onbekende beroemdheid - Ontdekkingsschrijver
onbekende beroemdheid - Ontdekkingsschrijver
onbekende beroemdheid - Ontdekkingsschrijver
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>onbekende</strong> <strong>beroemdheid</strong><br />
cees bruynzeel (1900-1980)<br />
Bijzondere zeilprestaties zijn niet alleen voorbehouden aan mensen uit de categorie Bekende Nederlanders.<br />
Zeilen belicht een aantal van die vergeten zeilers onder de noemer ‘Onbekende beroemdheden’.<br />
Hollands<br />
hardhout<br />
Zoals Bertus Zijdenbos zijn imposante zeilcarrière begon met het<br />
bouwen van een vlot van sinaasappelkistjes (zie ‘Gewoon bijzonder’<br />
in Zeilen 2/2011), zo zou je kunnen zeggen dat die van<br />
Cees Bruynzeel begonnen is op een drijvende deur. De vader van<br />
de in 1900 geboren Cees startte in 1897 een stoomtimmerfabriek<br />
in Rotterdam, genaamd Arend.<br />
136<br />
TeksT Michiel van Straten, IllusTraTIes uIT ‘De 4000 Mijl van De ZeearenD’ – ch. Felger<br />
De nog jonge Cees zal<br />
zich in de fabriek<br />
van zijn vader ontpoppen<br />
als een<br />
ondernemer. Gestart<br />
wordt met houten<br />
deuren, later komen<br />
er meer producten bij. Cees zoekt mogelijkheden<br />
om de kwaliteit van een nieuw<br />
product te demonstreren. Dat bestaat uit<br />
een oneven aantal dunne houten fineerlagen,<br />
kruislings op elkaar gelijmd tot een<br />
waterbestendig en sterk eindproduct. Wat<br />
leent zich beter voor zo’n demonstratie dan<br />
een volledig uit dergelijke fineerlagen<br />
bestaande zeilboot, waarbij kracht en<br />
waterbestendigheid van levensbelang zijn?<br />
Ontwerper Ricus van de Stadt, een bekende<br />
van de familie Bruynzeel, krijgt in 1939<br />
de opdracht om een open zeilboot te ontwerpen<br />
met het nieuwe houtproduct. Titia<br />
Bruynzeel, de vrouw van Cees, voorziet de<br />
houtconstructie van de benaming ‘hechthout’.<br />
In navolging van de fabrieksnaam<br />
Arend krijgt de boot de naam Valk.<br />
Wie tegenwoordig de term ‘hechthout’<br />
intypt in Google komt vooral verwijzingen<br />
tegen naar schepen en naar de naam<br />
Bruynzeel. Cees zou groot worden op<br />
beide terreinen.<br />
Bermuda driehoek<br />
Cees komt op het idee om mee te doen aan<br />
twee zeilraces, die van New York naar Bermuda<br />
en vervolgens van Bermuda naar<br />
Cuxhaven. Dat is een opmerkelijk initiatief.<br />
In de eerste plaats omdat Atlantische zeilraces<br />
volledig nieuw en onbekend zijn in<br />
het Nederland van 1936. En in de tweede<br />
plaats omdat Cees het plan deelt met zijn<br />
aanstaande – nog onwetende – bemanningsleden<br />
in februari van dat jaar, terwijl<br />
de start van de New York-Bermuda Race in<br />
juni plaats zal vinden. En er is nog geen<br />
boot.<br />
Die laat Bruynzeel dan ook direct ontwerpen<br />
en bouwen. Bruynzeel is inmiddels<br />
een ervaren zeiler en weet alles van hout.<br />
Hij weet wat hij wil. Aan Lentsch van de<br />
Amsterdamsche Scheepswerf vraagt hij:<br />
Cees Bruynzeel Jr., eigenaar van Zeearend.<br />
Voorbereidingen voor de tewaterlating.<br />
Zeearend na 4.000 mijlen.<br />
Theorieles aan boord van Veendam.<br />
Zeearend op het voordek van Veendam van de Holland-Amerika Lijn.<br />
sepTember 2011 www.Zeilen.nl www.Zeilen.nl sepTember 2011<br />
137
Bruynzeel is<br />
de onbetwiste<br />
leider aan<br />
boord<br />
Kapitein Filippo (midden) in gesprek met de bemanning van Zeearend.<br />
Kiriwan, een van de andere deelnemers, gezien vanaf Zeearend.<br />
138<br />
Concentratie bij het sturen.<br />
Stormweer.<br />
De bemanning van Zeearend.<br />
cees bruynzeel (1900-1980)<br />
“Als jij die boot voor mij bouwt, ben je dan op tijd klaar?”<br />
“Wanneer wil je dan die schuit klaar hebben?”<br />
“23 mei!” Lentsch gaat rekenen (“Maart, april, mei, zondagen<br />
eraf, een week om een plaats klaar te maken, één dag<br />
verlies voor de tewaterlating”¹). Er zit geen enkele marge in<br />
de planning. Ook voor de bemanning wordt het krap.<br />
Bruynzeel is een ervaren zeiler en Charles Felger heeft in<br />
een eerder leven de Zeevaartschool gedaan, maar verder<br />
moet er in korte tijd door iedereen nog heel veel bijgeleerd<br />
worden. De taken worden verdeeld, lessen worden genomen<br />
in zeevaartkunde, meteorologie, communicatie, splitsen,<br />
knopen, zeilnaaien, enzovoort. Kees het Hart, leraar<br />
zeevaartkunde aan de Zeevaartschool, geeft de mannen<br />
een stoomcursus. “Als je nagaat dat men twee tot drie jaar<br />
leert om een klein beetje zeeman te worden, en jullie moeten<br />
het in een paar vrijdagavonden weten, dan mag ik het<br />
wel met kunst- en vliegwerk in jullie hoofden persen.”¹<br />
Radio-Holland neemt de radiolessen voor zijn rekening, de<br />
KNMI levert meteokennis. De Holland-Amerika Lijn biedt<br />
aan om de benodigde proviand uit eigen voorraad te leveren.<br />
De hele operatie wordt door alle betrokkenen gezien<br />
als een zaak van nationaal belang.<br />
Gevaarloos is zo’n <strong>onbekende</strong> onderneming uiteraard niet.<br />
Felger, verantwoordelijk voor de communicatie en de navigatie,<br />
mijmert: “Bermuda is maar een klein stukje land als<br />
je het zo eens bekijkt op de kaart, stel je voor dat we er<br />
voorbij varen! Het is in een wedstrijd al eens gebeurd, dat<br />
een schuit de finish niet kon vinden. Vijftig uur hebben ze<br />
gezocht. Later bleek dat ze in de hele wedstrijd steeds de<br />
leiding hadden gehad, maar de navigator was de weg kwijt<br />
geraakt.”¹<br />
Vooroorlogs<br />
Aan het verslag in boekvorm dat bemanningslid Felger<br />
over de tocht schreef, is duidelijk de onbekendheid met het<br />
wedstrijdzeilen over de Atlantische Oceaan af te zien. Pas<br />
halverwege het boek wordt er gezeild; de eerste helft gaat<br />
op aan beschrijvingen van alle voorbereidingen, overpeinzingen,<br />
twijfels en discussies. Bruynzeel is degene die de<br />
discussies slecht wanneer hij dat nodig vindt. Hij laat zich<br />
in het verslag van Felger zien als onbetwiste leider, orders<br />
uitdelend in een tijd dat het poldermodel nog niet was uitgevonden.<br />
Ook in een ander opzicht wordt het vooroorlogse karakter<br />
duidelijk. De kok, Otje Mulder, ziet een uitgelezen mogelijkheid<br />
om wat publiciteit voor de onderneming te<br />
creëren. “Toen ik in de krant las, dat er een proces-verbaal<br />
opgemaakt was tegen iemand die zelf boter maakte, dacht<br />
ik erover om dat ook uit te lokken. Het maken van eigen<br />
brood is namelijk ook verboden. Het zou een aardig begin<br />
zijn geweest om de krantenlezers op de hoogte te brengen<br />
van wat er gaat gebeuren: bijvoorbeeld ‘de kok van de Zeearend<br />
is heden in zijn woning betrapt, bezig met het bakken<br />
van brood.’” Er wordt echter besloten zo weinig mogelijk<br />
publiciteit te genereren voordat de race van start gaat.<br />
De voorbereidingstijd is zo kort, dat het helemaal niet<br />
zeker is dat Zeearend gaat deelnemen.<br />
<strong>onbekende</strong> <strong>beroemdheid</strong><br />
Een ander, nog veel merkwaardiger voorval wordt opgetekend<br />
na de uiteindelijke aankomst in het Duitse Cuxhaven.<br />
We schrijven 28 juli 1936. De Zeearend vaart de Elbe<br />
op. ‘Daar verschijnt recht vooruit één van de bekende<br />
Duitse motorboten Zerstörer van de Kriegsmarine. Aan<br />
boord bevindt zich familie van de bemanning. Er wordt<br />
gewuifd, in een emmer aan een hiewlijn wordt een bos<br />
anjers aan boord gegeven, bloemen voor de gezagvoerder.<br />
Dan klinkt op de motorboot het bevel van de commandant:<br />
“Achtung.” De gehele crew staat in de houding. “Ein<br />
dreifaches Sieg Heil für unsere Holländische Segelkameraden.”<br />
Handen worden geheven, over het stille water klinkt:<br />
“Sieg Heil, sieg heil, sieg heil.”’ Bruynzeel bedankt de commandant<br />
en wisselt vriendelijkheden uit. Felger maakt<br />
geen enkele kritische notitie over deze ontmoeting, die in<br />
de ogen van de naoorlogse lezer op zijn minst opvallend<br />
is te noemen.<br />
Natte onzekerheid<br />
Op een vrachtschip wordt Zeearend naar de overkant<br />
gevaren. Hier oefent men na de tewaterlating met enkele<br />
tochtjes, met nog maar een paar dagen te gaan tot de start<br />
van de race op de 22ste juni. De omstandigheden tijdens<br />
de proefrondjes zijn aangenaam.<br />
Dat wordt anders wanneer de race eenmaal is gestart.<br />
Reeds op de dag na de start krijgen Bruynzeel en zijn mannen<br />
windkracht acht tot negen voor hun kiezen. Enkelen<br />
worden zeeziek. Niets van de aangeboden oplossingen<br />
helpt: aan dek in de frisse lucht, het eten van cream crackers,<br />
plat te kooi gaan. Dan komt de scheepsdokter met<br />
een ongewoon middel: suiker. Hij eet er ladingen van. ‘We<br />
staan stomverbaasd als we zien hoe hij suiker bij scheppen<br />
eet: grapefruit met suiker, of beter: suiker met grapefruit,<br />
suiker met een boterham er onder, gewoon lepels suiker.’<br />
Het blijkt een onverwachte maar effectieve oplossing, want<br />
de dokter herstelt naar eigen zeggen voor honderd procent.<br />
Door het slechte weer lukt het niet om een betrouwbare<br />
positie te bepalen. De zon laat zich slecht zien, en de sextant<br />
is op het hobbelige schip nauwelijks hanteerbaar.<br />
Win een boek<br />
De 4000 mijl van de<br />
Zeearend, de tocht van de<br />
Zeearend over de Atlantische<br />
Oceaan is geschreven door<br />
Charles Felger, en is in 1936<br />
verschenen. Het boek wordt<br />
niet meer geleverd. Maar<br />
Zeilen zou Zeilen niet zijn als<br />
we u niet desondanks een<br />
exemplaar zuden aanbieden.<br />
We hebben er één. Stuur een<br />
e-mail naar info@zeilen.nl<br />
met daarin een korte<br />
motivatie waarom u vindt dat<br />
u voor het boek in<br />
aanmerking komt en u maakt<br />
kans op ontvangst van dit<br />
zeldzame exemplaar.<br />
Ch. Felger, de auteur van De<br />
4000 mijl van de Zeearend.<br />
sepTember 2011 www.Zeilen.nl www.Zeilen.nl sepTember 2011<br />
139
<strong>onbekende</strong> <strong>beroemdheid</strong><br />
bruynzeel<br />
De naam Bruynzeel leeft<br />
voort. In hout, zoals gebruikt<br />
in keukens en vloeren, maar<br />
ook in hout voor maritieme<br />
toepassingen. Ook in de<br />
annalen van de zeilvaart<br />
heeft Cees Bruynzeel zijn<br />
naam laten graveren. Na de<br />
eerste Nederlandse oceaanoversteek<br />
met Zeearend in<br />
1936 won hij een jaar later<br />
de Fastnet Race met<br />
hetzelfde schip. Veertien jaar<br />
daarna deed hij weer mee<br />
met de Fastnet Race en won<br />
in zijn klasse, nu met Zeevalk.<br />
In de jaren zestig en zeventig<br />
won hij achtereenvolgens de<br />
Los Angeles-Hawaii Transpac<br />
Race met Stormvogel en de<br />
Cape to Rio Race met Stormy.<br />
Cees Bruynzeel was toen 72<br />
jaar. Hij overleed in 1980.<br />
140<br />
De fotograaf, Jan Hin.<br />
Navigator Felger belandt in een felle discussie. Bruynzeel<br />
vraagt hem of het bestek nauwkeurig is. ‘Volmondig beweer<br />
ik van niet, de dokter evenwel het tegenovergestelde. Mijn<br />
jaren routine in dit werk straal negerend, wordt het bestek<br />
als waar aangenomen.’¹ Felger noemt een voorbeeld van<br />
een schip dat ‘heerlijk droog op een rif zat’ na een zelfde<br />
misvatting. ‘Nadien werd bij die maatschappij het systeem<br />
toegepast: “liever geen bestek, dan een onbetrouwbaar”.’¹<br />
Een tip voor hedendaagse zeilers die weliswaar een gps aan<br />
boord hebben maar tijdens een hobbelige tocht een stil<br />
moment wensen om iets anders te doen, is: ‘Later horen we<br />
dat de methode is om bij te gaan liggen, gauw even te<br />
schieten en dan weer op koers te gaan liggen.’¹<br />
De mannen krijgen het slecht. De ventilatoren nemen niet<br />
alleen frisse lucht mee naar binnen, maar ook een hoop<br />
water. Lekkage dus. Achtergebleven zaagsel verstopt de<br />
kleppen van de lenspomp. Het water komt aan lij al boven<br />
de vloerplanken. Na een hele nacht pompen en schoonmaken<br />
en pompen stopt het water met stijgen. De ventilatoren<br />
zijn dichtgestopt, waardoor de lucht benedendeks<br />
niet te harden is. En, ook heel 1936: ‘Een geluk is, dat we de<br />
kledingkast tot nu toe voor zeewater hebben kunnen<br />
behouden. Ot heeft er een leren jas voor bevestigd, die<br />
tegenhoudt. Stel je voor, onze Zondagse spullen!’¹ Het gaat<br />
ook nog regenen.<br />
Bruynzeel zal later aan een journalist van het Algemeen<br />
Handelsblad vertellen: “Een clandestien zeetje bedierf de<br />
hele boel. De kok, die aardappelen aan het jassen was, had<br />
bij toverslag z’n water en zout. Het zeetje daarop was zo<br />
onvriendelijk om de radiotafel mee te nemen.”²<br />
Ondanks alle tegenslag komt Zeearend op 27 juni heelhuids<br />
in Bermuda aan. Ze winnen een prijs voor het eerste<br />
buitenlandse schip dat is gearriveerd. Bruynzeel beschrijft<br />
de gewonnen trofee als ‘een Cup als een schoorsteen, zo’n<br />
geweldig ding, dat je er een zeilwedstrijd in kan houden.’²<br />
Hollands hardhout<br />
Zeearend start op zaterdag 4 juli vanuit Bermuda voor de<br />
tocht naar Cuxhaven. De spanning van de oversteek en de<br />
cees bruynzeel (1900-1980)<br />
voor iedereen onvermijdelijke constante en onmiddellijke<br />
nabijheid van zes medebemanningsleden, levert fricties<br />
op. Er zijn discussies over de koers, de spinnaker scheurt,<br />
iemand krijgt brandwonden in zijn hand door een losgeschoten<br />
lijn, er zijn communicatieproblemen. Op sommige<br />
dagen is er vrijwel geen voortgang, ofwel door windstilte,<br />
ofwel door tegenwind. Er ontstaan ruzies, die meestal wel<br />
weer snel over zijn.<br />
Op 14 juli begint de barometer snel te dalen. De lucht<br />
wordt zwartgrijs, het schuim waait van de golven en de<br />
wind ‘fluit dreigend door het want’. ‘Het lijkt of de wind<br />
bezig is de zee op te stoken om die zeven mannetjes op dat<br />
bootje eens te leren wat angst is’, schrijft Felger. ‘Steeds<br />
weer vallen ze aan, springen aan dek en ruisen dan naar<br />
de lage kant, waar geen droog plekje meer is. Op handen<br />
en voeten schuift de wacht over dek.’ Cees Bruynzeel stelt<br />
volgens Felger voor om uit te wijken naar de Azoren. Felger<br />
valt uit tegen zijn kapitein. Ze blijven in de race.<br />
Vanaf dat moment wordt in het verslag van Felger duidelijk<br />
dat hij zich ergert aan Bruynzeel’s autoritaire houding.<br />
‘Kees, de eeuwige neerdrukker van de fighting spirit van<br />
de bemanning’ noemt hij hem in zijn boek. ‘We zijn al<br />
gewend een pessimistische opmerkingen van de ouwe,<br />
maar prettig zijn ze niet.’ Iets daarvan wordt duidelijk door<br />
het door Felger beschreven gedrag van Bruynzeel. Na<br />
3.000 mijl zijn ze in de buurt van het Kanaal. Bruynzeel<br />
wil zich gaan scheren, maar de bemanning wil graag met<br />
baard in Duitsland aankomen. ‘Dat wordt ons ten eenenmale<br />
verboden’, schrijft Felger. Even later beschrijft Felger<br />
de kritiek die Bruynzeel op de fotografie van fotograaf (!)<br />
Jan Hin zou hebben, die er vervolgens boos het zwijgen<br />
toedoet. Ook Felger krijgt nog was sarcasme te verduren.<br />
De 4000 mijl van de Zeearend is natuurlijk een subjectief<br />
verslag van een betrokken bemanningslid; dat maakt het<br />
moeilijk te beoordelen of dit incidenten zijn of structurele<br />
vervelende gedragingen. Felger vindt Bruynzeel in elk<br />
geval een harde.<br />
Cuxhaven<br />
Op 28 juli 1936 arriveert Zeearend in Cuxhaven. Felger<br />
plaatst dat voor een verslaggever van het Algemeen Handelsblad<br />
in perspectief: “Een oceaanwedstrijd is geen sinecure,<br />
maar je moet ook het geluk mee hebben. Er waren<br />
schepen die hun bezaanmast hebben verloren. Ook zijn er<br />
een paar jachten waarvan men niets weet. Vermoedelijk<br />
zitten ze benoorden Engeland in regen en mist.”³ Alle<br />
schepen arriveren tenslotte. Zeearend is het eerste<br />
Nederlandse zeiljacht dat, succesvol, deel heeft genomen<br />
aan een trans-Atlantische zeilrace. •<br />
¹ Bron citaten: De 4000 mijl van de zeearend –<br />
Ch. Felger<br />
² Bron citaten: Zeearend spreekt met Handelsblad –<br />
Algemeen Handelsblad van 27 juli 1936<br />
³ Bron citaten: Zeearend door den finish te Cuxhaven –<br />
Algemeen Handelsblad van 29 juli 1936<br />
Op de rede van Newport.<br />
Zeearend passeert Brooklyn Bridge.<br />
Het stormcentrum nadert.<br />
De bemanning met de Ida Lewis Trophy.<br />
“Liever geen bestek<br />
dan een<br />
onbetrouwbaar”<br />
Nog 3.000 mijl voor de boeg.<br />
sepTember 2011 www.Zeilen.nl www.Zeilen.nl sepTember 2011<br />
141