Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Gottfred Borghammer:<br />
<strong>Adle</strong> <strong>kan</strong> <strong>snofla</strong><br />
Tegninger av<br />
E. Kåre Johannessen<br />
Utgitt i samarbeid mellom<br />
Lars H. Lendes Minnefond og forfatteren<br />
Stavanger
Av Gottfred Borghammer<br />
er tidligere utkommet:<br />
1. «Fra spØk til alvor*<br />
2. «Den som visste -D<br />
3. «Sistemann setter sluttstrek»<br />
4. «Lende'n»<br />
5. «Meninger om mangt og mye»<br />
(20 radiokåserier og 8 epistler)<br />
6. «Lende'n i storm og striregn*<br />
7. «Pensjonist på interrail*<br />
Fargefoto på omslaget: Geir Sveen, S.A.<br />
Foto side 32: Knut A. Vindfallet, S.A.<br />
Sats: Als Verbum<br />
Randaberg Trykk Als<br />
anno MCMLXXXIV
<strong>Adle</strong> <strong>kan</strong> <strong>snofla</strong> -
Innhold:<br />
Forord .......................................... 7<br />
Snåtten og bartene ............................. 9<br />
Kjekt me' dialekt .............................. 10<br />
<strong>Adle</strong> <strong>kan</strong> <strong>snofla</strong> ................................ 11<br />
Flaut å detta .................................. 13<br />
Pedellen ...................................... 15<br />
Fodle fart ..................................... 17<br />
Rett te sosialen ................................ 18<br />
Tilbud og ittespØrse1 kappspringe ................. 21<br />
Prioritering e viktigt ............................ 23<br />
Flerne legeplasser .............................. 25<br />
Hykkte av bonnen på Vålannshauen .............. 27<br />
Ei jelpanes hånn ............................... 28<br />
96 prosent .................................... 30<br />
Siddishalloy ................................... 32<br />
Stort håve . lide ved ............................ 34<br />
Kanen kveltra ................................. 36<br />
Mysta trunå ................................... 37<br />
Lerjer på fodballage' ........................... 39<br />
Ei tomme Ølflaska .............................. 39<br />
Patentkorken og brusglasse' ..................... 41<br />
Di unge ei 'kje nadige ........................... 44<br />
Ullfiller og gamle kalosjer ....................... 45<br />
Skrabhandel .................................. 47<br />
<strong>Adle</strong> <strong>kan</strong> 'kje bu på Rått ........................ 49<br />
Merr majestetar og messer ...................... 51<br />
Kiosken me' tårne' ............................. 53<br />
Kjekt å få post ................................. 59
AmorogPsyke ................................ 61<br />
Gamle foddografier ............................ 63<br />
Allting forandre seg ............................ 65<br />
Turistar og blomsterankere7 ..................... 67<br />
Nesten skrivestreik ............................. 69<br />
Vonne samvittighed ............................ 70<br />
Lenden sko visst de7 ............................ 73<br />
Avissalg i gamle dager .......................... 75<br />
Kommunevalge' ............................... 79<br />
Ros øyelege Smedsrud .......................... 82<br />
Vriompeisen .................................. 84<br />
Gamlingen går te filmen ........................ 87<br />
Trivelig med trær .............................. 90<br />
Byskulpturer og kunstskjØnnere .................. 92<br />
Hyllest til brislingen ............................ 95<br />
FOR HVER SOLGT BOK OVERFØRES<br />
KR . 5. 00<br />
TIL LARS H . LENDES MINNEFOND<br />
+ +<br />
Fondets postadresse:<br />
Kampensgt . 42.<br />
4000 Stavanger<br />
Sekretærens telefonnummer:<br />
(04) 53 07 36
Forord<br />
Under tittelen «Meninger om mangt og mye» ble det i 1980 utgitt<br />
en samling av mine radio-kåserier.<br />
Denne gangen dreier det seg om et utvalg av mine nyere petitar-<br />
tikler, hovedsakelig på stavangerdialekt. Med noen få unntak har<br />
petitene vært offentliggjort i Stavanger Aftenblad.<br />
Når en lokal skribent i visse tilfeller <strong>kan</strong> finne det naturlig å<br />
bruke det som enkelte betegner som vulgært gatespråk, løper han<br />
gjerne den risiko å bli «beskyldt» for å etterape den navnkundige<br />
Ajax. Selv den eminente Johan Enoksen, som i flere år gledet<br />
befolkningen med sine kostelige «Madam Gr@daland»-epistler,<br />
synes å komme noe i skyggen. Personlig setter jeg de to nevnte<br />
forfattere h@yt for deres historier på uforfalsket «stavangersk».<br />
Men det ville jo være både synd og skam om disse gledesprederne<br />
skulle ha enerett til den skriftlige dialektbruken.<br />
Hva meg selv angår har jeg selvsagt ikke et øyeblikk hatt til<br />
hensikt å etterape verken den ene eller den andre, dertil er jeg<br />
altfor personlig og uavhengig.
Allerede i tenårene, i 1928 - under psydonymet GOBO - skrev<br />
jeg min første petitartikkel på dialekt i Aftenbladet. Tittelen var<br />
«Kommunevalge». Den er tatt med i nærværende bok, både for å<br />
dokumentere at jeg var «tidlig ute» og fordi det <strong>kan</strong> ha en viss<br />
lokalhistorisk interesse.<br />
Det er neimen ikke så lett å skrive på dialekt. Iprinsippet mener<br />
jeg at ordene b ~ skrives r som de uttales, Jeks. bruke di for «de»,<br />
og de' (med appostrof) for «det», me' for «med» osv. Etter denne<br />
regelen skulle en rekke ord med o-er som uttales «å» skrives i<br />
henhold til det, altså: «Fålk», «dålk», «tålk» etc. For ikke å<br />
snakke om bindeordet «og». I slike tilfeller har jeg ikke vært<br />
konsekvent. Men når det er tale om ordet «også» bruker jeg «åg»,<br />
f.eks.: «Du og eg va åg me' den gongen» (Du og jeg var også med<br />
den gangen»). «Som» brukes lite på dialekt, men blir erstatet med<br />
«så» («De' va eg så såg de' fysst~). For ikke å gjøre det vanskeligere<br />
enn nødvendig for leserne er jeg heller ikke her konsekvent.<br />
Så vrient er det altså!<br />
Å lese stoff på dialekt er heller ikke så liketil, selv for mennesker<br />
som er «barnafydde» i byen.<br />
Mitt velmente råd er:<br />
Les langsomt - og glem den vanlige bokmålsrettskrivningen.<br />
Vær glad hver gang dere støter på gamle - til dels mer eller mindre<br />
glemte lokale uttrykk. La for all del ikke noen form for irritasjon<br />
og motvilje få den ringeste sjanse til å forsure stemningen om dere<br />
iblant skulle stØte på ord eller uttrykk som ikke faller helt i smak,<br />
eller ordene måtte bryte med den tilvante «normale» formen. Vær<br />
oppmerksom på at dialekten selv på et så begrenset landområde<br />
som en by - i vårt tilfelle Stavanger - <strong>kan</strong> variere fra den ene<br />
bydelen til den andre, fra Jammerdalen og Varmen til Stokka,<br />
eller fra Storhaugområdet til Kalhammeren. (Det er like akseptabelt<br />
å si «Kor har du våre henne?» - som «Kor har du vært<br />
henne?»)<br />
Det vil i de nærmeste årene komme flere bøker fra min aldrende<br />
hånd, men neppe noen ny på dialekt. Hvis det <strong>kan</strong> være en mager<br />
trøst for en eller annen av mine lesere.
Snåtten og bartene<br />
De' e blitt så på moden i dag for di så e onge, å bruga dialekt,<br />
ikkje bare når di snakke seg imydlå, men te og me' når di ska<br />
udtrykka seg skriftligt. Lannsmålsforkjemparane må fryda seg<br />
storligt når di ser at pinnetrante byfolk jer blaffen i barnalerdom-<br />
men, der de' hette: «Snåtten for seg og bartene for seg!» - eller<br />
sagt me' andre or: Dialekt te sitt brug, i samver me' ongane i<br />
gadå eller andre siddisar, kor i verå du treffe di, mens ting så ska<br />
seddas på pappere i aviså eller i ei bog må fylla ein av di<br />
godkjente «normalane».<br />
Tar me for eksempel han derane visediktaren så meine at «de'<br />
e 'kje greit å vera foggel i dag», eller den allsidige vitsne trolle-<br />
kunsnaren, revysjernå, kommunalpolitikaren, rabesamlaren<br />
m.m.m. Per Hårfagre, <strong>kan</strong> me sant å seia ikkje nettopp kalla<br />
någen av di for pinnetrante. Begge e jo pedagog-uddanna og så<br />
moderanes og konsekvente at de' konne ikkje falla di inn å<br />
skriva orå ner på pappere på ein aen måde enn sådden så di bler<br />
udtalte i miljøe'. De' <strong>kan</strong> vel heller ikkje disne nye lokale<br />
påppgruppene. Står ikkje di mitt inne i hovedstaden - på Teveen<br />
- og synge (for ikkje å seia gaule) på kav stavangersk, uden at<br />
tilhørerane mokke, enten di begribe budskabe eller ei. Men her<br />
e de' vel di elektronforsterka instrumentlydane, trommeskval-<br />
dre' og akrobatikken så jØrr udslage', merr enn orå.<br />
På barnateatere ska di spela et nytt stykke om Robbin Hudd -<br />
naturligvis på gadespråg. Der <strong>kan</strong> de' jedna vera på sin plass.<br />
Stavangerongane vil sikkert kjenna seg ijen.<br />
Sjal e eg så utidigt gammaldagse at ska eg udtala meg skrift-<br />
ligt, eller stilla meg opp på et podium, for ikkje å seia foran ein<br />
mikrefon, då går eg mesten automatisk Øve fra det fålkamåle eg<br />
te dagligt e vande me', onntagen når eg konversere (for ikkje å<br />
seia tatle) me' fine damemennesker eller tronderar, danskar,<br />
svenskar, eller andre så vil ha vanskeligt for å forstå den stavan-<br />
gerske dialekten. Me får som regel allti her i live tuda me' di<br />
ulvane me merr eller mindre e nØdde te å kampera samen me'.<br />
Oppriktig talt e eg litt i tvende sinn når de' jelle å la alt gå<br />
ommanidom, så de' bler den reine totlevasen alt isamen. Men<br />
vorså di sa for i tiå: «De' går i 'an Bår', både suba og så7r»*.<br />
Same seie eg åg!<br />
* «såer» (kornets avfallsprodukter)
Kjekt me' dialekt<br />
De' sko vel ikkje vera någen skam å innrømma at de' va smikk-<br />
løye å skriva i aviså på uforfalska gadespråg, sådden så eg<br />
forleden tomla meg te å jørra. Eg måtte beint fram le av meg sjøl<br />
onna operasjonen, så jysla snodigt syntes eg de' va å lega me' di<br />
mange orå så mesten aldrig komme på trykk, men så ligavel<br />
harre te språge, liksom sveve i den lokale atmosferen, uden heilt<br />
å ville forsvinna.<br />
Men du store verden for ei ti' de' tog! Ikkje forde at eg hadde<br />
vanskeligt for å veda ka eg sko skriva om, men her ville eg på dø<br />
og liv ha orå festa på pappere heilt og hållent sådden så di<br />
udtales og ikkje itte reglane i rettskrivingsordlistå og de' eg<br />
hadde lert på skulen. De' va då problemå melde seg. For å ta et<br />
lide eksempel: Me e jo vande me' å skrive «det», «med» osv.,<br />
mens me sløyfe den siste bokstaven når me snakke. De' e bare<br />
de' å merka at her <strong>kan</strong> oppstå misforståelser.<br />
Sette eg de, vil gammalle vane fortella lesaren at han (og<br />
naturligvis hu) ska seia di, et pronomen så har ein heilt aen<br />
meining.<br />
De' prøfte eg å hindra me' å setta ein apostrof itte e'en. Någe<br />
eg forresten jore i ennen på kvert or der de' konne herska tvil.<br />
Men hjelpedåmeg vissatte adle stykkene i aviså sko skrivas på<br />
dialekt! Kos dokker litt med den tanken, velerverdige skribentar<br />
og lesarar. For ikkje å snakka om typografar og korrekturlesa-<br />
rar. Udenriksstoffet, referatene fra finansordskifte' i Stortinge',<br />
adle bogmellingane og den mangfoldighed av artiklar av adle<br />
I slag. Kansje annonsetekstane sko fylla me' i same slengen! Det<br />
sko vel ha blitt ein durabelige nervepåkjenning, <strong>kan</strong> eg tenka<br />
l<br />
meg. Jøss! Trykkfeilå ville uden tvil bli legio. Bare i den bitte<br />
litle epistelen min om «Snåtten og bartene», då han sto i aviså,<br />
I kunne eg småergra meg øve at åtta feil hadde fore forbi argusauene<br />
i «korrekturen». De' sto f. eks. tri gonger nynorskordet<br />
edei», istedenfor «di», og i det festliga lokaludtrykket «ommanidom»<br />
va a'en blitt te i. Så satt naturligvis lesaren der i kosestolen<br />
l<br />
, sin og flirte skadefro forde han trudde det va den armings<br />
skribenten så ikkje visste bere. <strong>Adle</strong> vil jo veda bere, både du og<br />
eg, uden at någen av oss tåre skrøyda av å vera fullkomne.
<strong>Adle</strong> <strong>kan</strong> <strong>snofla</strong><br />
Om morningen ein av di lordagane i november då de' va opp-<br />
hållsver, tog eg meg ein spasertur nerove te byen. Erenå va'kje<br />
så overvettes mange, men de' e jo jilt å fylla litt me' i ka så<br />
fåregår i di sentrale bydelene. Eg tog de' ganske mageligt, for eg<br />
hadd' ikkje någe serlikt hastverk. Di siddisane så ikkje har<br />
bejynt vikenden på fredag, pleie vera nokså seine te å komma<br />
seg ud av dorene lordags forremiddag. Ka ska me vel hasta itte,<br />
resonnere vel någen, når me fyste har fått to syndagar kver vega,<br />
så <strong>kan</strong> me vel ta de' litt me' ro om vinteren, då me, når rett va',<br />
helst sko ha gått i hi her oppe i nerheden av Norpolen. Me fyge<br />
tiå om sommaren! Om klåkkå hadde slått ti aldrig så mØje, va<br />
gadene her kor eg vandra mesten fålkatomme.
På et hallhøgt plankajere va de' slått opp ein hånnskreven<br />
plakat. Eg va litt forveden og stopte opp for å se ka så va tiss.<br />
«Vennligst lukk porten, for hoen går lause», sto de7 skreve me'<br />
sirlige bokstavar. De' hørtes felt ud. Kem i alle lann ville våga<br />
seg te å gå inn i de' deranne huse7? Menauå representantar for<br />
mormoneranne elle Jehovas vidner, så hørre te di aller modi-<br />
gaste og uredde.<br />
Eg lurte meg te å strekka håve mitt øve jere<strong>kan</strong>ten, for å se<br />
kossen denne hoen såg ud, om de' va ein sjefer, ein av di<br />
komiske bulldåggane, eller bare ein liden vesalige pekingjeser<br />
me' kommodefydder. Men eg tårte jo ikkje stå lenge og bisna, av<br />
frykt for å bli observerte, så eg fekk ikkje aua på någe krettur i<br />
de' heiletatt. Hoen låg vel å snorka ein plass, vorså herskabe',<br />
ville betakka seg for å vera ude i den råa forkjølelsesloftå.<br />
Då eg svingde meg på helen for å gå videre, må eg ha <strong>snofla</strong> i<br />
ein ujevnhed på fortaue, for før eg visste or av de' for eg på håve<br />
bårtøve i loftå, akkurat så eg sko våre ein av di stygge rakjettene<br />
stormaktene hålle på å trua kverandre og verdensfreden me'.<br />
Jelpedemeg, kossen ska dette enna, tenkte eg lynrapt før eg<br />
dalte, og blei liggande flade vorså ein mager norsk-italienske<br />
pitsa - mens hatten forlod håve og sjeinte videre på egen<br />
hånn . . . De' jore vont i den venstre foden så hadde toge den<br />
verste støyden. Eg va dualikt oppskrabte, kjent' eg, og de'<br />
blydde nok på innsiå. Men verst av alt syntes eg va den stygga<br />
riftå på knee' i den nest-finaste bokså eg eige og har. Hadde<br />
ikkje frakken våre så sie at han sjulte vederstyggelighedå ville eg<br />
ha våre i tvende sinn om eg sko ha sløyfa koseturen te Mrdags-<br />
tårjå. For framtiå ska eg sandelig passa meg så eg ikkje dette<br />
merr. Men de' e vel uannsvarligt å låva någe på de' nåverande<br />
tidspunkt, rett føre snøen og glattå jørr sitt uvelkomne inntåg!
Flaut å detta<br />
<strong>Adle</strong> bådden dette, både di bitte små så nettopp har bejynt å<br />
bevega seg i oppreiste stilling, og di så større e. Ingen feste seg<br />
någe serlikt me' sådden ei detting, sjøl om di så fare på håve<br />
jedna skrige litt me' de' sama. Mange gonger synes bådnå de' e<br />
skrekkeligt kjekt å sturta sterta i bakkeskråningar, men då bare<br />
ler di og e' fjåge vorså kåde føl ein solskinnsdag.<br />
Når de' jelle teårskomne folk vil eg vedda på at kvert einaste<br />
ett har ramla oppte flerne gonger i si leveti', ikkje bare innen-<br />
dørs, men rett og slett dotte på gadå. Viss de' sjer så å seia for<br />
åben sene, te offentlighedens beskuelse og billige fornøyelse, e
de' uden tvil någe av de' flauaste så <strong>kan</strong> vederfaras et våkse,<br />
erekjert mennesk'. Mitt eget siste «fall», som eg nettopp har<br />
beskreve, fant heldigvis sted i ei gada kor de' for øyeblikke' ikkje<br />
fantes ei levanes sjel å observera - udendørs vell å merka. Men<br />
der va flærne bolighus me' mangfoldige vinduer, på den andra<br />
siå. Kånene sto vel i kver sitt og glåbte spent, fantaserte eg der<br />
eg låg å kravla på adle fira. «Har den stakkars gamlingen der<br />
bårte me' plankajere' slått seg hallt forderva?» ondrast di,<br />
«Jedna brokke beine, eller skada seg så alvårlikt at han må<br />
innleggast på de' nya sentralsygehuse' og opererast . . . ?D For<br />
sikkerheds sjy11 for di jedna te tillefonen og ringde te legevaktå<br />
eller poltie. Kvert øyeblikk konne eg risikera å få horra di ulanes<br />
sirenene så går ijønå marg og bein! Harrligga Låndon! Eg måtte<br />
bare se te å komma meg opp på fyddene og pila vekk så fort de'<br />
va teknisk muligt. Derme' jore eg meg så spretten eg konne, og<br />
hinkte av gåre - før udrykningsbilen kom farane ront nullen . . .<br />
Nerpå Lykkeveien traff eg ei fjåglige eldre kåna så eg kom i<br />
raddel me', mens hu sto å venta på bussen te Torjå. Hu konne<br />
fortelle at hu for sin del nyligt hadde gått ållveltes og brekt<br />
lårhalsen. Då måtte eg bare prisa meg lykkelige så hadde sloppe<br />
så nibbelikt fra «falle».<br />
Någe heilt aent va de' den gongen eg ajerte akrobatisk prosjektil<br />
og tog meg ei durabelige loftreise ner'i Klubbgadå, der kor tri -<br />
fira trafikkårer treffe kverandre. Der, mitt i den hektiske sen-<br />
trumstrafikken, va der ein gru bråde me' tilskuarar så fekk se<br />
meg me' oppslådde paraply sjeina på tryne' neri solepytten. Men<br />
ver visse på at eg ville ha fåretrokke å bli kjendis på ein langt<br />
merr behagelige måde!<br />
Ein elskverdige tilskuar så ilte te for å redda både meg og den<br />
vrengde paraplyen, konne trosta meg me' at akkurat på same<br />
plassen hadde kånå hans ramla, og hu hadde nettopp våre inne i<br />
ein steintøybutikk og kjypt et kostbart frokostservise så di sko je<br />
te et brurapar. Ikkje ein kopp elle et slarve tefad va heilt då di<br />
åbna pakken. Den gången va' eg sjeleglae forde att ikkje eg åg<br />
hadde ein steintøypakke onna armen. Paraplyar har eg flust av!
Pedellen<br />
Den gongen då eg var baden og jekk på skolen va der tri<br />
personar så jore stysst inntrykk på oss elevar. Den eine va<br />
naturlig nok sjefen for den svere udklekningsanstalten: Skolebe-<br />
styraren me store S. Der eg hadde gleden av å vandra inn og ud i<br />
syv år - på Storhau, lenge for han blei bomba sonder og samen<br />
og siden jenoppbygde - hette Ingvald Godal. Tilnavne' passte<br />
godt, for de' va ein godslige mann. Men han må ha våre for-<br />
skrekkeligt gammalle, for håre' på håve hans va liga kvitt så mitt<br />
e' blitt. (Onnsjyll tillobe' te rimeri inni all prosaen!)
Den andre jeve personen på skolen va' naturligvis klassefor-<br />
stannaren, som me hadde den daglige omgangen me' og best<br />
fekk lera å kjenna.<br />
Dernest kom den allesteds nærveranes pedellen. Ikkje någe va<br />
merr rimeligt enn at han så hadde fått stillingen på Storhau både<br />
va store og hette Haugen. To av kollegaene hans eg huske best<br />
va Sjongen på Svithun og Tårland på Vålann. Pedellane va<br />
någen betydningsfodle personar. Di hadde tusenvis av jøremål.<br />
Fysst og fremst sko di naturligvis passa på skolane, så ingen fekk<br />
jørr någe vont me eiendommane. Reparasjonar sko di foreta,<br />
soba skolegåren og fortauene ront mest heila kvartale', vera sjef<br />
for vaskekånene og løyba eren og dessuden gå jem te foreldrene<br />
når någen udspekulerte ongar fant på å skulka. Tar eg ikkje feil<br />
sko di je usjikkelige elevar pryl i den tiå då de' va tillatt å refsa<br />
ukjurene korporligt.<br />
Kossen e' de' me' hensyn te dagens pedellar, eller vaktme-<br />
strar? Ka oppgaver har di - sett i forhåll te kollegaene for<br />
femti-seksti år siden? Når eg lese og hørre om di mange<br />
innbruddå og herjingane på skolane i byen og distrikte' får eg<br />
store betenkeligheder. Før i tiå va' de' ein sellfølge at kver skole<br />
sko vera udstyrte me' vaktmesterleiligheder forde atte der sko<br />
vera ein vaktmann te passa på. I våre dager e' de' bestemt at<br />
pedellane ikkje ska ha någe me' den siå av sagen udenom for-<br />
middagstimane, då ingen så aligavel <strong>kan</strong> finna på å herja. Slig<br />
skamlaus framfer' fra pøbelen si sia sjer ikkje i kontortiå, men<br />
om kvellane og i nattens mulm og mørke, då di fleste skolane<br />
ligge ubevokta, te dels langt fra folk. Eg tror de' snart må bli<br />
nødvendigt å ansetta vaktmestrar som må ha sin faste bopel på<br />
skoleområdene og sørga for ro og orden i de' aktuella tids-<br />
romme. Ka tittel di nåveranne vaktmestrane ska ha i framtiå,<br />
e'kje godt å seia, men fine titlar pleie de' i vår ti' ikje vera så<br />
vrient å finna på, når fysst viljen e' te' stede!
Fodle fart<br />
Før når eg va ude på turar me' mopeden og av og te stopte opp<br />
for å kvila vede og strekka på beinå, kunne det rett så det va<br />
henna at det kom bårt någen hallstore ongar for å ta kjøredonin-<br />
gen i øyesyn. Di va jyselikt interesserte i motoren. Det vanliga<br />
spørsmåle eg fekk va: «Ka går'an i?» Eller: «Kor møje får du 'an<br />
opp i?» Det va farten di tenkte på. Fart e et begreb så telle<br />
kolossalt møje for bådden og ongdommar. Ka sko eg vel svara?<br />
«Spidometere'» hadde lenge våre udav drift og hindra meg i å<br />
fylla me' kor store hastighedå va, kor mange kjilometer eg klarte<br />
å spid'an opp i når eg oste avste langs itte landeveiene.<br />
«Nøyaktigt <strong>kan</strong> eg ikkje røba det», svart' eg jedna, «men eg<br />
sko anta at toppfarten e sånn omtrent 45 tusen meter i timen, og<br />
det e merr enn nokk for meg!» Men naturligvis ikkje for<br />
hallstore tøffingar så minst må opp i de' dobla for å konna ha<br />
någe å bresa seg av.
Å måla avstannar i kilometer og mil e' någe kver domskalle<br />
<strong>kan</strong> begriba. Når det jelle «knob» e de 'kje follt så ligate, då må<br />
ein helst ha bådar og sjibsfart som spesialfelt. Astronomiske<br />
målereglar e ennå merr vrine te å fatta for små menneskejernar.<br />
Ta for eksempel det di kalla for lysår - du har 'kje anelse om kor<br />
uendeligt langt et sånnt år e, om du e aldrig så kloge. Nyligt såg<br />
eg på trykk at videnskaben hadde fått aua på et svart hål1 udi<br />
verdensromme og det befant seg hondre og åtti tusen lysår<br />
vekke. Prøv om du <strong>kan</strong> fatta og begriba det, eg <strong>kan</strong> ikkje!<br />
For ei ti siden hadde me et kraftigt stormvær på våre trakter.<br />
Metrologane melte om «stiv kuling og storm i kastene». Di<br />
hadde det ikkje ligare i Kjøbenhavn heller, der møje av tage på<br />
Slottskapelle blåste ner og kåsta menneskeliv. Då la eg merke te<br />
at vermaen i radion melte om ein vinn så va 25 meter i sekunne.<br />
Sagt på ein a'en måde: Nitti kilometer i timen. Men kossen i<br />
allverden <strong>kan</strong> någen måla denslags? Legge di for eksempel ei<br />
oppblåste grisabba på ein fjelltopp og lar'na bli førte me vinnen<br />
bortijønå loftå, alt mens ein mann me kjikkert fylle 'na med<br />
auene og tar tia på sekunnvisaren? Naturligvis jØrr de det på ein<br />
heilt a'en måde, men kossen? Eg e' sprikkeferige for å få veda<br />
kem så e' i stann te å måla den usynlige kulingå.<br />
Tenk, 25 meter i skunne' -.<br />
Rett te sosialen<br />
At me så bur her i Norge e plasserte på et privilegert punkt på<br />
globusen, bler me stadigt minde om. Sammenligna me' di så e<br />
bosatt i Indien, Kjina, Polen elle di andre svere lannå, e befålk-<br />
ningstettheden hos oss svert liden, men desto større e vareover-<br />
floden. Arbeidsledigheden e minimale, inntektene maksimale,<br />
tefredsheden og takknemmeligheden går stidle i dørene, mis-<br />
nøyen og avensygå bråge og jørr liga møje av seg så den gamle<br />
dampveivalsen på Kjelvene då han i si ti' jore sin aktive innsats<br />
når grusgadene (me' sølepyttane) sko flikkas på.<br />
I 1Øbe' av ein korte tidsperiode har de' sjitt ein enorme udvik-<br />
ling. Før vett me at armoden va store og skremmanne. Den<br />
einaste måden å jelpa fattigfolk på va å senna di på «legd». Di så<br />
sto seg bere Økonomisk blei pålagde å husa og je mad te di
trenganne «lemmene». Jedna va de' gamle og skrøbelige perso-<br />
nar som måtte avslutta live' sitt på denne nedverdiganne måden,<br />
men bådden og åndssvage fekk sandeligt åg den sama bitra<br />
sjebnå, å leva på andre sin «nåde». Siden blei omsorgen arran-<br />
sjerte på ein a'en vis. De' blei oppretta fattigkommisjonar, me'<br />
«forstandarar», så sko yda jelp der nøden va' så påtrenganes at<br />
någe måtte jØrras. For å visa starre forståelse blei seinare ore'<br />
«fattig» strøge. Begrebe' «forsorgsvesen» blei innarbett. Kem<br />
huske ikkje di årå då unge og gamle i Stavanger jekk på forsor-<br />
gen, elle «te 'na Sara», så de' hette på fålkamunne. (Hyggeligt<br />
forresten at Sara Berge nylikt har fått navne' sitt knytta te ei<br />
gada i byen sin, sjøl om de' e langt ud'på Hinna!)<br />
Men for någen veger siden fekk eg meg ein liden stykk i live'.<br />
Aviså kunne fortella om ein madvarefarretning så ligge nær<br />
oppte ein svere, ekspansive fabrikk. (Her må de' i dobbel for-<br />
stann dreia seg om ein «nærbutikk»!) Nå e de' allså fare for at<br />
fabrikkuhyre' vil prøva å rasera heila madvarehuse', spisa det<br />
opp så å seia me' hud og hår. Den unge kjøbbmaen så har<br />
øvetoge butikken og har kalkulert me' ein omsetning på tri<br />
millionar kroner, sådden så i fjor) e' naturligvis både øvejidde og<br />
forarga. De' e någe adle forstår.<br />
- Ka ska du nå finna på hvis huse' må rivast? spurte sjurnalis-<br />
ten.<br />
- De' e' enkelt og greit, svarte butikkmaen, då må eg ner på<br />
Sosialen!<br />
Nå kunne jo dette bare våre ein spliden, halvt spøgefodle<br />
bemerkning i ein irriterte sinnsstemning. Men nei! «KjØbmaen<br />
spøge ikkje», slo sjurnalisten fast. Ikkje te å tru: Ein onge,<br />
entusiastiske og dyktige forretningsmann med live' framføre seg,<br />
vil - viss di rabe huse' - je opp momentant og forsetta tilverelsen<br />
me' sosialstØna7. I ein livlige og trivlige by så Stavanger, me' di<br />
mange mulighedene for målbevisste ongdornmar som vil fram i<br />
live' og ikkje nøya seg me' å slØvnas hen som giddalause,<br />
arbeidssjye sosialstipendiatar. Me ska jo hørra møje for øyrene<br />
dette av. Men så spinngalen e alså tiå blitt!
Amtsygehuse' sitt administrasjonsbygg i Bergelandsgadå blei i «di hare treddeveårån tatt i<br />
brug av forsorgsvesene'. De' va der «hu Sara» regjerte. I gårdsromme' bag murhuse' sto<br />
de' te adle tier ein bråde me' trenganes kvinner og menner som sØkte foretrede, i håb om å<br />
få et lide bidrag te å avhjelpa den mest prekere noden. Sara kjente sitt tallrige klientell og<br />
provde å vera så nådige og rettferdige som hu makta de'. Virkte hu myndige, var hu gode<br />
på båtten. (De' e Henry Imsland så lagte tegningen i 1934. Han va sandeligt goe, han åg!)
Tilbud og ittesp~rsel kappspringe<br />
I den forrige epistelen va eg inne på kossen samfunne i di<br />
forsjellige tidsavsnittå har toge seg av, eller latt vera å ta seg av,<br />
di så nåtedags blir beteina som «ressurssvage». Går me langt nok<br />
tebage i tiå eksisterte ikkje någen systematisk jelpeordning i de'<br />
heila tatt. Kver fekk klara seg som best di konne og i heldigaste<br />
fall håba at barmjertige medmennesker eller slektningar ville je<br />
di nødstette ei jelpannes hånn.<br />
I våre dagar har de' udvikla seg ein sosialordning som under<br />
ledelse av ein hærskare av spesialistar me' ulige tittlar og tallause
konsulentar og assistentar i et stadigt auganne antall avdelingskontorer<br />
sprett omkring i bydelene, ska jørr adgangen te adle<br />
mulige former for stytta lettast muligt. De' må for all del unngås<br />
at de' ska oppfattas som någen skam å soga om å få sine såkalte<br />
«rettmessige krav» innfridde. Sko de' bli muligt å finna ein merr<br />
humane beteinelse på systeme7, enn «Sosialen», vil de' nok bli<br />
tatt imod me' åbne armar. Alt her i verden e' jo unnerlagt<br />
udviklingens lov, og den statlige og kommenale humanismen<br />
danne ikkje någen unntagelse. De' bor me vel ellers vera takknemmelige<br />
for - sjØl di av skattebetalerane så <strong>kan</strong> styra sin<br />
begeistring for all den runnhånna sosialjelpå så ydes te kreti og<br />
pleti. Ikkje legg de' så tungt på deg om du sko se ein unge,<br />
sprege «klient» tar drosjebil viss 'an ska konsultera avdelingskontore<br />
på Klokkarmarkå og ikkje har giddå te bruga fyddene<br />
sine. Ver klar Øve at offentlige midler <strong>kan</strong> brugast te merr<br />
unyttige ting enn ein vesalige taxi. Drosjesjåf~rar ska jo åg leva!<br />
De' så <strong>kan</strong> je grunnlag for refleksjonar, e de' underlige faktum,<br />
at jo merr sosialomsorgen udvikle seg, jo merr auge kravå. Ein<br />
ska jo ikkje vera så voldigt gammalle for å minnast at de' i vår<br />
egen by ikkje fantes någe så kaltes «sygehjem» i den moderanes<br />
betydningen. Di tri store menighedene sine gamlehjem eksis-<br />
terte jo, foruden «Pleiestiftelsen», «FrØkenstiftelsen», «SjØ-<br />
mannshjemmet», «Håndverkssvennenes alderdomshjem» og<br />
«Pigehjemmet». Heller ikkje ska me glamma den omfangsrige<br />
Arbeidsgården, på folkemunne kalt «fattiggården», i skråningen<br />
opp fra Bekkefare, de' tidligare åbna vassdrage' fra Mosvattne'<br />
te Hillevåg og Gannsfjoren. Seinare kom «Alders Hvile», «Spa-<br />
rekassens Aldershjem», begge på Storhau' og «Solvang» me'<br />
Eiganesveien. Men bortsett fra det kommenala sygehuse, «Amt-<br />
sygehusen, «St. Franciscus Hospital» og «Doktor Dahls Klinikk»<br />
fantes ikkje någen plass der syge og jelpaslause mennesker<br />
kunne plasserast. De' va nok di pårøranne som i sine respektive<br />
hjem stilltianes fekk slida me' problemene.<br />
Di mange så fortsatt klage mest Øve samfunne sin utilstrek-<br />
kelige innsats på helsesektoren må vel ikkje heilt neglisjera de'<br />
faktumme at me i di siste årå har fått ei rekka me store, velud-<br />
styrte sygejem i byen vår. Og flerne vil komma i tur og orden.<br />
Men her, som på andre felter i samfunne', synes ingen metnings-<br />
grad å eksistera.
Prioritering e viktigt<br />
De' må sikkert vera di så stedle me' byens gadenett og grantan-<br />
legg så har lagt håvene sine i blåd og i fellesskab fonne på di<br />
sluge arransjemangene oppe på de' såkalte «vestra platåe», der<br />
di ofre mangfoldige tusen kroner te disse udspekulerte «gade-<br />
tunå» så ska jØrra de' mest inuligt problematisk for di så sidde<br />
bagom rattå og ska forsera seg forbi i automobilane sine. Ikkje<br />
for de', svert mange fartsgalne motoristar <strong>kan</strong> ha inderligt godt<br />
av å bli stagga lidevetta, bli minde om å ta hensyn te di så må<br />
bruga beinå for å komma seg fram og bådnå så <strong>kan</strong> få lega i fre7<br />
udanfor husene der di bor.<br />
Mange e nok lide fjåge på disse gadetun-opfinnerane og meine<br />
at pengane konne våre anvente te någe så nyttigare va.
Han derane tryllekunsnaren så e valde inn i de' stavangerska<br />
bystyre for et av minipartiå hadde fått inntrykk av at eg delte<br />
bilistane si meining og va ein inngrodde modstannar av de'<br />
nymodens gadetun-påfunne. Men <strong>kan</strong> de' vera te någen trøst og<br />
oppmuntring ska eg her og nå beroliga den erede representanten<br />
me' at eg ikkje vil ymta et steinsens or om at eg sette meg imod<br />
at di rive opp så møje asfalt di orke i gadene for å planta buskar,<br />
stikka ner kjokke sementpålar og laga to hondre sannkassar for<br />
bådnå. Så inderligt vel <strong>kan</strong> eg styra mi medkjensle me' di utallige<br />
folkå så eige ein eller flærne bilar kver, om di komme te å<br />
gremma seg merr enn di strengt tatt har godt av for sitt psykiske<br />
velvere, forde atte di ikkje vett si arma rå' me' å snigla seg ijønå<br />
labyrintane. For oss fodjengarar og syklistar e de' bare ein fordel<br />
dess merr bilfrie gadene bler.<br />
De' va bare dette me' den såkalta «prioriteringå» eg tillod meg<br />
å dra i tvil, og va hovmodige nok te å føla meg på linja me'<br />
avdode B jørnstjerne Bjørnson når han udbryde:<br />
«Hvad du ævner kast av<br />
i di nærmeste krav!»<br />
Herme' håbe eg at de' har lykkast meg å trylla vekk misforstå-<br />
elsen, sådden at den folkevalgte representanten ikkje lenger<br />
bere någe nag te meg for någe eg ikkje har meint eller skreve.<br />
Forresten eige han sjøl ei svere varevogn, så han personligt får<br />
fola ulempene vissatte teatte gadesperringane sko spre seg øve<br />
heile byen. Men de' bler nok ei goe stonn te, tenk' eg, siden di<br />
kloge kollegaene hans har sørgt for å legga ner ein anseelige<br />
slomp av skattepengane på Syllberge og i Bjergsted, og som<br />
tåppen på kransakagå fekk jønåført den storaktige planen om å<br />
ansetta festspeldirektør på heilårsbasis.<br />
Mon ikkje tiå snart e moden te heller å ansetta ein udsøgte<br />
stab me' tryllekunsnarar i kommuneadministrasjonen? Di<br />
komme ikkje langt nok me' bare den eine i bystyresalen! Itte mi<br />
meining . . .
Flerne legeplassar<br />
De' e'kje bare snakk om vesalige sannkassar hist og her i<br />
gadene, men kravå e langt merr omfattanne. Legeplassar og<br />
barnehagar skrige di seg håse itte Øve heile byen og ellers i<br />
kongerige. Ønskekvoten bler aldrig fodle. De' å konna plassera<br />
bådnå ein trygge og koselige plass når ingen e jemma og <strong>kan</strong> ta<br />
seg av di, e ein viktige ting for di mange einslige forsorgarane så<br />
e nødde te å tjena pengar te livets opphåll for seg og sine. Di må<br />
så apsolutt ha fortrinnsretten. Lenger ude i kØen komme di
mødrene så partu ska stårma me' brask og bram ud i arbeidslive',<br />
någen for å «realisera seg sjøl», andre for å treffa nye fålk i et<br />
«hektisk, ekspansivt miljø», jedna me ein liden bagtanke om å<br />
visa at di e liga goe (helste bere) enn mannfålkå, så liga jerna <strong>kan</strong><br />
hålla seg jemma og ta seg av de' di før i tiå kalte for kvinnfålk-<br />
sysler - va de' bare ikkje for disne fordømte inngrodde for-<br />
dåmmane om «kjønnsrollemynstere'».<br />
Ikkje for å mimra, men eg må mesten smolka me' meg sjøl når<br />
eg tenke på kossen de' va i min egen barndom. Kor fordrings-<br />
lause fålk va den gången, både på den eine og den andre måden!<br />
De' va på grommå den dagen Stavanger fekk sin fysste og i<br />
åravis einaste åffentlige legeplass. Navne' blei naturligvis skreve<br />
me' store L. Plassen besto rett og slett av ein svere aurørken<br />
oppe me' Madlaveien, der han ligge den dag i dag, men nå<br />
avsjerma for trafikkstøyen fra motorveien me' ein svere jorvåll.<br />
Udstyre' på Legeplassen va sandelikt ikkje serligt «avansert».<br />
De' så sko vera trekkplaster va et par avbarka tømmerståkkar<br />
te å ballangsera på, og et par «vipper». <strong>Adle</strong> va fornødde, tror<br />
eg. Någe va bere enn ingenting.<br />
Men de' va jo litt langt å gå for di så bodde neri Jammerdalen<br />
innme' Myllehauen, elle i Lervig og Kalhammaren. Men di - og<br />
forresten mesteparten av ongane i byen - lekte vel stort sett i<br />
baggårane, i di lide traffikerte gadene eller på marker i nerhe-<br />
den, for eksempel «Kjøvigen» nerfor Hetlandskjerkå.<br />
«Barnehagar» va der vel ingen så kom på, og slett ikkje med<br />
spesialuddanna og organiserte betjening. Før konne di donta<br />
me' bådnå uden å ha mange års universitetsuddannelse, så<br />
tåbelige va di, stakkars fålk! Nå må eg forresten ikkje lyga: Kver<br />
av di tri statskjerkemenighedene, Dom, Petri og Johannes,<br />
hadde sine «barneasyl». Eg jekk sjøl dagligt forbi de'eina i flerne<br />
år, og syntes beint fram at de' virka liga «mystisk» så et nånne-<br />
kloster på grunn av de' høga plankajere ront huse og hagen der<br />
bådnå hållt seg mens mødrene arbedde i brislingen. Ja, så va der<br />
i di same menighedene og Frelsesarmeen någe for speongar,<br />
«barnekrybben> kaltes di, for ikkje å snakka om hu Emma<br />
Nielsen sitt spebarnhjem i StrØmvig. Den bygningen har di klart<br />
å riva ner i den sista tiå, men grunnmuren står visst ennå igjen.<br />
Ikkje lide, bare det'!
Hykte av bonnen på Vålannshauen<br />
Legeplassen me' store L va donerte av någen snille rigfålk så<br />
bodde nerfor Eiganesveien. «Breidablikk» kalte di eiendommen<br />
og de' må jo bety at udsyne va vitt. FØr trenå blei så kjempesvere<br />
og ein bråde hus blei bygde nerove me' Madlaveien, konne di<br />
kjikka ner på Kjellandsmyrå og Vålannshauen, så minde merr<br />
om ein fjelltopp før di trenå skulebådnå og andre va me' å planta<br />
vokste seg svere og fyldige, sånn at område' virka så ein for-<br />
rektige skog. SjØl <strong>kan</strong> eg huska at eg i all besjedenhed va me' og<br />
stakk ner någen småplanter samen me' di andre ongane i klas-<br />
sen, i skråningen oppøve fra Sekunderstasjonen. Me va liksom<br />
me' på å «kle fjelle», så han sa, diktaren, jore ein fedrelands-<br />
kjærlige handling så sko visa frokter i framtiå. Itte ent dåd sette
l<br />
me åsser ner på markå for å eda di medbrakte sjevene og drikka<br />
melkå elle saftblanningå så me hadde tatt me' oss. De' e løye å<br />
tenka på, for alt ligge så uhyggelikt langt tebage i tiå, møje øve<br />
seksti år!<br />
SjØ1 bodde eg forresten ei stonn oppe i Furrasgadå. Liga<br />
oppfor oss va de' ein forrektige bonnegår'. Ein dag sko eg -<br />
femåringen - dilta itte någen større ongar i gadå. Me kravla Øve<br />
steinjere og sko lega mitt i grasengå. Eg ser ennå for meg kor<br />
voldikt høgt grase va, men de' kom seg vel av at eg sjal va så<br />
bitte liden på de' tidsponkte'. Gårbrugaren hadde fått aua på oss<br />
og kom faranne så et hart ver. Di andre onganne va kvikke på<br />
labben og fekk springa vekk i ein snobb Snarum, mens stakkars<br />
litle meg blei innhenta og hykte av den sinte maen. I hurlum-<br />
heien mysste eg den eine sandalen i engå, men de' va 'kje tale<br />
om å leida itt'an då, for maen hålt meg fast i nakken, så de' jore<br />
vont, og slebte meg nerøve gadå, mens eg hylte verre enn ein<br />
moderanes poppsangar på de' versta, både av retsel og forde atte<br />
eg hadde sandal bare på den eine foden. Eg huse at der va kåner<br />
i vinduer og på fortau så skjente på maen og sa han måtte bruga<br />
vede', og før me kom te huse' der eg bodde slapp han meg lause.<br />
Itte at grase' utpå sommaren va blitt slått, kom den mysta<br />
sandalen terette, men då va han delte i to av slåmasjinen, og<br />
derfor ubruganes.<br />
Nå e der ingen bonnegårar lenger nerfør Vålannshauen. Og<br />
ikkje e der konsertar oppe me' «pibå» sånn så de' va vanlikt den<br />
gongen eg va baden. Så mangt og møje har forandra seg siden<br />
den tiå!<br />
Ei jelpannes hånn<br />
Eg liga 'kje å gå i begravelser, jØrr de' så sjeldent eg <strong>kan</strong>. Men<br />
ein og aen gången henne de' jo. SØrgelige greier! Før eller siden<br />
vil forresten turen komme te deg sjøl - ikkje å ajera som ein<br />
annonyrne deltagar i «fylle», meine eg, men sjØl vera mittponkte<br />
og firas ner i jorå, fordeatte du har frabitt deg å bli brende te<br />
åska og sett i ei urna.<br />
Forleden dag då eg hadde våre me' i ei sørgehoyti' på Lagård<br />
fekk eg aua på ein jeng me unge, merr eller mindre sjeggitte<br />
mannspersonar og et par.udgaver av modsatt kjønn nere i et<br />
@rna av gravlunnen.
Ka fårejekk her, monn? Ein generalforsamling i Foreningen<br />
til arbeidsledighedens bekjempelse? Eller et kosemøde i «Friluftsklubben»?<br />
Ka verre va', kunne de' dreia seg om ein sørgeskare<br />
så hadde tatt de' sista farvel me' et nytt tragisk narkotikaoffer?<br />
Så viste de' seg at de' bare va et dagligdags spleiselag me'<br />
flydanes bevertning på ein merr usjenerte plass enn den overvågte<br />
«Unnergangen» eller et aent sentralt område.<br />
Eg tenkte i mitt stille sinn: Om någen frimodige representantar<br />
for byens glade skattebetalarar ville ta mod te seg og soga<br />
kontakt me' jengen, og pent og høffligt invitera di te ein innendørs<br />
«konferanse», etslags «semmenar», så e så moderanes nå<br />
for tiå. For å jørra atmosferen ekstra koselige konne der vera<br />
servering me' kremboller og kaffi og jedna litt gitarklimpring<br />
som taffelmusikk. Falt det i min lodd å innleda samenkomsten,<br />
ville eg ha oppløfta mi røst og udtrykt meg omtrent sådden:<br />
Hei å hå, kjere medborgarar!<br />
Dåkker kjende vel Lende, han så brende for å jørra ungdommen<br />
intresserte i å arbeia me' någe nyttigt, istedenfor å stå som<br />
någen jerannslause lagalyrar på gadejørnene. Me trenge någen<br />
karar og jenter te å laga de' fint og triveligt i de' planlagte<br />
par<strong>kan</strong>legge' der bårte me' inngangen te «gamla Stavanger».<br />
Siden kommunen ikkje har rå' te å bruga fagfålkå i parkvesene'<br />
te dette prosjekte', ville de' våre brillefint om någen av dåkker så<br />
har goe ti', kunne - om me ska drista oss te å sei' - jørra lide bitte<br />
grann jenjell for trygdepangsjonen. Den eine tjenesten e' den<br />
andre verd, hette de' jo. Me får jedna ein faggartner te å vera<br />
bas og je den rettleiingå så trengst. Spaer og river har sikkert<br />
parksjefen te gratis udlån, når me låve å behandla alt me' store<br />
forsikrighed. Kort sagt: Ein æresdugna for byen i sin allminnelighed<br />
og for Lenden i serdeleshed.*<br />
Sko der bli overflod av frivillige, arbeidsglae jelperar, kunne<br />
någen få låna sobelimar i reinhållsverke og je seg te å feia vekk<br />
papiravfall, glasskår, sigarettstompar og aent ufyseligt s~ppel på<br />
fortauer og sykkelstiar. Me ska heller ikkje glømma at de' å<br />
arbeia me' någe nyttigt har ein positive virkning både på helså og<br />
humøre!<br />
* Itte dette va skreve og publisert i aviså bevilga formannskabe ekstraordinert tri hondre<br />
tusen kroner te opparbeiding av Lendelunnen, og di ansatte i Park- og idrettsvesene<br />
arbedde i tillegg på dugnad for å få alt i stann te Lenden sitt hondreårsjubileum i 1982.
l<br />
l<br />
96 prosent<br />
Ei nibbelige overskrift, får ein sei. Eg e'kje tåbeligare enn at eg<br />
tippe på at någen av lesarane får visse assosiasjonar i den anledning,<br />
men mine 96% har ingenting me' de' å jørra. Her dreie de'<br />
seg om någe langt viktigare, nemligt folkameninigå på Hunnvåg.<br />
Sagen e' den at di har gått manngar der bårte, løppt fra hus te<br />
hus for å verva tilhengarar mod di utidige bompengane på bybrunå.<br />
Den iherdige aksjonsledelsen <strong>kan</strong> lykkeligt konstatera at<br />
mesten adle husstannane på ~ynå har jitt sin teslutning. Sista<br />
prosenttale' e' allså 96.<br />
Hadde di egentligt venta et dårligare resultat, <strong>kan</strong>skje?<br />
Bodde eg sjØl der bårte og hadde automobil ville troligt eg åg<br />
ha satt den snirkelte signaturen min på listå. <strong>Adle</strong> e' jo seg sjØl<br />
nermast! Og når di andre bare tenke på seg og eg e' den einaste<br />
så tenke på meg, sko valgets kval ikkje vera så overvettes vanskeligt<br />
.<br />
Men siden eg nå eingong bor på fastlande' og ikkje har någen<br />
bom så stoppe meg når eg ska' ner i Verksgadå, e' eg ikkje<br />
stemmeberettiga når de' jelle denne spesielle kampanjen.<br />
Konne ikkje me i di andre bydelane åg finna på någe slugt å<br />
skriva onna på?<br />
Di så bor på Varenese' konne for eksempel setta i gang ein<br />
aksjon mod å løysa billett for å kjØra me' bussen, i Madlasannes<br />
ein så tog sikte på å få renovasjonsavgiftå nersatt te de' halla . . .<br />
Eg tvile ikkje et Øyeblikk på at me sko nå opp te sama<br />
prosenttale: 96, jedna 99. De' e' jo allti' poppulert å je sin<br />
teslutning når de' dreie seg om någe så udeluk<strong>kan</strong>e e te egen<br />
fordel.<br />
Nå må dåkker ikkje tro at eg vil kasta meg ud i någen debatt<br />
angåanes bompengesagen. Siden eg allså ikkje bor på Hunnvåg<br />
e' eg vel heller ikkje meiningsberettiga. Men å fundera lidevetta<br />
går val an for adle, sjøl di mest trosjyldige av oss.<br />
For hondre år siden va' der sikkert ikkje ei sjel på Øyane i<br />
nerheden av byen så drømte om å få bru Øve fjorden. Di hadde<br />
jo robådar og fortØyningsringar i Sundtahålå og me' Bagarbryggå.<br />
Men seinare bejynte jo någen å fabla om bere forbindelse.<br />
Så fekk di ferjer så jekk att og fram te Buøynå og Engøynå<br />
og va lykkelige for de'. Då bilen fekk innpass endog på øyane og
de' blei lagt bru øve fra Sølyst, kom di store bilferjene. Men<br />
drømmen om hovedbrunå hållt seg levanes. Te slutt fant politi-<br />
karane ei løysing, sånn at drømmen konne bli te verkelighed i<br />
vår ti'. Bompengar sko finansiera prosjekte'. Eg <strong>kan</strong> 'kje huska<br />
at någen jekk me' protestlister på de' tidsponkte'. <strong>Adle</strong> tenkte<br />
bare på fordelane, på den søde kløen - og ikkje på den sure<br />
svien. Då någen ittepå blei irritert på denne ubehagelige svien<br />
blei de' huskestua, - jøje meg!<br />
Ein paralelle sag fårejekk siden på Sannes då fylkespoliti-<br />
karane ville nerlegga de' lokala sygehuse' liga itte at de7 svera<br />
nya sentralanlegge i Stavanger va ferigt. Ein mann blei så opp-<br />
skaga at han i flerne dager trapsa ront i kommunen og samla<br />
onneskrifter på ei protestlista. Maen blei avbilda i avisene og<br />
berømma forde atte han hadde klart å få mesten adle te å skriva<br />
navnene sine onna opprobe. Di sko goe vera! Ka slags raringar<br />
måtte vel di vera så ikkje ville behålla et sygehus i nærmiljøe7?
Siddishalloy<br />
De' e' vel sånn me7 di fleste av oss, at me lige skrekkeligt godt<br />
når de' sjer någe i byen vår. Någe posetivt, vel å merka. Et nytt<br />
par<strong>kan</strong>legg, ein bygning så bler restaurerte elle føres opp fra<br />
groen av, någe så bler malt og fiksa på, ei gada så bler udbedra,<br />
fira smale, kjempehøge trer så bler planta mydlå brosteinane<br />
udanfor inngangen te ordførarkontore'. Og me lige når di finne<br />
på någe slukt, «arransjere» ett eller a7ent, enten i bydelane eller i<br />
sentrum. La gå at kjøbbmennene har visse bagtankar, at di vil<br />
sella merr og tjena merr, men de' onne me di så jerna når bare<br />
me får ha de' kjekt.<br />
Ta nå disse «siddisdagane». I år va de7 jo rektigt aparta, me'<br />
både svarte og kvide ekta ameri<strong>kan</strong>arar direkte importerte i<br />
store kvantiteter from Teksas, ju now. Te og me' to levanes<br />
ambassadører talte te almuen på torjå, mitt på den plassen der<br />
den gamla mortapompå sto. Som om ikkje alt dette va' nok,<br />
opptråtte både den lokale kvinnelige «majoren», Kalvigen og ein<br />
bråde andre innføtte med kovboihattar på håve og någen brune<br />
sjinnvestar så de' må ha våre kolossalt praktisk å bera på i den<br />
steiganes heden.<br />
I Kjerkegadå delte di ud gratis kalle tåstadrikka, men hadde i<br />
år klogeligt nok sløyfa ispinnane, te store skoffelse for garponga-<br />
ne så før om årå har kappast om å hamstra flest muligt av disse<br />
populære slikketuttanne.<br />
Någen udlenningar ga danseoppvisning mitt i gadå. Udføre et<br />
butikkvindu sadd der ei stilige ameri<strong>kan</strong>erinne og klypte silluet-<br />
tar. Någe så fenomenalt sko du aldrig ha sitt. Tri-fira minuttar<br />
ofra hu på kver kunde. Eg reinte ud i håve at hu måtte tjena<br />
minst fem tusen kroner på den eine dagen. Men ein så eminente<br />
kunstnar så denne klypparen <strong>kan</strong> ikkje vera betalte me' pengar.<br />
Ka fekk ikkje Pikasso for sin kunst!<br />
Ja, så va eg nere på di kulørte sjøhusene, der ein bråde me7<br />
ungdommelige pangsjonistar va7 eresgjester og blei trakterte me'<br />
vinabro og kaffi. De' tallriga Teksasorkestere7 spelte i samfodle<br />
tri kvarter jasslåtar så hemningslaust kraftigt at di av oldingane<br />
så fra før av va temmelikt tonghørte bejynte å tru at di plutseligt<br />
hadde fått hørselen igjen. Men då den hårfagre tryllekunstnaren<br />
ittepå kom for å synkverva forsamlingen, forsto optimistanne at
di nok dessverre hadde toge skammeligt feil. De' va' nemligt de'<br />
elektroniska forsterkaranlegge' så va' justert så usannsynligt<br />
kjempekraftigt at sjØl døvstomrne konne ha ein sjangse te å bli<br />
delaktige i den moderanes måden di unge <strong>kan</strong> klara å formidla<br />
toneskalaen på.
Stort håve - lide ved<br />
Ein plass eg ikkje har overvettes lyst te å visa fram tryne' mitt e'<br />
på tevesjermen. Eg får seia så han Otto Nielsen, at eudseende
mitt eine seg best for radioen». E' stemmen behagelige <strong>kan</strong><br />
lytteranne innbilla seg at personen bag mikrefonen e' de' reina<br />
sjarmetroddele' i sin ungdoms fagre blomst, om 'an så i verkelighedå<br />
e' ein klompen udgave av Ibsen sin heslige dovregubbe.<br />
I fjernsyne' derimod komme kver bidige detalj av ansikte' og<br />
klesdrakten fram med pinlige, fargelakte ngyaktighed og <strong>kan</strong> bli<br />
observerte samtidigt av øve ein million forvetne kjikkarar i heila<br />
lanne'. Har du så ein brune føflekk elle gulaktige kvesa på ein<br />
udsatte plass i planeten, vis 'an klart og tydelikt. Kort sagt, hørre<br />
du te di mindre billedsjanne, så burde du helst be deg fritadde<br />
for å la visdomsorå dine publiseras mens du sidde foran et<br />
finjustert kamera i virksomhed.<br />
Omtrent liga gale <strong>kan</strong> de' vera å la ein av <strong>kan</strong>onfoddografanne<br />
i aviså be deg smila sjarmerannes te knipseapparate' sitt, for så<br />
ittepå å konstatera at ditt eget håve e blitt reprodusert i lørdagsnommere'<br />
i mesten fodle stØrrelse, og du må spørra deg sjØl: «E'<br />
de' verkelikt sådden eg ser ud?» Men billeder <strong>kan</strong> jo ikkje lyga,<br />
og då så ---<br />
I gamle dar hadde avisene mesten aldrig billeder. Ittekvert så<br />
teknikken udvikla seg konne de' la seg jorra å framstilla klisjkar<br />
gravert i tre, seinare etsa i metall. Resultate' va jo ikkje någe å<br />
roba hurra for, itte nåtidens krav, men di klarte iallfall å<br />
«avbilda» di så fylte 60 elle 70 år, elle konne feira gullbryllup, for<br />
ikkje å snakka om di så satt i regjeringå. Någen pressefoddografar<br />
hadde di ikkje fonne opp i det heilatatt. De' va storveies den<br />
gongen Aftenblade konne bresa seg me' å opperera me' ein<br />
forrektige - den fysste og einaste i lannsdelen. Kor mange «knipserar»<br />
fotoavdelingen har i dag e' de' bare di mest innvidde så<br />
vett. Og billedene så bler brukte e' te dels kjempesvere, de'e<br />
vorså hensikten sko vera å udkonkurrera TV-skjermen på 26<br />
tommar.<br />
Naturligvis e' de' kjekt å bli reproduserte i seksti tusen eksemplarer,<br />
- du får i det minsta te overmål bli minde om kor liden<br />
sjangse du har te å vinna någen premie i ei sjønnhedskonkurranse<br />
- viss du sko ha gått og båre på såddennågen forfengelige<br />
planar, ud fra den forudsetningen at kver alder har sin sjarm!<br />
Men kem sØren arrangsjere sj~nnhedskonkurranser for avdanka<br />
pensjonistar! Di får vera glae te at di <strong>kan</strong> bidra me' å je pressefoddografane<br />
någe å movera seg me'. SjØnt der fra fØr av e<br />
styggaskab nok så ska på trykk!
Kanen kveltra<br />
Strengt tatt sjille de7 vel ikkje kreti og pleti kor ein trosjyldige<br />
dialektskribent opphållt seg i julahelgå - sjøl om han slett ikkje<br />
har någe så trenge hållast hemmelikt - ka tror dåkker!<br />
De' falt seg så lagligt at eg i siste treeparten av desember<br />
måne' fekk leva et slags slaraffenliv oppi Valdrestraktene, 820<br />
meter øve have7. Jyseligt kallt rektignok - oppte 35 kullegrader<br />
på de' versta og de' e' neimenn ikkje småtterier for ein pysen<br />
rogalenning så kulse i ryggen og får naglabed så snart temperatu-<br />
ren sige nerøve te nullponkte'.<br />
Tree juledag kom forresten de' jilla bysbadne vårs, han<br />
Halvor Pedersen, me' automobilen og sjysste meg te de7 nya<br />
huse' sitt i Nord-Aurdal, klåss me siå av Hauk Aabel sitt barn-<br />
domshjem. Her fekk me oss ein koselige, rolige radleittemiddag<br />
samen me7 kånå, hu Kari, barnabaden te den kjente skulestyra-<br />
ren Lars Risvold på Buøynå. Lokalpatrioten Pedersen har dess-<br />
verre brent bruene te fødebyen bag seg og e' blitt disponent i<br />
Valdresaviså. Han har forresten nettop sennt ud bogå om «Sela-<br />
don» og folkå ombord, di så forliste i 1896. Når rett va' burde<br />
aenkvar stavangerfamelie ha gått te anskaffelse av denne bogå,<br />
så apsolutt har någe me' byens historie å jørra.<br />
Di andre juladanå og fram te nyttårsdag hållt eg te huse' på de'<br />
fina generasjonssentere' «Merket» som Røde Kors drive i<br />
Fjellbu. Julaftå sko7 flærne av di teårskomne jestene få kjøra i<br />
<strong>kan</strong>er te gudstjenesten i Tisleidalen kapell, någe eg for min del<br />
adlrig før har oppleft. Samen me' tri drusne damer blei eg på<br />
jemturen pakka ner i ulltepper og møje ytrekler i den fyste sleen,<br />
og fekk stokke ein brennanes fakkel i hånnå. Bag oss kom di to<br />
andre hestakjøretøyene me' liga mange passasjerar i kver.<br />
Kus<strong>kan</strong>e sad bag og hålt i tømmane.<br />
Ikkje far hadde triumfferden starta, før hesten bag oss blei<br />
skremde av de' blaffranne blålyse' på ein brøytebil og for i vidle<br />
fart ud av veien og inn i snømassene, te han blei ståannes fast<br />
langt ude på jore, bare me' håve synligt. Kanen va blitt dradde<br />
me' et stykke innøve, men den eina sjegå knektes og adle di fira<br />
fyldige madammene så va passasjerar blei begrafte onna kjøre-<br />
tøye' inni snøhauen. Kver og ein av almuen så va i stann te de7<br />
jelpte så gått di konne me' å redda de' så reddast konne.<br />
Di uheldige kånene blei halte fram, og de7 va' liv i adle samen.
Ei hadde rektignok skada foden, ei hadde fått kiede av den eine<br />
~yredåbben, den trea kjente vont i ryggen og den fjera hdde fått<br />
kjillevinkar både her og der, men hadde ånnsnærverelse nok te å<br />
hålla den slokna fakkelen fast i neven.<br />
Ittepå konne adle se den komiska siå av epispoden og le merr<br />
enn sØmmeligt va'.<br />
De' blei sandeligt ei minnerige julafta - både på den eine og<br />
den andre måden! Nyttårsaftå va' kje fanten verre, den heller.<br />
Mysta trunå<br />
Trunå e voldikt viktige, hu <strong>kan</strong> te og me' flytta fjeddel, hette de'.<br />
Men de' går så apsolutt ann å mysta 'na åg. De' var de' eg jore<br />
den syttene mai. Trunå på metrolåganne.<br />
Itte mange skoffelser om disse offentlig ansatte spåmennene<br />
sine evner te å rettleia oss, fekk den siste resten av trunå ein<br />
avjøranes knekk på frihedsdagen.<br />
Hadde ikkje ein smilanes representant for profetane kvellen<br />
før toge de mesta av livsmode fra oss og spådd' de felaste regnver<br />
så tenkas konne! Svarte ronningar og oppslådde paraplyar i den<br />
sarvestlige delen av fedrelanne hadde di udstyrt verkarte' me' på<br />
teve-sjermen.<br />
Ingen va serlikt fjåge når di jekk te kØys. Fina sommarvere'<br />
om syndagen - og så reggen og grått dagen ittepå - kor udjort og<br />
bagvent de' sko laga seg her i distrikte'.
Om nåttå drømte eg om vatten, og då garpongane i fira-tiå ga<br />
seg te å fyra av <strong>kan</strong>onskud (blant aent sprengte i filler ei nye<br />
papirkorg på legeplassen), va de' ennå så mørkt at eg ikkje<br />
konne se om hustagå i nabolage' va våde. Men de' måtte di<br />
naturligvis vera . . .<br />
Seinare, då de7 klarna av dag, konne eg me' egne auer konsta-<br />
tera at himmelen ikkje va' heilt klare. Men opphåll va' de'<br />
unekteligt. Regnfrakken lod eg derfor henga på knaggen sin,<br />
men paraplyen va' de' nok best å ta me' seg på vonå - når<br />
reggene' sko finna på å bryda laust mens me sto og bisna på<br />
barnatoge'.<br />
Du, å du, så lurte me blei! Ikkje far va' toge7 komme i sege',<br />
før solå kjikte fram og himmelen blei klare og blåe.<br />
Me blei altså dualikt lurte, jore me. De' ska' mØje te før någen<br />
ska klara å retta den tabben opp ijen!
Lerjer på fodballage'<br />
Sant å seia hadde eg nå i sommarferien permitert min ustabile<br />
kamerat Skrivekløen på ubestemt ti'. Men då eg forleden dag såg<br />
at min fortryllande medvandrar i dialektspalten skreiv om den<br />
ulidelige fodballinteressen sin, våkna heilt uventa den gamle<br />
adammen i meg. Lysten te å skriva om mitt forhåll te denne<br />
folkekjera lerkulå blei 'kje mindre då eg leste radioprogramme'<br />
for idag og dagane så komme. Her vil me bli tvangsfora me'<br />
fodballkost i så durabelige porsjonar at 'an komme te å stå langt<br />
opp i halsgrobå hos kver og ein.<br />
Eg må starta me' den tiå eg gjekk på Sankt Svittun middelskule,<br />
der me hadde den spretne kaptein Klunderud i de' di visst nå<br />
kalle kropps~ving. I mange gymnastikktimar, når vere' tillod<br />
de', sko klassen få movera seg me' å spela fodball på «Parra<br />
Stadion». Veien va'kje lange, nerØve di bratte trappene me siå<br />
av kjerkegåren og videre ner te Terje Viken sitt bådhus, der di<br />
den tiå dompa bås i Hillevågsvattene. De'va forresten åppå<br />
fyllingå me spente.
Fysst sko di ta ud lagå, 30 guttar sko delas i to partier. Egentlig<br />
sko de' jo ikkje våre merr enn 11 på kvert, men di lerjene så va<br />
teovers fekk vera me' på kjød og flesk. Han Jonas Hovland, som<br />
siden blei ein populere kiper eller någe lignanes i Viking, va den<br />
eine så tog ud. Han hadde «kjennarblikke» og visste kor han sko<br />
henta di flinkaste spelarane. Sønn te kaptein Nielsen og eg hørte<br />
ikkje te fodballeliten, tvertimod, me sto helst og jabba om heilt<br />
andre ting mens spele' påjekk, og va nermast te anstød for di så<br />
kjempte for live' for å seira i kampen. Han Nils og eg blei venner<br />
for live' fra den tiå, sjøl om han har bott i Oslo i femti år, og eg<br />
her i fødebyen.<br />
Når de'ska vera fodballmesterskabskampar i Teve, reine radio-<br />
forhandlarane me' storsalg, og di avertere abberatene sine på<br />
«tilbud» som aldrig før. Folk e'jo spingalne då og sidde og glane i<br />
timavis både dag og nått, har mest ikkje ti' te å få i seg ein<br />
madbede. Eg - og mange me'meg - bler lange i tryne, for me<br />
vett av erfaring at me då går ei triste ti' i møde. Svarte sjermar<br />
for adle oss så ikkje finne spor behag i den ballsparkingå fram og<br />
tebars på ei grasmark.<br />
Ein av kvellane då der sko vera ein skrekkeligt viktige kamp<br />
mydlå to favorittlag neri Spanien fekk eg et uventa besØg av ei<br />
enka så eg har kjent fra me begge va onge. De' va ein besje hu<br />
sko je meg.<br />
«Versego' - kom innfor,» sa eg fjågligt, «så <strong>kan</strong> me få oss ein<br />
liden raddel.» (De' konne vera litt tidsfordriv, som erstatning for<br />
mangelen av någe hyggeligt i Teveen, tenkte eg me' meg sjøl.)<br />
Ikkje før va' radlingå komt sjikkeligt i gang før det hente någe så<br />
eg ikkje hadde kalkulert me'. Damå bejynte å bli urolige og se<br />
nervøst på klokkå. «Ska du ikkje sedda på?» spurte hu. «Kadå?»<br />
ville eg veda. «Den elektriske ommen? Fryse du, stakkar?» Nei,<br />
de' va teveabberate' hu meinte! «Matsjen starta om tyve minut-<br />
tar . . .»<br />
«E' de' fodballkampen du meine? Bryr du deg om den?» («- i<br />
l din alder - -» hadde eg lyst å legga te, men beherska meg). Om<br />
hu' jore! Hu' va heilt vidle itte å fylla me' når spelarane dribla og<br />
l skårte.<br />
Kort sagt: Eg måtte i fortvilelse setta på abberate' - og pina<br />
meg ijønå et par timar - te langt Øve leggeti'.<br />
Snakk om spolerte kvell!
Ei tomme ~lflaska<br />
Den gongen eg <strong>snofla</strong> på fortaue, suste den brune hatten min<br />
bårtøve i eteren vorså ein av disne moderanes ronne sjeinebret-<br />
tene mange av di onge i all usjyldighed pleie å lega seg me'. Så<br />
snart eg va kommen te hektene ijen itte sjåkke, tog eg peiling på<br />
de' villstyriga håveplagge i de' fjerna og luda meg ner for så<br />
kvikt og usjenert som muligt å få de' plassert oppå di forhenvera-<br />
nes mørke (nå lyse) hårlåkkene mine. Ka oppdakte eg då? Jo,<br />
forsynemeg va hatten havna omtrent forti sentimeter fra ei<br />
tomme Ølflaska som ein elle aen tØffing hadde slengt ifra seg på<br />
fortaue. Hu låg der så usjyldige og fristanes så et gammaldags<br />
illrytt, myllent amri<strong>kan</strong>sk eple i Edens hage. Slangen kviskra<br />
forlåk<strong>kan</strong>es inn i Øyra mitt: «80 Øre tjente, kjere venn, viss du<br />
bare våge deg te å knabbe'na og få 'na plasserte i flaskeautoma-<br />
ten i madvarebutikken. 80 Øre skattafritt, om du e udkrøben nok<br />
te ikkje å føra opp ekstrainntekten på sellangivelsen. JØrr du<br />
de', vil - me' din trekkprosent - minst 15 Øre gå te stat, fylke og<br />
kommune, så nettogevinsten bler 65 Øre. Men smular e' åg b r~'<br />
vett du, bare spØrr gakkene i Breiavattene!» Nå va' de' jo ikkje
akkurat den siå av sagen så jore meg betenkelige, di offentlige<br />
instansane (onntagen di militere!) e' nemligt jertens vell onnt<br />
kvert bidige øre så pottas i felleskassen, for kossen sko samfonne<br />
fungera om me adle va usolidariske og handla i ei egoistiske,<br />
glistrupske ånn?<br />
Nei, gronnen te at eg så å seia vant Øve den kjødiske lysten va<br />
rett og slett att eg ikkje tårte knabba tomflaskå av frykt for at<br />
någen sko oppdaga meg i jerningsayeblikke'. Ka ville di vel ikkje<br />
seia? «Har han nau på de', han så ska eiga Øve hondre aksier i<br />
busselskabe' og tjue i de' «stavangerska» og attpåkj~be får ei så<br />
klekkelige betaling for å domma seg ud i aviså atte di såg seg<br />
nØdde te å legga på annongseprisen for å få ennane te å mØdast!»<br />
Rykte' ville spre seg så ill i torrt gras Øve heile byen og langt<br />
ner te Sirevåg: Har dåkker hØrrt siste nytt? Jo, nå e' han deranne<br />
kvidhårte så skrive dialektepistlar åg bejynt å samla på tomflasker<br />
og går di proffesjonelle samleranne i neringen! For ikkje å<br />
snakka om viss ei sladrekjering fekk aua på meg når eg sko potta<br />
flaskå i automaten. «Nå e sandelikt han åg bejynt å drikka pils,<br />
han så hålle me' «Varmestuens venner» og godtemplartotalistane».<br />
De' hadde vel blitt ein alle tiders gobit i tatleforeningane!<br />
For å gardera meg lod eg derfor flaskå ligga trygt der hu<br />
låg. Jedna kom der snart forbi ein elle aen så trengte den ekstrainntektå<br />
bere enn eg . . . Ein edel tanke, ikkje sant? Og edle<br />
tankar e gull vert, sjøl om du går glipp av seksti-fem Øre når<br />
skatten e trokken fra.<br />
Patent-korken og brusglasse'<br />
Flasker må me vel seia e någen viktige jenstanner i dagliglive'.<br />
Di bruges te så mangt, fra oppbevaring av spiritus og sylteed-<br />
dikk, te solbersaft og toskatran.<br />
Så sant der finnes någe fludium oppi flaskå e de' viktigt å<br />
sponsa åbningen me' ein propp. Best eina har allti vært den<br />
elastiske barken på et visst tre. Kork e navne på dette materiale,<br />
så e mykt og føyeligt, men samtidig fast og ugjennomtrengeligt<br />
for både loft og veda. Ein aen ting e de' viss eg spØr ein mann om<br />
han e kårka, - då vil han bli fornærma og stronten.<br />
Då di fant opp brusen, dette smirna sotlevattene me' kålsyra i,<br />
va de' ein dyd av nødvendighed å konstruera ein lukkeinnretning
\ .<br />
-- -<br />
så va tette så påtta. Ikkje et Ørlide fnugg av syrå måtte sleppa ud,<br />
for då ville fludie taba både futt og smag og bli lide ittetrakta.<br />
Et lyst håve fant opp den såkalte patentkorken, ein steintØydings<br />
me' ein roe gummikrage ront halsen og et slags ståltrå-<br />
«hånntag». I mi ungdomsti kåsta brusen 25 Øre flaskå, og sko me<br />
ha ein fest i «lage» jekk me ner te den godslige fabri<strong>kan</strong>ten i<br />
Kongsgadå og bestilte i «stort», de' vil seia 24 flasker, for netto<br />
Kr. 4,80, me' 30 dagers betalingsfrist. Flaskekassen blei fritt<br />
tekjØrt om de' så va udpå Mariaro, i S<strong>kan</strong>keholen eller inni<br />
Varmen. SØrvis - uden sure miner, snakk om herlige tilstannar!<br />
/ 1<br />
Disse høghalsa gammeldagse brusflaskene me' patentkor<strong>kan</strong>e<br />
e visst nå blitt et ittetrakta samleobjekt for någen raringar. Eg<br />
såg nemligt nylikt et par av disse klenodiene udstilt i ein rabefor-<br />
retning, og i ei annonsa i Aftenblade aventerte ein sentrumsbu-<br />
tikk at di selde sådennågen antikverte tomflasker for ti kroner<br />
stykke'. Importert fra Danmark rektignok, men ligavel!<br />
Eg sperrde opp auene. Mon eg ikkje ennå har någen gamle<br />
eksemplarer av arten ståanes neri kjellaren - «La di leva, di ede<br />
jo ingen mad,» har eg ressonert. Nå har eg allså store muligheder<br />
te å bli kvitt flaskene, og ennåte jØrra «big bissness». Eg vil vera<br />
så smarte å bruga de' vanliga tidstypiska sykkologiske forret-<br />
ningstrikse me å slå av fem Øre. Har flaskeelskaren valge mydlå<br />
firmae' i sentrum, så forlange ti kroner for samleobjekte', og<br />
meg med «knalltilbude»: «Far Kr. lo,-, nå Kr. 9'95, så <strong>kan</strong><br />
ikkje valge vera overvettes vanskeligt. Folk lar seg lett lura, ser<br />
dåkker. Og pengane sidde laust når de' fysst e tale om någe så e<br />
sjeldent og «kuriost». E me' kje løgne, vel?
I den gamla, koseliga tiå, då folk flest va merr nøysomme og<br />
forsiktige enn nå te dags, va ikkje brusen ein drikk så di slorpa i<br />
seg vorså kildevatten. Nei, sjøl om dette forhållsvis usjyldiga<br />
alkoholfria alternative i selskabslive va møje billigare enn aent<br />
fludium, blei di ulige brusvariantane drokke me' måde og natur-<br />
ligvis i glass. Någen bitte små «brusglass», sånn at ei flaska<br />
kunne rekka te mange personar, akkorat vorså abbelsinene som<br />
di skar opp i fira «bådar» - ein te kver jest. De' e7kje for<br />
ingenting at ei slåsa fortelle om ein spandabel lannsgutt som sko<br />
jørra inntrykk på vennene sine onna et bybes~g. Han jekk bårt<br />
te serveringsdisken og rekvirerte ei flaska bringeberbrus og seks<br />
glasser, for - som han sa: «I dag sjytta eg ingenting, - de' e 'kje<br />
kver dag me drege på byfer7 og <strong>kan</strong> slepp' åsser rektigt laus!»<br />
Di unge e' kje nadige!<br />
Dette me' tomflasker e ein ganske snodige ting i våre dager. Før<br />
i tiå hente de' visst aldrig at någen sette ifra seg såddennågen<br />
brugsjenstannar kor så helst i geografien. Kver einaste flaska<br />
blei promte levert tebage te butikken når nye brus sko kjøbas, og<br />
de7 va neimenn ingen dagligdagse fåreteelse. Brus va luksus.<br />
Nå te dags drikke di onge tånnavis me' hikstevatten, men så å<br />
seia ingen av di gidde å få tebars någe, så inkjevetta så åtti Øre for<br />
tomgodse, - sko bare mangla! Tøft e' de7 iallfall ikkje. Nei, når<br />
de' mesta av tåstadrikkå e slorpa nerijønå halsen itte at konsu-<br />
menten har slentra nånsjalant bårtøve gadå og me7 visse mellom-<br />
rom toge seg små slorkar, sette han ilåde rett ner på fortaus<strong>kan</strong>-<br />
ten eller innte ein husvegg. De7 e de' aksepterta mynstere'. Og<br />
då e de' verkeligt tøft og «in»!<br />
I forrige vega la eg merke te någen skoleungdommar så hadde<br />
våre inne i ei snoba og kjypt seg kver si flaska me' sjampanjebrus.<br />
Di drakk innhålle i någen få drusne drag, mens di sto liga<br />
udføre butikkd~rå samen med klassekameratane. Gruppå sko på<br />
bedriftsbesøg i sama huse og venta på signal te å komma inn.<br />
Ittekvert så elevane blei utyste, plasserte di tomflaskene rett ner'<br />
me tråskålå. Ingen gadd venna seg om på helen og gå inn te<br />
snobedamå og ta imot panten. Di tårte vel ikkje heller - av<br />
prestisjehensyn.
Ein liden guttonge i 9-10 års alderen såg eg kom ud fra ein<br />
madvarehandel på Lykkeveien me' ei kolaflaska i neven. Han<br />
tog seg ein usjyldige liden slork, men smagsprøven behagt'an<br />
tydeligvis ikkje, eller han va blitt utyste før han visste or' av de'.<br />
Nok om de', han sette fra seg flaskå me' innhåll inn'me nærmaste<br />
husveggen og daffte videre bårtijønå fortaue. Udjiftene hadde<br />
vel våre nærmare ein femkroning, så allså va kasta rett ud av<br />
vindue'. Eg passerte guttongen og konne ikkje hålla meg, men<br />
va' freidige nok te å spørr'an:<br />
«Ka va' de' så feilte kalaen?»<br />
Han målte meg me' någen svære, glassklare auer, så han slapp<br />
å bruga lippene.<br />
«Ville du ikkje i de' minsta ha ijen pantepengane?»<br />
«Nei,» svarte littlingen tvert, «eg e' vel ikkje så nadige!»<br />
Disse eksemplene tror eg e nåkså tidstypiske. Desverre. For<br />
kossen ska de' vel gå den oppvoksanne slektå me' ein sådden<br />
mentalitet? Di sko veda at de' <strong>kan</strong> komma ein knagedag itte ein<br />
bagedag. Mange tankelause voksne folk sko åg skriva seg di orå<br />
bag øyra!<br />
Ullfiller og gamle kalos j er<br />
Før di kånene og mennene så i dag e onna treddve år gamle, va<br />
komt te verå, va de' både vanligt og naturligt å ta vare på alt de'<br />
avfalle så konne gå tebage te produksjonen. Folk flest fekk seg<br />
ikkje te å hiva denslags på båsdongen eller i di fir<strong>kan</strong>ta sement-<br />
kassane eller jerntynnene i baggårane, så va i brug før den<br />
kommunale renovasjonsordningen blei innført me' obligatoriske<br />
ronne plastspann og båstymmerar så e så annige og oppsatte på å<br />
bli fortast muligt ferige me' jobben at di ikkje har ti' te å setta<br />
ilådå tebage på den plassen di ska stå, men overlade de' te<br />
huseigarane så betale for å få den nødvendige sørvisen, uden å få<br />
'an. Hadde du samla bedar av jern, bly, sink, tinn, kobbar og<br />
messing, kunne du oppsøga ein av di mange mellommennene og<br />
sella skrode te kjilopris. Ein av di plassene eg huse best va<br />
Brødrene Anda nederst i Breigadå. Der kjypte di ikkje bare<br />
metaller, men allslags filler, j a, endog udsledne kalosjer, sykkel-<br />
dekk og indreringar. Den gamla, men høyst vitale bestemorå mi<br />
vett eg va truen leverandør te Andaen, og sjøl va eg nå og då
innom me råstoff den ti eg va tennåring. På Oltedalsutsalge'<br />
kunne me åg levera strikkefiller. Men nå e de slutt adle plasser. I<br />
kjellaren har eg den dag i dag ligganes ein slomp me' malm og<br />
jerngods, men der e' visst ikkje lenger någen så ser mon i å henta<br />
denslags uden å få rigelige betaling og snaut nok då heller. De'<br />
bler me' andre or' bare udjifter for eigaren, og ikkje inntekter.<br />
«De' svare seg ikkje,» lyde refrenge. «Timalønnå e så høge».<br />
Ingenting svare seg i vår merkverdige ti'!<br />
Kan me ikkje fort vera enige om at de' e både synn og skam at<br />
goe strikkefiller og lignannes ska kastas i båsspanne, når tekstil-<br />
industrien utvilsomt kunne bruga di. I andre lann e de' merr<br />
vanligt å jørra brug av anvendeligt skrab te råstoff. Di av dåkker<br />
så har våre ude og reist har nok lagt merke te kludasamlerane så<br />
bere på sekker eller drar på hånnkjerrer me' allslags avfall oppi.<br />
Kem ville jørra någe så nedverdigane her oppe i di nordiske<br />
slaraffenlannå? Ei stygge ti, seie me så eldre e' og vurdere tingå<br />
på ein aen måde. Måtte der bare ikkje bli någen nye ubehagelige<br />
svie itte ein langvarige søde kløe!
Skrabhandel<br />
Utroligt møje blir kasta på dongen i vår ti', ikkje bare klesplagg<br />
og metallskrod. Itte di fant opp «konteinarane», som har blitt ein<br />
lønnsomme butikk for mange, e de' blitt på moden å bestilla<br />
såddennågen jernbehollare og fylla di te rannå me' fine mobler,<br />
vaskemasjinar og kjoleskaber så ikkje har den rette fargen på<br />
glassuren te å konna stå i stil me' den nye kjykkeninnredningen.<br />
På den andra siå e de' blitt «in» å skaffa seg ellgamle jenstan-<br />
ner så før i tiå ikkje va serligt estimerte. Veltjente og makkspiste<br />
råkkar, tresleiver og kaffikverner, brune syltetoykrokker og<br />
hodevannshus omsettes te hoge prisar. Udrangsjerte kjerrejul e'<br />
åg populere. Vaskegryder av kobbar vil eg ikkje snakka om.<br />
Den så eg sjøl har ståanes upussa og fele i kjellaren e snart vere<br />
ein formue. Ei velbrukte jerngryda me tri fydder og hank sko eg<br />
vel åg få ein slomp kroner for viss eg averterte 'na i avisene sine<br />
billige rubrik<strong>kan</strong>nonsespalter.
Å driva handel me' populert skrod må vera ein ganske artige<br />
beskjeftigelse. Innehavaren må ha ved te å vurdera kver enkel<br />
ting så han bler tebydde. Ka <strong>kan</strong> han få ijen for di enkelte<br />
klenodiene, må han sporra seg sjol om, og ka <strong>kan</strong> han betala<br />
sellaren? Ikkje lide smarte må han vera. KjØba billigt og sella<br />
dyrast muligt. Sådden e de' jo vanligt i handel og vandel. Biss-<br />
ness e bissness vett dåkker!<br />
Tru meg eller ei, men her forleden blei eg ufrivilligt vidne te at<br />
ein skrabhandlar blei gronndigt lurte. De' hadde seg sånn:<br />
Ein tennåring kom inn me' ei fine bog så han ville jØrra om te<br />
flest mulige inflasjonskroner. Hu' va voldigt tjokke, Øve fem<br />
hondre sier, illustrerte og innbonnen.<br />
- Dette e jo ei nye bog, så å seia uleste, udtalte skrabhandla-<br />
ren og vurderte varen me' kjennarmine, men eg <strong>kan</strong> 'kje je deg<br />
merr enn femten kroner for na', for der ska vera to binn i serien,<br />
ser eg på tittelblade, og du har bare hallparten.<br />
- De' e ållreit, de', svarte gutten og virkte slett ikkje misfor-<br />
nØdde. Han fekk sine femten kroner og forlod krambuå me' et<br />
smil på lippene. Ikkje å ondrast på, tenkte eg me' meg sjØl då eg<br />
et par dagar itte i posten fekk tilbud om ei «reklamevelkomst-<br />
bog>> - magen te gutten si - for fem kroner, viss eg sente inn<br />
vedlagte bestillingskupong, som te og me' kunne gå portofritt te<br />
forlage. Den smarte tenåringen hadde reflektert på de' smigra-<br />
nes tilbude og fått bogå prompte tesende. Morå og tanten fekk<br />
fysst lese 'na uden vederlag. Ittepå då jekk han resolutt te<br />
skrabhandlaren og tjente seg ein tier netto. Jissa kem så va<br />
smartast den gången!
<strong>Adle</strong> <strong>kan</strong> 'kje bu på Rått<br />
Siden eg ikkje sidde i det stavangerska bystyre eller har någen<br />
framtredanes posisjon innen sossieteten, har eg te denne dag<br />
ikkje hatt kjangs te å få eda gosmaganne middagsmad i sama<br />
romme så den kongelige majesteten og svigerdåtterå. Når eg<br />
dessuden lie den vanskjebnå at eg ikkje e busatte på øynå Rått<br />
ude i havgabe, finnes det ingen mulighed for å få kniba hoyerver-<br />
dighedene i hånnå og nyda sØdmen av de'. Så egentlig sko eg ha<br />
våre jyselikt pygren og avensyge på ein visse aen dialektskribent-<br />
kollega, så <strong>kan</strong> bresa seg av å ha hatt sådden ein uforglØmmelige<br />
opplevelse i sitt unge liv.
Ikkje har eg heller någen overordna stilling i ein statsinstitu-<br />
sjon - et museum for eksempel - så eg i de' minsta konne fått lov<br />
te å torka støv av lysakronå i de' kongelige soveromme' eller<br />
sjifta reine pudevar på sengene der di høge jestene sko kvila<br />
ansiktene sine ei heile nått. Men de' e nå eingong laga slig her på<br />
jorå at de' e'kje for adle likt. Någen oppleve di store lykkestun-<br />
nene, mens flertalle' må nØya seg me' de' jevna og lide spenna-<br />
nes kverdagslive'.<br />
Sjøl om eg vel nærmast må betraktas som ein gammalle repub-<br />
li<strong>kan</strong>ar, har eg ikke någe serlikt imod å kjikka på kongar og<br />
prinsessar når høve' byr seg. Eg liga prinsipiellt å vera på plassen<br />
der någe ekstraordinert foregår.<br />
Men denne gongen jekk anledninganne fra meg, så opptadde<br />
e eg. Stabelavløybingå på Strannkaien hadde eg rett og slett<br />
glømt ud, og då eg neste formiddag sko te Tjensvållssentere' for<br />
å kjøba glåb, jekk tiå fra meg forde att eg blei siddanes så lenge<br />
hos ein jille, pratsomme forretningsdisponent så sko stytta<br />
Lende sitt hondreårs-jubileum med to tusen kroner.<br />
Appropo' Lenden, så va han ein slags gammalle kompiss te<br />
både den nåveranne kongen og far hans. Eg trudde derfor at<br />
Majesteten ville toge seg ein snartur bårt te avdugingå av skulp-<br />
turen og trekt i snorå. Men han ville øyensynlikt venta me'<br />
besøge her i distrikte' te han sko øve te Rått for å skriva navne'<br />
sitt på ein store steiden og helsa på di tri innbyggeranne. Hadde<br />
Majesteten komt for å beera den uanselige stavangeroriginalen i<br />
1980 ville han blitt dualikt våde på leggene og sorpitte på skonå,<br />
sjal om Mottlaen elle ein aen sermonimester sikkert hadde satt<br />
store pris på å få hållt ein svere paraply øv'an, så øvre delen av<br />
den fine dressen hadde sloppe å bli ramma av reindråbane. Men<br />
kem konne vel på forhånn ha reina me' at hu Marit Vassausa<br />
ville finna på å skaffa oss ein durabelige olsokflaum mitt i okto-<br />
ber? Håbe me bler heldigare me' vere' når Lendelunnen ska'<br />
innvias - sjøl om det sjer uden nerver av di kongelige . . .
Merr majestetar og messer!<br />
De' e 'kje forde at eg personligt blei snøden for å få et aldrig så<br />
lide glimt av Hans Majestet og prinsesså så e jifte me' såen hans,<br />
at eg udtrykke Ønske' om at di kongelige må bli merr tittjengde i<br />
byen vår (og på Rått, naturligvis!) <strong>Adle</strong> di så tradisjonelt pleie<br />
bli bidde i offisielle middagskalaser, lønsjar og desslige, har<br />
sikkert ikkje någe imod nye reprisar. Snarare tvertimod!<br />
Løgnare e de' at eg, som bare må stå der lig ein aen Per Snått<br />
og bisna, uden å ha den aller ringaste kjangs te å få innbydelse,
<strong>kan</strong> foreslå någe slikt. Men mitt litt gromse motiv e - for å seia<br />
de' rett ud - at når der komme fyrstelige personar på ein snarvi-<br />
sitt, får me jort ein bråde praktiske ting som byens ledelse ellers<br />
meine di ikkje har rå te. Knappe økonomi sjylle di vanligvis på.<br />
De'e nermast blitt et standardudtrykk siden oljå for alvår tog te å<br />
fåssa ud i Norsjøen og sko bidra te å skaba ein velstann så me fØr<br />
ikkje konne ha drømt om.<br />
Ka blei for eksempel ikkje fåretatt då den engelska drånningå<br />
i fjor beærte oss me' ein visitt og på egne fydder spaserte øve<br />
tårjå (der hu hånnhelste på den annt fyldigaste av spødekånene)<br />
og fortsatte bårtøve kaien. Gamle, avdanka sjØhus blei malte for<br />
anledningen, gadedekkå blei flikka på, blomster planta både her<br />
og der.<br />
Før siste kongevisitten blei der åg gjort vei i vellingå. Alt sko<br />
vera klappa og klart. Og reint, for all del. Blei ikkje selvaste<br />
ordførerinnen fargefoddegraferte då hu hadde satt seg på hug<br />
ude på Strannkaien for å overbevisa seg om at der ikkje fantes et<br />
støvkorn på brosteinane itte at kommunerenovatØren hadde<br />
kryssa att og fram me' den nye roteranes sobemasjinen så insje-<br />
nørvesene' har spandert på seg.<br />
Ude me' Siddishallane blei der arbett på spreng for å få<br />
Madlaautostradaen i tipp, topp stann. Ein svere parkeringsplass<br />
blei anlagte, og i skråningane fjerna di småstein og lukte vekk<br />
gammalt ugras. Attme' sykkelstien hadde der i månavis låge<br />
någen utidige, vemmelige glasskår. Trur dåkker ikkje at te og<br />
me' disse blei fjerna. Alt for Kongen og Oljå si sjyll! Ikkje snakk<br />
om pengemangel ve' sånne anledningar, nei. Ein million kroner<br />
elle to betyr ikkje så mØje då. Me får heller ittepå sua på labben<br />
og kniba inn på andre budsjettpostar.<br />
Så ska me få någe fiksa og udretta må me derfor plent sØrga<br />
for å få fint besog så titt de' lar seg jørra. Regne de' på prestane,<br />
dryppe de' jedna litt på klokkerane, de' vil seia oss så har vår<br />
bopel her i byen og som har evne te å glea oss øve alt så <strong>kan</strong> jørra<br />
live' vert å leva. Kongelige personar <strong>kan</strong> i de' minsta få di<br />
kommunale inflasjonskronene te å sirkulera . . .
Kiosken me' tårne'<br />
På den åbne plassen framfore den nya tollbuå og tvers Øve<br />
Viktoria Hotell, sto det i bejynnelsen av vårt århundre ein aviskiosk<br />
me' ein forunderlige udforming. Arkitekten hadde udstyrt<br />
byggverke' me' et hagt tårn mitt på de' skråa tage, sånn at det<br />
konne minna om et bitte lide kapell, for ikkje å våga meg te å<br />
seia ein lesestoffets katedral. Ein beskjeden avdeling av byggverke'<br />
- ikkje stort storre enn et klekått - jore tjeneste som ei<br />
primitive «ringebu» me' et svert telefonabberat i den eina krånå.<br />
Folk så ville ringa te någen innanfor byområde', der Stavanger<br />
Telefonforretning Als hadde sitt linjenett, måtte pikka på «mellomdørå».<br />
Kioskdamå så satt i sitt salgsavlukke, mitt imydlå adle<br />
bladene, snudde seg på krakken, åbna ei usjyldige luga og tog<br />
imod femogtyveØringen, så va samtaletaksten den gongen, og<br />
sørgte for at den taletrengte fekk kontakt me' «Centralen» i<br />
Kjerkegadå nommer tri. Dette va jo lenge for automattillefonen<br />
blei innf~rte, alt måtte sje manuelt.<br />
Ein dag i åre' 1928 sto de' i aviså ein kunngjoring om at kioskkapelle'<br />
me' Tållbuå sko sellast og flyttast vekk fortast muligt. Eg<br />
hadde nettopp på den tiå anskaft meg ein parsell i Rosendal og<br />
Ramsvig Kolonihagar og jekk me hemmelige planar om å<br />
anskaffa meg et aldrig så usjyldigt innsmåg, eller hytta, på den<br />
eiendommen så i realiteten tehørte kommunen, men va bygsla<br />
for ein førkrigs-tikroning per kalenderår.<br />
I 1928 va eg jo bare ein «tenåring» - uden fast arbei te og me' -<br />
så inntektene va h~yst minimale, for å seia de' skånsomt. Ligavel<br />
va eg frimodige nok te å svara på avisannongsen. Narvesen ville<br />
ha pristilbud skriftlig fra di så måtte vera intreserte, og «anbudene»<br />
sko sennast te den stedlige representanten, tillegrafkasserer<br />
Torjusen. Kroneverdien va hage i di årå, så eg vågte jo ikkje<br />
å by for høgt, men fant ud at eg kunne strekka meg te 125<br />
kroner. Om någen andre «libhaberar» i de' heila tatt melte seg,<br />
fekk eg aldrig veda, men eg har mine tvil. Kem i adle lann ville<br />
vel frivilligt bli eigar av dette monstrumme'? Jedna konne eg ha<br />
fått skabberakke for ein femtilapp, og hadde eg på forhånn visst<br />
kaffor ei pillementa eg sko komma opp i formedels denne handelen,<br />
burde eg neimen ikkje ha bytt fem Øre merr. Men ong og<br />
uerfaren så eg på de' tidsponkte va' trakk eg ikkje tebudet
tebars, sånn eg egentligt hadde lyst te. Inne i resepsjonen i<br />
Viktoria fekk kioskselskabe sin representant udbetalt kjøbesum-<br />
men. Ingen retrettmulighed va lenger testede. Me' ett slag va eg<br />
blitt eiendomsbesittar. Vilkåre va bare at nyervervelsen måtte<br />
fjernast øyeblikkeligt, seinast dagen ittepå. Kossen i allverden<br />
sko eg vel hånntera dette kjempeprobleme?<br />
Faksimile av kvitteringen for kioskkjøpet i 1928.<br />
Byen hadde i 1928 to «ledane» transportfirmaer, begge me'<br />
eigarar så hette Morten. Tilnavnene va henhållsvis Rasmussen<br />
og Petersen. Ein av sønnene te sistnevnte, så hadde fått rede på<br />
kiosk-flyttingå, kom te meg og sa seg villige te å besørga trans-<br />
porten for hundre kroner. Eg måtte jo bare slå te på ståanes<br />
flekken, her va 'kje stunner te å innhenta andre anbud.<br />
Neste dag sko kjøreturen bejynna. Men fysst måtte de' høga<br />
tårne fjernast. De' va pillemenn liga fortredeligt så de' ville ha<br />
våre å klyppa vekk di dekorative halefjørene på di bedåranes,
Aviskiosken me' tårne' f ~r han blei<br />
flytta te Rosendal og Rarnsvig kolonihager<br />
i 1928.<br />
Kiosken då han va kornrnen på plass<br />
- me' amputert spir - i kolonihagen.<br />
Den nye eigaren smore tjæra på tage'.<br />
ltte adle vrderver-<br />
diglledene klinne<br />
kiosken rnnvrus som<br />
hytta, rne' vinahro<br />
og kafb
I<br />
l<br />
men ikkje lide bedoftige påfuglane ude i Bjergstedsparken. Me'<br />
sorgtungt hjerta måtte eg stå og se på at ein mann i jengen klatra<br />
te værs og brutalt sagte øve di fira dreide søylene så hållt spire på<br />
plass.<br />
Me' hjelp av någen solide slisker og et taljetau fekk di me'<br />
møje møja og besvær trokke kiosken opp på de' digra lasteplane.<br />
De' sto straks klart for transportfolkå at di måtte ha ein kar<br />
sittanes på møne for te lyfta opp tillefontråar og gadelykter<br />
underveis te kolonihagen. Ein av di mange arbeidsledige ung-<br />
dommane i byen melte seg ivrigt te tjeneste. Han sko ha fem<br />
kroner for jåbben, ein akseptabel betaling i «gamle da'r.» At<br />
fyren nyligt hadde fått seg et klengenavn så adle folk i byen<br />
brukte, satte bare ein pi<strong>kan</strong>te spiss på heile afæren. Meg rakte<br />
de' ikkje, eg hadde merr enn nok me' di andre problemene!<br />
De' blei ein utroligt spennanes transport jønå gadene i Østre<br />
bydel, bårtøve Nedra Hålmagadå - Jorenholmen - Verksgadå -<br />
Ryfylkegadå - Trafikkgadå og Nymannsveien. Gutten på møne<br />
hadde ein strie jobb me' å lyfta på ledningar. Di fleste gongene<br />
jekk de' bra, men best så de' va blei de' kutting, så metallstren-<br />
gene spratt i adle retningar. Korr mange tillefonar så kom ud av<br />
drift i fabrikkar og hos privatfolk fekk eg heldigvis aldri hørra.<br />
Men eg <strong>kan</strong> røba for mine lesarar at eg va te di grader fortvilte<br />
der eg daffa te fods langs rutå for å kontrollera terrenge. Eg<br />
tenkte naturligvis på adle erstatningskravå så ville strømma inn<br />
når reparasjonene va ferige og kalkulerte. Dette kom utvilsomt å<br />
bli meg ein kostbare fornøyelse, eller rettare sagt tragedie. Di<br />
Økonomiske resursene va ikkje någe å skrøyda av i ungdomsårå.<br />
Eg kunne me' letthed bli bankerått og komma i jellsfengsel og alt<br />
så uhyggeligt va. Kor eg bittert angra på min idiotiske handel.<br />
Men trega då, trega nå, trega ittepå . . .<br />
Ei stonn udpå ittemiddagen kom me inn te den smale Ramsvigsveien.<br />
Her blei me stopte av ei kraftige stålbarduna så hållt på<br />
plass ein lysstolpe på den modsatta siå. Hindringen va så kompliserte<br />
at de var 'kje aent å jørra enn å trekka den høgtraganes<br />
transportjenstannen ner av lasteplane og få satt 'an på sliskene<br />
og i langsomt tempo sleb'an nerøve grusveien te kolonihageporten.<br />
Denne va te overmål udstyrte me' ein solide portal, så fysst<br />
måtte fjernas. Alt va udjort!
Men nå va både sjåføren og jelpesmennene så luta leie at di<br />
nekta sturt å fortsetta. Di ville fluksens jem og eda ein forsinka<br />
middag.<br />
Der sto altså kiosken og sperrde heile den offentlige veien.<br />
Ingen tårte varsla poltie - i så fall, ka ville ha sjedd?<br />
Heldigvis for meg sko byggverke i henhåll te den muntlige avta-<br />
len settast på plass på parsellen min langt, langt inne i hagen, før<br />
honoraret blei udbetalt. Neste dag va di derfor pokka nøtt te å<br />
komma inn ijen me' den svære lastebilen og pø om pø sleba de'<br />
tonga kollie' innøve hageveien, blant aent øve ein vrien bakke-<br />
kneik. Min fortvilelse itte ei søvnlause nått, syntes ikkje å sko ta<br />
någen enne, eg va merr enn øvejidde! Bere blei de' jo ikkje då<br />
transportjengen omsider va komt nerfor parsellen min og der<br />
nekta plent å fullføra oppdrage. Dette va' lidelseshistoriens kli-<br />
maks - eg ønskte meg hondre meter ner i jorå . . .<br />
Her kom mine velsigna kolonistvenner meg te unnsetning. Di<br />
va adle samen, uden unntagelse, svert jelpsomme folk, vande<br />
me' både «dugna» og «pliktarbei». Di trøsta meg me' at di ein<br />
lørdags ittemiddag sko komma mannsterke som slavene i Egyp-<br />
ten då pyramidene blei bygde, og buksera den påtenkte «hyttå»<br />
opp skråningen te den grunnmuren så ein av kompissane hadde<br />
murt ferige. Men de' jekk adsjillige dager før den gamle aviski-<br />
osken fra Tållbualmenningen va havna på den plassen eg i ung-<br />
dommelige ubetenksomhed hadde pønska ud.<br />
Den øverste delen av tårne blei monterte midt på møne. <strong>Adle</strong><br />
veggene besto jo av glassruder av ulig størrelse, så her kunne de'<br />
vel seiast at eigaren bokstavelig talt satt i glasshus! Sikkert og<br />
visst e de' iallfall at ei merr orginale kolonihytta verken før eller<br />
siden e blitt presentert i Norges lann. Eg hadde 'na i åtta - ni år,<br />
te me flytta te ein heilt aen bydel og selde heile stasen. Men eg<br />
ska ikkje nekta for at de' va ei koselige ti inne i Rosendal, sjøl<br />
om eg lenge ittepå grøsste kver gång eg tenkte på den ulykk-<br />
salige kiosk-transporten. Någe lignanes komme eg aldrig te å<br />
l innlada meg på. Ikkje vissare!
Kjekt å få post<br />
Fra ti' te aen e der någen så besvere seg øve å få så møje kolørt<br />
papper i postkassane sine. Di skrive i leserspaltene og mesten<br />
trygle om at de' nå må bli slutt me' all denne reklamen så di ikkje<br />
har bestilt. Di kjekke seg me' å påstå at di hive robb og rage rett i<br />
båskassane elle søppelsjaktene uden så godt som å åbna «fol-<br />
lerane», brosjyrene elle ka de' nå <strong>kan</strong> dreia seg om. Somme e så<br />
irriterte og annige at di ikkje sortere sjikkeligt, men i farten lar<br />
et personligt kjærlighedsbrev så har forvilla seg innimydlå<br />
trykksagene, fylla me' i same slengen, hive så å seia badne ud<br />
me' badevattene'. Og de' e naturligvis synn både for modtagar<br />
og avsennar.<br />
Eg for min del hålle ikkje me' disse misfornødde postkasseei-<br />
garane. Någen av di vil eg drista meg te å beteina som reine<br />
surpådder og kverulantar så har de' me å jamra for alt di ikkje<br />
personligt har fonne på eller <strong>kan</strong> akseptera. De' konne ikkje et<br />
øyeblikk falla di inn at de' finnes svert mange så slett ikkje<br />
mislige fargetrykkå di får gratis og franko i di grønne kassane på<br />
portstolpane eller husveggene. Heller ikkje tenke di på at mange<br />
har pene inntekter på denne «trafikken». Fyst di så udforme<br />
brosjyrene og ronnskrivå, di så trykke tekstane og distribusjo-<br />
nen, husmødre, skuleongdom og postbud så tar ekstraturar for å<br />
auga inntektene sine . . .<br />
Ikkje adle mennesker får så mange personlige brev. Någen<br />
kjikke som regel forjeves i postkassane i årets løb. Ingenting e så<br />
drebanes som å stirra ner i ein skåltomme, gudsforlatte post-<br />
kasse. Lågå bler åbna kver bidige dag, men forjeves. Ikkje<br />
antydning te brev i dag heller! Då e de' trykksagene komme som<br />
et slags surrogat. Du ser der e någe og <strong>kan</strong> forventningsfollt<br />
stikka neven din i kassen og fiska opp fine fargeglae papperlap-<br />
par, ikkje sjelden nydelige konfoluttar me' påskriften «Til deg»<br />
eller någe i den duren. Du åbne breve' og finne tilbud om nyttige<br />
bøger te innbrudspris, eller någe aent spennanes. Vil du senna<br />
svar, e portoen betalt. Ikkje lide bare de', nå han har stege så<br />
voldigt! Så får du blader så angår huse' og hagen, me' nyttige<br />
tipps, kageoppskrifter, tilbud om masjinskrivingskurs og allslags<br />
billige varer. Bestille du bogseriar, armbådsur elle ka så helst,<br />
<strong>kan</strong> du få alt ihob på prøve i 14 dar. E du så ligahållen å kjøba
varene, <strong>kan</strong> du returnera heile subbedasen uden å bli leveran-<br />
dørane sjyldige fem Øre, hette de'. Di så har goe ti', får mØje<br />
lesestoff og pene fargetrykk å nyda syne av. Tenk bare på di<br />
tjokke møbelkatalogane, di e sanneligt ikkje billige å produsera!<br />
De' går då ikkje an å hiva den slags i båskassen uden å bla i di og<br />
se ka du ville kunne bli eigar av viss du kontrahere ein konteiner<br />
og fyll' an me' den gamle raben du har ståanes i stuene dine og<br />
reflektere på møbeltilbudene. Litt av ein fornyelse! Reisetilbudå<br />
vil eg ikkje snakka om. Her <strong>kan</strong> du setta deg mageligt te rette i<br />
svingstolen og dramma om at du ligge og slikke sol på ein<br />
badestrann nerme' Middelhave' eller på Tahiti . . .<br />
Nei, for all del, la oss ikkje gå glipp av reklamesagene i<br />
postkassen! Ka vile vel live' vera uden di?
Amor og Psyke<br />
For mangfoldige år siden lod de' seg jørra å få oppleva ei reisa<br />
me' Amerika-linjå sine gigantiske passasjerdamperar uden å<br />
måtte dra øve de' enorma Atlanterhave' te de' forjetta lanne i<br />
de' fjerna. Når bådane anløyb Bergen, kunne kem så ville for ein<br />
nibbelige pris stiga ombor og fylla videre te Stavanger, og derme'<br />
for ei stakka stonn få nyda ein smule luksustilværelse i uvante<br />
omjivelser. At de' i billettprisen va' inkludert ein bedre middag,<br />
bidrog naturligvis te å jørra opplevelsen ekstra minnerige. Tenk<br />
å bli oppvarta av stilige tjenerar, akkurat så me sko våre britiske<br />
lordar!<br />
SjØl hadde eg rektignok allerede som 17-åring reist me' «Sta-<br />
vangerfjord» på skoletur te Oslo, men någen år seinare - i 1933<br />
sko eg få bli me' fra Bergen te fødebyen, samen me' mitt bysbarn<br />
Lars Berge og den blie sørlenningen Storm-Berensen. Me hadde<br />
deltatt i et sommarkurs på Fana og sko dra tebage te våre<br />
respektive hjemsteder.<br />
Fra Fana te Bergen sko me fyst ta drosje samen me' den<br />
landskjente folketalaren og redaktøren Birger Ousland. Tiå for<br />
bådens avgang nærma seg me' uhyggelige fart, så de' jalt å rekka<br />
kaien fortast muligt. Nå va de' bare så bagvent at Storm-Beren-<br />
sen - før han kom te Fana - hadde vært innom ein marsjandiser-
forretning og kjypt seg ein skulptur som han, itte avtalen, sko<br />
henta avreisedagen. De' va ein ganske store kopi av den navn-<br />
kundige «Amor og Psyken. På grunn av tidsnoden paste denne<br />
ulykksalige avbrydelsen oss svert dårligt. Vrient va de' å finna<br />
den rette butikken i smau-labyrinten, og overdragelses-seremo-<br />
nien tog ti', blant aent sko di omfangsrige vingene skruast av den<br />
stakkars Amoren.<br />
Berge va' så annige at han jompte ud av bilen, åbna butikkd~rå<br />
og skreig: «Kom, kom, båden går kvert øyeblikk!» Han<br />
treiv vingene, mens eigarmaen tog seg av figurane.<br />
Me' lynets hastighed kjørte me de' sista stykke te dampskibskaien.<br />
Her va di nettopp i fere me' å fjerna landgangen te<br />
Amerika-båden, men som ved et under lyktes de' å hindra at så<br />
sjedde før me va' komt oss øve de' kritiska punkte.<br />
De' må unekteligt ha vært et komisk syn for den store menneskehoben<br />
som hadde samla seg langs kaien for å bivåna at damparen<br />
kasta loss, å betrakta di prominente herrene som ilte oppøve<br />
landgangen - Lars Berge og eg me' kver si jibsvinga i hennene.<br />
Tilskuarskaren hørte neppe at me ikkje kunne la vera å istemma<br />
den kjente sangen «Vingede skare . . .D. Hakk i hel fylde den<br />
frodige Storm-Berensen, anpusten og forkafte me' den fagre<br />
Psyke og den amputerte Amor. Lystigheden nådde brått klimaks<br />
då den lykkelige kunstelskaren sko' stiga inn på båddekke'. Han<br />
<strong>snofla</strong> nemligt i den roe løbaren, eller ka de va', og stupte på<br />
håve' me' skulpturen sin.<br />
«Nå har du vel ikkje brug for vingene heller?» utbrøyd den<br />
eine av oss te armingen, der han låg og kravla mydlå di mange<br />
jibsbedane på dørken.<br />
Han makta ikkje å svara me' or', men nØdde seg me' å senna<br />
oss et blikk så forakteligt at me begge Ønskte av vingene hadde<br />
vært så digre at me kunne ha jort brug av di sjøl. For me følte<br />
begge ein uimodståelige trang te å fyga -. Sj~l om me i så fall<br />
I unektelig ville ha gått glipp av den gromma Amerika-bådreiså<br />
te Stavanger.
Gamle foddegrafier<br />
Ein dag eg krysste Domkjerkeplassen - så aldrig e' nå de' - la eg<br />
merke te någen gamle koselige stavangerbilleder så va udstillte i<br />
speilglassvinduene i ett av bankpalasså på dette strategiska<br />
ponkte' i byen.<br />
Forveden så eg e' måtte eg naturligvis bårt å se på udstillingå.<br />
Vett dåkker ka eg fysst av alt fekk aua på? Jo, på et stort<br />
foddegrafi av meg sjøl, der eg me skolehua på håve' står me'<br />
hennene i bokselommane mitt i Bergelandsgadå, udanføre Thu-<br />
nem sin kolonialbutikk, der ongane konne kjøba snob og to-øres<br />
sparemerker te å klistra inn i små bøger for å fremma sparesan-<br />
sen. På den andra siå av gadå vise tydelikt den kjempehøge<br />
mursteinsmuren så sko sjerma for innsikten te amtsygehuse' så<br />
I låg på bagsiå me' et lide par<strong>kan</strong>legg mydlå seg og jere'. To andre<br />
guttongar står åg i gadå for å bli me' på pladå. Di må vera<br />
skrekkelikt goe venner, for di hålle kverandre om halsen og<br />
smile . . . (Den eine hette Helge Hanssen, den andre Ottar<br />
Johnsen).<br />
Kor inderligt vel eg huse den dagen då billede' blei knipsa. De'<br />
va' antagelikt i åre' 1923. Abberate' va' stillt opp på et stativ<br />
udanfore Omdal sin fiskamadsbutikk, tvers øve Dreyer. Han så
' hadde ansvare' for prosessen va' nok ein omreisannes fagmann<br />
så for lann og strann ronnt for å laga prospektkort. Den fjågligge<br />
boghandlar Opsanger sto me' siå og kontrollerte. Rimeligvis va'<br />
de' han så va oppdragsgivaren her i byen og siden sto for salge' i<br />
«bogladen» sin i Kjerkegadå nr. 11, tvers øve Leversen.<br />
Någen kjøretrafikk å snakk'om va de' jo ikkje den tiå i bede-<br />
husgadå, så folk konne bevega seg fritt kor di ville, uden å bry<br />
seg om fortauene, di va helst bare te å stå på når syttenemaitoge'<br />
passerte. Politikongstablane jekk så å seia allti' mitt i gadå, me'<br />
hennene på ryggen, når di patruljerte. Di hadde goe ti, og de' va7<br />
så lenge mydlå kver bilen og hestakjerrå så passerte at ordens-<br />
maen ikkje va te sjenangse for någen. Seint på kvellanne va' de'<br />
helst bare «rosinbriggane» så jore seg jellanne og di konne både<br />
fålk og poltiar ikkje bare hørra, men liga møje lokta på lange<br />
avstann, om de' va aldrig så dunkel belysning der di for fram . . .<br />
De' e' Statsarkive' i Stavanger så har stillt ud di forstorra<br />
klenodiene, b1.a. for å jørra kjent at adle siddissar så har gamle<br />
foddegrafier i tolene sine må ta sers gått vare på di, og helst<br />
deponera di i de' offentliga arkive7 eller la ekspertanne der ta<br />
kopier - te glea og nytta for kommanne generasjonar. Me plikte<br />
adle å ta hensyn te di åg! n
"-<br />
Allting forandre seg<br />
Jo eldre du bler - og de' lar seg dessverre ikkje hindra - jo merr<br />
registrere du kossen alt forandre seg. De7 jelle så å seia på adle<br />
områder og slår ud te begge sier. Någe går skrekkeligt fort, mens<br />
någe bevege seg i langsommare tempo, skjer merr p@ om pø.<br />
«Udvikling» hette de' jerna. Me <strong>kan</strong> 'kje hindra den, seie di så<br />
vett de'. Men allså registrera, konstatera, reflektera og fundera -<br />
alt de' har me låv te i ein demokratiske stat. Tan<strong>kan</strong>e e heldigvis<br />
tållfrie, og dessuden fritadde for registreringsavjift, moms og<br />
oppgaveplikt. Ikkje lide bare de'!<br />
Tenk bare på den raske framgangen di siste årå på de' såkalte<br />
grafiska område. Eg meine framstilling av trykksager, aviser for<br />
eksempel. Korr torrsamme va di ikkje før i tiå. Møje stoff<br />
rektignok, men uden oppkvik<strong>kan</strong>es fargeillustrasjonar eller me'<br />
store og fikse overskriftsvariantar.<br />
I vår ti7 synes någen at de' iblant <strong>kan</strong> bli vel flust me7 kjempe-<br />
bokstavar og hallsidesteiningar. Somme gånger kunne ein mes-<br />
ten tro at di så har ansvare for monteringå, eller «leiauten» så di<br />
kadle de', må spandera så møje «loft» imydlå orflommen forde-<br />
atte di e i beit for lesestoff, at der rett og slett skjer så lide i<br />
Kvernavigå og den Øvrige verden at der ikkje e' någe sers å<br />
skriva om. Ikkje må der heller vera nok av leserar så har meinin-<br />
gar om mangt og møje og <strong>kan</strong> skriva innlegg onna «ore fritt».<br />
Men då må dåkker Øyeblikkeligt tro om igjen!<br />
Tidens krav te skribentane e: «Smått, men godt!» Leserane<br />
har'kje bidlonn te å je seg i kast me' lange artiklar. Virke di<br />
kortfatta og e tiltrek<strong>kan</strong>es presentert, blir di lettare lest av både<br />
På1 og Per.<br />
Har dåkker forresten lagt merke te at pressefoddografane har<br />
fonne på ein nye «vri»? Ska di for eksempel fylla opp ei torre<br />
melling om at di så rejere her i fedrelanne har fastsatt at me fra<br />
ein bestemte datum ska gå øve te sommarti, stikke di innom ein<br />
urmagar og ber han iføra seg treddeve - førti av armbånnsurå<br />
sine, fordelt tett i tett på begge armane, fra hånnleeane te<br />
akslene. Ikkje nokk me' de', men kunne urmaen dessuden laga<br />
ei mest mulig komiske ansiktsmaska, opptre lig ein dommepitter<br />
på et ambuleranes sirkus, ville de' vera prikken Øve i-en. Ha, ha!<br />
Ein goe lått forlenge live, tenke foddegrafane. Og me ska vera
takknemmelige for adle små lune glimt i kverdagen. Der e alvår<br />
merr enn nok fra fØr av.<br />
Ska aviså ha ein prat me' sjefen for pristilsyne, må sistnevnte<br />
samla heile staben av medarbeiderar og stilla seg opp udanfor<br />
d~rå så kontorsjilte <strong>kan</strong> visa på billede. Der må adle opptre me'<br />
smilanes tryner og lyfta i vere informasjonskortå så bevise at di e<br />
forrektige priskontrollØrar me' fullmakt te å ta seg ein kjikk på<br />
varesortemange i butik<strong>kan</strong>e. Ein bonne så ska udtala seg om kor<br />
elendigt de' står te me' 1Ønnsomhedå i jordbruge, bØr helst sidda<br />
på ein skurtreskar eller kl^ ei feide grisepurka bag Øyra.<br />
Ondrast på kossen avisene vil se ut itte år 2000? For ikkje å gå<br />
ennå lenger inn i framtiå. . .
Turistar og blomsterankere'<br />
Ein dag i sommar då eg va' ude på trimturen me' den litle<br />
kombisykkelen min, blei eg oppme' Stadion vinka bårt te fortaue<br />
av et turistektepar. De' vil seia av maen. Kånå va'komt meste<br />
heilt øve på den andra siå av gadå, der hu for forvirra og veipta<br />
me' armane.<br />
Eg måtte onnsjylla så møje, sa han, men di va så i pillementå<br />
forde atte di hadde satt ifra seg bilen sin, men konne ikkje<br />
finn'an igjen. Stålen va han nok ikkje, men di forlod han ein<br />
plass i nerheden av riksvei 14 på vei te ferjestønå i Randaberg.<br />
Men så ville di fysst ta ein liden kjikk på byen og kjøba seg någe<br />
knask i ein elle aen nerbutikk. Du finne ikke såddennågen<br />
krambuer på kvert gadejørna nå vorså i gamle dar, så turistane<br />
måtte gå rondt nogen nullar før di slompa øve ei og fekk den<br />
provianten di sko ha. Då di kom ud igjen me' plastpåsen va di<br />
heilt rådville. Kart og kompass hadde di ikkje, så di satte ivei<br />
udøve i retning Tjensvållkrysse, men va ikkje komt lenger enn te<br />
Stadion då di søkte jelp hos meg.<br />
- Her må me ta de7 systematisk, sa eg og strøyg meg onna<br />
hagå. Vei nommer 14 va' greit nok, men korr omtrent? Ett elle<br />
aent «landemerke» di konne huska? - Ei kjerka di hålt på å riva,<br />
ymte kånå - - Jøje meg - rive ei kjerka, ondra eg meg. Di har nå<br />
di siste årå bygd så mange statskjerketempler i Stavanger at du<br />
ska vera temmeligt godt orienterte om du <strong>kan</strong> tippa de' retta<br />
antalle. Og her går allså turistane hen og observere at me legge<br />
kjerker i grus!<br />
-A, de' må vera den katolska, udbrøyd eg itte ein tenkepause.<br />
Den ligge et godt stykke herfra, men viss attete dåkker går i den<br />
retningen (eg pekte mod Eiganesveien) og snur te venstre, vil<br />
dåkker omsider havna på Lykkeveien, elle vei 14, og der får<br />
dåkker bare spørra itte den katolska, på skrå øve fra Frimurarlo-<br />
sjen - -<br />
- Der va7 et stort anker laga av røe blomster i ein bakkeskrå-<br />
ning, sa kånå plutseligt.<br />
- Men de7 e' ein goe bede fra den kjerkå di rive, forklarte eg.<br />
Då må dåkker gå i modsatt retning, ner den veien kor der går så<br />
mange bilar. Eg pekte mod Ståkkaveien. «Men ankere' består<br />
nok ikkje av roe, men gule blomster», kom eg te å seia.<br />
- Eg syntes di va' roe, innvente kånå.
- Bare vent og se, svarte eg triumfirannes.<br />
Live' har lert meg någe viktigt så eG allti minne meg sjØl om,<br />
og jedna vil belera andre om: Ver aldrig påståelige! Viss eg ikkje<br />
e 99 prosent sikker på at de' eg hevda e rett, lar eg den andre ha<br />
rett - innte de' e' dokkumentert svart på kvitt at de' e meg så har<br />
sannheden på mi sia.<br />
Kan tro eg blei øvejidde, ja, mesten fortvilte, då eg neste dag<br />
passerte ankere' og såg at de' faktisk talt va blitt rØtt! Kånå<br />
hadde rett. Forhålle va' at i mange uger besto dette ankerbede'<br />
me' Hertervigs Plass av lysegule stemorsblomster (den sorten så<br />
ligna på sommarfoglar, dåkker vett), og eg passere stede' oppte<br />
flerne gånger i vegå, derfor va' eg så bomsikker i min sag. Men<br />
akkurat den dagen då turistane va' der, hadde gartnarane gått<br />
hen og skifta blomsterprakten - fra gult te rØtt.<br />
Du, men eg angra på at eg sko våre så påståelige. Eg sko ha<br />
jitt mØje om eg konne ha troffe turistektepare' igjen og fått bitt<br />
om forladelse. Men di treffe eg nok aldrig merr. Så sjØl om eg va<br />
glae for at eg fekk rettledd di så di fant bilen sin igjen, va eg<br />
opriktigt leie for at eg hadde bomma så forteranes på fargen te<br />
blomsterankere'.
Nesten skrivestreik<br />
Nest itte atombombå synes eg at streikeaksjonar e de' mest<br />
avsjyelige så finnes i den siviliserte vestlige verden. (I den ~stlige<br />
har di ikkje lov te å streika kor berettiga de' måtte vera).<br />
Her i de' norska velstannssamfonne' ligge di formeligt i kØ for<br />
å kappast om å trua te seg stadigt storre personlige fordelar, fra<br />
oljefolk og medesinmenner, te trafikkbetjentar og navigatørar.<br />
Någen e' de' stytt. Meglerane og «partane» jobbe dag og nått.<br />
MØje står på spe1 - ikkje minst for samfonne, elle «fellesskabe»,<br />
så di kalle de. Snart e' de' bare biskoppane og statssekreterane<br />
som for skams sjy11 ikkje våge å stilla seg opp på barrikadane og<br />
varsla arbeidsnedleggelse. Ikkje har di nau på de' heller!<br />
Personligt har eg aldrig befonne meg i ei arbeidsgruppa så har<br />
blitt enige om å varsla om «plassfratredelse» fra neste mandag.<br />
Men denne månen såg de' faktisk talt spØge ud for meg åg -
streikehadaren, som for någen år siden av Elster og Kiran fekk<br />
løyve te i heile 15 minuttar å seia mi hjertens meining i radiomik-<br />
rofonen onna tittelen «Springknivar og streikeaksjonar».<br />
Sagen e' den (så Lenden pleide seia når han talte te folket) at<br />
sjurnalistanne va' på nere nippe' te på ubestemt ti' å legga<br />
hettene på skrivemasjinane og potta kulepennane i lommane.<br />
Om så hadde hennt, ville eg for fyste gång i mitt lange liv ha<br />
komt i pillementå, viss eg sko ha fonne på å rabla ner ein aldrig<br />
så liden epistel og stokke i hånnå på ein av di armings redak-<br />
tørane så måtte sidda mutt aleina for å fylla ud tekstsiene i aviså.<br />
Sjøl ein bitte liden uannseelige leilighedsskribent, for ikkje å<br />
formasta meg te å bruga beteinelsen «spaltist», hadde fått et ymt<br />
om at de' ikkje ville bli tatt nådigt opp om han sko prøva seg.<br />
Jøje meg, då ville eg ha blitt betrakta som den reine streikebry-<br />
daren. De' ville eg slett ikkje for någen pris! Så overhendigt<br />
uregjerlige skrivekløe e' eg neimen ikkje i besiddelse av, tru meg<br />
på mitt or'. Men de' va' nå ligavel jyselikt kjekt at de' ikkje blei<br />
skrivestreik for någen, den tingen <strong>kan</strong> me iallfall adle vera sjynnt<br />
enige om.<br />
Vonne samvittighed<br />
Ein torsdags ittemiddag kom eg russlanes på fortaue på den<br />
lange og sterkt trafikerte Lykkeveien. Udanfor hus nummer 79<br />
kom der plutseligt ein røe privatbil så i fodle fart dredde inn på<br />
fortaue og me'nauå klarte å unngå å kjøra meg ner. Øyeblikke-<br />
ligt snudde eg meg for å se om der va någen vidner te episoden.<br />
Sa eg vidner? Jo takk, liga bag meg - udanfor nummer 77 - låg<br />
der ei eldre dama så strevde me' å komma seg på fyddene samen<br />
me' ein hallt oppslådde paraply og ein plastpåse me' någen varer<br />
i. Då de' jekk opp for meg at de' her hadde fåregått ein reine<br />
påkjørsel av ein bilbølle, prøvte eg å få tag i registrerings-<br />
nummere på kjøretøyet, før eg ilte bårt te damå. Hu hadde<br />
heldigvis ikkje fått brukke verken fydder eller arrnar, men va, så<br />
rimeligt <strong>kan</strong> vera, svert oppskagte.<br />
Ein av Aftenblade sine sjåførar hadde lagt merke te ka så va<br />
gått føre seg. Han meinte at polletie' måtte tilkallas. De7 utroliga<br />
hente at i same øyeblikke kom ein forrektige poltibil kjørannes<br />
forbi på den andre siå av gadå. Me vinkte te di to betjentane,
men di stirde bare rett fram og la derfor ikkje merke te oss. De' e<br />
visst ikkje kver dag at någen har lykkå me' seg på Lykkeveien!<br />
(Skreiv eg ø istedenfor y i gadenavne, så rett og korrekt e, dreie<br />
de' seg ikkje om någen lykka i de' heilatatt). Den forulempa<br />
damå va forresten ikkje sjøl så opptadde av å allarmera øvrig-<br />
hedå, siden hu ikkje hadde fått någe alvårligt men, aent enn<br />
sjokkskade.<br />
Eg følte sjøl trang te å skriva i aviså om episoden, ikkje minst<br />
for på den måden å få den anonyme billisten i tale. De' korrekta<br />
registreringsnummere hadde eg ikkje klart å oppsnappa, men<br />
bilen va røe, som sagt, sjønt de' betydde vel ikkje så møje, siden<br />
der ska vera øve nitten hondre privatbilar me' same fargen bare i<br />
Stavanger. Eg slutta min artikkel me' denne bombastiske setnin-<br />
gen: Om den uansvarlige sjåføren ikkje sko bli fakka, håb'eg i<br />
de' minsta at han får rektigt vonne samvittighedn.<br />
Klogt sagt, va der nok mange av leserane så meinte, de' va vel<br />
den minsta
klar Øve ka vont di jØrr», men tvert imod pønske ud rafinerte<br />
mådar du <strong>kan</strong> gå te modaksjon på, ja, då jØrr du slett ikkje<br />
situasjonen lysare for deg sjal heller. Du risikere å fØla deg<br />
uvel1 ittepå. Hevnen e ikkje allti' så sØde så någen innbille seg!<br />
Dagen itte eg hadde skreve om påkj~rselen på fortaue, fant eg i<br />
postkassen ein store pakke. Eg åbn'an uden å tenka på at der<br />
inni konne ha låge ei bomba så ville springa i filler når me<strong>kan</strong>ismen<br />
blei utløyste. De' heila konne ha våre ei varme, men brutale<br />
helsing fra den bilf~raren eg hadde hengt ud i aviså. Tenk, så va<br />
de' ei lekker konfekteska (uden forjifta innhåll!)<br />
Kanskje eg sko ha invitert sjåforen te å komma innom og<br />
smaga på s~dsagene? Ein sådden invitasjon ville ha våre mØje<br />
bere enn et Ønske om vonne samvittighed. De' sko'kje ha ondra<br />
meg om damå så blei nerkjorte ville ha hållt oss me' selskab. For<br />
eg fekk inntrykk av at hu va et edelt menneske så ikkje ville jØrra<br />
ei homla fortred, knapt nok ein angranes bileigar så slapp å få<br />
beslaglagt sertifikatet . . . ,."-T
Lenden sko visst de'<br />
Hjelpedemeg - Lendefånne' e blitt tebydde ein heile buss! Og nå<br />
vise de' seg at 'me <strong>kan</strong> få ein bussjåfør på kjøbe'. Ka byr dåkker!<br />
Kossen iallverden ska' me takla denne sagen? Her får me et nytt<br />
problem å løysa.<br />
Oppriktig talt e' de' røranes å legga merke te at folk har lyst te<br />
å stytta Lendemaen og de' han sto for. Tenk på parkarbeiarane<br />
så ofra mange dugnastimar på å få anlegge' ferigt te hondreårs-<br />
dagen. Nå e de' allså Stavangerangsamble' så har toge spander-<br />
bokså på seg. Di e ittekvert blitt så berømte og har hangsla inn så<br />
møje monny at di har gått hen og kjypt seg ein splitter nye,<br />
standsmessige turne-buss i høge prisklasse. Kor sko di så plas-<br />
sera den gamle bussen så di hittil har kampert i? Jo, et lyst håve i<br />
gruppå fant på at di konne je 'an te Lendefånne! Men ingen i<br />
fånne har låvligt førarkort for bussar. Han Per Inge e rektignok<br />
jofligt goe te å kjøra varevogn. Eg har sjøl nyligt såde me' siå<br />
hans ein ittemiddag og hållt på fange' ein udstopte årrhane så<br />
han sko levera te ein foglakjære kjøbar på Storhau, og <strong>kan</strong><br />
garantera at løgnassen e istann te å manøvrera et stort julgåanes<br />
kjøretøy i røsjtrafikken så godt så derte. Men allså ikkje buss!<br />
Då e de' han Trånn Spålann stige fram på arenaen. Han vil ta seg<br />
av kjøringå gratis, og han e forrektige bussjåfør!<br />
Eg lure derfor på om me ikkje sko behålla bussen og kjøra<br />
jollyturar nerøve Jeren. Me konne då sella restopplage av den<br />
nya Lendebogå, hålla fålkemøder, me' «Sim sa la bim»-trålling<br />
av «monsjøren» og aen unnerhållning, tala om Lende'n og de'<br />
han kjempa for då han va i live. Og ha de' kjekt samen me' både<br />
ongar og teårskomne folk. Eg ser de' heila for meg i ånnå, og<br />
fristas te å glea meg på forskud. Men i neste øyeblikk bler eg<br />
både alvårlige og betenkte. De' va nemligt sikkert ikkje Stavan-<br />
gerangsamble' si meining at Lendestyre' ska bli bussemenner og<br />
ha det kjekt. Oppgaven vår sko vel helst vera å sørga for at<br />
kjøretøye bler selde te høgstbydane på auksjon - muligens<br />
samen me' di to store jibsskulpturane så han Hugo Billedhåggar<br />
har laga.<br />
, Kom derfor me' akseptable bud, folkens! Jo høgare bud, jo<br />
I større teskud te Lendefånne', så de' <strong>kan</strong> bli store renteinntekter
å dela ud te goe formål på barne- og ungdomssektoren. Både<br />
hensikten og midlene sko vera follt ud akseptable.<br />
E.S.<br />
De' blei ein sØrgelige historie me' denne velmeinte donasjonen fra Stavangerangsamble.<br />
Me averterte offentlige auksjon i Lendelunnen for kr. 2.014,50, men fekk ikkje någe<br />
brugbart «bud». Seinare va det ein udenbys mann som ville kjØba bussen for kr. 5.000,-.<br />
, De' va jo et vesaligt belØb, men me aksepterte det ligavel for å få sagen ud av verden.<br />
Maen la kr. 2.000,- på bore', men sko komma me' resten seinare. Siden har me ikkje<br />
horrt et or. «KjØbaren» e så han sko vera sokken i jorå. Forelobigt sidde derfor<br />
Lendefånne' igjen me' et netto-tab på kr. 14,50, mØje ekstra-arbei' og gremmelsen på<br />
toppen.
Avissalg i gamle dager og den gången<br />
«distribut~rane» streikte<br />
SjØl har eg aldrig våre avisdistributØr, for å bruga ein tittel itte<br />
dagens monster. Ikkje fordeatte eg ikkje ville hatt meg ei faste<br />
ruta då eg va i oppvekstårå. Å nei, du, eg hadde skrekkeligt goe<br />
lyst te å tjena någen slantar mens eg jekk på skulen, men de' va<br />
rett og slett umuligt å oppnå sådden ein beskjeftigelse i di hare<br />
årå mydlå di to verdenskrigane. Bare di mest priveligerte guttongane<br />
(jentene kom ikkje på tale i de' heila tatt), di så hadde<br />
svert goe «forbindelser», konne ha et Ørlide håb om å komma i<br />
betraktning. Tantå mi kjente personligt ein så va tremenning te<br />
kånå te et medlem i Fysste Mai sitt bladstyre og han låfte å<br />
sporra rette vedkommande om de7 konne bli någen kjangs ein<br />
gong i framtiå. Di sko visst setta meg opp på ei reservelista, men<br />
då eg seinare ikkje horte et steinsens or' va'eg klar Øve at eg va'<br />
ude av dansen for ever. Eg sko aldrig få oppleva å bli tildelte<br />
någen ruta!<br />
Ein aen mulighed va' de' jo å bli avisgadesellar, sådden så han<br />
Odd Ingebretsen, så sikkert nå må vera Øve seksti år gammalle<br />
og har dreve i bransjen heila live', uden å bli leie. Di registrerte<br />
avisguttane - så ei ti' jekk me' nommersjilt i huå eller på brystet<br />
- sto klare i ekspedisjonane når bladene kom ferske og doftanes<br />
ud av trykkemasjinane, og for avste' vorså oljå lyn for å praia<br />
kunder på gadene eller oppsoga «Di faste» så satt og venta på<br />
siste nytt. Kor du jekk i sentromsgadene - og endå lenger udØve<br />
- konne du hørra brølingå: «Aftenbla, Fyste Mai, Stavangeren!!».<br />
De' jalt jo om å markedsfara varene! Kver avis kosta<br />
femten Øre og sellerane fekk fem Øre i provisjon. De' va' mange<br />
pengar, de', for et hallt hondre år siden! (I dag gidd'ikkje ongane<br />
ta opp fra gadå ein femti-øring, viss di sko få aua på 'an, eller ta<br />
imod'an av kassadamå i butikken når di har våre inne og kjypt<br />
seg for tyve - tredeve kroner i
Men kossen jekk de' då me' di armings avisguttane så sko sella<br />
di same bladene for femten øre stykke? De7 blei den reine<br />
katastrofen, rett og slett. SjØl om kver enkelt av gadesellaranne<br />
kjypte svere bodder me' aviser, måtte di je møje merr per stykk<br />
enn di så abonnerte, og de' e vel ikkje å ondrast på at di fant at<br />
de' va både urettferdigt og uakseptabelt. Her va bare ein ting å<br />
jørra: Gå te blokade og streik! Sjøl om de' konne virka som ein<br />
duell mydlå ei udsvelta låppa og ein forspiste flodhest. For å<br />
vinna forståelse for sin sag ga di te å begynna me' ud ei usjyldige<br />
lidå stensilerte 5-øres «avisa» på to foliosider. Di kalte 'na «Avis-<br />
gutten». Leserane fekk på side 2 serverte regulere verdensbeji-<br />
venheder, for eksempel ei grubeulykka i Sjekkoslovakia, melke-<br />
streik av 18.000 organiserte bønner i Sjikagos lanndistrikter og ei<br />
grubestreik i Polen. Men fysst og fremst jalt de' naturligvis di<br />
stavangerske avisguttane sin egen situasjon. Ein av di mest pen-<br />
neføre skreiv:<br />
«Vi henstiller til alle byens forskjellige fagforeninger å hjelpe<br />
oss i vår streik ved å slutte å abonnere på byens aviser så de blir<br />
nødt til å innvilge våre krav. Alle avisene har fortiet vår kamp.
AVIS-GUTTEN<br />
Nr. 7 Tirsdag 16 januar 1934 Pris 5 ore<br />
--<br />
Arbeiderungdom. ,Våkn!<br />
--<br />
Da Hitler kom til makten be- , Arbeiderungdommen har altfor<br />
nyttet han blant annet parolen ,,Tysk ' lenge funnet sig i å bli manavteret<br />
land, vakn!" Hitler :kar i!rke kla t med som veldedighetsobjekt. - All<br />
å avskaffe sulteri og arbeidslislieten. arbeiderungdom burde v å k n e i Iik-<br />
Massene sulter. Og denne ;.il,, het med avisgutten og undersmke sa-<br />
som ikke <strong>kan</strong> overde-iei av mi::(=-- kene litt nærniere og opta kampen<br />
paiader, store taler ellc. !
l<br />
Me' tjokke rama ront sto de':<br />
Da streik er utbredt er følgende aviser blokkert inntil ord-<br />
ning har funnet sted: Stavanger Aftenblad, lste Mai og<br />
Stavangeren. Ingen hederlig arbeider kjøper disse aviser.<br />
AVISGUTTENES AKSJONSUTVALG<br />
Streikå drog i langdrag, og den stensilerte aviså blei avløyste<br />
av ei finare så blei produserte i et bogtrykkeri. Formate va 'kje<br />
någe te roba tri ganger tri hurra for, bare 22 x 14,5 sentimeter.<br />
Sietale' va 4, så leseranne trengde ikkje sløsa vekk mange<br />
minuttane på å sluga i seg kvert bidige ord. Prisen på di fyste<br />
seks nommerå av den bogtrykta aviså va 10 øre, men i nr. 7 står<br />
de' skreve:<br />
«Da salget av AVISGUTTEN har gått så strykende, over all<br />
forventning, må vi øke oplaget, samtidig som vi nedsetter prisen<br />
fra 10 til 5 øre pr. nummer.»<br />
Allting her på jorå (onntagen grillpylsene) har jo ein enne.<br />
De' sama e tilfelle me' streiker og blokader. Nøyaktig kor lenge<br />
denne varte, ska eg ikkje seia me' sikkerhed, men den 19. januar<br />
1934 ymta lilleputtaviså någe om at der va et lide håb om løysing<br />
på konfliktå. «Di berørte parter» blei innkalte te et møde i<br />
Folkets Hus. Ka resultate ville bli konne ingen sei på forhånn,<br />
men guttane tog innkallingen som et tegn på at modparten va<br />
villige te å innrømme di rettvise kravå så kort og godt jekk ud på<br />
at avisselleranne måtte få kjøba avisene for 5 øre og sella di for<br />
lo.»<br />
Korom allting e: Gadesalge blei jenopptatt. Men uendeligt<br />
lenge e de' nå siden me kunne hørra avistitlane bli udbasunerte i<br />
stavangergadene. Damene i Narvesen-kios<strong>kan</strong>e og den siste<br />
mohi<strong>kan</strong>er, han Odd Ingebretsen neri Unnergangen selle grasat<br />
- uden å gaula. . .<br />
At folk flest «hållt me» avisguttane så streikte va sikkert og<br />
visst. Di fekk mange sympatierklæringar fra fjern og nær. Ein av<br />
di så skreiv va Bernhard Seland, som den gongen bodde i Løren-<br />
skog, men ente som sogneprest i Stavanger. Av lokalhistoriske<br />
årsager (og slett ikkje for å auga sidetale på bogå me et plagiat)<br />
tar eg me' Seland sin artikkel fra 1911 1934:
«STAVANGERFOLK!<br />
Vet dere at byen vår har verdens beste og flinkeste avisgutter? Vet dere at de ved sitt<br />
slit i godvær og uvær, dag ut og dag inn, likevel ikke tjener mer på en dag enn de fleste<br />
voksne på en time? Vet dere at disse guttene dermed skaffer seg klær og sko, og attpå<br />
gjerne sparer sammen en klatt i banken? Vet dere at mange avisgutter, helt eller delvis,<br />
forsorger sin familie, når faren er dØd eller arbeidslØs?. Vet dere at avisguttene er de<br />
beste hjelpesmenn avisene har, som de tjener meget bedre på enn på abonnentene? For<br />
guttene som kjØper i stort, må betale meget mer enn abonnentene som kj~per en avis pr.<br />
dag og attpå får dem tilsendt. Om en mann i Stavanger, eller Oslo, i Finnmark eller på<br />
GrØnland abonnerer på en stavangeravis, så betaler han 7-8 Øre pr. stk., men om en<br />
avisgutt vil abonnere på 100 aviser pr. dag og betaler forskudd i en hel måned, så må han<br />
likevel gi 10 Øre stykket og han må stå i k0 og hente avisene i ekspedisjonen hver dag.<br />
Vet dere at avisguttene selger på eget ansvar og ikke får levere tilbake en eneste avis<br />
om han ikke blir av med den. Har dere hØrt hvor sårt det er når guttene kl. 21 og 22 om<br />
kvelden går og falbyr sine usolgte aviser for 10 eller 5 eire, uten håp om å tjene noe, men<br />
bare redde noe av det han selv har lagt ut? Tenker dere på det noen gang når dere sitter i<br />
de lune stuene mens regnet slår mot rutene og vinden bærer frem det langtrukne,<br />
sorgfulle skriket -: «Aftenbla', ti (bre!» Jeg tror dere har bart det mange ganger. Bare de<br />
som steller med Økonomien, forretningsforerne i avisene, de har visst aldri h0rt det. Vet<br />
dere at ukeabonnementet som avisene har innfØrt ikke er noe nytt som storbladene i<br />
Oslo har funnet på og som våre aviser nu tar etter, nei, det har vært praktisert av<br />
avisguttene våre i mangfoldige år. De har sine «visse», sine faste kunder som de går rundt<br />
til i husene - og folk borger og betaler om lerdagene, når de har fått ukelønnen - men<br />
mange tar det ikke så n~ye, de betaler «sånn då og dån når det faller seg, når de har<br />
penger. Eller de betaler slett ikke. De tar imot avisene i ukevis, i månedsvis. «Pengar<br />
imårå, kom igjen på mandag!». Det er noe guttene er vant til å hore. Ikke har de lyst til å<br />
narre kundene heller. og så ender det med at enkelte av «vissene» slutter å betale, eller<br />
de er frekke nok til rett og slett å nekte. Og avisgutten, ja, han har ansvaret. Han får<br />
bære tapet. Mange av dem er blitt blodig snytt på denne måten.<br />
Men nå vil avisene konkurrere med sine egne avisgutter. Starter selv ukeabonnement<br />
til halvparten av prisen som avisguttene må ta om de skal tjene noe. For de har faktisk<br />
ikke lov til å selge aviser for mindre enn 15 Øre pr. stk, mens avisene selv <strong>kan</strong> selge dem<br />
for 8 Øre til abonnentene og for 10 core til guttene som skal selge videre. Er det ærlig<br />
handel eller «smart» forretning?<br />
Nå <strong>kan</strong> avisguttene gå hjem og legge seg, og Stavanger mister sine ivrigste og flinkeste<br />
forretningsfolk, og det friske innslaget som de har gjort i gatelivet - og avisene er kvitt<br />
sine hjelpesvenner. Nei, konkurrenter, mener jeg! Det bØr aldri skje.<br />
GOBO's fØrste dialekt-petit i Stavanger Aftenblad:<br />
Kommunevalge (1928)<br />
«Ja, nå e heldigvis denne sjauen øve for denne gongen!» va der<br />
ei kåna neri Jammerdalen så sa då hu la seg nåttå te tirsdag. Eg<br />
for min del vil udtrykka meg sådden at «nå e dessverre den<br />
herlighedå forbi.» For eg ska sei dåkker, at danå føre valge va<br />
beint fram spennanes. Ikkje sådden spennanes så dåkker meine:<br />
Kem så sko vinna eller taba - men på den måden at der va så<br />
møje te oppleva og hørra. Eg for og løpte fra de eina møde te de<br />
nesta foredrage, hålt me hoyre ei stonn, me venstre ei aen, me
sosialistane ei tree og me kommunistane ei fjere, alt itte kem så<br />
hadde den besta underhållningen. Udenom talane fekk me jo<br />
musikk, sang 0.s.v. i lange banar og gratis for ingenting.<br />
Før vett dåkker me hadde Lenden te moro her i byen. Ja, de<br />
vil sei, me har 'an jo ennå, men han hålle ikkje fåredrag sånn så<br />
fØr, forde at han e bejynt å skriva isteden. Men i sama øyeblikke<br />
han slutta å tala, så bejynte di politiske sjeniene. (Lenden ville<br />
ikkje gå disse i neringå!)<br />
La meg starta me' an Einar Andersen så prekte i Verdenste-<br />
atere. Testede va foruden meg, ordførar Torjer Meling og Klaus<br />
Sletten. Han Einar sa at di einaste så ville jørra någe, va han og<br />
kompissane. Derfor: Stem me Arbeiarpartie! Jillast på de møde<br />
va forresten et sangkor så syngde.<br />
Den neste gratis-fårestillingen eg deltog i, va dagen ittepå i<br />
sama huse. Men då va de høyre så sko skrøyda av seg sjøl. De va<br />
nå helst for den andra onnerhållningen eg jekk: Musikk av<br />
Filmteateret sitt orkester og solosang av ein lange ongdom. Itte<br />
Noremmen og redaktøren i Stavangeren hadde prøft å jorra seg<br />
logne og sagt høgt og tydeligt: Stem på høyre! - fekk eg bruga<br />
sangstemmen min, då forsamlingen blei oppfordra te å framføra<br />
kvadene «Rygjafylkes fjell» og «Ja, vi elsker».<br />
Dagen ittepå va de vår felles venn statsråd Oftedal så brukte<br />
sin bekjente talekonst i «Folken» te å legga ud om alt de goa<br />
venstre har jort og fortsatt vil jørra for byen. Derfor: Stem på<br />
Venstre! Ein skoffelse for meg va at der på dette møde ikkje va<br />
verken musikk eller sang.<br />
Den ampraste og mest travelige dagen for mitt vedkommane<br />
va syndagen før selve valgdagen, då kommunistane hadde - siger<br />
og skriver - syv moder. Straks eg hadde slukt middagen for eg<br />
ner i «Verdens» kor Egede-Nissen jore seg vittige på Aftenbla-<br />
dets og Stavangerens bekostning. Dernest spelte musikken: «Ein<br />
e for liden . . .D (Di sikta visst te kommonistane her i byen!) Så<br />
prekte ein navnjeten smørarbeiar om revelusjonen så sko starta i<br />
framtiå. Stem me de' kommunistiske parti!<br />
Før me jekk fra valen, fekk me både dragspelkonsert, så ende<br />
me «Internasjonalen», opplesning og leikarringframvisning. De'<br />
va sandeligt mØje å få gratis på så korte ti.<br />
Då eg kom ud fra lokale, va klåkkå øve fira, og då der på sama<br />
tidsponkte sko vera friloftsmøde på Bakkelann, Kjelvene og<br />
Kranen, visste eg ikkje mi arma rå. Her va ikkje aent å jørra enn
å trekka lådd på kor eg sko gå. Lådde falt på Kjelvene. Der sko<br />
dåkker ha vært! Konkurrentane Egede-Nissen og 'an Magnus<br />
Karlson hadde bestemt mØde samtidigt på same flekken. Itte at<br />
kommunistane hadde fortellt almuen at di hadde sannhedå på si<br />
sia, kom sosialistane og påsto at de' va lyggen - de' va di så<br />
hadde 'na. Ein ting konne di ligavel vera enige om og de' va at di<br />
«borgerlige» va någe utidigt pakk.<br />
Den siste valgtalen jekk av stabelen seint på kvellen. De' va<br />
ijen postmesteren me' de' svera slipse' så va ude med agetasjo-<br />
nen sin. Han må elska å hålla flammanes talar. Og fargen på<br />
flammer e så den allti har våre: Røe!<br />
Då eg på valgdagen ville ta meg ein tur opp te ett av stemme-<br />
lokalene, såg eg ein svære plakat udanfor Kongsgår. «Stem med<br />
Lende» sto der. Hans program va: «Kapital trenges. Kjøb lodder<br />
på motoren. Store Bilfabrikk ska opprettas i Stavanger. 1000<br />
mann får arbei.»<br />
Dette syntes eg va de' besta av adle programmene tesamen.<br />
Derme jekk eg hen og stemte på han, eg, og lod di andre vera.<br />
Forresten hadd' eg ikkje stemmerett någen aen plass heller . . .
Hos ~yelege Smedsrud<br />
Ei ti' itte at eg hadde bejynt på middelskolen (i 1924) blei de'<br />
konstatert at eg ikkje hadde så lett for å se de' så blei skreve på<br />
tavlå. Eg blei derfor teråda å bestilla ti' hos øyelege Smedsrud i<br />
Musegadå. Han va i flerne år ordførar i Stavanger og va ein<br />
markerte personlighed.<br />
Eg kom tjue minuttar før avtalt tidsponkt. De' satt allerede<br />
ein bonne og venta på børt. Han lod te å feila adsjilligt på syne'.<br />
Maen va svert pratsomme, og va nok glae då eg kom, så han fekk<br />
ein å bruga munntøye' på.<br />
«E du her frå byen?» ville han fyst ha rede på. De' kunne eg<br />
bekrefta.<br />
«Han e' kalle.» (De' va naturligvis vere og ikkje doktoren han<br />
sikta te). Ka aent kunne eg svara enn å sei' meg heilt enige.<br />
Ein nye klient kom inn. Han åg hadde någe galt med auene.<br />
«Å - e de' her venteverelse' e?» Han stilte spørsmålet te seg<br />
sjøl, merr enn te oss, f ~ han r sette seg på ein av di rnange<br />
stolane.<br />
Bonne nummer ein hadde fått et nytt takknemmeligt objekt å<br />
prata me'.<br />
«E du åg her frå byen?» ville han fyst veda.<br />
«Nei, frå Hayland. »<br />
«Han e kalle. »<br />
«Ja, han e helste de.»<br />
Pause.<br />
«Eg ska ha meg et par brille',» fortelde høylandsmaen.<br />
«Eg skal opperera auene, for eg ser så lide,» lod han så fysst va<br />
kommen oss få veda.<br />
«Ka seie du - opperera? Då må eg pitlandausen få gå føre deg<br />
inn ! »<br />
«De' e 'kje nå eg ska opperera meg, - eg må på sjugehuse då.»<br />
«Ja, då får du gå fØre meg inn ligavel.»<br />
Pause.<br />
«Her e flaue tier for folk, men eg trur ikkje at dokterane har<br />
de' flaut.»<br />
«Nei, dei raga pengar inn, - raga, ser du.»<br />
Pause.<br />
HØylenningen tog te å bli utålmodige:<br />
«De' e grovt me såvorenågen embedsmenn, dei går bare itte
klokkestrengen - den klokkestrengen - og så må me sidda her og<br />
venta!»<br />
Legen viste seg i dørå:<br />
«Ver så go!»<br />
Bonne nummer ein la huå si på radiatoren og ville gå inn. Men<br />
Smedsrud rådde han fysst te å ta håveplagge vekk fra «varmen».<br />
Dørå blei lukkte, men ligavel kunne me tydeligt hørra samta-<br />
len der inne på konsultasjonskontore. A snakka høgt syntes i<br />
dette tilfelle å vera ein dyd av nodvendighed, for de' va nok ikkje<br />
bare synsevnen de' va feil på, hørselen va heller ikkje heilt uden<br />
lyde.<br />
«Ser De hånden min?» hørte me doktoren spørra på Øst-<br />
landsk.<br />
«0 - ø - la meg sjå. Jau, eg ser 'na!»<br />
«Hvor mange fingrer holder jeg opp?»<br />
«0 - o - nå ska med sjå . . . E - ei - ein - Ein!»
«Stakkars mann, - kom hit inn!» Lege og pasient jekk tydeligvis<br />
inn i et aent rom, for me h~rte ikkje någe merr for sistnevnte<br />
kom ud ijen på venteverelse. Der blei han instruert om straks å<br />
beje seg te de' katolska hospitale, «St. Fransiskus» så navne va,<br />
og levera innleggsseddelen, så ville han ble anviste seng.<br />
«Men eg veid ikkje kor de' e.»<br />
Øyelegen forklarte så gått han kunne og fekk omsider maen av<br />
gåre. Dermed va turen komt te meg å få onners~kt pupillene og<br />
ta mål på såkalte «korrigerende glass».<br />
Resultatet blei at eg dagen ittepå fekk mine fysste lorgnetter,<br />
som besto av to uinnfatta konkave glass, montert på ei lidå<br />
gullklemma som kunne settast på plass på sjinne Øve nasarodå.<br />
De' va på de' tidspunkte merr moderanes enn briller, sjØl for<br />
skoleguttar. Di virkte unektelig ganske elegante, men va ytterst<br />
upraktiske, ikkje minst når di sko brugas i friluft. Kom det ei<br />
vinnråsa kunne de' lett henna at lorgnetten blei blåste av, og då<br />
hadde glassene liden sjangse te å overleva. SjØl opplevde eg ein<br />
gong å mysta mine udanfor ein butikk mitt i Nygadå. Di havna<br />
på ei jernrist, og bare klybå va i behå11 ittepå. Uhelle va årsagen<br />
te at eg jekk Øve te briller i gullinfatning, og di sto langt stodigare,<br />
trygt forankra så di va i begge øyrene.<br />
Vriompeisen<br />
Den litle historien eg her ska fortella, skrive seg fra mine unge<br />
år, nærmare bestemt den tiå eg va hageeigar, eller «leilenning»<br />
inne i Rosendal. Misforstå meg nå for all del ikkje, her e de' kje<br />
tale om barnonie' i Hardanger, men navnebroren inne me' Ram-<br />
svig, der tuberkulosejemme va, og hadde follt belegg i di vonne<br />
årå då «teringen» va den verste pesten me hadde - før videnska-<br />
ben klarte å ta knekken på 'an.<br />
De' va mitt på sommaren, nydeligt ver, me sol fra sjyfrie<br />
himmel, eg låg på kne - ikkje for å ajera residerane kapellan<br />
foran altere i Johanneskjerkå, men for å luga ugras i min private<br />
jorberåger. Vil du ha fine avling må du syda for at verken kvega<br />
eller andre uvelkomne snylterar får jØrra seg jellanes og dreba<br />
livsmode te di edle vekstene så ska belonna eigarmaen rigeligt<br />
når tidspunkte e inne.
Mens eg låg der og i mitt ansikts sved rykte opp den eine<br />
ugrasplanten itte den andre, kom ein guttonge bårt te jere og ga<br />
seg te å glana på meg. Eg fortsatte ufortrØdent arbeie mitt og lod<br />
så eg ikkje merkte at eg hadde ein ubidde tilskuar liga i nerheden.<br />
Någen intetsiganes prat va eg ikkje opplagde te.<br />
Men den fremmane ongen ville ikkje la meg sleppa så lett. Han<br />
va nok litt tatlesyge, eller kontakthungrige som di moderanes<br />
sykologane vil uttrykka seg. De7 pleie i sånne situasjonar jerna<br />
starta me et spØrsmål - lide og intetsiganes:<br />
«Ka e de7 du jørr?»<br />
1 Svare7 sko 'kje vera vanskeligt å forma. «Luge», for eksempel,<br />
for de7 va jo de7 så forejekk, verken merr eller mindre. Men<br />
1
siden ein sådden «forklaring» unekteligt var for enkel, ville eg<br />
sjokkera sporraren aldrig så lide. Så eg svarte rett og slett:<br />
«Ser du ikkje det? Eg forjylle toppen på flagstangå te naboen»<br />
«Lygnarspave», parerte gutten då han hadde comma seg litt.<br />
«Du e ude og går i solskinnet?» spurte eg for å seia någe merr<br />
naturligt.<br />
«De7 jorr eg vel ikkje. Eg står, ser du 'kje de'?»<br />
«Kor gammalle e du, som e så flinke te å svara?»<br />
«Eg e 'kje gammale.»<br />
«Men kor onge e du då?»<br />
«De' e 'kje fint å sporra damer om alderen!»<br />
«Nei, eg vett de', men du e då ikkje någen dama . . .»<br />
«De' har eg ikkje sagt heller.»<br />
«Ka klasse <strong>kan</strong> du, så e så rappe på snuden, gå i?»<br />
«Ska opp i femte te hosten.» Endeligt et fornuftigt svar!<br />
«Du lige vel å gå på skolen?»<br />
dkkje vissare.»<br />
«De' va sorgeligt. Koffer ikkje?»<br />
«Forde atte leraren e så noben, han tåle mesten ingen ting.»<br />
De' blei ein liden pause. Så spurte gutten:<br />
«Kor mØje e klåkkå?»<br />
Nå va turen komt te meg - å vera vrien:<br />
«Hu e 'kje mØje.»<br />
«Kor lide, då?»<br />
«Lide?»<br />
«Ja, - når hu ikkje e mØje, må hu vel vera lide.»<br />
«For å vera heilt nøyaktige, så e 'u mitt imydlå.»<br />
«Har du ikkje klåkka <strong>kan</strong>skje, du så e voksen?»<br />
«Kjerkeklåkka?»<br />
«Nei. »<br />
«Blåklåkka då?»<br />
dkkje vev sådden!»<br />
«Eg <strong>kan</strong> ikkje veva.»<br />
Guttongen udanfor nettingjere bejynte ittekvert å misliga<br />
samtalen. De' hadde eg sjol jort heila tiå.<br />
For å få ein enne på tove meddelte eg min modpart at vise-<br />
ranne på tidsure' tekjennega at klåkkå va fem minutter på seks.<br />
«Du seie ikkje de'» ropte krabaten. «Då må eg forsvinna som<br />
et olja lyn, for eg har lovt mor mi å henta varene i butikken fØr di<br />
stenge klåkkå fem . . .»
Gamlingen går te filmen<br />
Eller:<br />
Fem h~ner av ei fj~r Dette va ei løyå greia! Aldrig hadde eg veldrømt om å komma<br />
sådden i rampelyse. Bare forde atte eg hadde lyst te å få meg ei<br />
lidå filmkarriere på mine gamle da'r, då eg vel helst sko belaga<br />
meg på å gå i frø. De' konne ikkje falla meg inn, så lenge<br />
fysikken og jernevirksomheden e intakt.<br />
Egentlig sko de' ha fåregått i stidlå. Bare någen ganske få<br />
innvidde visste om at eg sko delta i ei filminnspeling i Stavern i<br />
bejynnelsen av juli måne, men kossen kontakten og kontrakten<br />
kom i stann ville eg ikkje røba for ei levanes sjel, om di va aldrig<br />
så forvedne.<br />
Men ikkje før va eg komt inn i de' provisoriska studioe i<br />
«Kvalen Kro» udanfor Larvik, før eg møtte mi sjebna: Den<br />
udsente medarbeiaren fra Dagblade. Han va komt eins eren -<br />
ikkje for å intervjua di store og lannskjente filmheltane, men av<br />
adle ting meg - nybejynnaren i fage, om enn den eldste i lage.
Den ytre sjarmen tror eg neppe <strong>kan</strong> ha spelt någen hovedrolle i<br />
dette tilfelle.<br />
I løbe av levetiå har eg intervjua både den eine og den andre,<br />
men yderst få gonger e eg sjøl blitt intervjua. Så eg satt der nokså<br />
avslappa og radla gemytligt me7 den onge avisreportaren, og sa<br />
vel ting som han kunne udnytta itte eget forgodtbefinnane.<br />
Ittepå ville han ta et billede av filmskuespelarane. Eg stilte meg<br />
besjedent ytterst på ein av fl~yane, men neitakk, eg sko stå i<br />
mitten me siå av ein kvalsjyttar<strong>kan</strong>on på terassen. På høyra siå<br />
sto hovedmaen sjøl, Rolv Wesenlund og Jon Eikemo, på venstra<br />
siå: Leif Juster, Elsa Lystad, Sverre Holm og Anita Hegerland.<br />
Om mårningen dagen itte kom hu Elisabeth Grannemann bårt<br />
te meg og meddelte: «Nå står du på fyssta siå i Dagbladet!» Någe<br />
slikt hadde eg aldrig tenkt sko vederfarast meg. Men eg likte<br />
bare så mådeligt de' knekten hadde skreve om m$g og mine<br />
lomske motiver. «KOMMANDØR GOTTFRED GAR TE FIL-<br />
MEN» sto de' me' kjempesvære typer øve teksten og billede'<br />
inne i aviså. Den teårskomne kommandøren sko ha toge førti<br />
tusen av sparepengane sine og ofra di på filmens alter - bare for<br />
å få seg ein liden statistrolle . . . Sprøyt!!<br />
Artikkelen i bullevardaviså fekk uante følger:<br />
Straks itte eg hadde benka meg me' middagsbore på Hotell<br />
Wassillioff og sko starta på forretten, blei de' jitt besje om at eg<br />
måtte mella meg i tillefonen. De' va ett av di store ugebladene i<br />
Oslo som ba om å få låv te å senna per fly ei søde dama te<br />
Stavanger for å laga ein kjendisartikkel om den gryanne film-<br />
stjernå og hørra hans meining om norsk filmproduksjon. Kossen<br />
kunne eg ha jerta te å nekta damå og ein halle million leserar ein<br />
sånn udsøkte fornøyelse? Så i forfjamselsen svarte eg ja, og hu<br />
på si sia kvitterte me' å fortella at hu såg fram te å treffa meg om<br />
någen da'r. Nå går eg bare og håbe på at hu ikkje vil bli<br />
vonbråten når hu treffe meg i mitt hjemlige miljø på Kampen!<br />
Ikkje far va eg ferige me' hovedretten og sko ta fatt på<br />
deseren, før ein unge fjåglige mann fra Stavanger Aftenblad<br />
kom styrtanes inn jønå dørå og pilte bårt te meg. I hennene bar<br />
han ein svere begg fodle av foddegrafiabberater og skiveblåkker.<br />
Selvaste sjefredagtøren hadde sennt han sporenstregs me' fly te<br />
Stavern for å laga reportasje. På sin gemytlige måde fekk han<br />
Geir fysst jitt meg ein liden reprimande forde eg hadde latt<br />
Dagbladet få Iåv te å bringa den oppsiktsvek<strong>kan</strong>e «nyheden» te
torgs før den lokala aviså de' unekteligt sko ha våre naturligare å<br />
prioritera. Besjemma bødde eg håve uden å mæla et steinsens<br />
or. Jort jerning står jo ikkje te å endra. Dessuden prioriterte eg<br />
ikkje sjøl «bejivenheden» så høgt at eg tenkte på någen form for<br />
pressedekning i de' heila tatt.<br />
Reportasjen i Aftenblade blei møje merr omfattanes enn i<br />
Dagblade (og de' seie neimen ikkje lide!) Mesten halla forsiå<br />
hadde den tredd stysta lokalaviså i Norge udstyrt me' et kolofe-<br />
nomenalt farge-foto av kollega Wesenlund og meg framføre ein<br />
delikate kæbbinkrusar i millionklassen. Inni aviså et kvart sides<br />
foto av den yndige Anita på rotur samen me' meg i ein liden<br />
jolle. (Snakk om jolli-tur!) Overskrifter me' plakat-typer og<br />
tekster så svulmanes og overdrevne at eg bare såvidt tårte ta meg<br />
ein flyktige titt på di. Skammeved og besjedenhed forlade vel<br />
ikkje ein mann om han bler aldrig så teårskommen. Vel å merka<br />
viss han ikkje hørre te kategorien «Senil demente». Men de' jørr<br />
jo ikkje eg på någen slags måde! Takk og lov for de'!<br />
For å vera ærlige vil eg sammenligna heile oppstussen me' den<br />
berømta fjørå ryktemagarane klarte å omskaba te di fem velud-<br />
vikla verpehønene. Min filmrolle bler nemligt av nokså besje-<br />
dent format. Av åtta hundre sekvenser bler eg i høyden me' på<br />
tri, de' eina - ifølge regissør og manusforfattar Jan Erik During -<br />
ganske viktigt, de' trea et baggrunnsinnslag der «håvmesteren» i<br />
Leif Justers sjikkelse, vise meg vinkarte for å oppnå ein bestil-<br />
ling. Når derfor komedien «Deilig er fjorden» i si ti får premiere,<br />
må ingen møda opp i den trunå at di ska oppleva ei hyggastonn<br />
me' å se den verdensberømte Stavanger-pensjonisten boltra seg<br />
samen me' Fleksnes og Moderen. Då vil di altså bli dypt skoffa.<br />
Eg <strong>kan</strong> jerna røba at filmskaberane hadde planlagt at eg sko<br />
jørra meg jellanes på dansegålve - me' komiske nærbilleder i<br />
massevis. Men eg følte meg lide sjikka å visa tryne mitt i dette<br />
ungdommeliga diskomiljøe og svinga meg te hare råkkemusikk-<br />
rytmer. Så eg tillod meg å avslå. For seint fekk eg ideen te ein<br />
komiske stavanger-episode som ville ha fått publikum te å brøla<br />
av lått. Eg va allerede då på vei te fødebyen for å ta imod<br />
reportaren fra de' stora ugeblade i hovedstaden og ittepå då vera<br />
me' i et radioprogram på P2-nette'.<br />
Gøy å vera kjendis på landsbasis! Men litt flaut på sama tiå.
Trivelig med trær<br />
Tenk om det ikke fantes ett eneste tre! Hvordan skulle det vel ha<br />
sett ut i vår verden - og hvordan ville vi som har vårt tilhold her<br />
ha klart oss uten disse velsignede vekstene, som så villig og<br />
generøst slår sine røtter nær sagt overalt. Bare i de arktiske strøk<br />
og i de høyestliggende fjellområdene, over den magiske «tre-<br />
grensen», må selv de mest hardføre sortene melde pass. Og der<br />
trærne ikke trives, trives heller ikke menneskene. «Jeg elsker<br />
trær,» skal en gang Aleksandra Kollontaj ha sagt, «de gjør en<br />
aldri noe ondt.» Nei, tvertom, trærnes oppgave synes uteluk-<br />
kende å være å samarbeide med de gode og positive kreftene i<br />
naturen.<br />
Også i de større bysamfundene - ja, <strong>kan</strong>skje ikke minst der -<br />
er trær uunnværlige. I parkene og utallige private hager er de en<br />
uhyre viktig bestanddel, virker som lunger i en organisme.
Stavanger er nokså rikt velsignet i så måte. Vi har dem rundt<br />
Breiavatnet, Mosvatnet og Stokkavatnet. De er fyldig represen-<br />
tert i Sørmarka, på Vålandshaugen og i Bjergsted. De står på<br />
geledd i Eiganesveien, ved Ledaal, på gravlundene og i «repre-<br />
sentasjonsgaten» som bærer Kong Haakons navn. På Madla-<br />
veien lød det, forståelig nok, utallige ramaskrik da de ga seg til å<br />
rasere den gamle, ærverdige alleen, av hensyn til biltrafikken,<br />
men der den nye etterhvert har blitt en fin erstatning.<br />
I Lars Hertervigs gate, langs Lendelunden, ble det også plan-<br />
tet en trerekke på begge sider, men tiltaket ble kvalt i fødselen,<br />
takket være representanter for ondskapens mafia, som i nattens<br />
mulm og mørke brukte sine ellers lite anvendte krefter til å<br />
knekke stammene og brekke ned greinene på de nyplantede<br />
vekstene, som i sin yre optimisme bare hadde ett eneste ønske,<br />
nemlig å øve sin gode gjerning, å spre glede til mennesker med<br />
sans for skjønnhet.<br />
Snart skal det også bli plassert et tre på selveste Domkirkeplas-<br />
sen. Det skal allerede i starten bli hele fem meter høyt, men det<br />
skal ikke plantes av kyndige gartnerhender, skal ikke gjødsles<br />
eller vannes.<br />
Materialet blir så hardt at det vil kunne stå for en støyt, endog<br />
trosse tidens herjende horder, for hvem intet er hellig eller<br />
verneverdig.<br />
Treet på Domkirkeplassen blir et kunstprodukt, støpt i<br />
bronse, og løvverket vil ikke falle av om høsten.<br />
I Edens hage vokste det også trær, to av dem fikk egne navn:<br />
«Kunnskapens tre» og «Livets tre». Nykomlingen i Stavanger<br />
skal også ha sitt navn. I en tid da alt synes å kretse om penger,<br />
gull og diamanter, lønnskrav og kjøpekraft, og siden det dess-<br />
uten her dreier seg om en bankdonasjon - hva ville være mer<br />
naturlig enn å kalle Nord-Europas dyreste tre for «Mammons<br />
tre».<br />
Nei, omforlatelse, det går selvsagt ikke. Den lykkelige sei-<br />
rende kunstner har allerede valgt navnet, og det er «Soltreet».<br />
Sant og visst, vi får aldri for mye sol i en barsk verden! Blir det<br />
en sjelden gang for hett, søker vi ly under Soltreets skygger -<br />
mens vi venter på bussen, eller slår av en prat med en gammel<br />
kjenning som vi ikke har truffet på aldri så lenge . . .<br />
9 1
t<br />
l<br />
l<br />
Byskulpturer og kunstskj~nnere<br />
Under et Vestfold-opphold nylig var jeg som snarest innom<br />
Tønsberg. Denne gamle kjøpstaden kom i 1981 i fokus fordi den<br />
blant sine ni tusen innbyggere kunne registrere en ung kunstsam-<br />
ler utenom det vanlige. Jeg sikter til den sjarmerende, men<br />
utspekulerte Martin P., med luksusvillaen på Nøtterøy og de<br />
velfylte bankboksene i Sveits, etter utallige post- og bankran så<br />
perfekt utført at politiet lenge sto helt uten spor etter kjeltrin-<br />
gene. At «sjefen» også hadde sans for verdifulle oljemalerier og i<br />
fristundene spilte prinserolle i et julespill for barn, var vel heller<br />
ikke så rimelig å tenke seg for noen.<br />
Kunstverk «av klasse» er alltid høyt skattet, og det å bli betraktet<br />
som eksklusive «skjønnere» er bare de aller færreste forunt. De<br />
som får den utsøkte ære å få sitte i en «oppnevnt jury» må fole<br />
seg overmåte betydningsfulle. Under alle omstendigheter er det<br />
en ansvarsfull gjerning de er satt til å rØkte.<br />
Hva Tønsberg angår kunne byen i 1971 feire sitt 1100 års<br />
jubileum, og intet var vel mer naturlig enn å markere begivenheten<br />
med å reise en pompøs utendørs skulptur, skjenket at et<br />
forsikringsselskap. En bedømmelseskomite på fem medlemmer<br />
ble oppnevnt. Tre av dem anbefalte ett av utkastene, to gikk inn<br />
for et annet. Majoriteten av befolkningen lot i høy grad til å dele<br />
mindretallets oppfatning, de engasjerte seg, skrev avisinnlegg og<br />
diskuterte saken mann og mann i mellom (kvinnene pratet vel<br />
ikke mindre, de heller, må jeg legge til for ikke å få likestillingsombudet<br />
på nakken, og det skal jeg ha meg frabedt!)<br />
De demokratiske spillereglene forutsetter at flertallet har rett,<br />
vel og merke hvis det <strong>kan</strong> dokumenteres ved en avstemning.<br />
«Folkemeningen» ble denne gang ikke registrert med konkrete<br />
tall, det ble derimot juryens oppfatning, og her var altså utfallet<br />
3-2. Selv om byens ordfører hørte til mindretallet i juryen, men<br />
til det antatte flertall i befolkningen, og tappert kjempet for sitt<br />
syn, måtte han på festdagen finne seg i å holde avdukingstalen og<br />
på kommunens vegne takke for gaven, hvis popularitet neppe<br />
sto i forhold til omkostningene og oppstyret.<br />
Skulpturen det her dreier seg om består av et kraftig, men<br />
svært enkelt bronsearrangement, en slags tykk skråttstillet<br />
«vegg», som på midten har et utspring. Med en smule fantasi <strong>kan</strong>
det oppfattes som en skipsstavn. Vannbassenget foran styrker<br />
dette inntrykket. Vårt eget sjøfartsmonument i bunnen av<br />
Vågen - på folkemunne respektløst kalt «regå» - er etter min<br />
høyst ubetydelige mening den rene «Mona Lisa» i sammenlig-<br />
ning med metallveggen i Tønsberg.<br />
I Asker ville de også koste på seg en skulptur. Den skulle<br />
plasseres foran Rådhuset. De gjorde avtale med en billedhogger,<br />
som presenterte sitt utkast: «Knyttneven med rosen». Flertallet<br />
av politikerne i Asker fikk den symbolske neven i vrangstrupen<br />
og nektet å reise kunstverket, selv om avgjørelsen unektelig må<br />
betegnes som et avtalebrudd.<br />
Hva skulptursamlingen i Stavanger angår fortsetter den å øke<br />
jevnt og sikkert. Foruten «Lende'n», ved inngangen til «Gamle<br />
Stavanger», Sig. den yndige på Strandkaien og de tre kjempe-<br />
sverdene ved Hafrsfjord kommer «Soltreet» på Domkirkeplas-
sen. Dette synes å ha vakt liten offentlig oppmerksomhet. Ikke<br />
et aldri så uskyldig leserpip har latt seg registrere. Skal tro om<br />
befolkningen har resignert, eller alle er så hjertens enig med den<br />
utpekte gruppe av kunstforståsegpåere som har avsagt sin<br />
endelige dom? Undres på om ikke mange av de jevne kvinner og<br />
menn, som jo skal leve hele livet med kunstverket, ville ha<br />
foretrukket f.eks. «Framtiden i våre hender», som til og med er<br />
foreslått av en av byens egne billedhoggersonner? Selv i vår<br />
inflasjonstid måtte en for den nette sum av 700 000 kroner ha<br />
kunnet ventet seg noe mer «levende» og publikumsvennlig på<br />
byens fornemste åpne plass, enn et enslig bronsetre, om det er<br />
aldri så fantasifullt utformet.<br />
På samme tidspunkt som manuset til ovenstående var på vei til<br />
setteriet kom det melding om at en av byens aktive og frittalende<br />
politikere hadde uttalt seg ganske ettertrykkelig om «treet» i<br />
formannskapet. Han var neppe noen enslig svale! Det dreier seg<br />
vel snarere om et overvellende fugletrekk . . . Mon disse vin-<br />
gede svaler vil slå seg ned og bygge sine svalereder i den eksklu-<br />
sive nyskapningen, metalltreet foran bankene? Eller de <strong>kan</strong><br />
hende iler bort til naturvekstene i Lendelunden. Fuglene er små<br />
av format, men tåpelige er de så visst ikke!
Hyllest til brislingen<br />
i anledning av «Hermetikkarbeiderdagene» og innvielsen av Hermetikkmuseet<br />
3. oktober 1980<br />
(Mel.: «Da klokka klang»)<br />
I fjorden svØmte elegant<br />
en brislingstim,som veien fant<br />
i noten inn, og måtte så<br />
i «stenget» lenge stå.<br />
For magens innhold skulle ut.<br />
Men ventetiden tok jo slutt.<br />
Og plutselig de søte små<br />
i skjeppemålet lå.
For de var solgt til en fabrikk,<br />
der trederne i hånd dem fikk,<br />
og sendte dem i fart av sted<br />
i «rammer» på geled.<br />
Som neste skritt, de trillet ble<br />
i «rØyken» inn, her skjedde det<br />
en hel prosess, for våre små<br />
«aroma» skulle få.<br />
Straks r~yketiden var forbi,<br />
i blanke bokser havnet de.<br />
En skare «leggere» satt klar,<br />
som rutinerte var,<br />
De vandret dermed i sin grav,<br />
oppvarmet i en autoklav,<br />
I et hermetisk lukket rom<br />
vår lekkerbisken kom.<br />
Den pakket ble så fint og nett,<br />
og påklebt farge-etikett.<br />
Kartongvis fikk den plass ombord<br />
og ut i verden for . . .<br />
Der ble den verdsatt som fortjent,<br />
en «kjendis», lovprist, anerkjent,<br />
plassert på mange tusen bord<br />
i både sØr og nord.<br />
Vi hylle vil vår kjære skatt,<br />
en vitaminrik, lekker mat.<br />
Vårt håp er at den fortsatt må<br />
i noten villig gå!<br />
Og hermetikkens kvinner, menn<br />
vil alltid elske brislingen.<br />
De også skal vår hyllest ha,<br />
- et velment hipp hurra!