br />
grefta er open, <strong>og</strong> har her oppmurte kantar av natursteinfør vatnet vert leia<br />
inn i røyr <strong>og</strong> ført mot sjøbua i Vågen. Byrjande forfall syner seg <strong>på</strong> kanten av<br />
grøfta. Steinen byrjar å sige ut <strong>og</strong> den dyrka marka inntil søkk ned.<br />
Mål.<br />
Ta vare <strong>på</strong> den steinsette grøtta.<br />
Tiltak:<br />
Utføre vedlikehald som sikrar at grøtta ikkje går tett. Legge opp att naturstein<br />
som er i terd med å sige ut, <strong>og</strong> jamne til marka inntil steinkanten.<br />
7.1.5 Kaier<br />
Da ens tilstand:<br />
<strong>Tviberg</strong> har to steinmurte kaier; ei i Vågen <strong>og</strong> ei i Staurvika. Begge er lagt opp<br />
i stein <strong>og</strong> er i god stand. Både Vågen <strong>og</strong> Staurvika er likevel dartege hamner,<br />
dessutan er Vågen nokså grunn så det er vanskeleg for større båtar å legge<br />
inntil. Kaia i Vågen vart noko skada i orkanen i 1992.<br />
Mål:<br />
Betre hamnetilhøva slik at større båtar kan gå innom, samt at båtar kan ligge<br />
tryggare. Søknad om å utgreie hamnetilhøve <strong>og</strong> evt. bygging av molo ut til<br />
Skjeret i Vågen er sendt til hamnevesenet frå AskvoH kommune.<br />
Tiltak:<br />
Skadane etter orkanen må rettast opp <strong>og</strong> vidare utføre jamnleg vedlikehald av<br />
begge kaiane. Ved evt. bygging av molo er det viktig med estetiske krav til<br />
utforming. Naturstein (ikkje betong) bør nyttast, <strong>og</strong> kaia bør leggast opp i tråd<br />
med gamle muringsteknikkar.<br />
7.1.6 Teleton- <strong>og</strong> elektrisitetslinjer<br />
Da ens tilstand:<br />
Elektisitetslinja frå fastlandet til Bulandet går over <strong>Tviberg</strong> like overfor bruka;<br />
frå Paresneset, langs Lia, Bakkane <strong>og</strong> vidare langs Storevatnet (fig. 57).<br />
Telefonlinja fylgjer stranda sør for Eika, kryssar Gjerde <strong>og</strong> st<strong>og</strong>gar ved dei to<br />
gardsbruka. Begge linjene er frå 1950-talet. Dei to linjene kryssar kvarandre<br />
<strong>på</strong> innrnarka <strong>og</strong> gjev eit heller kaotisk inntrykk.<br />
Mål:<br />
Telefon- <strong>og</strong> elektrisitetslinjer er vanlegvis lite tilpassa terrenget, <strong>og</strong> verkar ofte<br />
dorninerande i landskapet. ldeelt sett burde linjene difor fjernast. Ein føre<br />
78
Fig. 56: B<strong>og</strong>arden <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> gjerdar inn så <strong>og</strong> seie heile innmarka. Den tramtreande<br />
steingarden markerer tydeleg skiljet mellom bmane <strong>på</strong> innmarka <strong>og</strong> lynghejane j utmarka.<br />
Fig. 57: Elektrisitetslinja er dominerande <strong>og</strong> sklir lite inn i terrenget der den kryssar innmarka<br />
like over gardane <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong><br />
79
setnad er sjoIvsagt at bruka framleis har tilgang <strong>på</strong> teIefon <strong>og</strong> straurn Sjølv<br />
om ikkje begge linjene kan fjernast vil det vere ynskjeleg å Ieggetelefonfinja i<br />
jordkabel slik at ein kan fjerne alle stolpane etter dagens telefonlinje.<br />
Fjerne stolpar etter gamle linjer.<br />
7.2 Bygningar<br />
I eldre tid var det to hovudkonstruksjonar som gjorde seg gjeldande i trehusa<br />
<strong>på</strong> Vestfandet, faftevericet <strong>og</strong> stavverket. Gjærder (1980) skriv vidare; "Mykje<br />
tyder <strong>på</strong> at stavverket har vore meir i bruk, <strong>og</strong> etterkvart vaks det fram eit rikt samspel mellom dei<br />
to konstruksjonane. I t.d. stover, bu <strong>og</strong> loft utgjer lafteverket med sine varmeisolerande veggar<br />
sjølve huskjerna. medan stavverket er nytta t utrom <strong>og</strong> svalgangar. I dei ytre vestlandsbygdene<br />
er stavverket framleis den framherskande byggemåten når det gjeld uthus (fig. 58). Etter utskiftingslova<br />
Irå 1857 då fleire huslydar måtte flytte ut frå det gamle fellestunet, vart bygningane større<br />
<strong>og</strong> tunet fekk faarre bygningar. Frå århundreskiftet vart sveitsarstilen <strong>på</strong> eustadhusa gjennomgaande<strong>på</strong><br />
dei vestnorske gardane", <strong>og</strong>så <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>. I fylgje Alf <strong>Tviberg</strong> var det<br />
svært vanleg å nytte raktømmer i sjøhusa <strong>og</strong> uthusa <strong>på</strong> øya.<br />
a1stavar"<br />
b lyete"<br />
c 'bråddebancr<br />
d "grine<br />
e 'underslag"<br />
f 'sperrestokkar"<br />
g "skotstavar<br />
h "skotsviller<br />
7.2.1 Gardstuna<br />
,ffffi7 fia'7<br />
Fig. 58: Skisse av le bygd i staykonstruksjon (Gjærder 1980). Oppmålt av Halvor Vreim i 1928.<br />
Frå langt attende i tida har det vore to brukarar <strong>på</strong> øya, <strong>og</strong> fram til om lag<br />
1860 budde dei i eitt tun. Då vart eine tunet flytta søraust for stortunet <strong>og</strong><br />
innmarka vart delt i to, medan utmark var felles fram til 1949.<br />
80
Bruk 1<br />
Da ens tilstand:<br />
I tunet <strong>på</strong> bruk 1 står fem bygningar;<br />
I) våningshus (bygd omkring 1910),<br />
2) gamlestova/vedhus "gamIestuen med under same tak værende ildhus <strong>og</strong><br />
torvskot"(Pantebok 1920) er frå 1870,<br />
3) utedo,<br />
4) fjøs (det gamle sauehuset er truleg frå 1800-talet?) <strong>og</strong><br />
5) hønsehus (frå 1950).<br />
I tunet er det <strong>og</strong>så ruinar etter løa (brent tidleg <strong>på</strong> 1970-talet) <strong>og</strong> ein silo-<br />
/kalvehus. Våningshuset er sett i stand, <strong>og</strong> <strong>og</strong>så dei andre bygningane (med<br />
unntak av hønsehuset) vert haldne vedlike (fIg. 59). Staten, som eig hønsehuset,<br />
har tidlegare gått inn for å herne denne bygningen. Dette er ikkje gjort.<br />
Mål:<br />
Ta vare <strong>på</strong> bygningsmiljøet i gardstunet etter tradisjonelt mønster (fyrste<br />
halvdel av 1900-talet). Ein bør vurdere å setje opp att bygningar som høyrer<br />
naturIeg heirne i eit tun, dvs. løa som vart fjerna <strong>på</strong> 1970-talet.<br />
Gardstunet er privat eigedom <strong>og</strong> vert jamnleg vedlikehalde. Hønsehuset bør<br />
stå, <strong>og</strong> nyttast som reiskapshus el.l.<br />
Bruk 2<br />
Da ens tilstand:<br />
I tunet <strong>på</strong> bruk 2 står tre bygningar;<br />
1) våningshus (oppført 1908 m.a. av rnateriale frå det gamle stabburet som<br />
vart kalla Nyebua),<br />
2) lee som er oppført 1899 der dei to gamle difitsbygningane stod <strong>og</strong> seinare<br />
<strong>på</strong>bygd <strong>og</strong><br />
3) uthus (truleg oppført kring 1900) (fig. 60). I tillegg har her stått eit hønsehus<br />
som vart ført hit frå Hindøy i 1930.<br />
Mål:<br />
Halde ved like bygningane som utgjer tunet i dag <strong>og</strong> halde i hevd hagen kring<br />
våningshuset.<br />
Tiltak:<br />
Jarnnleg vedlikehald. Uthuset er i dårlegast stand <strong>og</strong> treng opp-pussing.<br />
Våningshuset ville fått ein meir tidstypisk utsjånad om vindauga vart skifta til<br />
dei opprinnlege typane.<br />
81
Fig. 59: Gardstunet <strong>på</strong> bruk 1 <strong>på</strong> 1950-talet <strong>og</strong> i 1991. I dag er tunet omgjeve av planta gran,<br />
<strong>og</strong> er mest skjult. Dei same bygningane står i tunet i dag med unntak av den vesle fjøsen heilt<br />
inn til berget.<br />
82
Fig. 60: Gardstunet <strong>på</strong> bruk 2 <strong>på</strong> 1950-talet <strong>og</strong> i 1991. Bygningane er clei same clag berre eit<br />
<strong>på</strong>bygg <strong>på</strong> haa er kome til <strong>og</strong> nokre av vinclauga i vaningshuset er sktta ut. Uthuset ligg bak<br />
våningshuset.<br />
83
7.2.2 Husmannsplassane<br />
På <strong>Tviberg</strong> har det vore tre husmannsplassar; Gjerde, Tobbeneset <strong>og</strong> Staurvika,<br />
Berre i Staurvika er det synlege restar etter bygningsmiljøet (sjå fig. 23,<br />
side 34). Då begge våningshusa <strong>på</strong> dei to bruka er i privat eige, vil det vere<br />
trong for ein stad å vere for dei som skal utføre skjøtsel <strong>på</strong> øya <strong>og</strong> evt. føre<br />
tilsyn. Det vH <strong>og</strong>så vere verdfullt å kunne illustrerebygningsmiljøet <strong>på</strong> ein av<br />
hUSITIannsplassane.<br />
Da ens tilstand:<br />
På plassen i Staurvika har det stått tre bygningar;<br />
1) stovehus/fjøs/Iøe,<br />
2) grisehus <strong>og</strong><br />
3) eit naust.<br />
I dag står berre delar av grisehuset. Dette vert nytta som skjul for sauene.<br />
Mål.<br />
For å illustrere ein husmannsplass er det viktig at bygningane står. Bygningen<br />
som romma både stove, fjøs, eldhus <strong>og</strong> Iøe, er <strong>på</strong> mange måtar illustrerande<br />
for levemåten <strong>og</strong> ressursbruken <strong>på</strong> plassen. Det fortel om kåra til husmennene<br />
<strong>på</strong> kysten. Dersom miljøet vert restaurert kan bygnirtganedisponerast av ei<br />
evt. stifting for <strong>Tviberg</strong>, <strong>og</strong> nyttast til utstillingar <strong>og</strong> litteratursamling.<br />
Tiltak<br />
Rekonstruksjon <strong>og</strong> oppsetjing av den gamle stova, bygge opp att naustet <strong>og</strong><br />
sikre grisehuset.<br />
7.2.3 Naust- <strong>og</strong> sjøbumiljø<br />
Nausta <strong>og</strong> sjøbuene er ein sentral del av kystkulturen. Her var båtane <strong>og</strong> alt<br />
reidskap <strong>og</strong> utstyr til fisket sarnla. Her føregjekk førebuing til fisket <strong>og</strong> etterarbeid<br />
etter at fisket var avslutta. Sjøhusa til dei to gardstuna er samla I Vågen<br />
(fig. 61). Også husmannsplassane hadde eigne naust, <strong>og</strong> det siste av desse<br />
plassnausta (i Staurvika) blas ned 1 januar 1992. I SlettevikalKnivsvika nord<br />
<strong>på</strong> øya var det vanleg å turke laksenøtene. Av andre bygningar som har<br />
knytta seg til fiskeri, er ei rorbu i Ryggsteinen (<strong>Tviberg</strong> 1981). Denne stod fram<br />
til tidleg <strong>på</strong> 1900-talet.<br />
Da ens tilstand:<br />
I Vågen ligg to sjøbuer <strong>og</strong> eitt naust. Den eldste sjøbua (bruk 1) er mindre enn<br />
den andre sjøbua (bruk 2) som fyrste gong vart bygd i 1943. Den blas ned i<br />
storm 1949, men vart sett opp att like etter<strong>på</strong>. Naustet til bruk 2 er i bra stand,<br />
rnedanberre delar av reisverket står etter del andre naustet. Etter orkanen i<br />
1992 vart det mindre skader både <strong>på</strong> naust <strong>og</strong> sjøbu.<br />
Mål.<br />
Restaurere miljøet kring Vågen.<br />
84
Tiltak:<br />
Rette opp att skadane etter orkanen. Kle <strong>og</strong> taktekke naustet til bruk 1, <strong>og</strong><br />
føre jamnleg vedlikehald <strong>på</strong> dei andre bygningane.<br />
Fig, 61: Vågen er hamna til <strong>Tviberg</strong>gardane. Hamna gjev dåleg ly for vindar frå sørvest, <strong>og</strong> det<br />
har vore reist e:t ynskje om å bygge molo ut til Skjeret slik at hamna vert tryggare.<br />
7.2.4 Gardfjøsar<br />
Vanlegvis låg gardfiøsane i grensa mellom inn- <strong>og</strong> utmark eller like opp i<br />
utrnarka. Gardfjøsane fungerte som mjølkestad for kyrne vår <strong>og</strong> haust, <strong>og</strong> vart<br />
nytta som oppsamlingsstad for gjødsel. I seinare tid vart fjøsane berre nytta<br />
som skjul for sauene. Det er spor etter to gardfjøsar i bøgarden (sjå fig. 56,<br />
side 79). Den fyrste gardfjøsen låg opp mot Staurvatnet. Seinare vart han<br />
flytta lengre ned. Fjøsen var bygd av raktørnmer <strong>og</strong> vart riven etter utskiftinga<br />
1949. Ei gamal husmannsstove i gamletunet vart flytta <strong>på</strong> Merkjeshaugen, like<br />
ved bøgarden, <strong>og</strong> nytta som sauefjøs. I Botnen har det <strong>og</strong>så stått ein liten<br />
fiøs, eit kalvehus. Dette vart murt like før 1940 <strong>og</strong> er no rarnla ned. På Tree<br />
låg gardfjøsen til husmannen i Staurvika. Denne var i bruk fram til 1930.<br />
Da ens tilstand:<br />
Gardriøsen <strong>på</strong> Tree står delvis enno. Den er murt i stein, men taket er ramla<br />
ned. Fjøsen vart bygd av husmannen i Staurvika. Berre grunrimurane (med<br />
unntak av fjøsen <strong>på</strong> Merkjeshaugen) syner etter dei andre gardfjøsane.<br />
Mål:<br />
Bygge opp att/restaurere gardfjøsane, i fyrste rekkje gardfiøsen i Bakkane <strong>og</strong><br />
<strong>på</strong> Tree.<br />
85
Tiltak:<br />
Bygge opp att gardfjøsen i bøgarden (Bakkane) <strong>og</strong> <strong>på</strong> Tree. Dette inneber eit<br />
nybygg (Bakkane), restaurering av steinveggane i fjøsen <strong>på</strong> Tree samt legging<br />
av nytt torvtak.<br />
7.2.5 Torvhus<br />
Torvhusa var lager for brensla, <strong>og</strong> fleire torvhus har stått i utmarka <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>.<br />
Små torvhus bygde av tre stod både i Breimyra (bruk 1) <strong>og</strong> i Svernyra (husrnannsplassen<br />
i Staurvika). Til Breirnyra vart det <strong>og</strong>så bygd køyreveg. Noko<br />
før 1940 vart det laga grunnmur til eit nytt torvhus <strong>på</strong> Svemyra (av bruk 2),<br />
men det vart ikkje bygd ferdig, <strong>og</strong> det vart aldri teke i bruk. Vart det for liten<br />
plass i torvhusa var det vanleg å setje torva i stakk. Så lenge det vart skore<br />
torv <strong>på</strong> Svartekattmyra <strong>og</strong> <strong>på</strong> Lambeneset vart torva lagt i stakk, <strong>og</strong> seinare<br />
ført heim i båt <strong>og</strong> lagra i naustet.<br />
Da ens tilstand:<br />
Torvhusa er i dag heilt borte, med unntak av <strong>på</strong>byrja toryhuset <strong>på</strong> Svemyra.<br />
Mål:<br />
Illustrere torvskjeringa, <strong>og</strong> korleis del innretta seg,<br />
Tiltak:<br />
Bygge opp att torvhus av tre <strong>på</strong> Breimyra <strong>og</strong> Svemyra.<br />
7.2.6 Kvernhus<br />
Landøy (1990) skriv fylgjande om kvernhus <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>; i <strong>Tviberg</strong>er det to stader ei<br />
Kvernhuselv <strong>og</strong> ein Kvemhusvåg (sjå fig. 36,side 45). Sidan det for det meste har vore berre to<br />
brukarar <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>, er det mest truleg at dei var i lag om å byggje ei kvern <strong>og</strong> demme opp eit<br />
vatn. Det skulle ikkje vere behov for to kvernerpd desse bruka,sd forlearinga kan vere den al det<br />
var folk utanfrå som hadde fått lov å setje opp den eine kverna. Anten det, eller at <strong>Tviberg</strong>folket<br />
flytte kverna i von om å få det meir leltvindt <strong>på</strong> den nye staden. I nordre Kvernhusvågen er det<br />
funne nokre forarbeidde steinar som liknar steinslaget <strong>på</strong> sørsida av <strong>Tviberg</strong>. Ved å demme opp<br />
den nordreelva, viee dei kunne seee nokre videmyrstrekningar under vatn. <strong>og</strong> såleis få større<br />
tilgang <strong>på</strong> kvernvatn. Det ligg ditor nær â tru at brukarane i <strong>Tviberg</strong> først har bygf seg kvemhus i<br />
søre vågen, <strong>og</strong> så seinare flytta det til nordre".<br />
Da ens tilstand:<br />
Opplysningane om kvernhus er så usikre at dette neppe bør fylgjast opp.<br />
Måt oq tiltak:<br />
Ingen pr. idag.<br />
86
STATUS OG FORVALTNING AV TV1BERG<br />
Kva status <strong>Tviberg</strong> skal ha framover, <strong>og</strong> korleis øya skal forvaltast er uvisst.<br />
Fleire eigarar er involvert i øya; Alf <strong>Tviberg</strong> eig eine bruket, medan det andre<br />
bruket er Staten sin eigedom. Bygningane i tunet <strong>på</strong> Staten sin eigedom er<br />
fråskilt til Leil Stølen <strong>og</strong> er sette i stand med tanke <strong>på</strong> utleige. Alf <strong>Tviberg</strong> har<br />
lagt ned mykje arbeid med å dokumentere <strong>og</strong> føre vidare forfedrene sitt<br />
arbeid, <strong>og</strong> er interessert i at <strong>Tviberg</strong> vert nytta av ålmenta. Ved å halde<br />
kulturtandskapet i hevd tek ein vare <strong>på</strong> mangtaidet <strong>og</strong> del kulturhistoriske<br />
spora. Det vil gje innsyn i dei gamle drittsmetodane <strong>på</strong> kysten <strong>og</strong> korleis<br />
denne dritta har <strong>på</strong>verka landskapet. Men ein har pr. i dag liten erfaring med<br />
forvaltning av hellskaplege kulturlandskap. Det er fleire m<strong>og</strong>lege forvaltningsmodellar<br />
for <strong>Tviberg</strong> i <strong>framtida</strong>.<br />
8.1 Privat forvaltning/skjelsel<br />
Ingen av grunneigarane er i dag bufaste <strong>på</strong> øya, <strong>og</strong> grunneigar Alf <strong>Tviberg</strong> er<br />
noko avventande med tanke <strong>på</strong> vidare bruk av eigedomen.<br />
Når det gjeld bruk <strong>og</strong> vedlikehald av kulturlandskapet, så er landskapet<br />
underlagt noko skjøtsel av beitande sau. På Staten sin eigedom er det<br />
avtalefesta antal sau <strong>på</strong> beite <strong>på</strong> innmark, <strong>og</strong> <strong>på</strong> eigedomen til Alf <strong>Tviberg</strong><br />
befter mellom 200-300 sau. Berre beite er <strong>på</strong> sikt ikkje tilrådeleg med tanke <strong>på</strong><br />
å ta vare <strong>på</strong> eit tradisjonsbunde kystkulturlandskap.<br />
Dersom grunneigarane er interesserte er det m<strong>og</strong>leg å la restaurering <strong>og</strong><br />
vedlikehald av området inngå som ein del av jordbruksdrifta. Dette inneber at<br />
grunneigarane fylgjer skjøtselplanen sine tilrådingar som onftattar ei sterkare<br />
utnytting av området med slått, krattrydding, brenning av lynghei i tillegg til den<br />
beitinga som no føregår. Grunneigarar kan søke Landbrukskontoret om tilskot<br />
til spesielle filtak i jorbrukets kulturlandskap som; ta vare <strong>på</strong> <strong>og</strong> bruke kulturminne,<br />
fremje tilgjenge, fremje biol<strong>og</strong>isk mangfald eller halde gamal kulturmark<br />
i hevd.<br />
Det er tungvint å drive skjetsel <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> når gardane ikkje har fast busetjing<br />
<strong>og</strong> er utan veg. Samstundes vil drifta dels basere seg <strong>på</strong> eldre <strong>og</strong> arbeidskrevjande<br />
arbeidsmetodar (noko ljåslått <strong>og</strong> spadevending av åkrar). Dette i<br />
tillegg til spesielle eigartilhøve <strong>på</strong> øya gjer det urimeleg å forvente at grunneigarane<br />
skal ta <strong>på</strong> seg ansvaret for dette arbeidet.<br />
8.2 Landskapsvernområde<br />
Med Staten som grunneigar av om lag halve øya er det naturleg å reise<br />
spørsmål om <strong>Tviberg</strong> bør vernast etter naturvernlova. Den mest eigna verneforma<br />
vil då vere landskapsvernområde som kan nyttast lor å bevare eigenarta<br />
87
eller vakkert natur- <strong>og</strong> kulturlandskap. I landskapsvernområde må det ikkje setjast i verk tiltak som<br />
vesentleg kan endre landskapet sin art eker karakter.." (paragraf 5, loy om naturvern 1985).<br />
Staten si målsetjing ved å kjøpe eigedomen har i hovudsak vore å ta vare P.<br />
eit kystlandskaw<strong>og</strong>_ve_me_orn biotopar. Kulturlancfskapet her har så—mange<br />
element <strong>og</strong> kvalitetar i seg at eit evt. landskapsvern <strong>og</strong>så bør omfatte vern av<br />
det tradisjonelle landskapet, <strong>og</strong> saleis heile øya for å fange opp det heilskaplege<br />
samspelet mellom innrnark <strong>og</strong> utmark.<br />
Dersom området får status som landskapsvernområde, vil det kunne overter<br />
rast midlar til skjøtsel av kulturlandskapet. Det vil <strong>og</strong>så vere m<strong>og</strong>leg å få til<br />
en tilsynsordning for området. Eit landskapsvernområde av denne kategori vil<br />
<strong>på</strong> mange måtar bli "nybrotsarbeid" då naturvernstyresmaktene har liten<br />
erfaring med vern av heilskaplege kulturlandskap av denne storleiken.<br />
Ved oppretting av eit landskapsvernområde er det naturleg å legge opp til<br />
samarbeid mellom fylgjande institusjonar:<br />
Askvoll kommune v/Næringskontoret/Kulturkontoret<br />
- Naturvernforbundet S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane evt.<br />
- Fylkesmannen i S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane v/Miljøvernavdel<strong>og</strong>a.<br />
- S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane DH.<br />
8.3 Kulturhistorisk reteranseotnråde/museum<br />
<strong>Tviberg</strong> kan <strong>og</strong>så tenkjast som økornuseum Her i landet indikerer økomusea<br />
at ein fagleg søkjer å praktisere eit økol<strong>og</strong>isk syn <strong>på</strong> kulturhistoria (humanøkol<strong>og</strong>i).<br />
Ein av tankane er å legge større vekt <strong>på</strong> samspelet mellom bygningar<br />
<strong>og</strong> det omgjevande iandskapet. Økomusea bygger <strong>på</strong> ideen frå bygdemusea,<br />
men er i større grad fokusert <strong>på</strong> eit mest m<strong>og</strong>leg korrekt (opprinnleg)<br />
landskapsbilete (økosystem). Skal dette fylgjast fullt ut, vil det legge sterke<br />
avgrensingar i korleis landskapet skal nyttast, då landskapet må forvaltast <strong>og</strong><br />
nyttast <strong>på</strong> den gamle måten der eldre driftsforrner praktiserast.<br />
Eit liknande prosjekt er nyleg oppstarta <strong>på</strong> Lygra i Lindås kommune, Hordaland.<br />
Dette er organisert som eit informasjonssenter for kulturvern <strong>og</strong> miljøvern.<br />
Elles er det i Norge liten erfaring med denne type vern <strong>og</strong> skjøtsel. Vi<br />
har heller ikkje organisasjonsapparat oppbygd eller økonomiske ressursar<br />
tilgjengelege som vil vere ein føresetnad for full gjennomføring av denne type<br />
drift <strong>og</strong> skjøtsel.<br />
Likevel er det delar av denne tankegangen som er lagt til grunn gjennom<br />
skjetselsplanen, <strong>og</strong> ein forenkla dhftsmodell bør kunne la seg gjennomføre.<br />
Økomuseum kan ha stor lokal verdi. Ved godt organiserte opplegg er det<br />
rn<strong>og</strong>leg at skuleklassar kan ta del i enkle skjøtselstiltak. Turistnæring <strong>og</strong><br />
reiselivslag vil <strong>og</strong>så kunne ha nytte av økomusea. Ved eit slikt opplegg <strong>på</strong><br />
<strong>Tviberg</strong> kan det vere aktuelt med samarbeid mellom institusjonane:<br />
88
- Askvoll kommune v/Næringskontoret/Kulturkontoret<br />
- Askvoll S<strong>og</strong>elag<br />
- Kystmuseet<br />
- Fylkeskonservator<br />
- Fylkeslandbrukskontoret<br />
Foreningen ti/ Norske Fortidsminnemerkers Bevaring, avd. S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane<br />
- S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane DI-1<br />
8.4 Kommunalt friområde - læreland<br />
Askvoll kommune har over lengre tid synt interesse for <strong>Tviberg</strong> <strong>og</strong> dei kvalitetane<br />
som finst <strong>på</strong> øya. Dei tenkjer seg øya nytta som eit "læreland" til bruk for<br />
undervisning for skulane i kommunen, som eit kommunalt friornråde <strong>og</strong> i<br />
samband med reiseliv.<br />
Dersom kommunen løyser ut Aft <strong>Tviberg</strong> sin eigedom <strong>og</strong> omdisponerer området<br />
i kommuneplanen frå natur-, jord- <strong>og</strong> sk<strong>og</strong>bruk til friluttsområde, inneber<br />
dette eit kommunalt ansvar for gjennomføringa av skjøtselsplanen med årlege<br />
utgifter til vedlikehald. Det bør <strong>og</strong>så vere ein føresetnad at garden vert halden<br />
i hevd som eit tradisjonett kuttudandskap. Ved eit samarbeid med Staten<br />
vedrørande den andre eigedomen vil gjennomføring av heilskapleg skjøtsel<br />
kunne vere realistisk. Det er i dag opning for kulturiandskapstilskot frå landbruket<br />
<strong>og</strong>så til skjøtsel i verneområde.<br />
8.4.1 Organisering av eit læreland - ei stifting<br />
Då Askvoll kommune ynskjer å nytte <strong>Tviberg</strong> som eit læretand er det naturieg<br />
at kommunen har ansvar for å forvalte øya slik at mangfaidet i natur- <strong>og</strong><br />
kutturlandskap vert teke vare <strong>på</strong> for etterbda. Dette inneber at kommunen får<br />
til ein avtale med grunneigarane om disposisjonsrett <strong>og</strong> bruk av øya. Ved å<br />
opprette ei stifting kan ein samle alle brukargrupper, sarnstundes som kommunen<br />
kan ha det overordna ansvaret for arbeidet med <strong>Tviberg</strong>. Alt i 1974, då<br />
eine bruket <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> vart selt, var tankane om å kople inn lokale lag framme.<br />
Friluftsnemnda rådde då til at kommunen kjøpte eigedomen <strong>og</strong> "at eft lag<br />
kommunen tek <strong>på</strong> seg vedlikehald <strong>og</strong> dritt av eigedomen <strong>og</strong> helst <strong>og</strong>så noko av utgittene til renter<br />
<strong>og</strong> avdrag <strong>på</strong> kjøpesummen.:<br />
Fyigjande institusjonar/brukargrupper er aktuelle samarbeidspartnarar ved<br />
utvikling av eit "læreland" <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>, <strong>og</strong> kan vere representert i ei sfifting:<br />
Grunneigarar<br />
- Askvoll Næringskontor/Kulturkontor<br />
- Askvoll S<strong>og</strong>elag<br />
Lokale laglorganisasjonar<br />
Barne- <strong>og</strong> ungdomsskule<br />
Fylkesmannen v/Miljøvemaydelinga<br />
- Fylkeslandbrukskontoret<br />
S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane DH.<br />
- Kystmuseet<br />
- Fylkeskonservator<br />
89
Trong for prosjekt-/arbeidsleiar<br />
For å bygge opp kunnskap om gamle driftsmåtar <strong>og</strong> skjøtsel av kulturlandskapet<br />
er det ynskjeleg at skjøtselsplanen vert fylgd opp fagleg. Det vil vere<br />
naudsynt med noko vegetasjonsøkol<strong>og</strong>isk oppfylgjing for å sjå at utviklinga går<br />
rett ei. Dette kan <strong>og</strong>så nyttast til forskningsføremål. På denne nlåten kan ein<br />
<strong>og</strong>så måle om intensjonane ved arbeidet vert stetta. Det vil difor vere trong for<br />
ein prosjekt- eller arbeidsleiar som har dette ansvaret (<strong>på</strong> deltid). Vedkomande<br />
kan tillegg vere ansvarleg for framdrift, informasjon <strong>og</strong> å organisere <strong>og</strong> legge<br />
til rette for aktiviteten <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>. Denne oppgåva kan leggast til den nyoppretta<br />
miljøvernstillinga, eller ved at ein hentar inn fagleg hjelp til å leie arbeidet<br />
kvar sornmar.<br />
8.4.2 Økonomi <strong>og</strong> prioritering<br />
Vidare arbeid med kulturlandskapet <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> vil vere avhengig av offentlege<br />
midlar. Kva ein kan få utretta kvart år vil igjen kvile <strong>på</strong> storleiken av midlane/tilskota.<br />
Det vil såleis vere naturleg å lage eit oversyn over kva tiltak/skjøtsel<br />
som er viktigast å prioritere.<br />
Bygningar<br />
Økonomi:<br />
Til restaurering av bygningar er ein avhengig av tilskot utanfrå, t.d. sysselsetjingsmidlar.<br />
Tilskot avgjer såleis omfanget av bygningsrestattreringa.<br />
Priontenng:<br />
1. Då sjøbruk står sentralt i levemåten <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>, er det naturleg å prioritere<br />
miljøet i Vågen fyrst. Det er <strong>og</strong>så dette miljøet ein møter fyrst når ein skal til<br />
<strong>Tviberg</strong>.<br />
2. Som andre prioritet er det naturleg å tenke <strong>på</strong> kva bygningar som illusterer<br />
driftsmatane i jordbruket, <strong>og</strong> som ikkje er representert i dag; - nemleg gardfjøsar<br />
<strong>og</strong> torvhus.<br />
3. Eit restauren husrnannsmiljø (i Staurvika) vil fylle ut heilskapen <strong>og</strong> gje<br />
større kulturhistorisk tyngde.<br />
4. Minst viktig er lea <strong>på</strong> bruk 1, Den har likevel vore ein sentral del av det<br />
totale bygningsmiljøet, <strong>og</strong> bør prionterast <strong>på</strong> lengre sikt.<br />
Tekniske aniegg<br />
Økonomi:<br />
I hovudsak vil det her vere snakk om små midlar til vedlikehald, <strong>og</strong> delar av<br />
dette kan dekkast over evt. skjøtselsmidlar frå Landbruket, såkalla spesielle<br />
tiltak i jordbrukets kulturlandskap. Restaurering av t.d. steingarden vil vere<br />
eingongskostnad. Opprusting av kaianlegg haldast utantor denne prioriteringa<br />
<strong>og</strong> med det dreier seg om eit relativt stort inngrep <strong>og</strong> store kostnadar. Ein<br />
vonar hamnevesenet kan bidra her.<br />
90
Prioritering:<br />
1. B<strong>og</strong>arden utgjer det viktigaste tekniske kulturminnet pe <strong>Tviberg</strong>, <strong>og</strong> tener<br />
både som innramming av gardane <strong>og</strong> som eit forsterkande skilje mot utmark.<br />
2 Gardsvegar illustrerer framkomsten til bøar <strong>og</strong> teigar <strong>og</strong> er såleis ein viktig<br />
del av strukturane <strong>på</strong> innrnarka.<br />
3. Bakkemurar <strong>og</strong> grøft er relativt lite framtreande i kutturlandskapet <strong>på</strong><br />
<strong>Tviberg</strong>, men sjølvsagt viktige for å halde jorda "<strong>på</strong> plass" <strong>og</strong> drenere vatn<br />
vekk frå bøane.<br />
4. Endring/fjeming av kraftlinjene vurderast som lite aktuelt enno, men<br />
ynskjeleg <strong>på</strong> sikt.<br />
Kulturlandskap<br />
Økonomi:<br />
Det bør søkast om tilskot til spesielle tiltak i jorbrukets kulturlandskap både<br />
som eingongstilskot <strong>og</strong> årlege tilskot. Ein kan søkje om tilskot til tylgjande<br />
føremål; ta vare <strong>på</strong> <strong>og</strong> bruke kulturminne, fremje tilgjenge <strong>og</strong> opplevingskvalitet,<br />
ta vare <strong>på</strong> <strong>og</strong> utvikle biol<strong>og</strong>isk mangfald <strong>og</strong> halde gamal kulturmark i<br />
hevd. Mange av del skisserte skjøtselstiltaka er eingongstiltak, m.a. trengs det<br />
midlar til innkjøp av lett slåmaskin <strong>og</strong> anna reiskap.<br />
Prioritering:<br />
1 Halde innrnark open slik at ho står i "skarp" kontrast mot utmark - dvs. open<br />
beitemark, hagemark <strong>og</strong> eng <strong>på</strong> innmark.<br />
2. Brenne parti av lyngheiane kvart år.<br />
3. Fjerne tuer <strong>og</strong> anlegge åker, illustrere torvskjering.<br />
4. Rydding/forsøk med kristtornhage.<br />
8.4.3 Organisering av skjertsel<br />
Skjetselen kan organiserast ved at det vert oppretta avtalar mellom kommunen<br />
<strong>og</strong> organisasjonar/lag/einskildpersonar (td. beiterettar) over t.d. ein 10<br />
års-periode. Organisasjonane/laga kan då motta skjøtselsmidlar mot at dei<br />
uttører delar av skjøtselen i samråd med prosjektleiar.<br />
Årleg beitetrykk er svært viktig for å verne om eit kulturlandskap. Det er såleis<br />
svært viktig at dei som i dag nyttar øya som sauebeite kan tenke seg å halde<br />
fram med dette i samsvar med målsetjinga med denne planen. I samband<br />
med eit læreland er det viktig at lag <strong>og</strong> organisasjonar samt skular i kommunen<br />
vert kopla inn i "vernearbeidet", <strong>og</strong> evt. vert tildelt ansvarsområde for ulike<br />
arbeidsfelt. Til dømes kan ein tenke seg at skuleklassar <strong>og</strong> lag (4H o.a.) har<br />
dernonstrasjonsfelt vedrørande tradisjonell landbruksdritt <strong>på</strong> kysten (potetåkrar,<br />
torvtak m.m.) <strong>og</strong> at andre lag (t.d. ungdomslag, idrettslag m.m.) hadde ansvar<br />
for sommaronna mot noko vederlag. Det kan <strong>og</strong>så leggast opp til ein årleg<br />
dugnadsdag for interesserte, <strong>og</strong> avslutte med festarrangement. Det kan <strong>og</strong>så<br />
tenkast at turistar kunne ha glede av eit liknande opplegg. Interesserte<br />
personar må til ei kvar tid vere velkornen til å deltaibidra <strong>og</strong> tilføre idear til<br />
"lærelander.<br />
91
8.4.4 Tilrettelegging<br />
Tilkomst<br />
For å sikre betre/trygge tilkomsten til øya er det ynskjeleg at hamna vert<br />
utbetra. Då kan større skyssbåtar som Bulandsekspressen gå innom med<br />
tilreisande. Harnna vil samstundes bli tryggare for småbåtar.<br />
Overnatting<br />
Dei to privateigde bustadhusa er eigna som overnattingsstad for skuleklassar<br />
<strong>og</strong> mindre grupper. Dei vert haldne vedlike nettopp med tanke <strong>på</strong> utleige. For<br />
dei som skal halde oppsyn med øya (stiftinga) vil det vere trong for å kunne<br />
disponere eit hus for overnatting <strong>og</strong> lagre utstyr som naturleg tylgjer med<br />
oppgåva. Ei m<strong>og</strong>leg løysing vil vere å restaurere husmannstova i Staurvika til<br />
dette føremålet. Innsamla materiale av verdi kan då evt. <strong>og</strong>så lagrast her.<br />
Stiar <strong>og</strong> badeplassar<br />
To stiar; ein til Tobbeneset <strong>og</strong> ein til Knivsvika/Grunnevågen, har vore nytta <strong>på</strong><br />
<strong>Tviberg</strong>. På begge desse stadane ligg eigna badestadar, <strong>og</strong> tilrettelegging i<br />
form av stirydding tilrådast. Titrettelegging utover dette bør unngoast. Likeeins<br />
bør informasjon samlast innadørs, <strong>og</strong> ikkje som info-løyper ute i terrenget.<br />
Litteratur- <strong>og</strong> reiskapsamling (lokalmuseum)<br />
Innsamling av garnalt reiskap litteratur <strong>og</strong> foto er av interesse i eit såkalla<br />
lokalmuseum. Båtar <strong>og</strong> reiskap knytta til sjøbruk vil det vere naturleg å samle i<br />
nausta <strong>og</strong> sjøbuene I Vågen, likeeins reiskap til torvskjering i restaurert<br />
torvhus. Litteratur <strong>og</strong> foto kan utstillast i stiftinga sin evt. restaurerte husmannsplass<br />
i Staurvika. For å stette nye bruksføremål bør huset tilpassast<br />
dette innvendig, men ved å halde tilnærma fasade slik den var kan ein<br />
samstundes dokumentere den særeigne bygningen. Grisehuset kan ombyggast<br />
til sanitæranlegg. Brosjyrer <strong>og</strong> liknande kan <strong>og</strong>så vere tilgjengeleg i<br />
bustadhusa som leigast ut til gjestar. Det er allereie samla ein del gardsreiskap,<br />
<strong>og</strong> dersom eigaren Leif Stølen er interessert, kan det vere høveleg å<br />
samle dei gamle gjenstandane i det eldste huset <strong>på</strong> øya; den gamle stova <strong>på</strong><br />
bruk 1.<br />
8.5 Sluttord<br />
Ulike forvaItningsmodellar for vern av <strong>Tviberg</strong> er skisserte <strong>og</strong> det er opp til<br />
kommunen, evt. ei stifting, å avgjere kva modefl som skal nyttast. Dei ulike<br />
modellane kan gjerne kombinerast slik at ein <strong>på</strong> den måten oppnår den<br />
forvaltningsstrukturen som høver best til å oppfylle målsetjinga med å verne<br />
natur- <strong>og</strong> kulturlandskap <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>.<br />
92
Litteratur<br />
Arena, H. 1785<br />
Beskrivelse over Søndfiord, i det Nondre Bergenhusiske Amt. Trykt i Top<strong>og</strong>rafisk Joumal for Norge, 1808, hefte 28 -<br />
34.<br />
Austad, I. 8, Hauge, L 19137<br />
Galdane i Lærdal kommune. Metodeopplegg for istandsetbng <strong>og</strong> sigetsel av kulturlandskapet. Økohorsk utredning<br />
1987:4. its.<br />
Austad, I. & Hauge, L. 1989<br />
Kukudandskap <strong>og</strong> ku/turmarkstypar i S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane. Forattorag klassaiseringsnøkkel. Kulturlandskap <strong>og</strong><br />
kulturmarkstyper i S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane, bruk <strong>og</strong> vern, rapport 2. S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane distriktsh<strong>og</strong>skule Sktifter 1989:12.<br />
Austad, I. & Sk<strong>og</strong>en, A, 1988<br />
Havråtunet i Osterøy kommune. En botanisk-økol<strong>og</strong>isk analyse <strong>og</strong> en plan for istandsening <strong>og</strong> skjatset av<br />
kulturlandskapet. Økolcvsk rapport 1988:13. iks.<br />
Bjerkhaug, L. 1991<br />
Sinjarheim - et dugnadsprosjekt, s. 35-37. Fortidsvem nr. 3:1991. Bygningshistorie i S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane.<br />
Borgstrem, R. & Hansen, LP, 1987<br />
Fisk i ferskvatn. Økolcgi <strong>og</strong> ressurstorvaltning. Landbrukstorlaget Oslo,<br />
Christansen, B. 1976<br />
Norges fisker. Illustrert av Ingeborg Gjøen. J.W.Cappolens Forlag A/S. Osho.<br />
Dahl, 0. 1896<br />
Kyst/egetanonen i RomsdaL Nord- <strong>og</strong> Søndbord. Christanta Videnskabsselskabs forhandlinger 1596 no. 3. A.W.<br />
Brøggers b<strong>og</strong>trykkeri. Christrania.<br />
Ekstam, U., Aronsson, M. <strong>og</strong> Forshed N 1988<br />
Anger. Om naturliga slåttermarlwr i ochlingslandskapet. LTs tarlag. Stockhotre<br />
Fett, P. 1956<br />
Oldsactlingens Ifivekst 1956. Unkrersitetet I Bergen Arbok 1956. Historisk-antkvarisk rekke nr.5.<br />
Fett, P. 1957<br />
Førhistoriske minne i Fjordane, Askvoll prestegjeld. Historisk Museum. Universitetet i Bergen.<br />
Fremsted, E, & Elven, R. Med.) 1987<br />
Enheter for vegetasjonskartlegging i Norge. Økoforsk utredning 19871.<br />
Fremstad, E., Aarrestad, P.A. & Sk<strong>og</strong>en A. 1991<br />
Kystlynghei <strong>på</strong> Vestlandet <strong>og</strong> Trøndelag. Naturtype <strong>og</strong> vegetasjon i fare. Norsk Institun hor Naturforskning Utredning<br />
0291-172.<br />
Fylkesdelplan for frilugslw 1989<br />
S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane Fylkeskommune.<br />
Fylkesmannen i S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane (EDNA) 1989<br />
Registrerte område av naturveminteresse i 1428 Aslwoll.<br />
Fylkesniannen i S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane (FRIDA) 1989<br />
Registrerte område av triLuf1snteresse i 1428 Askvolt<br />
Feegn, K„ Gjearevotl, 0., Lid, J. & Nordhagen. R. /960<br />
Maps of distributon of Norwegtan p4an, I: Fægri, The Coast Plants Unwersitetet i Bergen Sloitter nr. 26.<br />
Universitetsforlaget Oslo.<br />
Færøyvik, B. (red ) 1939<br />
Fiskars<strong>og</strong>a lor S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane Band I. S<strong>og</strong>n cg Ftorclane Ftskartag Bergen.<br />
Feere yvA, Ø. 1987<br />
Vestlandsbåtar, Frå oselvar til sunnmersåttring. Norske båtar - Bind V. Grøndahl & Søn Forlag A.S, Oslo.<br />
93
Førsund, F.B. 1986<br />
Kystbygdene i S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane. Frå 1700-talet til vår ad. KystlakremiddeIprosjektet hette 4. S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane<br />
distnkhegskule <strong>og</strong> Kystmusiket I S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane.<br />
Generalplan for Askvoll kommune 1977.<br />
Gensbel, B. 1986<br />
Rovluglene i Europa, Nord - Aftika <strong>og</strong> Midtesten. NKS-lodaget. Oslo.<br />
Gjærder, P. 1980<br />
Hus <strong>og</strong> byggeskikk. I: Schet N.(red). Bygd <strong>og</strong> by i Norge. S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane. Gyldendal Norsk Forlag. Oslo.<br />
Gjæreyoli, 0. 7973<br />
Plantege<strong>og</strong>rafi. Unmersitetsforlaget.<br />
Hatley, K.H. & Bruaas, T. 1991<br />
Setselsplan for Yste Skotet. Kandidatoppgåve Ved S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane distriktshøgskule. Upubf.<br />
Helland, A. 1901<br />
Tep<strong>og</strong>rafisk - sastrstisk beskriveriseOver N. Bergenhus Amt, Fersredel. Den almmdelige del. Forlaget ah H. Aschehoug<br />
<strong>og</strong> Co. Knstiania.<br />
Helle, T. 1990<br />
Kulturlandskap <strong>og</strong> kulturmarkstypar i Askvoll kommune. Kultudandskap S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane Bruk <strong>og</strong> Vem, rapport nr.<br />
14. S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane distriktshøgskule.<br />
HeIle, 7., Westbye, S., Hauge, L. & Austae, I. 7991<br />
Kulturlandskap S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane. Vegetasjon er eit viktig biol<strong>og</strong>isk kulturminne 6. 4-7. Foradsvem 3:1991.<br />
Bygningshistorie S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjorclane.<br />
Historisk Museum 1983<br />
Fomminne i S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane nr. 6. Askvoll kommune. Rapport om top<strong>og</strong>rafisk-arkeol<strong>og</strong>isk registrering tor det<br />
økonomiske kartverket. Universitetet i Bergen.<br />
Hulten, E 1971<br />
Allas bver vaxtemas utbredning i Norden. AB Kart<strong>og</strong>rafiska Instituttet Stockholm.<br />
Høeg, O.A. 1976<br />
Planter <strong>og</strong> tradisjon. Floraen i levende tale <strong>og</strong> tradisjon i Norge 1925-1973. Universitetforlaget Oslo.<br />
Høeg, O.A. 1988<br />
Ville vekster til gagn <strong>og</strong> glede. Universitetstoniaget.<br />
Jansen. K. 1981<br />
Husmenn <strong>og</strong> fisket, s. 96-116.1: Timberlid, J.A. 'For Pladsen skal han skcle Husmannsskipnaden S<strong>og</strong>n <strong>og</strong><br />
Fjordane. Tiden Notsk Forlag.<br />
Johansen. K E. 1962<br />
Ftskars<strong>og</strong>a tor S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane 1860-1980 Umversitetsforiaget<br />
Kaland, P.E. 1974<br />
Ble lyngheiene skapt av hrnbulvinter eller ved menneskeverk ? Forskningsnytt 19:7-14.<br />
Kaland, P.E. 1986<br />
The origin ancl management of Norwegan coastal heath as reflected by pollen analysis. I: Behre,<br />
Anthrop<strong>og</strong>enic inclicators in pollen ckagrams, s. 19-36. Rotterdam.<br />
Kaland,P.E 1991<br />
Driltsforrner i kystlandbruket - en finstilt ressumbalanse. I: Prosjekt Vestkyst. Lyngheisenteret, Lygra, Lindas,<br />
Hordaland. Hordaland Fylkeskomrnune <strong>og</strong> Universitetet i Bergen.<br />
Wakegg, 0., Nordahl-Olsen, T., Sonstegaard, E. & Aa, AR. 1989<br />
S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane fylke. kvartaargeol<strong>og</strong>isk kart - M 1:250000. Norges Geol<strong>og</strong>iske Undersøkelse.<br />
rect<br />
94
Knutsen, ack 1981<br />
Askvoll i Sunnfjord. Fiskets betydning for bosetningsmensteret i en vestiandsk havbygd ca. 1350-1700, s. 189-261.<br />
f:Hansen, Li red.). SenmiddeIalr i norske bygder. UNalgte emner tra Det nondske edegardsprotiekt. Norshe<br />
punktundersøkelser. Unwersdetst orl ag et.<br />
Korsmo, H. 1978<br />
Inventenng av edellauvek<strong>og</strong>en <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> i samband med vernepIanarbeidet for edellauvsk<strong>og</strong> i S<strong>og</strong>n cg Fjordane.<br />
Stensit Upubl.<br />
Kraft, J. 1830<br />
Top<strong>og</strong>rafisk-stabsttsk Beskrivelse over Kongeriket Norge and 4. Kristiania.<br />
Kvala. A. 1980<br />
FplIgrunnen. I: Sobei, N. red.). Bygd <strong>og</strong> by i Norge. S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Flordane. Gyldendal Norsk Forlag. Oslo.<br />
Lancley, 5. 1984<br />
Bru Krongode s. 30-32. I: S<strong>og</strong>eskrift for Askvolf, hette 2. Askvolf Scgonemnd.<br />
landøy, 5.1990<br />
Bekkekvemar <strong>på</strong> nokre av eyane i Askvon, s. 17-18. S<strong>og</strong>eskritt for Askvoll, hefte 3. Askvoll S<strong>og</strong>enemnd.<br />
Landøy, S. 1990.<br />
Molvwc, s.38-42. S<strong>og</strong>eskrift for Askvoll. Sakvoll S<strong>og</strong>enemnd.<br />
Ud, J. 1984<br />
Norsk, svensk <strong>og</strong> finsk flora. Oet Norske Samlaget.<br />
Lindmo, 5., Salvesen, P.H. & Sk<strong>og</strong>en, A. g arbeid)<br />
Verneverdge forekomster av barling <strong>og</strong> kristtom i Hordaland. S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane <strong>og</strong> Møre <strong>og</strong> Romsdal. Botaresk<br />
Insfitutt. Universitetet i Bergen.<br />
l<strong>og</strong>heim, A. 1972<br />
Askvall Bygdebok. Folket I. Ættareok frå det 16. århundre til 1969. Askvoll S<strong>og</strong>enemnd. Førde.<br />
Losvik, M.H. 1981<br />
Skjetselsplan for Myravatn-Rambjøren Landskapsvemområde, Bergen. Botanisk Inslitutt. universPetet Bergen.<br />
Rapport 11,<br />
Losvik, M H. 1988<br />
Phytosodol<strong>og</strong>y and ecol<strong>og</strong>y of old hay meadows in Hordaland, westem Norway in relation to rnanagement. Vegetatio<br />
78:157-187.<br />
Moen, A. 1989<br />
Utmarksslatten - grunnlaget for det gamle fordbruket, s -42 I Spor - forbdsnytt fra mghnorge, nr. 1'1989 Bruk av<br />
utmarka-<br />
Naustdal. J. 1951<br />
Notater fra botamsenngstur bf <strong>Tviberg</strong>. Upubitsert BorallIsk Instrtun UniversPetet I Bergen.<br />
Nordhagen, R 1970<br />
Norsk Flora. Illustrasjonsend, del 1. Tegninger av Miranda Bechker. H. Aschehoug & Co, Oslo.<br />
Nordhagen, R. 1979<br />
Norsk ffora, Illustrasjonsbmd, nercie hehe. Tegninger av hbranda Bødtker, H.Aschehoug & Co. Oslo.<br />
Noneska khresterrådet 1984<br />
Naturge<strong>og</strong>raftsk reggronndeling av Norden. Berlings, Arlev,<br />
Pedersen, F. 1980<br />
Et van <strong>og</strong> klima med store kontraster, N. (red.). Bygd cg by I Norge. S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane. Gyldendal Norsk<br />
Forlag. Oslo.<br />
Prodekt Vestiost 1991<br />
Lynghersenteret, Lygra, Ondas, Hordaland Infermasjonssenter tor kulturlandskap <strong>og</strong> miljøvem. ProsjektPlan Del 1<br />
Hordaland Fylkaskommune <strong>og</strong> Unfversitetet i Bergen<br />
95
Rygh. 0. 1919<br />
Norske Gaardnavng OrAysninger samlede til Brug ved Matnkelens Revisjon. Wistrania.<br />
Rønning, 0.1, 1984<br />
Vegetasjonslære. Universaetsfortaget.<br />
Schou, A. 1912<br />
Svangen i Søndfprd. Billeder fra gamle dage. Forlaget av H. Aschehoug å Go. Kr1sania.<br />
Schrumpf, E. 1981<br />
Først opp <strong>og</strong> mst i seng. Kvinner langS kysten i rnellornkrigstida, s. 21-71. Arbeidernes Opplysingsforbund. "- utreed<br />
havett Kystkveinners ky <strong>og</strong> <strong>virke</strong> 1920-1940. Tiden Norsk Forlag.<br />
Skjerlie, F4 1974<br />
The Lower Palaeozoic Sequence of the Stavfjord District, Sunnfjord Norges Geol<strong>og</strong>iske Undersøkelse 302, 1-32.<br />
Universdetsforlaget,<br />
Skjedie, F.J. 1984<br />
Melvær <strong>og</strong> Askvoll. Beskrivelse l de berggrunnsgeolowske kart 10171 <strong>og</strong> 1117 N - M 1.50000. Norges Geol<strong>og</strong>iske<br />
Undersøkelse Skrifter 55. 0nwersgeterorlaget.<br />
Sk<strong>og</strong>en, A. 1974<br />
Den vest-norske lyngheren - et kultudandskap endring. Forskningsnytt 194:4-6.<br />
Sk<strong>og</strong>en, A. 1984<br />
Hovudtrekk i vegetasjonen i Iavlandsområdene ved Strynevassdraget s. 17-20. I: Meyer, O.B. (red,), Breheimen -<br />
Stryn. Konseponsavgjørende botaniske undersøkelser. Botangsk insutun Rappon 34. Universnetel Bergen.<br />
Sk<strong>og</strong>en A. Aarrestad, P.A. 1986<br />
Botanske undesøkelser <strong>og</strong> vurdennger av FIekke-, Guddals-, Os-, Naustdals-, Gjengedals-. Gaular-, Jølstra-, Brerres<strong>og</strong><br />
Sværehordsvassdragene i S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane. Botanisk Institurt, Rapport 43. Universitetet i Bergen,<br />
Sk<strong>og</strong>en, A. 1989<br />
Virkning av brann <strong>på</strong> vegetasjon <strong>og</strong> jordsmonn i kystnære heier. I Rapport nr.2; lyngbrenning som PItstellanak for<br />
hrype <strong>og</strong> orrtugl. Fylkesmannen Buskerud Miljevernavdeanga.<br />
Sk<strong>og</strong>en, A. 1991a<br />
Tvibyrgje. Fremstad m.fl. 1991. Kystlynghei <strong>på</strong> Vestlandet <strong>og</strong> i Trøndelag. Naturtype <strong>og</strong> vegetapon 1 fare. NINA<br />
Utrednjng 029:1-172.<br />
Sh<strong>og</strong>en, A 1991b<br />
Askvoll, Tvibyrgje. L. Undmo m.fl. 1991. Vemeverdige torekomster av badind <strong>og</strong> kristtom i Hordaland. S<strong>og</strong>n <strong>og</strong><br />
Fjordane <strong>og</strong> Møre <strong>og</strong> Romsdal. Botanrsk Insfitutt, Unwersitetet i Bergen.<br />
<strong>Tviberg</strong>, A. 198?<br />
S<strong>og</strong>a am tolket <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong> Mi bame <strong>og</strong> ungclomsticr Artikkelsamling. Upublisert.<br />
<strong>Tviberg</strong>, T. 1961<br />
Folket <strong>på</strong> <strong>Tviberg</strong>. Lokalhistonsk gransiong. Innbunden. Upublsert.<br />
<strong>Tviberg</strong>,T. 1981<br />
Sommarlisk i gamle dagar, s. 5942.1: S<strong>og</strong>eskrilt for Askvoll kommune, helte 1. Askvoll S<strong>og</strong>enemnd.<br />
Undås, J. 1963<br />
Ra-morenen i Vest-Norge. JW,Erde. Bergen.<br />
Vemeplan tor splugl 1991<br />
Delplan5 S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordene, MnievemdepanamenterFyIkesmannen i S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordang<br />
Welgolasky F.E. 1978<br />
Planter <strong>og</strong> omgivelser. En innfenng i deler av den terrestre botaniske autakol<strong>og</strong>i. Universitetsforlaget. Oslo,<br />
Asen, PA. 1979<br />
glustrert algerlora, J.W.CappeIens Foriag A.S. Oslo.<br />
96
Aa, AR. 1985<br />
Askvoll. Beskrivelse til kvartærgeol<strong>og</strong>isk kart 1117 IV - M 1:50000. Norges Geol<strong>og</strong>iske Undersøkelse Skrither 62.<br />
Uneerseetstorlaget.<br />
Aarseth, I. 1980<br />
Fiell 09 Bord - steer <strong>og</strong> jord. /: Schei, AHred.). Bygd <strong>og</strong> by Norge. S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordano Gyldendal Norsk Forlag. Oslo.<br />
Firda 1974<br />
Skuleinnrykk i Askvoll kommunestyre. Artikkel 24. september 1974<br />
Fecla /990<br />
Tvibyroje - ukjentl kulturlandskapsøy. Artikkel 19. mai 1990.<br />
Utrykle kjelder:<br />
Manntal 1701<br />
Folketeljingar 1801, 1865, 1875 <strong>og</strong> 1900<br />
Herredsbesknve/se 1663<br />
Matriklar 1665 <strong>og</strong> 1723<br />
Panteregister (sktsyte, kårbrev, testeset r <strong>og</strong> bygselbrev)<br />
97
VEDLEGG 1<br />
Samla artsliste for <strong>Tviberg</strong> <strong>og</strong> artslister frå:<br />
1. Brorkehola (bjerkehage)/innmark<br />
2. Ospesk<strong>og</strong>iinnmark<br />
3. R<strong>og</strong>nhage, open beitemark (turr beitemark)Annmark<br />
4. lifiefielIet - Sauefiellet (rik Iynghei, krettontreikyumark<br />
5. Gamalt akerareal - tuemarMnnmark<br />
6. Garnal slåttemark - no heite/innmark<br />
7. katag myr <strong>og</strong> torvmytrutmark<br />
8. Vatn (Utevatnet, Staurvatnet)/utmaM<br />
9. Klipperstrand (kring Vagen)<br />
ARRistaer basen <strong>på</strong> krYssliste trå Jairob Naustdal som er supplert av Arnfinn Sk<strong>og</strong>en <strong>og</strong> Turid<br />
Karsporeplanter:<br />
Athynum fibx-temina<br />
Sk<strong>og</strong>burkne<br />
Asplenum adianthum-mgru m Blankburkne 0-eu<br />
A. ruta-muraria<br />
A. septenmonale<br />
A. trichomanes<br />
Bleohnum spicant<br />
Cystopteris tragås<br />
Dryopteris dittata<br />
D. filix-mas<br />
D. pseudemas<br />
Equisetum fluviatile Elvesnelle Vatn<br />
Gymnocarpium dryopteris<br />
Huperzia selago<br />
Isoetes lacustris<br />
Lycpcclium davatum Mjuk krakidot<br />
Polypodium vulgare<br />
Pleridium aquilinum<br />
Selaginella selaginoides<br />
Thelypteris limtosperma<br />
T. phegopteris<br />
Woodsia ilvertsis<br />
Naken- cg dekkfroingar<br />
Tre busker oq lyner<br />
Acer pseudoplatanus<br />
Betula pubescens<br />
Carylus avellana<br />
Crataegus calycina<br />
C. man<strong>og</strong>yna<br />
Fagus sylvatca<br />
Ilex aquirolium<br />
Juniperus communis<br />
Myrica gale<br />
INceaspp<br />
Pinus spp.<br />
Populus tremula<br />
Prunus padus<br />
Ouercus robur<br />
Rhamnus trangula<br />
Ribes rubrum<br />
R. um-crispa<br />
Rosa sp.<br />
R. durnalis<br />
Rubus idaeus<br />
R. nessensis<br />
Salix sp.<br />
5. aurita<br />
S. caprea<br />
Murburkne<br />
Olevaskjegg<br />
Svartburkne<br />
Biennkam 0-sub<br />
Skjerlok<br />
GeRteig S/SV<br />
Ormeteig<br />
Raggtelg 0-eu<br />
Fugletelg<br />
Lusegras<br />
Stivi brasmegras Vatn<br />
Sisselrot<br />
Enstape S/SV<br />
Dvergetmne<br />
Smertelg 0-sut<br />
Hengeveng<br />
Lodnebregne<br />
Platanlønn Ant<br />
Bgek<br />
Hasset S/SV<br />
Korallhagtorn S/SV<br />
Vanieg hagtorn S/SV<br />
Bak Ant<br />
KrIsttom 0-eu<br />
Ener<br />
Pora 0-sub<br />
Gran Ant<br />
Furu<br />
Osp<br />
Hegg<br />
Sommarelk S/SV<br />
Tronhegg S/SØ<br />
Rips Ant<br />
Stikke,semr Ant<br />
Nyperose<br />
Kjettnype<br />
BrIngebeer<br />
Sk<strong>og</strong>biernebtar S/SV<br />
Vler<br />
øyrevier S/SV<br />
Sede<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9<br />
X X<br />
98
$ repens<br />
Sambucus mgra<br />
Sorbus aucupana<br />
S hybrida<br />
Virbumum opulus<br />
Androrneda poNfolla<br />
ArctostaphHos alpina<br />
A. uva-ursi<br />
Calluna vulgans<br />
Empetrum mgrum<br />
Enca onerea<br />
E. tetralrx<br />
Oxycoocus microcarpus<br />
Vacianium myrtillus<br />
V. ulignosum<br />
V. vits-mtaea<br />
Urter-<br />
Achhea milletolium<br />
AegopodIum podagraria<br />
Ajuga pyrarnidatis<br />
Alchemilla alpina<br />
A. spp.<br />
Angelma sylvestris<br />
Antennaria choica<br />
AnMnscus sylvestns<br />
Anthyllis vulneraria<br />
Aqutlegia vulgans<br />
Arabiclopas thaPana<br />
Armeria maritima<br />
Aster tripolium<br />
Athplex lantolia<br />
A. patula<br />
Cakile maritima<br />
Callariche palustris<br />
Caltha palustris<br />
Krypvier SiSV<br />
SvanhytI Ant<br />
R<strong>og</strong>n<br />
R<strong>og</strong>nasalS/SV<br />
Krossved S/SCI<br />
KvItlyng<br />
Rypsluer F<br />
Ifirelbehr<br />
Resetyng<br />
KreWing<br />
Purpurlyng 0-hyp<br />
Klokkelyng 0-sub<br />
Smdtranebeir<br />
IIIIIbter<br />
Blokkebter<br />
Tytebter<br />
Ryllik<br />
SkvsberktlI Ant<br />
Jonsokkoll<br />
FjelImarlklpe FV<br />
Marlkåpe<br />
Sloke<br />
Kattefivt<br />
Hundekjeks<br />
Rundskolm<br />
Akeleie Ant<br />
Vårskrinneblom S/SØ<br />
Flerekoll Havs<br />
Strandsfierne Havs<br />
Tangmekle Havs<br />
Svinemelde<br />
Strandreddlk<br />
Snfilvasshår Vatn<br />
Solelehov<br />
2 3 a 5 6 7 8 9<br />
X X X X X X<br />
X X X<br />
Campanula rotunclifolia Bliddokke xxxx<br />
Capsella bursa-pastoris Gjetartaske<br />
Cardamine tlexuosa Sk<strong>og</strong>karse SiSV<br />
C. pratenss Engkarse<br />
Centaurea nigra Svartknoppurt 0-eu<br />
Gerastium tontanum Vanleg erve<br />
Chamaenerion augustifolium Geltrams<br />
Chenopodium alburn Meldestokk Ant<br />
Chrysosplenium allernaohumt(ystmeigull 0-eu<br />
Cirmum helemodes Kvitblachlstel<br />
C. palustre MyrfisteI x x<br />
C. vulgare<br />
VegtiszeI Ant<br />
Cochlearia othoinalis Skjørbuksurt Havs<br />
Comarum palustre Myrhatt<br />
Gonopodium majus Jordnett 0-eu<br />
Comus suecica Skrubbor<br />
Orepm paludosa Sumphaukeskjegg<br />
DigaalAs purpurea RevapleUe 0-ev<br />
Draba mcana Lodnerublom<br />
Drosera anglica Srnalsold<strong>og</strong>g<br />
D. intennecha Dikesold<strong>og</strong>g 0-sub<br />
D. rotunditoha Rundsold<strong>og</strong>g<br />
Ethlobium collinum Bergmjelke<br />
E. montanum<br />
Krattmjelke<br />
E. palustre<br />
Myrnfielke<br />
Euphrasla sp. Augnetrest<br />
E. micrantha Lyngaugnetrøst 0-eu<br />
Fitmendula ulmaria Mjedurt<br />
Fragana vesca Markjordbær<br />
99
Galeopss bifida<br />
G. tetrahrt<br />
Gatium aparine<br />
G. palustre<br />
G. saxatile<br />
Geranium rObertianum<br />
G. sykatiatrn<br />
Geum rivale<br />
Glaux marNma<br />
Hieradum pitosella<br />
1-1. umbellaturn<br />
H. vulgaturn<br />
Hypericurn maculatum<br />
H. puichrurn<br />
HypochoerN radicata<br />
Lathyrus pratensis<br />
Leontadon automnahc<br />
Ligustcum scoticurn<br />
Lhum catI rlicum<br />
Latorella uniliora<br />
Lobella dortmanna<br />
Lonicera perielymenum<br />
Lotus corniculatus<br />
Lychnis flos-cucull<br />
Lythrum saficaria<br />
Matricana sp.<br />
Melarnpyrurn pratense<br />
Menyantries utroliata<br />
Monta fontana<br />
yrangdå<br />
Kvassdå<br />
Klengemaure<br />
Myrmaure<br />
Kystmaure 0-sub<br />
Urakatt<br />
Sk<strong>og</strong>atorkenebb<br />
Enghumleblom<br />
Strandkryp Havs<br />
Hårsveve<br />
Skjermsveve<br />
Beltesveve<br />
FIrkantparlkum<br />
Fegerperlkum aex<br />
Kystgrlseøyre S/SV<br />
Gulskolm<br />
Farlblorn<br />
Strandkjeks Havs<br />
Vill-lin<br />
Tjenngras Vatn<br />
Botnegras Vam<br />
Vivendel 0-sub<br />
Tiriltunge<br />
Hanelam<br />
Kattehale SJS0 Vatn<br />
Balderblom<br />
Storrnarlmjelle<br />
Bukkeblad<br />
Kjeldeurt<br />
Mynophyllum altemiflorum Tusenblad Vatn<br />
Mysosatla arvensis Akerminneblom<br />
Nymphaea alba Stor nykkerose Valn<br />
N. candida Kantnykkerose Valn<br />
Oxabs aCetoseka Gaukesyre<br />
Pedicularis palusMs<br />
P. sylvatca<br />
Panoinella saxifraga<br />
Pinguicula vulgaris<br />
Plantago lanceMata<br />
Vanleg myrklegg<br />
Kystmyrklegg 0-sub<br />
Gjeldkarve<br />
Tettegras<br />
Smalkjempe 0-sub<br />
F. mafor Groblad Ant<br />
P. marnma Strandkjempe Havs<br />
Polygala Serpyllitolia Heiblffirar 0-eu<br />
P vulgaris Storbligør S/SV<br />
Polygonum amphlibium Vass-allrekne<br />
P. aviculare<br />
P. persicarla<br />
P. ymparum<br />
Potentilla ansenna<br />
P. erecta<br />
Primula vulgaris<br />
Prunella vulgans<br />
Ranunculus aais<br />
R ficaria<br />
R flammula<br />
R. repens<br />
Rhineothus minor<br />
Rumex acetosa<br />
R. acetosella<br />
R. crispus<br />
R. langrtolus<br />
R. obbasifollus<br />
Ruppia sp.<br />
Tungras<br />
Hønsegras Ant<br />
Harerug<br />
Gaseinure<br />
Tepperot<br />
Kusymre 0 -eu<br />
Blikoll<br />
Engsolele<br />
Vorkål<br />
Greftesolele S/SV<br />
flrypsoleie<br />
SmAerigkall<br />
Engsyre<br />
Smisyre<br />
Krushøymole Ant<br />
Høymole<br />
Byhøymole Ant<br />
Havgru<br />
SagNa Procumbens Tunarve<br />
S. subuNta Sylarve<br />
Saxifraga cotyleclon Bergfrue FV<br />
Scutellana galericulata Skjoldberar<br />
1 2 3 4 5 6 7 6 9<br />
X<br />
x x x<br />
100
Sedum anglicum<br />
S. annuum<br />
5. rosea<br />
Silene chorca<br />
S. maribma<br />
S. rupestfis<br />
Solidago virgaurea<br />
Sonchus arvensis<br />
Sparganium angustfoliu<br />
Stachys sylvalfca<br />
Stellana alsine<br />
S. media<br />
Succisa pratensis<br />
Thalictrum flavum<br />
Trientalis europaea<br />
Trifolium pratense<br />
T. repens<br />
Unica chorca<br />
Urticularia minor<br />
Varenana sambucifoha<br />
Veronica chamaedrys<br />
V. othoinalis<br />
Vrola caryna<br />
V. palustre<br />
V. rivimana<br />
Vicia sepium<br />
V. cmcca<br />
V. orobus<br />
Einfrobladingar<br />
Gras oq halveras:<br />
Agrostis canina<br />
A. capiilaris<br />
A. stolonilera<br />
Aira praecox<br />
Alopecurus geniculatus<br />
A. pratensis<br />
Anthoxanthum odoratum<br />
Arrhenatherum elatius<br />
Avenula pubescens<br />
Brachypodium sylvaticum<br />
Carex amervis<br />
C. capillaris<br />
C. digitata<br />
C. doica<br />
C echmata<br />
C. hostiana<br />
C. juncella<br />
C. lasiocarpa<br />
C. leponna<br />
C. maritima<br />
C. nigra<br />
C. oedri<br />
C. mrubae<br />
C. paleacea<br />
C. pallescens<br />
C. panicea<br />
C. pauciflora<br />
C. pilulifera<br />
C. puhcaris<br />
C. rostrata<br />
C. turniclicarpa<br />
Dactylis glomerata<br />
Deschampsia cespnosa<br />
D. flexuosa<br />
Eleocharis mulficaulis<br />
Kystbergknapp 0-eu<br />
Senébergknapp<br />
Rosenrot FV<br />
Jonaokblom<br />
Strandamelle<br />
Småstnelle<br />
Gulkis<br />
Akerdylle<br />
Flotgras<br />
Sk<strong>og</strong>svinerot<br />
Bekkestjerneblom<br />
Vassarve<br />
Bleknapp 0-sub<br />
Gul Intsberne Ø<br />
Sk<strong>og</strong>stjerne<br />
Rauditlever<br />
Kvitklever<br />
Brenneale<br />
Smatånererot<br />
Vendelrot<br />
Tveskjeggveronlka<br />
Lrekteveronlke<br />
Engfiol<br />
Myrliol<br />
Sk<strong>og</strong>fiol<br />
Gjerdevikke<br />
Fuglevikke<br />
Vestlandsvikke 0-hyp<br />
Hundekveln<br />
Engkvein<br />
Krypkveln<br />
Dvergsmyle 0-eu<br />
Knereverurnpe<br />
Engreverumpe<br />
Gulaks<br />
Hestehavre S/SV<br />
Dunhavre<br />
Lundgrønneks S/SV<br />
Helstarr 0-eu<br />
Hårstarr<br />
Fingerstarr<br />
Tvebustarr<br />
Stiernestarr<br />
Engstarr 0-sub<br />
Stolpestarr Ø vatn<br />
Trådstarr<br />
Harestart<br />
B<strong>og</strong>estarr<br />
Slåttestarr<br />
Bellestarr<br />
Knortestarr<br />
Havatarr Havs<br />
Blelkstarr<br />
Kornatarr<br />
Sveltstarr<br />
Bratestarr<br />
Loppestarr 0-sub<br />
Flaskestarr<br />
Grenstarr 0-sub<br />
Hundegras<br />
Sølvbunke<br />
Smyle<br />
Buntalvaks<br />
2 3 4 5 6 7 8 9<br />
x x<br />
x X<br />
X g X X<br />
X<br />
1(<br />
x x x<br />
xxxxxxx<br />
xxx<br />
101
102
5F 2.6 Tvibyrgje<br />
VEDLEGG 2<br />
Utdrag frå rapporten om "Kystlynghei <strong>på</strong> Vestlandet <strong>og</strong> i Trøndelag"<br />
(Sk<strong>og</strong>en 1991a).<br />
Kartreferanse. 1117 IV Askvoll, KP 767-781 074-099.<br />
Flora <strong>og</strong> artsdiversitet. Øya er artsrik i forhold til størreIsen,<br />
men typeutvalget av hel er Ikke stort.<br />
Heityper. Tørr røsslyngtype (Hl b) der purpurlyng (Erica cinerea)<br />
inngår, urterik hel <strong>på</strong> kalkgrunn, fukthei med klokkelyng (Erica<br />
tetralixt blåtgrap (Molinia caerulea) <strong>og</strong> bjønnskjeggj(Scirpus) <strong>på</strong><br />
overgang mot myr. På Sauefiell tørrhei med mjølbær (Arctostaphylos<br />
uva-urs f) <strong>og</strong> grashei.<br />
Struktur <strong>og</strong> tilstand. På sørsden, rundt Storavatnet er røsslyngen<br />
gammel, omlag 0,5 m høy.Hele øya nord for Sauefjell<br />
brant i 1991.<br />
Andre vegetasjonstyper Innenfor arealforslaget. Intermediær<br />
til rik top<strong>og</strong>en myr (M2), variert vannkant- <strong>og</strong> vannvegetasjon<br />
(især 03, 05, P3), strandklipper, strandeng, bergsamfunn<br />
(F), eikekratt, kristrornkratt, engfragrnenter, kultur<strong>på</strong><strong>virke</strong>t fukteng.<br />
Omkringliggende naturtyper. Kratt av sornmereik (Quercus<br />
robur) <strong>og</strong> kristtorn (Ilex aqui foliurn) nær gårdene, kulturmark<br />
med bjørkehager, myr.<br />
Avgrensning <strong>og</strong> størrelse. Området omfatter øya TvIbyrgje<br />
Bruksforrner. Beite, brenning.<br />
vest for en linje trukket fra Kvernhusvågen i nord over Sauefiell<br />
tit vestenden av Storavatnet <strong>og</strong> østover til 500 m sør for gårde-<br />
Kulturminner. TorvImer, rester av hustufter, oppmurte veger cg<br />
ne. Dyrkede arealer holdes utenfor verneforslaget for hei.<br />
karanlegg (Innenfor Tobbeneset).<br />
Berggrunn, top<strong>og</strong>rafi <strong>og</strong> Jordsmonn. Tvibyrgje domineres av Inngrep. TrIsiktet brann som gikk løpsk våren 1991.<br />
to bergarter. I nord <strong>og</strong> vest av masSvejgrønnsteiner, d<strong>og</strong> med<br />
litt skifrig karakter i bergene lengst nordcfst. Sørsiden er dorni. Skjøtselbehov. Brenning/rydding i kalkhei rundt høyde 67 rn<br />
nert av mer <strong>og</strong> mindre kalkholdig metagravakke med innslag av sør for Storavatnet, bl.a. mot invasjon av einer <strong>og</strong> krIsttorn.<br />
ren kalkstein, jf. Skjerlie (1974). Især <strong>på</strong> sørsiden finnes et visst<br />
lersmassedekke, dels skredmatenale, dels tynn morene <strong>og</strong> lokal. Interessekonflikter finnes neppe. Skjøtsel med brenning av hei<br />
forvitret grus. Nord for fjellrekken finnes en god del torvdekt kan serte krisrtornbestander i fare. Se under bevaringsverdi.<br />
mark, men <strong>og</strong>så en del bart berg. I nord <strong>og</strong> vest har en et undulerende<br />
strandflateparti med myrsøkk <strong>og</strong> rygger med hei. Grun-<br />
Bevaringsverdl. Tvibyrgjes heiområder vurderes til middels<br />
ne våger stykker 0Op strandIrnjen. Sauefjellet (192 m o.h.) har<br />
bevaringsverdi <strong>på</strong> fylkes- <strong>og</strong> landsplan. Kristtombestandene er<br />
bratte skråninger med mye rasmateriale.<br />
foreslått vernet som naturreservat (Lindmo et al. i trykk), ornrådet<br />
rundt gårdene som Iandskapsvemornråde. De nylig brente<br />
herene har stor fagtig tnteresse qte-inom muEghetene f or å følge<br />
opp suksesjoner etter brann. Sjer elen av hei <strong>og</strong> landskapsvernområde<br />
må avstemmes med hverandre.<br />
103
VEDLEGG 3<br />
Utdrag tra rapporten om "Verneverdige forekomster av barlind <strong>og</strong><br />
kristtom i Hordaland, S<strong>og</strong>rt <strong>og</strong> 9ordarte <strong>og</strong> Møre <strong>og</strong> Romsdal" fSk<strong>og</strong>en<br />
Beliggenhet:<br />
Oppsøkt:<br />
Verneobjekt:<br />
Prioritet:<br />
Figur<br />
Askvoll, Tvibyrgje<br />
_<br />
, „<br />
- ,:.-:---- . -,„--,..‘-C----,; '-',...--<br />
\ ")"\- #<br />
,<br />
- ,. >. ,,),; Z ...,:-.- ,-.S..,<br />
-. ' i ,'); - , ). - '-<br />
- - )9: /) - -- .,;'<br />
Under SØ-skråninga av Sauefjellet Slåttefjellet, mellom Storevatnet <strong>og</strong> Tvibyrgjegårdene,<br />
10-50 m.o.h. UTM: KP 79-7708, kartbl. 1117 IV.<br />
16. juli 1991, AS<br />
Krisrtornbestand<br />
Meget verneverdig -<br />
Top<strong>og</strong>rafi, eksposisjon<br />
Forekomsten strekker seg fra nedkanten av den bratte bergveggen av Sauefjellet - Slårtefjellet,<br />
fram gjennom strosteinet urover i slake skråninger ned mot Storvatnet <strong>og</strong> et smalt myrdrag derfra<br />
østover mot gården. Eksposisjonen mot SSØ gir god innstråling. Det stupbratte, høye berget mot<br />
nord lbak beStandet) gir både godbeskyttelse mot nordlige <strong>og</strong> vestlige vinder, <strong>og</strong> fungerer som et<br />
effektivt varrnemegasin. Den siste effekten økes av de mange store blokkene innen seive bestandet.<br />
Lokalklimaet er derfor svært gunstig for varrnekrevende <strong>og</strong> frostømfintlige arter.<br />
Berggrann. jordsmorta<br />
Tvibyrgje domineres av to bergarter: Norddelen, med de høye fjellene består av massive grønnsteiner<br />
metabasalt) med intrusjoner av serpentinirter. Den sørlige delen av øya er bygd opp av<br />
kalkholdig metagråkvakke med mindre felter av konglomerat <strong>og</strong> kalkstein (se Skjerlie 1974). I de<br />
aller laveste delene er berget dekt av marine sedimenter <strong>og</strong> morene som tildels danner markerte<br />
terrasser. Innerst ved berget er det dels noen svære blokkmarker, dels fint oppknust rasrnateriale<br />
<strong>og</strong> lokalforvitret grus. De flatere partiene er dekt av tory eller tynn lyngtorv, men innen krisrtornbestandet<br />
er det mellom blokkene urviktet en fin rnoldjord.<br />
Vegetasjon. flora mm.<br />
Kristtornbestandet inngår dels i en frodig krattsk<strong>og</strong> der sommereik (Ouerous robur), r<strong>og</strong>nasal<br />
(Sorbus hybridal, r<strong>og</strong>n Sorbus aucupanal, hassel (Corylus avellanal, osp (Populus tremulal,<br />
høyvokst, mangestammet einer (Jumberus communis) <strong>og</strong> kristtorn (Ilex aouifoilum) veksler om å<br />
dominere. Mindre partier er dominert av kristtorn. Vivendel (Lonicera periclymenum) klatrer i<br />
mengder både over træme <strong>og</strong> ablokkene, <strong>og</strong> det finnes et ujevnt lavere skikt av busker med nyper<br />
(Rosa sppj, krossved (Viburnum opulus), trollhegg (Rhamnus frangula), koralhagtorn (Crataegus<br />
calycina) 09 sk<strong>og</strong>bjørnebær (Rubus nessensis).<br />
104
Feltskiktet er svært vekslende, <strong>og</strong> består dels av middeis kravfulle høye urter <strong>og</strong> bregner dels<br />
av typiske lavurter. I de rikesre partiene er det ez visst edellauvsk<strong>og</strong>spreg med bI.a. lundgrønnaks<br />
(SrachyPodium sylvaticurn), ramsløk (Allium Ursinurn), kusymre (Primula vulgank) <strong>og</strong> geitteig<br />
(Dryopteris dilaratal. Disse parbene viser mange fellestrekk med kystens hasselkratt (sml. Fløsberg<br />
& Øvstedal 1987).<br />
I andre partier er det fortsart et tydelig engpreg, med bl.a. arter som gjeldkarve (Pimpinella<br />
saxifragal, smalkjempe (Plantago lanceolata), kystgrisere (HyPochoeris rachata), småengkall<br />
(Rhinanthus minorl , englodnegras (Holcus lanarus), engkvein (Agrostis capillaris), dunhavre<br />
(Avenula pubescens), m. fl. I bergveggen over bestandet "henger lave eikekrau presset helt inn<br />
til fiellveggen.<br />
Mot sør eksPanderer knettorn ut i velutvikete lyngheier. I de tørreste opptrer den sammen<br />
med bI.a, mye purpurlyng (Erica cinereal <strong>og</strong> heistarr (Carex binervis), i de fuktigere med bl.a.<br />
klokkelyng (Enba terralix), knappsiv (Juncus conglomeratus) <strong>og</strong> lyssiv (Juncus effusus). Endel av<br />
heiene ligger <strong>på</strong> kalkrikt berg, <strong>og</strong> er ner svært artsrike.<br />
Floraen i <strong>og</strong> Inntil krisnornforekomsten har et sterkt oseanisk preg. Hyper- <strong>og</strong> euoseaniske<br />
arter spiller en stor rolle. I tillegg til de som er nevnt over, inngår bl.a. vestlandsvikke (Vicia<br />
orobusl, kystmaigull (Chrysosp)enium opposithrolium), heifrytle (Luzula congestal, storfrytle<br />
Ituzula sylvatica), jordnøtt bashium majus), fagerperikum (Hypericum pulchrum), heiblåfjær<br />
(Polygala blankburkne(Asplenium adianthum-rugrum) <strong>og</strong> kystbergknapp Isedum<br />
anglicum). Derimot mangler varmekrevende, sørøstlige after fullstendig.<br />
Bestandskarakteristikk av krisrtorn Ctimird.ttn,<br />
krisrtornforekomsten består av mer enn hundre trær <strong>og</strong> storre busker, <strong>og</strong> et høyt tall småplanter,<br />
De største trærne er vel 5m høye, med stamrneomkrers <strong>på</strong> ca. 80cm. De flerste er d<strong>og</strong> mindre.<br />
jsær er det mange slanke planter med kraftig lengdevekst. Uten neaktig telling synes det å være<br />
noenlunde jevn fordeling av hann- <strong>og</strong> hunnplanter. Fruksettingen er tildels meget god. Kristtorn<br />
danner dels små tilnærmet "rene" bestander, trolig kloner, men opptrer normalt sammen med<br />
andre trær som den med hell konkurrerer mot. Innerst ved bergroten, der bestandet har sin<br />
"kjerneornråde" overtoppes tlen d<strong>og</strong> noen steder av eik.<br />
Bestande er i klar spredning ut i lyngheia foran krartet, der flere trær nå er fertile <strong>og</strong> fører<br />
degenerering av lyngheiene. Også mot SV mellorn bergroten <strong>og</strong> Storvatnet er det en viss nyetablering<br />
utenfor de slunete krattene, Bestandet må derfor ansees som svært vital.<br />
Beite, kultur<strong>på</strong>virkning mm.<br />
Området har vært kraftig nyttet til jordbruksformål i hundrevis av år. I storparten av bestandet har<br />
trolig beite vært viktigste utnyttelsen, men det er <strong>og</strong>så tydelige spor etter små slåtteteiger.<br />
Lyngheidefen har vært regelmessig brent, <strong>og</strong> der er trolig at slike branner har gått inn i det som nå<br />
er krattsk<strong>og</strong>. Einer har <strong>og</strong>så vært hugget regelmessig til ved. Oet har imidlertid ikke vært hugget<br />
eger brent i kranene de siste 30-40 år, <strong>og</strong> det <strong>virke</strong>r som kranene er vokst OPP i løpet av denne<br />
tida. Idag er det bare svakt sauebeite i området, men mange unge krisrtornPlanter er kraftig<br />
beitet, dels deformen av hjort.<br />
Andre forhold av betydning<br />
De to vegezesjonstypene som krisnornbestandet støter opp mot, ekekrattene i bergene <strong>og</strong><br />
lyngheiene er begge av betydefig interesse som natur- <strong>og</strong> landskapstyper. Heiene blir derfor<br />
sammen med hele norddelen av øya foreslått vernet som lyngheireservat (Fremstad, Aarrestad &<br />
Sk<strong>og</strong>en 7997/. Det planlegges <strong>og</strong>så et kulturIandskapsområde rundt gårdene <strong>på</strong> Tvibyrgje. Dette<br />
vil <strong>og</strong>så støte opp mot krisrtornbestandet. Forekomsten vil derfor kunne inngå som del i et stort<br />
naturtype- <strong>og</strong> kulturlandskapsverneområde.<br />
Vurdering <strong>og</strong> konklusjon<br />
Krisrtornforekomsten er av betydelig interesse både På grunn av sin størrelse, vitalitet <strong>og</strong> den<br />
vegetasjonen den inngår i. Den figger svært langt ut mot havet, langt fra nærmeste større forekomst,<br />
<strong>og</strong> må derfor ansees som en kjernelokalitet for ytre Sunnfjord <strong>og</strong> S<strong>og</strong>n. Den ansees derfor<br />
som meget verneverdig i regional sammenheng Ener som den støter opp mot planlagte<br />
lynghei- <strong>og</strong> kulturIandskapsreservater må skjøtselen av kristtornbestandet hipasses skjetselen av<br />
disse. Bl.a. må kristtorn hindres i å totalt innta de rike kalk- <strong>og</strong> purpurlyngheiene <strong>på</strong> S-sida.<br />
105
VEDLEGG 4<br />
---c_Hsmur!,,<br />
aa2re a - - _<br />
p jeibye<br />
C,r„.-<br />
4t-.1:;- r, : ,_ I_ 10,” -Y4 rr<br />
(\S' ilfi t l ''-1 -8;r1114i; t<br />
\<br />
- -- C?<br />
Utdrag frå "Verneplanen for sjøfugr (Fylkesmannen 1991).k :d--/,-(--t<br />
Lokalitet nr:<br />
LOKALITET:<br />
34<br />
SENHOLMEN SJØKART SIDE 128 :. 4memun<br />
KOMMUNE:<br />
ASKVOLL<br />
Kartreferanse:<br />
UTM 32 V KP 780.067<br />
Høgd over havet: 0 - 8 meter<br />
KOnholmen<br />
Areal.<br />
Ca. 20 da landareal<br />
Eigedomar (gnr./bnr.): 58/2 Kulrent<br />
Kenhormsk<br />
-<br />
Kort cmtale av området<br />
Senholmen ligg i Aldefjorden, sør for <strong>Tviberg</strong>. Saman med<br />
Senholmen er det fleire mindre skjer. Jordsmonnet er grunnlendt,<br />
men vegetasjonen er rik, prega av fuglelivet <strong>og</strong> det<br />
milde kystklimaet. Berggrunnen består av kambro-silurske<br />
sedimentbergartar.<br />
Kort ornitol<strong>og</strong>isk omtale<br />
Senholmen er ein viktig hekkeplass for sjøfugl <strong>og</strong> spesielt<br />
fleire artar av måsefugl. Artar <strong>og</strong> hekkebestand (målt i par):<br />
Art<br />
iErfugl ca. 5 par<br />
Tjeld 3 par<br />
Steinvendar 2 par<br />
Gråmåse ca.20 par<br />
Svartbak 33 par<br />
Fiskemåse ca.55par<br />
Telst 2 par<br />
Senholmen er ein viktig trekk- <strong>og</strong> beiteplass for grågås Ein<br />
art som stundom <strong>og</strong>så er funnen hekkande i området. Det er<br />
fleire store kvileplassar for skarv.<br />
Merknader til verneverdien<br />
Kjende interessekonfliktar<br />
18 184<br />
3 par<br />
3 par<br />
ca.30 par<br />
2 par<br />
Senholmen er ein viktig hekkeplass for måsefugl i denneregionen,<strong>og</strong><br />
bør såleis fredast som naturreservat.<br />
Holmen er brukt som beiteplass for husdyr. Grunneigaren<br />
stiller seg positiv til vern av området, det skulle sålels<br />
ikkje vere vesentlege interessekonfliktar i dette området.<br />
Kjelder/referanse<br />
Godø 1978, 1979, 1982a,1982b, 1983a, 1983c <strong>og</strong> 1984. Johansen<br />
<strong>og</strong> Ervik 1977.<br />
Sennonnuren<br />
106<br />
, „
VEDLEGG 5<br />
Skisser av ulike fiskereiskapar (frå Johansen 1982).<br />
1$<br />
16<br />
ra'd<br />
fit 9<br />
a).3t<br />
22 v<br />
21 s9<br />
1 ' 1 '<br />
_<br />
Z3 24<br />
T135rOhi /PO.rmaym /94/<br />
»orpes ireyvey--<br />
10<br />
Norske fiskeredskaper.<br />
tr/1-7<br />
8<br />
13<br />
st 20<br />
11<br />
1.1<br />
j, 25<br />
295<br />
I. Spydprinsipp 1-4: I. Pik Illyndre. kveiled 2. Ladd 1do I 3 adejens 1-saks. .galTel. 4. Klepp. hytt.<br />
Lokkermarpp: A. Krabedskal, 15--14) 5-8. aindsnver. dypSagn 1-)juksa.1 15. Sorlander. 6, Vestlandet.<br />
7. Nord-NOrge, 8, Mend la. blysakk. b. jernsieln, c. finneade. J. pffis). 9. Spruidrew IO. Makrelldorg lt. bedel.<br />
SnIk CL kavIslaur). 12. Sildhekle ssv vornigula 13. Bomline lisk. I. inc. f. forsyn. d. dregg. k. kavS. b. bIase.<br />
rb.flaga baye a Fläkveninglmc (k. kjemngl. 8. 8u. 1(5- t8). /5. adeieme. /6. Hummeneine 1k. kavI). I7.<br />
Hummerghp 1d. dubbel.k. kork. a. agnl. 18.MOrIghP1b. bom.a. agn.). III. Ru.seprinziPp 119-211) 19. Torskenne 1k.<br />
kork å. 20. KiIetssI. Isksenm 11. landgarn. ledeg.. I. lonne. 5, slreng. sr. mang) . 5unntam IP. S les. s. samienas<br />
IV, Snarepnniipp: Carn 22-151k. korkteine, 1. sieguelne. i. ile I. 22. Trollgarn 1g. grovmaskeri. 23. Bornsen.<br />
26. SnurpenO1 Isn. snurddhot. n. notbiler. I. leubk. sI. rn. maderskips 27. Landr101. VI. 50.-<br />
0004pp (28-31); 28. Snunivad Ik. kavI eller kork). 29. Trål. trawl 0. mertord. cisns. skyggetau.<br />
sk. stlIkulcr. r. ruller lbobbins). 30. lickeIrål (0.5. som 29. k. kavl. st. teglsekker). 31. Søkkenol,<br />
12<br />
107