De kritisch denkende student in het mbo: autonoom en constructief
Het Expertisecentrum Kritisch Denken (ECKD) wil een bijdrage leveren aan de integratie van kritisch denken in het onderwijs van ROC Midden Nederland en de rest van Nederland. Het ECKD is een praktische partner voor docenten(teams) om de ontwikkeling van kritisch denken in het beroepsonderwijs een serieuze plek te geven.Het ECKD deelt en verwerkt landelijke ontwikkelingen, onderzoek en inzichten rond kritisch denken in relatie tot beroepscontext, burgerschap en bijvoorbeeld 21e-eeuwse vaardigheden.
Het Expertisecentrum Kritisch Denken (ECKD) wil een bijdrage leveren aan de integratie van kritisch denken in het onderwijs van ROC Midden Nederland en de rest van Nederland. Het ECKD is een praktische partner voor docenten(teams) om de ontwikkeling van kritisch denken in het beroepsonderwijs een serieuze plek te geven.Het ECKD deelt en verwerkt landelijke ontwikkelingen, onderzoek en inzichten rond kritisch denken in relatie tot beroepscontext, burgerschap en bijvoorbeeld 21e-eeuwse vaardigheden.
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>De</strong> <strong>kritisch</strong> <strong>d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>de</strong><br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong> <strong>in</strong> <strong>het</strong> <strong>mbo</strong>:<br />
<strong>autonoom</strong> <strong>en</strong><br />
<strong>constructief</strong><br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong>
<strong>De</strong> <strong>kritisch</strong> <strong>d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>de</strong><br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong> <strong>in</strong> <strong>het</strong> <strong>mbo</strong>:<br />
<strong>autonoom</strong> <strong>en</strong> <strong>constructief</strong>
Colofon<br />
© Auteurs: Daan van Riet, Laura Mart<strong>en</strong>s, Tessa Miedema, Ebony Hodgson,<br />
Marc Verhaegh<br />
Redactie: Hans Zijlstra Verhal<strong>en</strong> die verb<strong>in</strong>d<strong>en</strong><br />
Illustratie cover: Fadi Nadrous<br />
Uitgave: Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
Vondellaan 174 | 3521 GH Utrecht | 030 754 1400 | www.eckd.nl<br />
<strong>De</strong>cember 2020<br />
Disclaimer<br />
Sam<strong>en</strong>steller(s) <strong>en</strong> uitgever zijn zich volledig bewust van hun taak e<strong>en</strong> zo betrouwbaar<br />
mogelijke uitgave te verzorg<strong>en</strong>. Niettem<strong>in</strong> kunn<strong>en</strong> zijn ge<strong>en</strong> aansprakelijkheid aanvaard<strong>en</strong><br />
voor onjuisthed<strong>en</strong> die ev<strong>en</strong>tueel <strong>in</strong> deze uitgave voorkom<strong>en</strong>.
Het Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> is onderdeel van ROC Midd<strong>en</strong> Nederland.<br />
E<strong>en</strong> <strong>mbo</strong>-<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g <strong>in</strong> Utrecht, Amersfoort <strong>en</strong> Nieuwege<strong>in</strong>. ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
heeft e<strong>en</strong> zeer diverse <strong>stud<strong>en</strong>t</strong>populatie <strong>en</strong> staat voor persoonlijk, ondernem<strong>en</strong>d <strong>en</strong><br />
nieuwsgierig onderwijs.<br />
Het doel van <strong>het</strong> Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong><br />
Het Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> (ECKD) wil e<strong>en</strong> bijdrage lever<strong>en</strong> aan de<br />
<strong>in</strong>tegratie van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>het</strong> onderwijs van ROC Midd<strong>en</strong> Nederland <strong>en</strong> de rest<br />
van Nederland. Het ECKD is e<strong>en</strong> praktische partner voor doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>(teams) om de<br />
ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>het</strong> beroepsonderwijs e<strong>en</strong> serieuze plek te gev<strong>en</strong>.<br />
Het ECKD deelt <strong>en</strong> verwerkt landelijke ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, onderzoek <strong>en</strong> <strong>in</strong>zicht<strong>en</strong> rond<br />
<strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong> relatie tot beroepscontext, burgerschap <strong>en</strong> bijvoorbeeld 21e-eeuwse<br />
vaardighed<strong>en</strong>. Ook geeft <strong>het</strong> adviez<strong>en</strong> aan doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>(teams) over <strong>het</strong> ontwikkel<strong>en</strong> van<br />
onderwijsmateriaal <strong>en</strong> verzorgt <strong>het</strong> professionaliser<strong>in</strong>g van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Onze stip op de<br />
horizon is dat alle <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> ler<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> wanneer ze e<strong>en</strong> opleid<strong>in</strong>g volg<strong>en</strong>.<br />
Dit is nodig voor <strong>het</strong> beroep, om e<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong>e burger te zijn <strong>en</strong> voor de ontplooi<strong>in</strong>g van<br />
onze <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> als persoon.<br />
Het Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> heeft vier functies:<br />
1. Het do<strong>en</strong> van (praktijk)onderzoek naar <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>het</strong> <strong>mbo</strong> <strong>en</strong> effectief<br />
doc<strong>en</strong>tgedrag.<br />
2. Het professionaliser<strong>en</strong> van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>(teams).<br />
3. Het (help<strong>en</strong>) ontwikkel<strong>en</strong> van onderwijsmateriaal <strong>en</strong> dit beschikbaar stell<strong>en</strong>.<br />
4. Het organiser<strong>en</strong> van confer<strong>en</strong>ties, k<strong>en</strong>nisdel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> <strong>het</strong> oproep<strong>en</strong> tot <strong>en</strong><br />
beïnvloed<strong>en</strong> van <strong>het</strong> landelijke debat <strong>en</strong> visie op <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
5
Inhoudsopgave<br />
Voorwoord Johan Spronk 8<br />
Voorwoord Daan van Riet 10<br />
Inleid<strong>in</strong>g 14<br />
1. Kritisch d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>: waarom <strong>en</strong> wat is <strong>het</strong>? 17<br />
1.1 Waarom <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>? 17<br />
1.2 Wat is <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>? 19<br />
Sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g 26<br />
2. Het beroepsonderwijs als vorm<strong>en</strong>de praktijk 29<br />
Inleid<strong>in</strong>g 29<br />
2.1 Beroepsonderwijs op basis van huidige norm<strong>en</strong> 29<br />
2.2 E<strong>en</strong> andere kijk op de drievoudige opdracht: e<strong>en</strong> <strong>in</strong>tegratie van<br />
beroepsonderwijs, Bildung <strong>en</strong> burgerschap<br />
Sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g 34<br />
3 1<br />
3. Wat betek<strong>en</strong>t <strong>het</strong> voor je organisatie als je <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> wil ler<strong>en</strong><br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>?<br />
Inleid<strong>in</strong>g 37<br />
3.1 <strong>De</strong> rol van <strong>het</strong> managem<strong>en</strong>t 37<br />
3.2 Transparant beleid voor e<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> <strong>d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>de</strong> organisatie 39<br />
Sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g 41<br />
37<br />
4. <strong>De</strong> rol van de doc<strong>en</strong>t: cruciaal voor <strong>het</strong> ontwikkel<strong>en</strong> van <strong>kritisch</strong><br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
Inleid<strong>in</strong>g 43<br />
4.1 Welk (doc<strong>en</strong>t)gedrag kan <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong> de weg staan? 43<br />
4.2 Effectief (doc<strong>en</strong>t)gedrag 44<br />
4.3 Dialoog 47<br />
Sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g 54<br />
43<br />
6
5. Didactiek 57<br />
Inleid<strong>in</strong>g 57<br />
5.1 Uitgangspunt<strong>en</strong> 57<br />
5.2 Five-Step Model 58<br />
5.3 Instructie 60<br />
5.4 Red<strong>en</strong>eerschema’s 63<br />
Sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g 65<br />
6. Hoe verder? 67<br />
Over 70<br />
Bronn<strong>en</strong> 73<br />
Inhoud van de opleid<strong>in</strong>g/leertraject<strong>en</strong><br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
7
Voorwoord Johan Spronk<br />
Het is november 2020 <strong>en</strong> Joe Bid<strong>en</strong> is net uitgeroep<strong>en</strong> tot<br />
de 46e presid<strong>en</strong>t van Amerika. Althans, de media maakt<br />
uit de grote w<strong>in</strong>st<strong>en</strong> <strong>in</strong> de zog<strong>en</strong>aamde sw<strong>in</strong>g states op<br />
dat zijn teg<strong>en</strong>kandidaat hem niet meer kan <strong>in</strong>hal<strong>en</strong>. Wat<br />
<strong>in</strong> de aanloop naar de verkiez<strong>in</strong>g begon, gaat nu echt<br />
van start. Zitt<strong>en</strong>de presid<strong>en</strong>t Donald Trump mobiliseert<br />
zijn advocat<strong>en</strong>team <strong>en</strong> roept om <strong>het</strong> hardst dat er<br />
verkiez<strong>in</strong>gsfraude heeft plaatsgevond<strong>en</strong>. Traditionele<br />
media volg<strong>en</strong> <strong>het</strong> circus op de voet, nieuwe media<br />
do<strong>en</strong> er vaak nog e<strong>en</strong> schepje bov<strong>en</strong>op. Want op Facebook <strong>en</strong> Twitter is immers<br />
iedere<strong>en</strong> journalist, columnist of comm<strong>en</strong>tator.<br />
Het duizelt mij soms. Feit<strong>en</strong>, m<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>, ideeën, hypothes<strong>en</strong>, veronderstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />
leug<strong>en</strong>s... Wat is waar? Wie heeft gelijk? En de presid<strong>en</strong>tsverkiez<strong>in</strong>g <strong>in</strong> Amerika is maar<br />
e<strong>en</strong> voorbeeld van actualiteit <strong>en</strong> de discussies die daarbij hor<strong>en</strong>. Wat te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> van<br />
corona, zwarte piet, maar –soms ook heel dichtbij- de <strong>in</strong>voer<strong>in</strong>g van betaald parker<strong>en</strong><br />
bij jou om de hoek. Soms b<strong>en</strong> ik <strong>het</strong> moe <strong>en</strong> leg ik gewoon ev<strong>en</strong> mijn telefoon weg. Heel<br />
goed, kan ik iedere<strong>en</strong> aanrad<strong>en</strong>! Maar vaker dw<strong>in</strong>g ik mezelf om me echt te verdiep<strong>en</strong>.<br />
Om verder te speur<strong>en</strong> <strong>en</strong> me <strong>in</strong> te lev<strong>en</strong> <strong>in</strong> andere m<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>, observaties <strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong>s.<br />
Andere dan mijn onderbuik mij <strong>in</strong>gev<strong>en</strong>.<br />
‘Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die <strong>kritisch</strong> kunn<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> doordachtere keuzes <strong>en</strong> oordel<strong>en</strong><br />
zorgvuldig. Ze kunn<strong>en</strong> problem<strong>en</strong> signaler<strong>en</strong>, formuler<strong>en</strong> <strong>en</strong> abstraher<strong>en</strong>, <strong>en</strong> ook<br />
meed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over de oploss<strong>in</strong>g. Ze overzi<strong>en</strong> de gevolg<strong>en</strong> van hun uitsprak<strong>en</strong> <strong>en</strong> acties.’<br />
Dit valt te lez<strong>en</strong> op pag<strong>in</strong>a 17 van dit boekje. En ik zie <strong>het</strong> ook als onze taak, voor <strong>het</strong><br />
succes van onze <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>, om h<strong>en</strong> naast pass<strong>en</strong>d onderwijs ook te ontwikkel<strong>en</strong> tot<br />
<strong>kritisch</strong>e burgers. Burgers die niet klakkeloos iets aannem<strong>en</strong>, maar vrag<strong>en</strong> durv<strong>en</strong> te<br />
stell<strong>en</strong>, analyses kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> zelfstandig tot e<strong>en</strong> oordeel kunn<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. En steeds<br />
na kunn<strong>en</strong> gaan: hoe verhoudt mijn overtuig<strong>in</strong>g zich tot die van de ander?<br />
8
Gelukkig is dat niet alle<strong>en</strong> mijn m<strong>en</strong><strong>in</strong>g, maar s<strong>in</strong>ds 2016 is <strong>het</strong> onderwijz<strong>en</strong> van<br />
<strong>kritisch</strong>e d<strong>en</strong>kvaardighed<strong>en</strong> zelfs e<strong>en</strong> wettelijke verplicht<strong>in</strong>g. Dat vraagt vooral iets van<br />
onze doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> word<strong>en</strong> immers ook gevormd door de manier waarop zij<br />
onderwijz<strong>en</strong>. Het zijn vooral doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die model staan voor de nieuwsgierigheid, <strong>het</strong><br />
<strong>en</strong>thousiasme <strong>en</strong> <strong>het</strong> plezier van ler<strong>en</strong>.<br />
Onder meer om onze medewerkers effectief <strong>en</strong> succesvol te lat<strong>en</strong> zijn <strong>in</strong> <strong>het</strong><br />
onderwijz<strong>en</strong> van <strong>kritisch</strong>e d<strong>en</strong>kvaardighed<strong>en</strong>, is <strong>het</strong> Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong><br />
opgericht. Dit expertisec<strong>en</strong>trum is onderdeel van ROC Midd<strong>en</strong> Nederland. Daan van<br />
Riet, Laura Mart<strong>en</strong>s, Tessa Miedema, Ebony Hodgson <strong>en</strong> Marc Verhaegh verzorgd<strong>en</strong><br />
deze productie. Zij hop<strong>en</strong> dat dit boekje bijdraagt aan <strong>het</strong> begrip van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
<strong>het</strong> <strong>mbo</strong>, Ik v<strong>in</strong>d dat ze <strong>in</strong> die opzet ruim zijn geslaagd <strong>en</strong> dank h<strong>en</strong> voor hun d<strong>en</strong>kkracht<br />
<strong>en</strong> <strong>in</strong>zet. Ik zie <strong>het</strong> boekje dan ook als verplichte kost voor iedere<strong>en</strong> die actief is<br />
b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>het</strong> <strong>mbo</strong>. Niet alle<strong>en</strong> voor doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, maar ook voor <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>, beleidsmakers,<br />
bestuurders <strong>en</strong> politici.<br />
Johan Spronk<br />
Voorzitter College van Bestuur ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
9
Voorwoord Daan van Riet<br />
E<strong>en</strong> aantal doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van vroeger zal ik nooit verget<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> ervan is Stev<strong>en</strong> Boersma, die mij les gaf op mijn <strong>mbo</strong><br />
opleid<strong>in</strong>g. Hij vertelde niet alle<strong>en</strong> de meest fantastische<br />
verhal<strong>en</strong>, maar reflecteerde met ons op de casuïstiek<br />
die hij <strong>in</strong>bracht over zijn ervar<strong>in</strong>g met moeilijk opvoedbare<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. Hij dwong ons om cont<strong>in</strong>u bov<strong>en</strong> de<br />
situatie te staan <strong>en</strong> deze écht te begrijp<strong>en</strong> voordat we<br />
oordeeld<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> tweede doc<strong>en</strong>t die me als e<strong>en</strong> van<br />
de eerste uitdaagde tot <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> was Sela Zorlu<br />
aan de Hogeschool Utrecht. Terugd<strong>en</strong>k<strong>en</strong>d vraag ik me af wat ze geme<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong>. Dat<br />
zijn twee eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>, d<strong>en</strong>k ik. T<strong>en</strong> eerste volledig vertrouw<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>het</strong> d<strong>en</strong>kvermog<strong>en</strong><br />
van mij als <strong>stud<strong>en</strong>t</strong>. T<strong>en</strong> tweede: cont<strong>in</strong>u aanspraak do<strong>en</strong> op dit d<strong>en</strong>kvermog<strong>en</strong> <strong>en</strong> van<br />
mij verlang<strong>en</strong> dat ik mijn handel<strong>en</strong> op mijn d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> afstem. Ik vond dat niet altijd leuk <strong>en</strong><br />
zeker niet makkelijk, maar <strong>het</strong> maakte van mij wel e<strong>en</strong> betere <strong>stud<strong>en</strong>t</strong>, professional <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> beter m<strong>en</strong>s.<br />
To<strong>en</strong> ik zelf e<strong>en</strong> paar jaar later <strong>in</strong> <strong>het</strong> <strong>mbo</strong> begon als doc<strong>en</strong>t <strong>en</strong> expliciet aan de slag g<strong>in</strong>g<br />
met <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, werd me meermaals met droge og<strong>en</strong> gezegd dat dit niets voor<br />
‘deze doelgroep’ zou zijn. Of ik mijn tijd niet beter kon bested<strong>en</strong>? Nee, juist zij verdi<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
<strong>het</strong> om autonomie te ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> zich <strong>kritisch</strong> te verhoud<strong>en</strong> tot onze democratie. Ze<br />
kunn<strong>en</strong> <strong>het</strong> ook <strong>en</strong> uite<strong>in</strong>delijk hebb<strong>en</strong> we daar allemaal plezier van.<br />
Ik hoop dat dit boekje bijdraagt aan <strong>het</strong> begrip van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>het</strong> <strong>mbo</strong>, aan wat<br />
<strong>het</strong> allemaal kan betek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> welke mogelijkhed<strong>en</strong> <strong>het</strong> biedt voor <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> voor<br />
de hele sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g. Ik zie <strong>het</strong> als e<strong>en</strong> plicht voor iedere<strong>en</strong> die zich met <strong>het</strong> <strong>mbo</strong> bezighoudt<br />
om met <strong>het</strong> thema aan de slag te gaan. Ik hoop dat doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderwijsontwikkelaars<br />
op basis van ons werk hun onderwijs <strong>in</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> bewuster <strong>en</strong> gerichter<br />
kunn<strong>en</strong> vormgev<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat beleidsmakers dit faciliter<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> <strong>in</strong>houd van deze publicatie zal niet altijd ev<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig toe te pass<strong>en</strong> zijn. Het verwerk<strong>en</strong><br />
van onze suggesties vraagt misschi<strong>en</strong> nog verder d<strong>en</strong>kwerk van je. Dit is ge<strong>en</strong><br />
methode of handboek vol met werkvorm<strong>en</strong>, want ik geloof dat doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zelf op basis<br />
van onderbouw<strong>in</strong>g <strong>het</strong> beste onderwijsmateriaal ontwikkel<strong>en</strong>. We zoud<strong>en</strong> onze eig<strong>en</strong><br />
10
visie teg<strong>en</strong>sprek<strong>en</strong> als dit boekje niet ook <strong>en</strong>ige complexiteit bezit. Onderwijs is namelijk<br />
complex, risicovol <strong>en</strong> e<strong>en</strong> cont<strong>in</strong>u proces van d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, prober<strong>en</strong> <strong>en</strong> reflecter<strong>en</strong>. Het vraagt<br />
van jou e<strong>en</strong> vertaalslag om de <strong>in</strong>houd van deze publicatie bruikbaar te mak<strong>en</strong> voor jouw<br />
onderwijscontext.<br />
Onderwijs gaat voor mij over e<strong>en</strong> goed m<strong>en</strong>s zijn <strong>en</strong> e<strong>en</strong> plek verwerv<strong>en</strong> <strong>in</strong> de wereld.<br />
We hebb<strong>en</strong> als school e<strong>en</strong> fundam<strong>en</strong>tele plek <strong>in</strong> deze wereld <strong>en</strong> we vorm<strong>en</strong> deze <strong>in</strong> hoge<br />
mate. We leid<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> op tot beroepsbeoef<strong>en</strong>aars, ondernemers (<strong>in</strong> gedrag) <strong>en</strong><br />
natuurlijk burgers. We help<strong>en</strong> h<strong>en</strong> zich te vorm<strong>en</strong> als m<strong>en</strong>s. Als we wet<strong>en</strong> dat we dus e<strong>en</strong><br />
fundam<strong>en</strong>tele bijdrage lever<strong>en</strong> aan hoe we onze democratie vormgev<strong>en</strong>, do<strong>en</strong> wij dan<br />
daadwerkelijk wat nodig is om onze <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> daartoe uit te rust<strong>en</strong>? Gev<strong>en</strong> wij h<strong>en</strong> de<br />
ruimte om te rebeller<strong>en</strong>, zodat ze zichzelf kunn<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> los van de status quo?<br />
Als we <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> will<strong>en</strong> opleid<strong>en</strong> tot <strong>kritisch</strong>e d<strong>en</strong>kers die zich verhoud<strong>en</strong> tot de wereld,<br />
dan is er werk aan de w<strong>in</strong>kel. Dan is er meer aandacht nodig voor creativiteit, vrijd<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> uitprober<strong>en</strong>. Meer kunst <strong>in</strong> de schoolgebouw<strong>en</strong>, meer poëzie bij <strong>het</strong> schoolvak<br />
Nederlands. Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> de ruimte krijg<strong>en</strong> om met hun <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> te onderzoek<strong>en</strong><br />
waar <strong>het</strong> lev<strong>en</strong> echt om draait <strong>en</strong> hoe hun beroep daaraan kan bijdrag<strong>en</strong>. Niet voorbereid<strong>en</strong><br />
op de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g, maar die sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g sam<strong>en</strong> vormgev<strong>en</strong>. Door middel van<br />
ieders burgerschap <strong>en</strong> door de uitoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g van beroep<strong>en</strong>.<br />
Dat gaat steeds beter. Ik b<strong>en</strong> blij dat we <strong>in</strong> <strong>het</strong> <strong>mbo</strong> de maatschappelijke waarde van<br />
beroep<strong>en</strong> steeds meer (h)erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> hiernaar handel<strong>en</strong>. Niet zomaar de huidige norm<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> standaard<strong>en</strong> accepter<strong>en</strong>, maar hier voortdur<strong>en</strong>d op reflecter<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> snel verander<strong>en</strong>de<br />
maatschappij. E<strong>en</strong> kle<strong>in</strong> beetje rebellie hier <strong>en</strong> daar, zodat onze <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
opgeleid tot <strong>kritisch</strong> <strong>d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>de</strong> professionals <strong>en</strong> burgers. Tegelijkertijd is er nog veel werk<br />
te do<strong>en</strong> <strong>en</strong> is democratisch burgerschap niet iets dat je kunt afrond<strong>en</strong>. Het is e<strong>en</strong> cont<strong>in</strong>u<br />
proces, e<strong>en</strong> praxis van sam<strong>en</strong>lev<strong>en</strong>. Ik b<strong>en</strong> dankbaar <strong>en</strong> trots dat ik daar door mijn werk bij<br />
<strong>het</strong> Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> aan mag bijdrag<strong>en</strong>. Het is echt nodig om onze<br />
sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g te help<strong>en</strong> weerbaar te word<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zoals klimaatverander<strong>in</strong>g,<br />
groei<strong>en</strong>d populisme <strong>en</strong> de groei<strong>en</strong>de ongelijkheid.<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
11
In de complexe wereld van <strong>het</strong> onderwijs had ik dit nooit alle<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> do<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> aantal<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> wil ik expliciet bedank<strong>en</strong> die hebb<strong>en</strong> bijgedrag<strong>en</strong> aan de totstandkom<strong>in</strong>g van<br />
<strong>het</strong> Expertisec<strong>en</strong>trum <strong>en</strong> dit boekje. Allereerst Dirk van Woerkom, die me hielp met <strong>het</strong><br />
opzett<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>het</strong> eerste jaar. Zonder hem war<strong>en</strong> we nooit de serieus g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> partner<br />
voor <strong>het</strong> <strong>mbo</strong> die we nu zijn. Daarnaast verdi<strong>en</strong>t <strong>het</strong> College van Bestuur van ROC<br />
Midd<strong>en</strong> Nederland ook e<strong>en</strong> dankwoord, voor de ruimte om met mijn team <strong>in</strong> alle vrijheid<br />
te beweg<strong>en</strong> <strong>en</strong> te onderzoek<strong>en</strong>. Syta de Boer is echt e<strong>en</strong> goede leid<strong>in</strong>ggev<strong>en</strong>de, aan<br />
haar heb ik veel groei te dank<strong>en</strong>. Daarbij staan onder andere Juanita de Jong, H<strong>en</strong>k<br />
Schotpoort <strong>en</strong> Robert Koch altijd voor me klaar als ik advies nodig heb. Dank jullie wel.<br />
Het gaat te ver om iedere<strong>en</strong> persoonlijk te noem<strong>en</strong>, maar Laur<strong>en</strong>ce Guér<strong>in</strong>, Piet van der<br />
Ploeg, Anouk Zuurmond <strong>en</strong> Pieter Baay wil ik ook g<strong>en</strong>oemd hebb<strong>en</strong>. Ze zijn voorbeeld<strong>en</strong><br />
voor me. Tot slot werk ik met heel veel plezier sam<strong>en</strong> met Laura Mart<strong>en</strong>s, Tessa<br />
Miedema <strong>en</strong> Anne Marte Gard<strong>en</strong>ier bij <strong>het</strong> ECKD, <strong>en</strong> tot voor kort ook met Marc<br />
Verhaegh <strong>en</strong> Ebony Hodgson. We kunn<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> lach<strong>en</strong>, hard werk<strong>en</strong>, <strong>het</strong> one<strong>en</strong>s zijn <strong>en</strong><br />
elkaar beter mak<strong>en</strong>. Dat is me veel waard.<br />
Veel leesplezier.<br />
Met dank aan Hans Zijlstra, Catelijne Gerlag <strong>en</strong> Anouk Zuurmond voor <strong>het</strong> meelez<strong>en</strong> bij de<br />
totstandkom<strong>in</strong>g van deze publicatie.<br />
12
‘Some blame<br />
the managem<strong>en</strong>t,<br />
some the employees<br />
Everybody knows<br />
it’s the Industrial Disease’<br />
Dire Straits - 1982<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
13
Inleid<strong>in</strong>g<br />
Mats is <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> verpleegkundige <strong>en</strong> loopt stage <strong>in</strong> e<strong>en</strong> ziek<strong>en</strong>huis. Tijd<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st<br />
merkt hij op dat e<strong>en</strong> arts zich niet aan <strong>het</strong> hygiëneprotocol houdt, ze draagt haar<br />
horloge nog. Mats weet dat dit onveilig kan zijn voor de patiënt<strong>en</strong>, maar ook voor de<br />
arts zelf. Na de <strong>in</strong>terpretatie van de situatie besluit Mats de arts aan te sprek<strong>en</strong>.<br />
Mats is <strong>in</strong> deze situatie te beschrijv<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>ker. Hij weet namelijk dat<br />
<strong>het</strong> niet is toegestaan om e<strong>en</strong> horloge te drag<strong>en</strong>, kan red<strong>en</strong>er<strong>en</strong> waarom dit zo is,<br />
past dit toe op de contextrijke situatie <strong>en</strong> handelt hiernaar. Hiervoor is t<strong>en</strong> eerste<br />
dome<strong>in</strong>k<strong>en</strong>nis nodig over hygiëne <strong>in</strong> de zorg. T<strong>en</strong> tweede zijn d<strong>en</strong>kvaardighed<strong>en</strong><br />
nodig. <strong>De</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> <strong>in</strong>terpreteert, red<strong>en</strong>eert, analyseert <strong>en</strong> evalueert. Hij weegt zijn<br />
handel<strong>in</strong>gsmogelijkhed<strong>en</strong> af <strong>en</strong> kiest ervoor om de arts aan te sprek<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> derde laat<br />
de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> e<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong>e houd<strong>in</strong>g zi<strong>en</strong>. Hij is op<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>constructief</strong>, d<strong>en</strong>kt <strong>en</strong> handelt<br />
<strong>autonoom</strong>. In deze casus is de leeromgev<strong>in</strong>g van de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> veilig g<strong>en</strong>oeg, wat de<br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong> <strong>in</strong> staat stelt om zich <strong>kritisch</strong> tot e<strong>en</strong> ander te verhoud<strong>en</strong>. Naast e<strong>en</strong> veilige<br />
leeromgev<strong>in</strong>g, is hier moed voor nodig. Hierbij is <strong>het</strong> belangrijk om op te merk<strong>en</strong> dat<br />
<strong>het</strong> voor veel professionals niet vanzelfsprek<strong>en</strong>d is om e<strong>en</strong> collega (<strong>in</strong> e<strong>en</strong> hiërarchisch<br />
hogere rol) erg<strong>en</strong>s op aan te sprek<strong>en</strong>.<br />
S<strong>in</strong>ds 2016 is <strong>het</strong> voor <strong>mbo</strong>-<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> e<strong>en</strong> wettelijke verplicht<strong>in</strong>g om <strong>kritisch</strong>e<br />
d<strong>en</strong>kvaardighed<strong>en</strong> te onderwijz<strong>en</strong>, met als doel <strong>het</strong> vormgev<strong>en</strong> van de eig<strong>en</strong> loopbaan<br />
<strong>en</strong> <strong>het</strong> bevorder<strong>en</strong> van de participatie <strong>in</strong> de maatschappij 1 . Wij stell<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bredere<br />
<strong>in</strong>terpretatie voor. Kritisch d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> kan voor meer zorg<strong>en</strong> dan alle<strong>en</strong> <strong>het</strong> vormgev<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> loopbaan <strong>en</strong> <strong>het</strong> bevorder<strong>en</strong> van participatie. Het kan bijdrag<strong>en</strong> aan bewustere<br />
morele oordeelsvorm<strong>in</strong>g, vergroot de autonomie van <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>, <strong>en</strong> stelt daarmee e<strong>en</strong><br />
organisatie <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g <strong>in</strong> staat om zich te verbeter<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> wijze waarop beroep<strong>en</strong> word<strong>en</strong> uitgeoef<strong>en</strong>d, heeft <strong>in</strong> grote mate <strong>in</strong>vloed op de<br />
sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g. E<strong>en</strong> beroep uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong> is niet (meer) louter <strong>het</strong> uitvoer<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> taak<br />
of ambacht. Het gaat om verantwoordelijk zijn voor elkaar <strong>en</strong> verantwoordelijk zijn met<br />
elkaar 2 . Dit vraagt om <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>kvermog<strong>en</strong>, zodat diverse handel<strong>in</strong>gsperspectiev<strong>en</strong><br />
bij situaties kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> overwog<strong>en</strong> <strong>en</strong> gehandeld wordt na <strong>het</strong> afweg<strong>en</strong>. Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
moet<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> om de gevolg<strong>en</strong> van hun keuzes <strong>in</strong> te schatt<strong>en</strong>. Dat wordt bijvoorbeeld<br />
1<br />
Exam<strong>en</strong>- <strong>en</strong> kwalificatiebesluit beroepsopleid<strong>in</strong>g<strong>en</strong> WEB<br />
2<br />
Ploeg, 2019<br />
14
<strong>in</strong> relatie tot duurzaamheid <strong>en</strong> globaliser<strong>in</strong>g alle<strong>en</strong> maar belangrijker. Lokale keuzes van<br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> globale <strong>in</strong>vloed.<br />
In deze publicatie gev<strong>en</strong> wij duid<strong>in</strong>g aan <strong>het</strong> begrip <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong> relatie tot <strong>het</strong><br />
beroepsonderwijs. Het is niet de bedoel<strong>in</strong>g om kant <strong>en</strong> klare oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> aan te reik<strong>en</strong>,<br />
maar we help<strong>en</strong> je op weg. We hop<strong>en</strong> je aan <strong>het</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> te zett<strong>en</strong> <strong>en</strong> handvatt<strong>en</strong> mee te<br />
gev<strong>en</strong>.<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
15
16
1. Kritisch d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>: waarom <strong>en</strong> wat is <strong>het</strong>?<br />
1.1 Waarom <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>?<br />
Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die <strong>kritisch</strong> kunn<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> doordachtere keuzes <strong>en</strong> oordel<strong>en</strong><br />
zorgvuldig. Ze kunn<strong>en</strong> problem<strong>en</strong> signaler<strong>en</strong>, formuler<strong>en</strong> <strong>en</strong> abstraher<strong>en</strong>, <strong>en</strong> ook<br />
meed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over de oploss<strong>in</strong>g. Ze overzi<strong>en</strong> de gevolg<strong>en</strong> van hun uitsprak<strong>en</strong> <strong>en</strong> acties.<br />
Kritische d<strong>en</strong>kers zijn w<strong>en</strong>dbaar <strong>in</strong> e<strong>en</strong> snel verander<strong>en</strong>de wereld, maar ze waai<strong>en</strong> niet<br />
met alle w<strong>in</strong>d<strong>en</strong> mee. Ze vrag<strong>en</strong> zich af welke waard<strong>en</strong> ze nastrev<strong>en</strong> <strong>en</strong> welke rol ze <strong>in</strong><br />
de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g (will<strong>en</strong>) spel<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>ker is geduldig. Hij 3 leert feit<strong>en</strong> van<br />
m<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> te onderscheid<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>ker is weerbaar teg<strong>en</strong> onz<strong>in</strong>, maar k<strong>en</strong>t ook<br />
de z<strong>in</strong> van respectvol luister<strong>en</strong> naar m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met andere m<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Het gaat erom dat<br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> ler<strong>en</strong> om zorgvuldig <strong>en</strong> geduldig na te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> hier hun handel<strong>en</strong> op aan<br />
te pass<strong>en</strong>. Het gaat over <strong>het</strong> vergrot<strong>en</strong> van handel<strong>in</strong>gsperspectiev<strong>en</strong>, over <strong>het</strong> oploss<strong>en</strong><br />
van problem<strong>en</strong>, <strong>het</strong> (h)erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> creër<strong>en</strong> van dilemma’s <strong>en</strong> <strong>het</strong> voer<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> meer<br />
diepgaande dialoog. E<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>ker staat vrij <strong>en</strong> verantwoordelijk <strong>in</strong> de wereld 4 . Dit<br />
heeft als gevolg dat e<strong>en</strong> <strong>in</strong>dividu zijn eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> kan vormgev<strong>en</strong> zoals hij dat wil, zonder<br />
dat e<strong>en</strong> ander dat voor hem bepaalt.<br />
Kritische d<strong>en</strong>kers zijn w<strong>en</strong>dbaar <strong>in</strong> e<strong>en</strong> snel verander<strong>en</strong>de<br />
wereld, maar ze waai<strong>en</strong> niet met alle w<strong>in</strong>d<strong>en</strong> mee.<br />
Het doel van beroepsonderwijs is dat de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> leert <strong>autonoom</strong> tot besliss<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
te kom<strong>en</strong>. Los van de doc<strong>en</strong>t, schooltradities, heers<strong>en</strong>de norm<strong>en</strong> <strong>en</strong> macht. Hij kan<br />
zich op e<strong>en</strong> verantwoordelijke manier tot de maatschappij verhoud<strong>en</strong>, op e<strong>en</strong> manier<br />
waar hij achter kan staan <strong>en</strong> <strong>en</strong> tegelijk rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g houdt met ander<strong>en</strong>. Voor <strong>het</strong> <strong>kritisch</strong><br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>d <strong>in</strong>dividu betek<strong>en</strong>t autonomie onder andere <strong>in</strong> staat zijn om deel te nem<strong>en</strong><br />
aan democratisch burgerschap 5 . Het onderwijs is e<strong>en</strong> belangrijke bron voor onze<br />
democratische sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g, daarom is <strong>het</strong> e<strong>en</strong> plicht voor e<strong>en</strong> school om <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong><br />
<strong>kritisch</strong> te ler<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Kritische d<strong>en</strong>kers drag<strong>en</strong> ook bij aan e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g waar<br />
dilemma’s vanuit verschill<strong>en</strong>de perspectiev<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bekek<strong>en</strong>, waardoor ze de<br />
democratie versterk<strong>en</strong>.<br />
3<br />
Hier kan natuurlijk ook ‘zij’ gelez<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
4<br />
In hoofdstuk 2 wordt toegelicht welke verschill<strong>en</strong>de vorm<strong>en</strong> van verantwoordelijkheid <strong>in</strong> <strong>het</strong> beroepsonderwijs<br />
te onderscheid<strong>en</strong> zijn (dit is de basis voor e<strong>en</strong> van onze project<strong>en</strong>, <strong>De</strong>mocratiser<strong>in</strong>g van <strong>kritisch</strong><br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>): zelfverantwoordelijkheid, medeverantwoordelijk <strong>en</strong> taakverantwoordelijkheid. <strong>De</strong>ze zijn niet los<br />
van elkaar te zi<strong>en</strong>. Individu zijn betek<strong>en</strong>t altijd <strong>in</strong> relatie lev<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> ander. Opgeleid word<strong>en</strong> tot vakvrouw<br />
of vakman <strong>in</strong> <strong>het</strong> <strong>mbo</strong> betek<strong>en</strong>t altijd werk<strong>en</strong> <strong>in</strong> relatie tot je omgev<strong>in</strong>g.<br />
5<br />
Ploeg, 2019<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
17
Ook zijn <strong>kritisch</strong>e d<strong>en</strong>kers van grote meerwaarde voor de organisatie waar<strong>in</strong> ze werk<strong>en</strong>.<br />
Ze doorzi<strong>en</strong> fout<strong>en</strong> <strong>en</strong> will<strong>en</strong> moreel handel<strong>en</strong> als vakvrouw of vakman. Dit beg<strong>in</strong>t bij<br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Weloverwog<strong>en</strong> keuzes mak<strong>en</strong> <strong>in</strong> bijvoorbeeld welk materiaal te gebruik<strong>en</strong> als<br />
timmerman. E<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>ker zal ook lange termijn gevolg<strong>en</strong> van keuzes me<strong>en</strong>em<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> deze overweg<strong>in</strong>g, zoals wel of ge<strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g houd<strong>en</strong> met de duurzame bosbouw<br />
bij <strong>het</strong> kiez<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> product. Wat de keuze ook is, e<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>ker maakt deze<br />
weloverwog<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>ker zal problem<strong>en</strong> <strong>en</strong> conflict<strong>en</strong> met op<strong>en</strong> vizier aangaan. Conflict<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, leefstijl<strong>en</strong> <strong>en</strong> waard<strong>en</strong>. Hij kan hier <strong>in</strong> gelijkwaardigheid <strong>kritisch</strong> over<br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> sprek<strong>en</strong>. Kritisch (ler<strong>en</strong>) d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> maakt goede dialog<strong>en</strong> <strong>en</strong> constructieve<br />
sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g mogelijk. Kritische d<strong>en</strong>kers will<strong>en</strong> situaties verbeter<strong>en</strong>. Ze lever<strong>en</strong> ge<strong>en</strong><br />
kritiek om <strong>het</strong> kritiek lever<strong>en</strong>.<br />
Door goed onderwijs <strong>in</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, leid<strong>en</strong> we <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> op die niet zomaar<br />
iets gelov<strong>en</strong>. Dat maakt ze weerbaar teg<strong>en</strong> bijvoorbeeld <strong>het</strong> groei<strong>en</strong>de populisme.<br />
Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die zelf d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> zelf de regie hebb<strong>en</strong> over hun lev<strong>en</strong>. Als burger <strong>en</strong> als<br />
professional. Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die weerbaar zijn teg<strong>en</strong> de macht van grote bedrijv<strong>en</strong> als<br />
Google <strong>en</strong> Facebook. Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die begrijp<strong>en</strong> dat er e<strong>en</strong> machtsongelijkheid is tuss<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> persoon <strong>en</strong> e<strong>en</strong> bedrijf, zodat ze daar ook <strong>kritisch</strong> <strong>en</strong> zorgvuldig mee om kunn<strong>en</strong><br />
gaan. Die zelf afweg<strong>en</strong> welke technologische ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> ze omarm<strong>en</strong> <strong>en</strong> welke ze<br />
afwijz<strong>en</strong>. Het is namelijk niet de techniek die ons lev<strong>en</strong> zo verandert, maar hoe wij met<br />
die techniek omgaan. Hoe wij erover d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> ermee handel<strong>en</strong>.<br />
Tev<strong>en</strong>s is <strong>het</strong> voor onze <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> belangrijk om over fundam<strong>en</strong>tele lev<strong>en</strong>svrag<strong>en</strong><br />
te ler<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Wat voor m<strong>en</strong>s wil ik zijn? Hoe verhoud ik me tot e<strong>en</strong> ander? Hoe<br />
wil ik omgaan met de aarde? Wat v<strong>in</strong>d ik van de huidige globaliser<strong>in</strong>g <strong>en</strong> wat zegt dat<br />
over mijn m<strong>en</strong>sbeeld? Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>het</strong> <strong>mbo</strong> hebb<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> met veel complexe<br />
vraagstukk<strong>en</strong> over id<strong>en</strong>titeit, diversiteit <strong>en</strong> politiek. Lat<strong>en</strong> we <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> opleid<strong>en</strong><br />
die hier zelf over kunn<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die niet geleefd word<strong>en</strong>, maar zelf hun<br />
lev<strong>en</strong> vormgev<strong>en</strong>. We schrijv<strong>en</strong> ze niet voor hoe ze moet<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>, maar ler<strong>en</strong> h<strong>en</strong><br />
handel<strong>in</strong>gsperspectiev<strong>en</strong> te ontdekk<strong>en</strong>. Onderwijs <strong>in</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> is ge<strong>en</strong> <strong>in</strong>teractie<br />
waarbij de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> louter wordt gevoed door de doc<strong>en</strong>t, maar <strong>het</strong> is e<strong>en</strong> ontmoet<strong>in</strong>g<br />
tuss<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> niet word<strong>en</strong> getra<strong>in</strong>d <strong>en</strong> gediscipl<strong>in</strong>eerd, maar<br />
word<strong>en</strong> opgeleid tot autonome <strong>en</strong> verantwoordelijke <strong>in</strong>dividu<strong>en</strong>.<br />
18
1.2 Wat is <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>?<br />
Inleid<strong>in</strong>g<br />
Over de def<strong>in</strong>itie van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> bestaat ge<strong>en</strong> cons<strong>en</strong>sus. Er zijn veel verschill<strong>en</strong>de<br />
b<strong>en</strong>ader<strong>in</strong>g<strong>en</strong> mogelijk. In dit hoofdstuk gaan we <strong>in</strong> op de aspect<strong>en</strong> die we belangrijk<br />
acht<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe deze met elkaar sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>. We hop<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> werkbare b<strong>en</strong>ader<strong>in</strong>g<br />
te kom<strong>en</strong> die je voldo<strong>en</strong>de handvatt<strong>en</strong> geeft om er <strong>in</strong> de praktijk mee te kunn<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>.<br />
Kritisch d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> is letterlijk vertaald uit de omvangrijke, vooral Amerikaanse, literatuur<br />
over critical th<strong>in</strong>k<strong>in</strong>g. Hierdoor lijkt <strong>het</strong> wat ongelukkig verwoord. ‘Kritisch’ heeft<br />
e<strong>en</strong> <strong>en</strong>igsz<strong>in</strong>s negatieve ondertoon, terwijl d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> makkelijk heel wet<strong>en</strong>schappelijk<br />
kan word<strong>en</strong> opgevat. Voor e<strong>en</strong> goed begrip van <strong>het</strong> concept licht<strong>en</strong> we kort toe hoe<br />
we de twee woord<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> <strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> opvatt<strong>en</strong>. ‘Kritisch’ vatt<strong>en</strong> we niet op als<br />
uitsluit<strong>en</strong>d ‘kritiek lever<strong>en</strong>’, maar geeft uit<strong>in</strong>g aan zorgvuldigheid <strong>en</strong> e<strong>en</strong> hoge mate<br />
van betrokk<strong>en</strong>heid bij ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Hiermee wordt bedoeld dat de <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>ker<br />
bewust is van zijn omgev<strong>in</strong>g 6 <strong>en</strong> zijn betrokk<strong>en</strong>heid hierbij 7 . Het d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> is niet louter<br />
argum<strong>en</strong>tatief, hoewel dat e<strong>en</strong> heel belangrijk onderdeel van <strong>het</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> is, <strong>en</strong> is<br />
grot<strong>en</strong>deels reflectief d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> 8 .<br />
<strong>De</strong> d<strong>en</strong>ker is reflectief op zichzelf, maar ook op andere m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, vraagstukk<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
organisaties. Hierbij neemt hij <strong>in</strong> acht dat er vanuit verschill<strong>en</strong>de perspectiev<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
vanuit diverse waard<strong>en</strong> gedacht kan word<strong>en</strong>. Elk uitgangspunt zal andere uitkomst<strong>en</strong><br />
oplever<strong>en</strong>. <strong>De</strong> <strong>kritisch</strong>e d<strong>en</strong>ker is zich hier bewust van <strong>en</strong> houdt hier rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g mee.<br />
Hij heeft respect voor andere gedacht<strong>en</strong> dan zijn eig<strong>en</strong> maar waardeert argum<strong>en</strong>tatie<br />
bov<strong>en</strong> vasthoud<strong>en</strong> aan ondoordachte overtuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Tev<strong>en</strong>s staat hij op<strong>en</strong> voor<br />
andermans <strong>in</strong>br<strong>en</strong>g, omdat hij zich realiseert niet alle k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong>/of ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te<br />
bezitt<strong>en</strong> om tot def<strong>in</strong>itieve oordel<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>.<br />
Het d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> wordt als activiteit gezi<strong>en</strong> 9 , iets waar de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> zich <strong>in</strong> kan ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
waarbij de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> weet dat hij dit alle<strong>en</strong> leert door <strong>het</strong> te oef<strong>en</strong><strong>en</strong>, te evaluer<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />
analyser<strong>en</strong>. Hij weet ook dat hij hiervoor geconc<strong>en</strong>treerd 10 <strong>en</strong> geduldig moet zijn.<br />
6<br />
Glaser, 1941<br />
7<br />
Lipman, 1988<br />
8<br />
McPeck, 1981<br />
9<br />
Gelder, 2005; Will<strong>in</strong>gham, 2007<br />
10<br />
Cottrell, 2011<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
19
Kritisch d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> wordt door de wetgever gekoppeld aan de burgerschapsdim<strong>en</strong>sies <strong>in</strong><br />
<strong>het</strong> <strong>mbo</strong> 11 als:<br />
a. <strong>in</strong>formatie op waarde wet<strong>en</strong> te schatt<strong>en</strong> <strong>en</strong> hierbij onderscheid kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />
argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, bewer<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, feit<strong>en</strong> <strong>en</strong> aannames,<br />
b. <strong>het</strong> kunn<strong>en</strong> <strong>in</strong>nem<strong>en</strong> van andermans perspectief <strong>en</strong><br />
c. <strong>het</strong> kunn<strong>en</strong> nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over hoe eig<strong>en</strong> opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, besliss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> handel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> tot<br />
stand kom<strong>en</strong>.<br />
Kritisch d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> kan veel meer zijn dan wat de wetgever beschrijft. Het kan ook<br />
dilemma’s aan <strong>het</strong> licht br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> die meer alledaags van aard zijn. Het leert <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong><br />
om ook opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van ander<strong>en</strong>, organisaties of overhed<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> te bevrag<strong>en</strong> of om<br />
beleidsmatig mee te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong> organisaties. Hierom hanter<strong>en</strong> wij e<strong>en</strong> bredere def<strong>in</strong>itie.<br />
Waaraan herk<strong>en</strong> je e<strong>en</strong><br />
<strong>kritisch</strong>e d<strong>en</strong>ker?<br />
Kritische d<strong>en</strong>kers mak<strong>en</strong><br />
gebruikvan red<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, e<strong>en</strong><br />
op<strong>en</strong> houd<strong>in</strong>g (t<strong>en</strong> opzichte<br />
van anders<strong>d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>de</strong>n) <strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> bepal<strong>en</strong> wat goede <strong>en</strong><br />
zwakke argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn.<br />
Peter Facione heeft met e<strong>en</strong> <strong>in</strong>ternationaal<br />
gezelschap van deskundig<strong>en</strong> e<strong>en</strong> onderzoek<br />
uitgevoerd, <strong>het</strong> zog<strong>en</strong>aamde <strong>De</strong>lphi Project, met<br />
als doel tot e<strong>en</strong> operationele def<strong>in</strong>itie van <strong>kritisch</strong><br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong>. Uit dit onderzoek is e<strong>en</strong> overzicht<br />
van vaardighed<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong>, waar<strong>in</strong> de verschill<strong>en</strong>de<br />
onderzoekers zich kond<strong>en</strong> v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> cognitieve vaardighed<strong>en</strong> waarover e<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>ker beschikt zijn 12 :<br />
• <strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong><br />
• analyser<strong>en</strong><br />
• gevolgtrekk<strong>en</strong>/concluder<strong>en</strong><br />
• evaluer<strong>en</strong><br />
• uitlegg<strong>en</strong><br />
• zelfregulatie<br />
11<br />
Exam<strong>en</strong>- <strong>en</strong> kwalificatiebesluit beroepsopleid<strong>in</strong>g<strong>en</strong> WEB<br />
12<br />
Facione, 1990<br />
20
Daarnaast zijn ook diverse houd<strong>in</strong>gsaspect<strong>en</strong> van belang:<br />
• nieuwsgierigheid <strong>en</strong> goed geïnformeerd will<strong>en</strong> zijn<br />
• gepast zelfvertrouw<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>het</strong> eig<strong>en</strong> vermog<strong>en</strong> te red<strong>en</strong>er<strong>en</strong><br />
• ruimd<strong>en</strong>k<strong>en</strong>dheid<br />
• flexibiliteit<br />
• eerlijkheid <strong>in</strong> <strong>het</strong> beoordel<strong>en</strong> van m<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
• begrip van de m<strong>en</strong><strong>in</strong>g van ander<strong>en</strong><br />
• bereidheid om eig<strong>en</strong> standpunt<strong>en</strong> te heroverweg<strong>en</strong> <strong>en</strong> mogelijk te herzi<strong>en</strong><br />
Systeem 1 <strong>en</strong> systeem 2<br />
We kunn<strong>en</strong> onderscheid mak<strong>en</strong><br />
tuss<strong>en</strong> ‘systeem 1-‘ <strong>en</strong><br />
‘systeem 2-d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>’, waarbij<br />
we systeem 2 als <strong>kritisch</strong><br />
<strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong> 13 . Systeem 1-d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
is <strong>het</strong> meer automatische<br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, wat iedere<strong>en</strong> de hele<br />
dag doet. Dat is maar goed ook,<br />
want <strong>het</strong> kost m<strong>in</strong>der <strong>en</strong>ergie<br />
Kahneman vertaalt dit naar snel <strong>en</strong> langzaam<br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Hij stelt dat <strong>het</strong> verleidelijk is om<br />
andermans d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> oordel<strong>en</strong> weg te zett<strong>en</strong> als<br />
fout, terwijl ieder <strong>in</strong>dividu zelf waarschijnlijk op<br />
dagelijkse basis talloze d<strong>en</strong>kfout<strong>en</strong> maakt. Ook de<br />
experts <strong>in</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> zich hier schuldig<br />
aan, tot de professors aan toe.<br />
<strong>en</strong> we kunn<strong>en</strong> veel <strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong> op basis van ervar<strong>in</strong>g. We herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong><br />
verkeerslicht rood is <strong>en</strong> dat dit betek<strong>en</strong>t dat we moet<strong>en</strong> stopp<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong> we ons<br />
helemaal eig<strong>en</strong> gemaakt. Het kost ons niet veel <strong>en</strong>ergie <strong>en</strong> d<strong>en</strong>kkracht. Als <strong>het</strong><br />
verkeerslicht echter niet werkt <strong>en</strong> er staan meerdere verkeersregelaars ter vervang<strong>in</strong>g,<br />
dan wordt ons systeem 2 aangesprok<strong>en</strong>. Dit wil zegg<strong>en</strong> dat we moet<strong>en</strong> oplett<strong>en</strong>, want<br />
de situatie is niet zoals we gew<strong>en</strong>d zijn. Er wordt e<strong>en</strong> ander <strong>in</strong>terpretatievermog<strong>en</strong><br />
gevraagd, namelijk dat we de tek<strong>en</strong>s van de verkeersregelaars moet<strong>en</strong> snapp<strong>en</strong>.<br />
Systeem 2 is iets dat iedere<strong>en</strong> <strong>in</strong> zich heeft, maar niet vanzelfsprek<strong>en</strong>d gebruikt. Het<br />
vraagt dome<strong>in</strong>k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> bewustzijn om dit te do<strong>en</strong>. Dit bewustzijn kan kom<strong>en</strong> door<br />
zelfreflectie – door je bijvoorbeeld te realiser<strong>en</strong> dat je zorgvuldig moet oordel<strong>en</strong> – of<br />
door ‘dwang’ van je omgev<strong>in</strong>g, d<strong>en</strong>k hierbij aan e<strong>en</strong> de situatie waar je <strong>in</strong> terecht komt<br />
met de verkeersregelaars. Dit kan ook goed e<strong>en</strong> complexe taak <strong>in</strong> de klas zijn of e<strong>en</strong><br />
vraag van e<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> waar je ev<strong>en</strong> niet op had gerek<strong>en</strong>d.<br />
13<br />
Kahneman, 2011<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
21
E<strong>en</strong> kle<strong>in</strong> d<strong>en</strong>kexperim<strong>en</strong>t: is Jabrane e<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> verpleegkunde of juridisch<br />
medewerker?<br />
E<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> wordt door e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t als volgt beschrev<strong>en</strong>: ‘Jabrane is heel zorgzaam<br />
<strong>en</strong> biedt altijd e<strong>en</strong> luister<strong>en</strong>d oor, kan zich goed <strong>in</strong>lev<strong>en</strong> <strong>in</strong> de ander <strong>en</strong> laat zi<strong>en</strong> hart<br />
te hebb<strong>en</strong> voor de cliënt. Hij is vri<strong>en</strong>delijk, e<strong>en</strong> tikkie eig<strong>en</strong>wijs <strong>en</strong> kan de protocoll<strong>en</strong><br />
omzeil<strong>en</strong> wanneer dat nodig is. Soms moet hij hier op gewez<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, omdat hij dan<br />
vergeet te overlegg<strong>en</strong> met collega’s.’<br />
Systeem 1 zal waarschijnlijk g<strong>en</strong>eigd zijn om te <strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong> dat hij e<strong>en</strong> verpleegkundige<br />
<strong>in</strong> opleid<strong>in</strong>g is, want de eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> ‘zorgzaam’ <strong>en</strong> ‘luister<strong>en</strong>d’ oor zijn stereotyper<strong>en</strong>d<br />
voor dat beroep. Ook is <strong>het</strong> <strong>in</strong> de <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>g al over e<strong>en</strong> verpleegkunde <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> gegaan,<br />
die als e<strong>en</strong> ‘hij’ is gepres<strong>en</strong>teerd. Systeem 1 is gevoelig voor stereotyper<strong>in</strong>g <strong>en</strong> ‘bek<strong>en</strong>de’<br />
verhal<strong>en</strong>, maar <strong>het</strong> houdt ge<strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g met bijvoorbeeld statistiek. Het is logischer<br />
dat Jabrane e<strong>en</strong> juridisch medewerker is, want daar zijn meer mann<strong>en</strong> werkzaam. Door<br />
systeem 2 bewust te gebruik<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> we zorgvuldige oordel<strong>en</strong> vell<strong>en</strong>.<br />
foto 1 foto 2<br />
Foto: Philip Davali / ólafur Ste<strong>in</strong>ar Rye Gestsson / Ritzau Scandix<br />
Systeem 1 is ook gevoelig voor fram<strong>in</strong>g. Dat wil zegg<strong>en</strong>: de manier waarop iets aan je<br />
wordt gepres<strong>en</strong>teerd. Systeem 1 kan dit niet bevrag<strong>en</strong>. Zie bijvoorbeeld foto 1 <strong>en</strong> 2.<br />
22
<strong>De</strong>ze foto’s zijn gemaakt tijd<strong>en</strong>s de coronacrisis <strong>in</strong> Kop<strong>en</strong>hag<strong>en</strong>, waarbij de regel is dat<br />
er anderhalve meter afstand wordt gehoud<strong>en</strong>. In dit geval lijkt dat niet zo te zijn, zo<br />
wordt <strong>het</strong> althans door foto 1 gepres<strong>en</strong>teerd. Systeem 1 is niet <strong>in</strong> staat om ‘verder te<br />
kijk<strong>en</strong>’ dan de afbeeld<strong>in</strong>g <strong>en</strong> baseert dus de conclusie op <strong>het</strong>ge<strong>en</strong> wordt waarg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Als je echter verstand hebt van fotografer<strong>en</strong> of <strong>het</strong> pr<strong>in</strong>cipe van fram<strong>in</strong>g, dan spreek<br />
je systeem 2 aan <strong>en</strong> vraag je je af uit welke hoek de foto is g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Ook kan je je<br />
afvrag<strong>en</strong> of de foto daadwerkelijk g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> is tijd<strong>en</strong>s de coronacrisis.<br />
E<strong>en</strong> tweede f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong> is de confirmation bias, dat wil zegg<strong>en</strong> dat iemand beeld<strong>en</strong>,<br />
argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> of bewer<strong>in</strong>g<strong>en</strong> eerder gelooft wanneer <strong>het</strong> aansluit bij zijn eig<strong>en</strong> of<br />
algeme<strong>en</strong> geld<strong>en</strong>de overtuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> of voorkeur<strong>en</strong>. Dus wanneer iemand v<strong>in</strong>dt dat<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> heel slecht afstand houd<strong>en</strong>, dan is m<strong>en</strong> eerder g<strong>en</strong>eigd deze foto voor<br />
‘waarheid’ aan te nem<strong>en</strong> omdat <strong>het</strong> aansluit bij zijn overtuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. <strong>De</strong>g<strong>en</strong>e die de foto<br />
toont, bijvoorbeeld media of burgers op sociale media hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bepaalde macht<br />
om hier<strong>in</strong> keuzes te mak<strong>en</strong>. Dit wordt ook wel epistemic power 14 g<strong>en</strong>oemd, iets dat ook<br />
voor doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> geldt. Dat wil zegg<strong>en</strong> dat politici, nieuwsbr<strong>en</strong>gers, doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> burgers<br />
(op sociale media) de macht hebb<strong>en</strong> om sommige feit<strong>en</strong> weg te lat<strong>en</strong> of juist wel te<br />
b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> <strong>in</strong>dividu heeft <strong>in</strong> bepaalde roll<strong>en</strong> <strong>in</strong> sterke mate <strong>in</strong>vloed op wat iemand<br />
gelooft. Dat geldt ook voor foto 1. Systeem 1 zal deze macht niet herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, maar de<br />
gepres<strong>en</strong>teerde beeld<strong>en</strong> voor waar aannem<strong>en</strong>.<br />
Systeem 2 d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> is dus <strong>kritisch</strong> <strong>en</strong> zorgvuldig. Het is te tra<strong>in</strong><strong>en</strong>. Het vraagt geduld,<br />
want d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> met systeem 2 is soms tijdrov<strong>en</strong>d <strong>en</strong> <strong>in</strong>gewikkeld. Het vraagt reflectie<br />
<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g, want <strong>het</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> met systeem 2 heeft e<strong>en</strong> ander vaak nodig om op<br />
d<strong>en</strong>kfout<strong>en</strong> te wijz<strong>en</strong>. Je hebt <strong>het</strong> <strong>in</strong> eerste <strong>in</strong>stantie niet zelf door, dus <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> zull<strong>en</strong><br />
op jou moet<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> bouw<strong>en</strong> om h<strong>en</strong> hierop te wijz<strong>en</strong>. Het vraagt k<strong>en</strong>nis over biases<br />
<strong>en</strong> d<strong>en</strong>kfout<strong>en</strong>. Als doc<strong>en</strong>t zul je situaties aan je <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> moet<strong>en</strong> voorlegg<strong>en</strong> waar<strong>in</strong><br />
hun systeem 2 d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> wordt aangesprok<strong>en</strong>. Hierover <strong>in</strong> hoofdstuk 4 meer.<br />
14<br />
Archer et al., 2020<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
23
Dome<strong>in</strong>k<strong>en</strong>nis<br />
Iemand die <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>kt <strong>en</strong> handelt, weet waar hij <strong>het</strong> over heeft. Dat wil zegg<strong>en</strong>:<br />
als e<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>kt over e<strong>en</strong> vraagstuk <strong>in</strong> bijvoorbeeld de politiek, zal hij<br />
zich eerst <strong>in</strong> <strong>het</strong> dome<strong>in</strong> van politiek moet<strong>en</strong> verdiep<strong>en</strong>. Stel dat e<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> die<br />
stageloopt <strong>in</strong> de k<strong>in</strong>deropvang de opdracht krijgt om e<strong>en</strong> project op te zett<strong>en</strong> om aan<br />
duurzaamheid te werk<strong>en</strong>. Dan zal hij iets moet<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> over de k<strong>in</strong>deropvang, over<br />
duurzaamheid <strong>en</strong> hoe je e<strong>en</strong> project opzet <strong>en</strong> uitvoert.<br />
Het is verstandig om met relatief e<strong>en</strong>voudige vraagstukk<strong>en</strong> te beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong>, zodat <strong>het</strong> ler<strong>en</strong><br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal staat <strong>en</strong> expliciet wordt gemaakt. <strong>De</strong>nk hierbij aan beroepsgerelateerde<br />
vraagstukk<strong>en</strong>, bijvoorbeeld welk hout je als timmerman <strong>het</strong> beste kunt voor <strong>het</strong> mak<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> deur. Het heeft voldo<strong>en</strong>de gelaagdheid om van waarde te zijn <strong>en</strong> er valt fl<strong>in</strong>k<br />
<strong>kritisch</strong> over te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Bijvoorbeeld over de duurzaamheid van <strong>het</strong> hout, de productie<br />
van <strong>het</strong> hout, de sterkte van <strong>het</strong> hout, welk doel di<strong>en</strong>t de deur, de brandveiligheid,<br />
etc. Op deze manier wordt de b<strong>en</strong>odigde dome<strong>in</strong>k<strong>en</strong>nis <strong>in</strong> acht g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Zonder<br />
dome<strong>in</strong>k<strong>en</strong>nis kan de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> ge<strong>en</strong> weloverwog<strong>en</strong> keuzes mak<strong>en</strong>. Dome<strong>in</strong>k<strong>en</strong>nis is<br />
voorwaardelijk om erg<strong>en</strong>s <strong>kritisch</strong> over te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />
M<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
We verzorg<strong>en</strong> beroepsonderwijs <strong>in</strong> e<strong>en</strong> tijd waar<strong>in</strong> alle m<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> er mog<strong>en</strong> zijn.<br />
Zowel van <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> als collega’s wordt verwacht dat ze meed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>spraak<br />
hebb<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> grote diversiteit van thematiek. Stud<strong>en</strong>tparticipatie staat volop <strong>in</strong> de<br />
schijnwerpers <strong>en</strong> <strong>het</strong> is bijna e<strong>en</strong> plicht om je m<strong>en</strong><strong>in</strong>g te gev<strong>en</strong>. Echter, onderbouwd<br />
<strong>en</strong> goed geïnformeerd je m<strong>en</strong><strong>in</strong>g gev<strong>en</strong> is moeilijk. E<strong>en</strong> m<strong>en</strong><strong>in</strong>g is niet per def<strong>in</strong>itie e<strong>en</strong><br />
zorgvuldige m<strong>en</strong><strong>in</strong>g. Iets vaak zegg<strong>en</strong> maakt <strong>het</strong> niet waar. M<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> we door<br />
te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, of vaak door ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> overtuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> m<strong>en</strong><strong>in</strong>g is niet per se <strong>kritisch</strong>.<br />
Sam<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> is niet <strong>het</strong>zelfde als m<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> verzamel<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitwissel<strong>en</strong>, <strong>het</strong><br />
vraagt red<strong>en</strong>eervaardighed<strong>en</strong>, (zelf)vertrouw<strong>en</strong>, moed, geduld <strong>en</strong> autonomie.<br />
<strong>De</strong> tijdelijkheid van e<strong>en</strong> oordeel<br />
<strong>De</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>ker realiseert zich de tijdelijkheid van zijn waarheid. Dit noem<strong>en</strong> wij<br />
de tijdelijkheid van e<strong>en</strong> oordeel. Het kan zomaar zijn dat hij morg<strong>en</strong> opstaat <strong>en</strong> <strong>het</strong><br />
helemaal one<strong>en</strong>s is met wat hij gister<strong>en</strong> zei. Wellicht omdat de context verandert, of er<br />
<strong>in</strong>e<strong>en</strong>s nieuwe k<strong>en</strong>nis t<strong>en</strong> tonele is versch<strong>en</strong><strong>en</strong>. We ler<strong>en</strong> elke dag. Dit betek<strong>en</strong>t dat onze<br />
oordel<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> verander<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>ker is niet overtuigd van zijn eig<strong>en</strong> gelijk<br />
<strong>en</strong> is niet bang om toe te gev<strong>en</strong> ooit fout te hebb<strong>en</strong> gezet<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>ker zal<br />
iemand anders ook nooit afrek<strong>en</strong><strong>en</strong> met als argum<strong>en</strong>t ‘dat heb je ooit gezegd’.<br />
24
Morele lad<strong>in</strong>g<br />
Het uitgangspunt is dat <strong>kritisch</strong>e d<strong>en</strong>kers e<strong>en</strong> bepaalde wil hebb<strong>en</strong> om goed van slecht<br />
te onderscheid<strong>en</strong> <strong>en</strong> om te onderzoek<strong>en</strong> wat waar is <strong>en</strong> wat niet. Siegel omschrijft dit<br />
als de morele dim<strong>en</strong>sie van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> 15 . Het gevolg hiervan is dat <strong>het</strong> onderwijs <strong>in</strong><br />
<strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> e<strong>en</strong> morele lad<strong>in</strong>g krijgt. E<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>ker wil goed d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> goed<br />
handel<strong>en</strong>.<br />
Ook <strong>het</strong> begrip <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> zelf is moreel gelad<strong>en</strong>, want we zi<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> als<br />
goed d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. We waarder<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong>e collega <strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> t<strong>en</strong> opzichte van e<strong>en</strong> niet<br />
<strong>kritisch</strong>e. Dit is niet e<strong>en</strong> vanzelfsprek<strong>en</strong>d uitgangspunt, want <strong>kritisch</strong>e d<strong>en</strong>kers kunn<strong>en</strong><br />
best vervel<strong>en</strong>d zijn. Ze kunn<strong>en</strong> bijvoorbeeld vertrag<strong>en</strong>, stell<strong>en</strong> veel vrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> will<strong>en</strong><br />
rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g houd<strong>en</strong> met gevolg<strong>en</strong> voor meerdere betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong>, omdat ze vraagstukk<strong>en</strong><br />
vanuit verschill<strong>en</strong>de perspectiev<strong>en</strong> bekijk<strong>en</strong>. Aan de andere kant kan <strong>het</strong> dus heel fijn<br />
zijn om e<strong>en</strong> volgzame <strong>en</strong> niet <strong>kritisch</strong> <strong>d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>de</strong>, korte termijn gerichte m<strong>en</strong>s om je he<strong>en</strong><br />
te hebb<strong>en</strong>, als deze <strong>het</strong> e<strong>en</strong>s is met jouw wereldopvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> of m<strong>en</strong>sbeeld.<br />
Werkdef<strong>in</strong>itie<br />
Ler<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> is de ontwikkel<strong>in</strong>g van verantwoordelijk d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>: je leert<br />
om verantwoordelijkheid te nem<strong>en</strong> voor <strong>het</strong> eig<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Het is cruciaal <strong>in</strong><br />
burgerschapsvorm<strong>in</strong>g, Bildung <strong>en</strong> om e<strong>en</strong> goed beroepsbeoef<strong>en</strong>aar te kunn<strong>en</strong> zijn.<br />
Het lev<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> cont<strong>in</strong>u proces van nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, onderzoek<strong>en</strong>, afweg<strong>en</strong> <strong>en</strong> besliss<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
nem<strong>en</strong>. Soms e<strong>en</strong>voudig <strong>en</strong> vanzelfsprek<strong>en</strong>d wanneer we onze kler<strong>en</strong> kiez<strong>en</strong>, maar<br />
soms is ook dat complex wanneer we d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan duurzame kled<strong>in</strong>g, afgestemd op<br />
doelgroep <strong>en</strong> cultuur. Kritisch d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> verbreekt de schijn van zekerheid van handel<strong>en</strong><br />
die gebaseerd is op <strong>in</strong>tuïtie <strong>en</strong> voor<strong>in</strong>g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> overtuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> of conclusies die soms<br />
klakkeloos word<strong>en</strong> aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Vrag<strong>en</strong> stell<strong>en</strong>, onderzoek<strong>en</strong>, afweg<strong>en</strong> is nodig voor<br />
e<strong>en</strong> waardevol lev<strong>en</strong> waarbij je rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g houdt met jezelf, de ander <strong>en</strong> de wereld.<br />
Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> voorkomt <strong>en</strong> verhelpt <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> ondiepe <strong>en</strong> ong<strong>en</strong>uanceerde k<strong>en</strong>nis<br />
<strong>en</strong> ook slordig <strong>en</strong> oppervlakkig red<strong>en</strong>er<strong>en</strong>. Dit laatste is ook nodig <strong>in</strong> e<strong>en</strong> beroep. In<br />
dat van je <strong>stud<strong>en</strong>t</strong>, maar ook <strong>in</strong> jouw eig<strong>en</strong> beroep. 16<br />
15<br />
Siegel, 2016<br />
16<br />
Ploeg, 2020<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
25
Sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g<br />
E<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>ker is <strong>in</strong> staat zijn eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> vorm te gev<strong>en</strong>. Hij d<strong>en</strong>kt <strong>en</strong> handelt<br />
<strong>autonoom</strong>. Daarnaast is e<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>ker waardevol voor e<strong>en</strong> organisatie, want hij<br />
zal help<strong>en</strong> om problem<strong>en</strong> te signaler<strong>en</strong> <strong>en</strong> deze op te loss<strong>en</strong>. Hierbij kijkt hij vanuit<br />
verschill<strong>en</strong>de perspectiev<strong>en</strong> <strong>en</strong> houdt hij rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g met de lange termijn gevolg<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />
<strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>ker draagt tev<strong>en</strong>s <strong>constructief</strong> bij aan de democratie, hij zal rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g houd<strong>en</strong><br />
met zijn omgev<strong>in</strong>g <strong>en</strong> is erbij betrokk<strong>en</strong>. <strong>De</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>ker is gericht op ontwikkel<strong>in</strong>g,<br />
verbeter<strong>in</strong>g <strong>en</strong> moreel <strong>het</strong> beste will<strong>en</strong> do<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>ker k<strong>en</strong>merkt zich door e<strong>en</strong> constructieve, op<strong>en</strong> <strong>en</strong> geduldige houd<strong>in</strong>g.<br />
Hij kan argum<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> <strong>en</strong> staat op<strong>en</strong> voor <strong>het</strong> verbeter<strong>en</strong> van eig<strong>en</strong> argum<strong>en</strong>tatie. Hij<br />
wil goed <strong>en</strong> fout onderscheid<strong>en</strong>, wil problem<strong>en</strong> aanpakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> gaat hier met op<strong>en</strong> vizier<br />
<strong>in</strong>. <strong>De</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>ker kan onafhankelijk <strong>en</strong> <strong>autonoom</strong> zijn lev<strong>en</strong> vormgev<strong>en</strong>, op basis van<br />
afgewog<strong>en</strong> waard<strong>en</strong> <strong>en</strong> norm<strong>en</strong>. Hij is <strong>in</strong> staat om deze bij te stell<strong>en</strong>. <strong>De</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>ker<br />
is niet achterdochtig, maar zorgvuldig <strong>en</strong> transparant. Hij is betrokk<strong>en</strong> bij zijn omgev<strong>in</strong>g<br />
<strong>en</strong> gaat uit van de tijdelijkheid van zijn oordeel. <strong>De</strong> <strong>kritisch</strong>e d<strong>en</strong>ker heeft k<strong>en</strong>nis van<br />
(eig<strong>en</strong>) d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> kan fout<strong>en</strong> (h)erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Tot slot d<strong>en</strong>kt <strong>en</strong> handelt e<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>ker<br />
op basis van dome<strong>in</strong>k<strong>en</strong>nis.<br />
Het d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> heeft onvermijdelijk e<strong>en</strong> ondermijn<strong>en</strong>d effect op alle vastgestelde criteria,<br />
waard<strong>en</strong>, maatstav<strong>en</strong> voor goed <strong>en</strong> kwaad. Op die gewoont<strong>en</strong> <strong>en</strong> gedragsregels<br />
die we behandel<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze bevror<strong>en</strong> gedacht<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> je zo goed van pas dat je ze <strong>in</strong><br />
je slaap kunt gebruik<strong>en</strong>; maar als de w<strong>in</strong>d van <strong>het</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> je uit je slaap heeft gewekt<br />
<strong>en</strong> je volledig wakker <strong>en</strong> lev<strong>en</strong>d heeft gemaakt, dan zal je zi<strong>en</strong> dat je niets anders <strong>in</strong><br />
je hand hebt dan verwonder<strong>in</strong>g, <strong>en</strong> <strong>het</strong> meeste dat we kunn<strong>en</strong> do<strong>en</strong> is gedacht<strong>en</strong> met<br />
elkaar del<strong>en</strong>. Verder is d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> resultaatloos.<br />
Afgeleid van Hannah Ar<strong>en</strong>dt – Verantwoordelijkheid <strong>en</strong> oordeel, over <strong>het</strong> gevaar van d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
voor de gevestigde orde <strong>en</strong> <strong>het</strong> belang van d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> voor moreel 17 handel<strong>en</strong>.<br />
17<br />
Ar<strong>en</strong>dt, 2004<br />
26
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
27
28
2. Het beroepsonderwijs als vorm<strong>en</strong>de praktijk<br />
Inleid<strong>in</strong>g<br />
In <strong>het</strong> <strong>mbo</strong> hebb<strong>en</strong> we de opdracht jonger<strong>en</strong> <strong>en</strong> volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> op te leid<strong>en</strong> voor: 18<br />
• e<strong>en</strong> beroep<br />
• e<strong>en</strong> mogelijke vervolgopleid<strong>in</strong>g<br />
• goed burgerschap<br />
Het <strong>mbo</strong> bereidt hiermee <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> voor op hun toekomst <strong>in</strong> de maatschappij op<br />
e<strong>en</strong> breed te <strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong> manier. <strong>De</strong> drievoudige kwalificatie wordt vaak als drie<br />
losstaande opdracht<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook <strong>in</strong> <strong>het</strong> onderwijs zo vormgegev<strong>en</strong>. Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
krijg<strong>en</strong> aparte less<strong>en</strong> burgerschap, loopbaanbegeleid<strong>in</strong>g <strong>en</strong> beroepsvoorbereid<strong>en</strong>de<br />
vakk<strong>en</strong>. Het impliceert dat <strong>het</strong> beroepsonderwijs e<strong>en</strong> voorbereid<strong>in</strong>g is op <strong>het</strong><br />
(werk<strong>en</strong>de) lev<strong>en</strong>. In dit hoofdstuk gev<strong>en</strong> we onze kritiek op de huidige opvatt<strong>in</strong>g<br />
van <strong>het</strong> beroepsonderwijs <strong>en</strong> werk<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> alternatieve b<strong>en</strong>ader<strong>in</strong>g uit, omdat <strong>het</strong><br />
beroepsonderwijs e<strong>en</strong> onderdeel is van<br />
<strong>het</strong> lev<strong>en</strong>. Het moet <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> de kans<br />
gev<strong>en</strong> om zichzelf <strong>in</strong> hun beroep <strong>in</strong><br />
sam<strong>en</strong>hang met hun burgerschap te<br />
vorm<strong>en</strong>. Dit zi<strong>en</strong> wij als Bildung, <strong>en</strong> is<br />
bevorderlijk voor e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> lang ler<strong>en</strong>.<br />
Bildung begrijp<strong>en</strong> we als de ontwikkel<strong>in</strong>g<br />
tot e<strong>en</strong> onafhankelijk <strong>in</strong>dividu, dat<br />
<strong>autonoom</strong> keuzes kan mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> zich niet<br />
laat lev<strong>en</strong> door norm<strong>en</strong> van ander<strong>en</strong>.<br />
2.1 Beroepsonderwijs op basis van huidige norm<strong>en</strong><br />
Het Nederlandse beroepsonderwijs heeft mom<strong>en</strong>teel e<strong>en</strong> sterk voorschrijv<strong>en</strong>d<br />
karakter, zowel <strong>in</strong> burgerschapsvorm<strong>in</strong>g als <strong>in</strong> <strong>het</strong> ler<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> beroep. Dit wil zegg<strong>en</strong><br />
dat <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> zich aan moet<strong>en</strong> pass<strong>en</strong> aan de geld<strong>en</strong>de gedragsnorm<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> school.<br />
Ze moet<strong>en</strong> participer<strong>en</strong> naar de huidige standaard<strong>en</strong>. Ze moet<strong>en</strong> meedo<strong>en</strong>. Het beleid<br />
rondom burgerschapsonderwijs <strong>en</strong> <strong>het</strong> ler<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> beroep kan daardoor beperk<strong>en</strong>d<br />
werk<strong>en</strong> op de autonomie van <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> 19 . Dit komt doordat de wetgev<strong>in</strong>g stur<strong>in</strong>g geeft<br />
aan de <strong>in</strong>houd van burgerschapsonderwijs <strong>in</strong> de vier dim<strong>en</strong>sies 20 .<br />
18<br />
MBO Raad, 2019<br />
19<br />
Zuurmond et al., 2020<br />
20<br />
Guér<strong>in</strong>, 2019<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
29
Dit geldt ook voor <strong>het</strong> beroepsvorm<strong>en</strong>de aspect van <strong>het</strong> onderwijs; <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> ler<strong>en</strong><br />
vaak huidige standaard<strong>en</strong> <strong>en</strong> norm<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> beroep <strong>en</strong> moet<strong>en</strong> zich daar wettelijk<br />
gezi<strong>en</strong> naar schikk<strong>en</strong> 21 .<br />
In de wettekst over burgerschap opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>:<br />
‘Voor <strong>het</strong> adequaat functioner<strong>en</strong> op de arbeidsmarkt <strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bedrijf is nodig dat e<strong>en</strong><br />
deelnemer zich algeme<strong>en</strong> aanvaarde regels <strong>en</strong> standaard (bedrijfs)procedures eig<strong>en</strong> maakt<br />
<strong>en</strong> zich daaraan houdt’.<br />
Beleidstekst<strong>en</strong> over <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>het</strong> beroepsonderwijs verton<strong>en</strong> e<strong>en</strong> dergelijke<br />
nadruk op ‘erbij hor<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> aanpass<strong>en</strong> aan bestaande (professionele) norm<strong>en</strong> <strong>en</strong> waard<strong>en</strong>.<br />
In <strong>het</strong> Exam<strong>en</strong>- <strong>en</strong> kwalificatiebesluit beroepsopleid<strong>in</strong>g<strong>en</strong> is immers ook te lez<strong>en</strong>: ‘Het<br />
kwalificatie-onderdeel loopbaan <strong>en</strong> burgerschap bereidt deelnemers voor op <strong>het</strong><br />
vormgev<strong>en</strong> van hun eig<strong>en</strong> loopbaan <strong>en</strong> op participatie <strong>in</strong> de maatschappij. In dat kader is<br />
<strong>het</strong> van belang dat deelnemers <strong>kritisch</strong>e d<strong>en</strong>kvaardighed<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong>’. Dit impliceert<br />
dat <strong>in</strong> <strong>het</strong> beroepsonderwijsbeleid <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> dus e<strong>en</strong> cruciaal doel is, maar <strong>het</strong><br />
staat uitdrukkelijk <strong>in</strong> di<strong>en</strong>st van beroepsmatige <strong>en</strong> maatschappelijke effici<strong>en</strong>cy. Het gaat<br />
er, met andere woord<strong>en</strong>, om dat de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> voor zijn eig<strong>en</strong> werk zorgt (employability<br />
<strong>en</strong> ondernemerschap) <strong>en</strong> dat de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> leert om verantwoordelijkheid te voel<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />
drag<strong>en</strong> voor zijn eig<strong>en</strong> stijl van lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>en</strong>: optimaal functioner<strong>en</strong>, jezelf <strong>en</strong><br />
ander<strong>en</strong> tot nut <strong>en</strong> zeker niet tot last zijn, zorgdrag<strong>en</strong> voor eig<strong>en</strong> welzijn <strong>en</strong> welvar<strong>en</strong>,<br />
risicogedrag mijd<strong>en</strong>, je schikk<strong>en</strong> naar bestaande procedures <strong>en</strong> structur<strong>en</strong>, <strong>en</strong>zovoort.<br />
<strong>De</strong>ze formuler<strong>in</strong>g lijkt uit te sluit<strong>en</strong> dat <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> ler<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> na te gaan of de regels<br />
<strong>en</strong> procedures wel rechtvaardig zijn, niet beperk<strong>en</strong>d zijn <strong>en</strong> of er niet andere, betere<br />
regels <strong>en</strong> procedures mogelijk zijn. Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nelijk ler<strong>en</strong> volgzaam te zijn.<br />
Het gevaar van deze sterk socialiser<strong>en</strong>de t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>s is dat de autonomie van de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><br />
belemmerd wordt op <strong>het</strong> <strong>mbo</strong>. Autonomie is <strong>in</strong> deze <strong>het</strong> vermog<strong>en</strong> om te handel<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> overe<strong>en</strong>stemm<strong>in</strong>g met eig<strong>en</strong> waard<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarhed<strong>en</strong>. Autonomie bevorder<strong>en</strong> als<br />
pedagogische taak van <strong>het</strong> onderwijs betek<strong>en</strong>t <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> toerust<strong>en</strong> met g<strong>en</strong>oeg<br />
k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong>, ze de ruimte gev<strong>en</strong> om zelf actief mee te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, hun eig<strong>en</strong><br />
afweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> te beoordel<strong>en</strong> wat wel te do<strong>en</strong> of niet, wat wel te gelov<strong>en</strong> of<br />
niet. Juist <strong>het</strong> verb<strong>in</strong>d<strong>en</strong> van burgerschap aan Bildung <strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> bevordert<br />
<strong>in</strong> deze autonomie. Het beroepsonderwijs is e<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong>de praktijk waar je jezelf<br />
21<br />
Zuurmond et al., 2020<br />
30
ook als burger ontwikkelt. Je komt er <strong>in</strong> aanrak<strong>in</strong>g met verschill<strong>en</strong>de perspectiev<strong>en</strong><br />
op uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de vraagstukk<strong>en</strong>. We di<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> uit te rust<strong>en</strong> met actuele<br />
beroepsvaardighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> -k<strong>en</strong>nis, maar moet<strong>en</strong> h<strong>en</strong> ook ler<strong>en</strong> om <strong>het</strong> beroep te<br />
verbeter<strong>en</strong>. Zichzelf <strong>kritisch</strong> te verhoud<strong>en</strong> tot zichzelf als professional <strong>en</strong> burger, maar<br />
ook naar zijn omgev<strong>in</strong>g. Die omgev<strong>in</strong>g bestaat uit m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g, bedrijv<strong>en</strong>,<br />
de school <strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, maar ook uit norm<strong>en</strong> <strong>en</strong> waard<strong>en</strong>.<br />
Het beroepsonderwijs zou echter meer moet<strong>en</strong> bied<strong>en</strong> dan <strong>het</strong> ler<strong>en</strong> van huidige<br />
norm<strong>en</strong> <strong>en</strong> opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> moet<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> hierover <strong>kritisch</strong> te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. We<br />
will<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> staat stell<strong>en</strong> om <strong>het</strong> beroep te verbeter<strong>en</strong> <strong>en</strong> de verband<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />
beroep <strong>en</strong> burgerschap te zi<strong>en</strong>. Het onderwijs kan de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> lat<strong>en</strong> <strong>in</strong>zi<strong>en</strong> dat ze zelf<br />
<strong>in</strong>vloed hebb<strong>en</strong> op de algeme<strong>en</strong> aanvaarde regels <strong>en</strong> procedures, zowel <strong>in</strong> <strong>het</strong> beroep als<br />
daarbuit<strong>en</strong>.<br />
We stell<strong>en</strong> voor dat we van beroepsvoorbereid<strong>in</strong>g naar beroepsbildung toe beweg<strong>en</strong>.<br />
In dit laatste is explicieter aandacht voor <strong>het</strong> ontwikkel<strong>en</strong> van <strong>het</strong> beroep <strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> door hierover <strong>kritisch</strong> te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> beroepstandaard<strong>en</strong> <strong>en</strong> norm<strong>en</strong> verbeter<strong>en</strong>.<br />
Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> hierdoor te <strong>in</strong>nover<strong>en</strong> op basis van eig<strong>en</strong> waard<strong>en</strong>, zonder dat ze zich<br />
per def<strong>in</strong>itie moet<strong>en</strong> voeg<strong>en</strong> naar huidige standaard<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> beroepsopleid<strong>in</strong>g te<br />
kunn<strong>en</strong> afrond<strong>en</strong>. Het beroepsonderwijs geeft op deze manier goed uit<strong>in</strong>g aan haar<br />
vorm<strong>en</strong>de karakter, <strong>en</strong> vormt zo ook (mede) de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g.<br />
2.2 E<strong>en</strong> andere kijk op de drievoudige opdracht: e<strong>en</strong> <strong>in</strong>tegratie van<br />
beroepsonderwijs, Bildung <strong>en</strong> burgerschap<br />
<strong>De</strong>ze paragraaf is bedoeld om dieper <strong>in</strong> te gaan op de relatie tuss<strong>en</strong> beroepsonderwijs,<br />
voorbereid<strong>in</strong>g op e<strong>en</strong> vervolgopleid<strong>in</strong>g <strong>en</strong> burgerschapsonderwijs. We stell<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
alternatief voor waarbij we de beroepsvoorbereid<strong>in</strong>g <strong>en</strong> burgerschap overnem<strong>en</strong>,<br />
maar <strong>het</strong> voorbereid<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> vervolgopleid<strong>in</strong>g <strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong> we breder als Bildung:<br />
persoonlijke vorm<strong>in</strong>g.<br />
<strong>De</strong> drievoudige opdracht van <strong>het</strong> onderwijs is oorspronkelijk gebaseerd op twee<br />
uitgangspunt<strong>en</strong> 22 , namelijk dat arbeid vorm<strong>en</strong>d is <strong>en</strong> dat flexibiliteit te verwerv<strong>en</strong> is door<br />
o.a. <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. <strong>De</strong> eerste is ontwikkeld door onderwijsfilosof<strong>en</strong> <strong>in</strong> de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de<br />
eeuw, de tweede v<strong>in</strong>dt zijn grondslag <strong>in</strong> de maatschappelijke ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> aan <strong>het</strong><br />
e<strong>in</strong>d van de tw<strong>in</strong>tigste eeuw. We licht<strong>en</strong> ze hieronder toe.<br />
22<br />
Zuurmond et al., 2020<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
31
Arbeid is vorm<strong>en</strong>d<br />
<strong>De</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de-eeuwse onderwijsfilosof<strong>en</strong> John <strong>De</strong>wey, Georg Kersch<strong>en</strong>ste<strong>in</strong>er<br />
<strong>en</strong> Eduard Spranger ton<strong>en</strong> aan dat beroepsonderwijs <strong>en</strong> Bildung elkaar niet<br />
uitsluit<strong>en</strong>, omdat beroepsonderwijs ook ‘bild<strong>en</strong>d’ kan zijn. <strong>De</strong>ze drie d<strong>en</strong>kers zag<strong>en</strong><br />
ook e<strong>en</strong> <strong>in</strong>tr<strong>in</strong>sieke sam<strong>en</strong>hang tuss<strong>en</strong> arbeid <strong>en</strong> Bildung <strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> Bildung <strong>en</strong><br />
burgerschapsvorm<strong>in</strong>g. Zij wez<strong>en</strong> erop dat werk vorm<strong>en</strong>d is: arbeid, <strong>het</strong> uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> beroep, is op zichzelf vorm<strong>en</strong>d voor e<strong>en</strong> persoon. Door arbeid te verricht<strong>en</strong><br />
word je onderdeel van e<strong>en</strong> proces, ontwikkel je je <strong>en</strong> verhoud je je tot je omgev<strong>in</strong>g.<br />
Bildung <strong>in</strong> beroepsonderwijs is dus onlosmakelijk verbond<strong>en</strong> met beroepsvoorbereid<strong>in</strong>g<br />
<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> op zichzelf staand ‘vak’, of onderdeel van algeme<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong>de vakk<strong>en</strong> zoals<br />
loopbaanbegeleid<strong>in</strong>g, burgerschap of kunst. Bildung maakt niet alle<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong>er <strong>en</strong><br />
mondiger, maar ook maatschappij<strong>kritisch</strong>er <strong>en</strong> politiek betrokk<strong>en</strong>. Beroepsbildung<br />
bereidt de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> zodanig voor op beroepstak<strong>en</strong> dat hij er niet door geleefd zal<br />
word<strong>en</strong>, maar er juist vrij <strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> teg<strong>en</strong>over kan staan. Zodat hij de relatie tuss<strong>en</strong><br />
beroepsuitoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>en</strong> de maatschappelijke <strong>en</strong> culturele context begrijpt. Bildung is<br />
dus per def<strong>in</strong>itie ook burgerschapsvorm<strong>in</strong>g door de maatschappelijke betrokk<strong>en</strong>heid<br />
van e<strong>en</strong> beroep of branche. <strong>De</strong>nk aan maatschappelijk ondernem<strong>en</strong> of duurzaam beleid<br />
voer<strong>en</strong> <strong>in</strong> de autobranche.<br />
Flexibiliteit verwerv<strong>en</strong> door o.a. <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
Aan <strong>het</strong> e<strong>in</strong>d van de tw<strong>in</strong>tigste eeuw zorg<strong>en</strong> maatschappelijke ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> ervoor<br />
dat <strong>het</strong> <strong>in</strong> steeds meer beroep<strong>en</strong> belangrijker wordt om flexibel, <strong>in</strong>itiatiefrijk <strong>en</strong> creatief<br />
te zijn, op<strong>en</strong> te staan voor verander<strong>in</strong>g <strong>en</strong> effectief te kunn<strong>en</strong> omgaan met onzekere<br />
factor<strong>en</strong>. Dat vraagt van <strong>het</strong> beroepsonderwijs meer <strong>en</strong> meer aandacht voor algem<strong>en</strong>e<br />
vaardighed<strong>en</strong> zoals <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, onderzoek<strong>en</strong>, problem<strong>en</strong> oploss<strong>en</strong> <strong>en</strong> zelfreflectie.<br />
Dit zorgde voor e<strong>en</strong> oplev<strong>in</strong>g aan aandacht voor Bildung, maar nog altijd b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> de<br />
kaders <strong>en</strong> verwacht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van huidige maatschappelijke opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsnorm<strong>en</strong>.<br />
Vorm<strong>in</strong>g náár de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g – bijvoorbeeld dat <strong>het</strong> veel gehoorde doel van onderwijs<br />
is om jonger<strong>en</strong> voor te bereid<strong>en</strong> op de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g – is ge<strong>en</strong> Bildung. Echte Bildung<br />
zorgt ervoor dat <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g vormgev<strong>en</strong>, door <strong>kritisch</strong> te zijn <strong>en</strong><br />
te strev<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> betere sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g of verbeter<strong>in</strong>g van <strong>het</strong> beroep. Niet <strong>het</strong><br />
aanpass<strong>en</strong> aan de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g of e<strong>en</strong> beroep staat c<strong>en</strong>traal. We moet<strong>en</strong> <strong>in</strong> die z<strong>in</strong> <strong>het</strong><br />
begrip Bildung zorgvuldig gebruik<strong>en</strong>, want als <strong>het</strong> e<strong>en</strong>voudigweg wordt opgevat als<br />
bijvoorbeeld kunstz<strong>in</strong>nige vorm<strong>in</strong>g dan verliest <strong>het</strong> de waarde van <strong>kritisch</strong> <strong>en</strong><br />
<strong>autonoom</strong> zijn.<br />
32
We lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> leid<strong>en</strong> op <strong>in</strong> e<strong>en</strong> democratie. Juist daar do<strong>en</strong> zich vraagstukk<strong>en</strong> voor die e<strong>en</strong><br />
beroep do<strong>en</strong> op verantwoordelijk d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, eig<strong>en</strong> norm<strong>en</strong> <strong>en</strong> waard<strong>en</strong>, <strong>en</strong> de verhoud<strong>in</strong>g<br />
tot e<strong>en</strong> brede maatschappelijk-politieke dim<strong>en</strong>sie. In e<strong>en</strong> democratie wordt participatie<br />
gevraagd, is m<strong>en</strong> <strong>in</strong> staat tot discussie <strong>en</strong> kom<strong>en</strong> tot cons<strong>en</strong>sus. Er is ruimte voor <strong>het</strong><br />
one<strong>en</strong>s zijn. Onderwijs is dan ook niet bedoeld om <strong>het</strong> aan <strong>het</strong> e<strong>in</strong>de van e<strong>en</strong> opleid<strong>in</strong>g<br />
allemaal met elkaar e<strong>en</strong>s te zijn. Het is e<strong>en</strong> cont<strong>in</strong>ue dialoog, waarbij m<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> mog<strong>en</strong><br />
verander<strong>en</strong> <strong>en</strong> je van elkaars opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> leert. Kritisch d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> dus. Veelal wordt<br />
onderwijs begrep<strong>en</strong> als voorbereid<strong>in</strong>g op democratisch burgerschap, er moet e<strong>en</strong><br />
bepaald soort m<strong>en</strong>s gevormd wordt <strong>en</strong> onderwijs krijgt daardoor e<strong>en</strong> moreel karakter.<br />
Dit laatste is waar <strong>en</strong> onoverkomelijk, maar <strong>het</strong> uitgangspunt is niet goed. Onderwijs<br />
<strong>en</strong> democratie wordt als opvolg<strong>en</strong>d gezi<strong>en</strong>: eerst onderwijs, daarna democratisch<br />
burgerschap. Zodra alle burgers adequaat onderwez<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, zal democratie<br />
e<strong>en</strong>voudigweg volg<strong>en</strong> 23 . Dit is onjuist <strong>en</strong> zorgt ervoor dat <strong>in</strong> <strong>het</strong> onderwijs burgers word<strong>en</strong><br />
voorgevormd tot de ‘perfect functioner<strong>en</strong>de democratische burgers’. Biesta stelt<br />
terecht dat democratie <strong>en</strong> onderwijs als nauw verbond<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> begrep<strong>en</strong>,<br />
ze zijn tegelijkertijd aanwezig 24 . Wij zijn de democratie. Jij, de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong>, wij allemaal. We<br />
bereid<strong>en</strong> niet voor op burgerschap. Het is er altijd geweest <strong>in</strong> <strong>het</strong> lev<strong>en</strong><br />
van je <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>.<br />
Voorbeeld<br />
Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong> de ICT kunn<strong>en</strong> bijvoorbeeld <strong>kritisch</strong> zijn op de maatschappelijke<br />
digitaliser<strong>in</strong>g <strong>en</strong> de huidige morele opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van hun beroep. Het is belangrijk<br />
om ze te ler<strong>en</strong> hoe hun burgerschapsopvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zich verhoud<strong>en</strong> tot hun<br />
taakverantwoordelijkheid <strong>in</strong> <strong>het</strong> beroep, namelijk <strong>het</strong> goed uitvoer<strong>en</strong> van de taak<br />
die bij <strong>het</strong> beroep hoort. Als we dit met h<strong>en</strong> besprek<strong>en</strong> kan <strong>het</strong> resultaat zijn dat ze<br />
anders naar hun beroep gaan kijk<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> ICT <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> is zich wellicht niet bewust van<br />
de duurzaamheidsvraagstukk<strong>en</strong> die spel<strong>en</strong> <strong>in</strong> zijn beroep, zoals de milieuvervuil<strong>in</strong>g door<br />
opslag van data of ontboss<strong>in</strong>g door <strong>het</strong> delv<strong>en</strong> van kobalt voor de accu’s <strong>in</strong> laptops. Ook<br />
is er k<strong>in</strong>derarbeid <strong>en</strong> zijn de werkomstandighed<strong>en</strong> slecht, wat <strong>het</strong> ook maatschappelijk<br />
<strong>en</strong> politiek maakt. Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> de verhoud<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> hun persoonlijke waard<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> de taakverantwoordelijkheid van <strong>het</strong> beroep onderzoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun waard<strong>en</strong> tot<br />
uit<strong>in</strong>g lat<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> <strong>in</strong> hun beroep op e<strong>en</strong> autonome manier. Het is belangrijk <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong><br />
autonomie te ler<strong>en</strong> <strong>in</strong> hun m<strong>en</strong><strong>in</strong>gsvorm<strong>in</strong>g door sam<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> h<strong>en</strong> tot<br />
beroepsbildung te lat<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. In de praktijk kan dit betek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> hun<br />
23<br />
Biesta, 2014<br />
24<br />
Biesta, 2014<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
33
verantwoordelijkheid als ICT’er anders opvatt<strong>en</strong> dan de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Beroepsbildung is<br />
e<strong>en</strong> cont<strong>in</strong>u gezam<strong>en</strong>lijk proces dat ook voor doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong>teressant is. Ook zij kunn<strong>en</strong><br />
ler<strong>en</strong> van de gelijkwaardige <strong>en</strong> <strong>kritisch</strong>e uitwissel<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t <strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong>.<br />
Sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g<br />
Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die nu <strong>in</strong> <strong>het</strong> <strong>mbo</strong> e<strong>en</strong> opleid<strong>in</strong>g volg<strong>en</strong> word<strong>en</strong> beperkt <strong>in</strong> hun autonomie. Ze<br />
word<strong>en</strong> opgeleid volg<strong>en</strong>s de huidige norm<strong>en</strong> <strong>en</strong> gedragsregels. Ze moet<strong>en</strong> deze k<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> hiernaar handel<strong>en</strong>. We stell<strong>en</strong> e<strong>en</strong> andere opvatt<strong>in</strong>g van beroepsonderwijs voor,<br />
namelijk beroepsbildung. Hierdoor word<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> staat gesteld om de huidige<br />
norm<strong>en</strong> <strong>en</strong> gedragsregels te bevrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> deze te verbeter<strong>en</strong>. Het stelt <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
staat om zelf hun opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> beroep te vorm<strong>en</strong>, <strong>in</strong> plaats van geleefd te<br />
word<strong>en</strong> door die van ander<strong>en</strong>. Hun burgerschap <strong>en</strong> beroepsopvatt<strong>in</strong>g komt sam<strong>en</strong> door<br />
<strong>kritisch</strong> te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Beroepsbildung bereidt de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> zodanig voor op beroepstak<strong>en</strong><br />
dat hij er niet door geleefd zal word<strong>en</strong>, maar er juist vrij <strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> teg<strong>en</strong>over kan staan.<br />
<strong>De</strong>mocratisch burgerschaps- <strong>en</strong> beroepsonderwijs volgt.<br />
34
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
35
36
3. Wat betek<strong>en</strong>t <strong>het</strong> voor je organisatie als je<br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> wil ler<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>?<br />
Inleid<strong>in</strong>g<br />
Als we onszelf de opdracht gev<strong>en</strong> om autonome <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> op te leid<strong>en</strong>, dan is er e<strong>en</strong><br />
verander<strong>in</strong>g nodig <strong>in</strong> <strong>het</strong> huidige onderwijsd<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. M<strong>in</strong>der tak<strong>en</strong> afv<strong>in</strong>k<strong>en</strong>, meer dialoog<br />
<strong>en</strong> stimuler<strong>en</strong> van autonomie. Niet alle<strong>en</strong> <strong>het</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> moet anders, ook <strong>het</strong> handel<strong>en</strong>.<br />
Ook onderl<strong>in</strong>g als collega’s <strong>en</strong> <strong>het</strong> beleid dat gevoerd wordt. In dit hoofdstuk gev<strong>en</strong> we<br />
aan wat <strong>het</strong> betek<strong>en</strong>t voor e<strong>en</strong> school als geheel. Wil je dat doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hun <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong><br />
<strong>kritisch</strong> ler<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, dan moet de hele school erachter staan. <strong>De</strong> wijze waarop<br />
<strong>het</strong> schoolpersoneel met elkaar sam<strong>en</strong>werkt, werkt als voorbeeld voor <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g. E<strong>en</strong> heldere visie is nodig op welke doel<strong>en</strong> je wilt nastrev<strong>en</strong>,<br />
zowel als <strong>het</strong> gaat om beroepsonderwijs als wat betreft persoonlijke vorm<strong>in</strong>g <strong>en</strong> de<br />
beroepsvoorbereid<strong>in</strong>g <strong>in</strong> relatie tot burgerschap. In zekere z<strong>in</strong> moet de hele school dit<br />
adem<strong>en</strong>, als onderdeel van de id<strong>en</strong>titeit. E<strong>en</strong> paar doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> aanzett<strong>en</strong><br />
tot <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> is niet voldo<strong>en</strong>de, <strong>het</strong> is e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijke opdracht. <strong>De</strong> school<br />
moet kleur bek<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> gefaciliteerd word<strong>en</strong> <strong>in</strong> tijd <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong><br />
om onderwijs te ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> te evaluer<strong>en</strong>. Er moet e<strong>en</strong> vrijheid zijn om <strong>kritisch</strong> te<br />
kunn<strong>en</strong> zijn, op jezelf, op elkaar <strong>en</strong> de organisatie. Niet kritiek lever<strong>en</strong>, maar zorgvuldig<br />
zijn. Moreel zijn. E<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong>e, zorgvuldige sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g nastrev<strong>en</strong> door zelf op die<br />
manier te handel<strong>en</strong>. Om sam<strong>en</strong> te verbeter<strong>en</strong>, aan eig<strong>en</strong> beroepsbildung te do<strong>en</strong>. <strong>De</strong><br />
vraag die we onszelf moet<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> is of al <strong>het</strong> personeel voldo<strong>en</strong>de <strong>in</strong> staat is om de<br />
belofte waar te mak<strong>en</strong>: <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> opleid<strong>en</strong> tot <strong>kritisch</strong>e professionals <strong>en</strong> burgers. Wat<br />
moet er <strong>in</strong> jouw less<strong>en</strong> gebeur<strong>en</strong>, <strong>in</strong> jullie manier van sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>het</strong> beleid van<br />
jouw school, om dit te verwez<strong>en</strong>lijk<strong>en</strong>?<br />
3.1 <strong>De</strong> rol van <strong>het</strong> managem<strong>en</strong>t<br />
E<strong>en</strong> cultuur als beleid<br />
Kritisch ler<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> gebeurt door te oef<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> hierop te reflecter<strong>en</strong>. Op veel<br />
plekk<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>het</strong> curriculum, niet bij één vak 25 . Kritisch d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> is niet iets ‘van’ de doc<strong>en</strong>t<br />
burgerschap, maar van iedere<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> school. Dat betek<strong>en</strong>t dat iedere doc<strong>en</strong>t,<br />
zowel van algeme<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong>de vakk<strong>en</strong> als van de beroepsspecifieke vakk<strong>en</strong>, <strong>kritisch</strong><br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong>tegreert <strong>in</strong> zijn onderwijs. Ook conciërges, de schoolleid<strong>in</strong>g <strong>en</strong> ander<br />
onderwijsondersteun<strong>en</strong>d personeel spel<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke rol. Er moet ruimte zijn <strong>in</strong> de<br />
25<br />
Abrami, 2015<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
37
schoolcultuur om te experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> met d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, elkaar teg<strong>en</strong> te mog<strong>en</strong> sprek<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
later op uitsprak<strong>en</strong> terug te kom<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> schoolcultuur dat als voorbeeld voor doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> di<strong>en</strong>t. <strong>De</strong> school als oef<strong>en</strong>plaats, waar <strong>het</strong> veilig is om verschill<strong>en</strong>de<br />
d<strong>en</strong>kwijz<strong>en</strong> uit te prober<strong>en</strong> <strong>en</strong> sam<strong>en</strong> te onderzoek<strong>en</strong> wat <strong>het</strong> betek<strong>en</strong>t om <strong>kritisch</strong> te<br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />
In de ideale situatie zorg<strong>en</strong> onderwijsteams ervoor dat ler<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
verwev<strong>en</strong> is <strong>in</strong> <strong>het</strong> hele curriculum 26 . Zo kunn<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> contextrijke lessituaties<br />
oef<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> alle vakgebied<strong>en</strong>. Het schoolbestuur schept <strong>in</strong> <strong>het</strong> hele beleid de<br />
voorwaard<strong>en</strong>, om <strong>het</strong> personeel <strong>in</strong> staat te stell<strong>en</strong> <strong>het</strong> goede voorbeeld te gev<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
te kunn<strong>en</strong> oef<strong>en</strong><strong>en</strong> met <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>. Het is dus niet alle<strong>en</strong> de verantwoordelijkheid<br />
van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere medewerkers die met <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> aanrak<strong>in</strong>g kom<strong>en</strong>,<br />
beleidsmakers <strong>en</strong> <strong>het</strong> managem<strong>en</strong>t spel<strong>en</strong> hier<strong>in</strong> e<strong>en</strong> cruciale rol.<br />
Voorbeeldfunctie van <strong>het</strong> managem<strong>en</strong>t<br />
Als je b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>het</strong> beroepsonderwijs wil dat <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> zich ontplooi<strong>en</strong> tot <strong>kritisch</strong>e<br />
burgers <strong>en</strong> professionals, dan zal dat ook <strong>het</strong> uitgangspunt moet<strong>en</strong> zijn <strong>in</strong> <strong>het</strong> beleid<br />
<strong>en</strong> de manier van leid<strong>in</strong>ggev<strong>en</strong>. Om e<strong>en</strong> cultuur van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> te creër<strong>en</strong> is<br />
bepaald leiderschap nodig. Eerder hebb<strong>en</strong> we geconstateerd dat onderwijs e<strong>en</strong> morele<br />
aangeleg<strong>en</strong>heid is. Dit komt doordat we <strong>in</strong> <strong>het</strong> onderwijs bepaald gedrag stimuler<strong>en</strong>,<br />
will<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander gedrag afkeur<strong>en</strong>. Het leiderschap moet hierop afgestemd<br />
zijn: moreel leiderschap dus 27 . Het bestaan van e<strong>en</strong> onderwijsmanager of –directeur<br />
staat bol van <strong>het</strong> nem<strong>en</strong> van morele besliss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die van <strong>in</strong>vloed zijn op werknemers,<br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong>. Om <strong>het</strong> goede voorbeeld te zijn voor collega’s <strong>en</strong><br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> de gew<strong>en</strong>ste cultuur te creër<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> aantal handvatt<strong>en</strong> voor<br />
moreel leiderschap:<br />
• Je handel<strong>en</strong> is gericht op overe<strong>en</strong>stemm<strong>in</strong>g, niet op <strong>het</strong> eig<strong>en</strong>belang. Je argum<strong>en</strong>tatie<br />
is waarachtig. Je zet je communicatie <strong>en</strong> d<strong>en</strong>kvermog<strong>en</strong> zorgvuldig <strong>in</strong>.<br />
• Je realiseert je dat je je eig<strong>en</strong> leefwereld meebr<strong>en</strong>gt naar je werk <strong>en</strong> dat dit niet van<br />
<strong>in</strong>vloed mag zijn op de mogelijkheid van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> bij de ander.<br />
• Als leider spreek je e<strong>en</strong> collectieve verantwoordelijkheid aan, je realiseert je dat je zelf<br />
ook tot dit collectief behoort.<br />
• Je realiseert je dat je alle<strong>en</strong> goede besluit<strong>en</strong> kan nem<strong>en</strong> met de b<strong>en</strong>odigde<br />
dome<strong>in</strong>k<strong>en</strong>nis. Vaak is <strong>het</strong> nodig om hierover <strong>in</strong> dialoog met ander<strong>en</strong> te gaan om je<br />
k<strong>en</strong>nis te toets<strong>en</strong> of uit te breid<strong>en</strong>. Je b<strong>en</strong>t bescheid<strong>en</strong> <strong>en</strong> eerlijk over je eig<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis.<br />
26<br />
Abrami, 2015<br />
27<br />
Riet, 2020a<br />
38
• In de dialoog dat je voert over de besluit<strong>en</strong> die je neemt, sluit je niemand uit. <strong>De</strong><br />
besluit<strong>en</strong> baseer je op argum<strong>en</strong>tatie. Macht, bureaucratie <strong>en</strong> belang<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> ge<strong>en</strong><br />
rol.<br />
• Je toont moed om eerder gemaakte afsprak<strong>en</strong> ter discussie te stell<strong>en</strong>. Je laat je<br />
niet leid<strong>en</strong> <strong>en</strong> leidt niet door bureaucratie, maar door waarachtige argum<strong>en</strong>tatie <strong>in</strong><br />
sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g met hun omgev<strong>in</strong>g.<br />
3.2 Transparant beleid voor e<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> <strong>d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>de</strong> organisatie<br />
Onderwijs is van oudsher e<strong>en</strong> plek die niet wordt gedom<strong>in</strong>eerd door overheid of<br />
politiek, of dat althans niet zou moet<strong>en</strong> zijn 28 . Oorspronkelijk is de functie van onderwijs<br />
<strong>het</strong> uitdag<strong>en</strong> <strong>en</strong> voed<strong>en</strong> van de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g, met nieuwe k<strong>en</strong>nis, d<strong>en</strong>kwijz<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
handelswijz<strong>en</strong> (b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> beroep<strong>en</strong>). Vanuit dit perspectief zal de onderwijsorganisatie zich<br />
moedig <strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> moet<strong>en</strong> opstell<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> school kan zonder dat we dat doorhebb<strong>en</strong> of<br />
will<strong>en</strong> e<strong>en</strong> beleidsmach<strong>in</strong>e of bureaucratische organisatie word<strong>en</strong>, wanneer ze zichzelf<br />
niet weerbaar maakt. Hoe doe je dat met elkaar?<br />
Gebruik <strong>het</strong> <strong>kritisch</strong>e d<strong>en</strong>kvermog<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> organisatie. Er zijn veel verschill<strong>en</strong>de<br />
<strong>in</strong>valshoek<strong>en</strong> te b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong>. Waardeer experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, br<strong>en</strong>g m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met verschill<strong>en</strong>de<br />
perspectiev<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>. Zorg dat de basis van je organisatie op orde is: veiligheid voor<br />
medewerkers, waarder<strong>en</strong> van diversiteit, roosters, et cetera. Heb verder geduld <strong>en</strong> wees<br />
spaarzaam met grote <strong>in</strong>novaties, zodat de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>in</strong> je organisatie de ruimte ervar<strong>en</strong><br />
om te onderzoek<strong>en</strong>, nieuwsgierig te zijn <strong>en</strong> zelf op e<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong>e manier te reflecter<strong>en</strong><br />
op hun eig<strong>en</strong> handel<strong>en</strong>. Wees weerbaar teg<strong>en</strong> opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong> of ‘noodzakelijke’<br />
<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties gevoed door overheid of <strong>het</strong> bedrijfslev<strong>en</strong>.<br />
Waardeer experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, br<strong>en</strong>g m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met verschill<strong>en</strong>de perspectiev<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>.<br />
Heb <strong>het</strong> lef om de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g te voed<strong>en</strong>, loop niet bl<strong>in</strong>d achter <strong>in</strong>novaties aan.<br />
Constateer of creëer <strong>in</strong> gezam<strong>en</strong>lijkheid problem<strong>en</strong>, bijvoorbeeld met e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>te<br />
of werkgevers van <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>. Dit kan gaan over duurzaamheidsvraagstukk<strong>en</strong>,<br />
sociaalmaatschappelijke vraagstukk<strong>en</strong> of anderzijds. Leer sám<strong>en</strong> met <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
verschill<strong>en</strong>de collega’s. <strong>De</strong>nk groot, maar handel kle<strong>in</strong>. Organiseer met elkaar concrete<br />
<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>bare <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties die bijdrag<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong>e sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g.<br />
28<br />
Hu<strong>mbo</strong>ldt, 1793<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
39
Licht je keuzes toe. Medewerkers moet<strong>en</strong> keuzes begrijp<strong>en</strong> om zelf tot oordeelvorm<strong>in</strong>g<br />
te kunn<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> over de gemaakte keuzes van beleidsmakers. Je hoeft <strong>het</strong> niet<br />
e<strong>en</strong>s te zijn met beleid om erg<strong>en</strong>s te werk<strong>en</strong>, <strong>het</strong> begrijp<strong>en</strong> <strong>en</strong> sam<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong> naar<br />
handel<strong>in</strong>gsperspectiev<strong>en</strong> is veel belangrijker. Het communicer<strong>en</strong> over beleidsmatige<br />
keuzes moet diverse perspectiev<strong>en</strong> op besluitvorm<strong>in</strong>g belicht<strong>en</strong>, zodat <strong>het</strong><br />
implem<strong>en</strong>tatieproces niet alle<strong>en</strong> gaat over overtuig<strong>en</strong> maar ook over <strong>in</strong>former<strong>en</strong>. Dit<br />
creëert e<strong>en</strong> meer op<strong>en</strong> cultuur, waardoor ook <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> wordt gestimuleerd.<br />
Medewerkers <strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> hoe besluit<strong>en</strong> <strong>en</strong> oordel<strong>en</strong> gevormd word<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> er zo makkelijker op reflecter<strong>en</strong>.<br />
Durf te b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong> wat de nadel<strong>en</strong> zijn van e<strong>en</strong> besluit, maar waarom je er toch voor<br />
kiest. Wees op<strong>en</strong> <strong>en</strong> transparant. We vrag<strong>en</strong> dit elke dag aan <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>, laat de school<br />
<strong>en</strong> haar medewerkers <strong>het</strong> goede voorbeeld gev<strong>en</strong>. Daar leert iedere<strong>en</strong> van. Heb als<br />
organisatie <strong>het</strong> lef om <strong>in</strong> op<strong>en</strong>heid te communicer<strong>en</strong>. Ook over wat niet goed gaat.<br />
Wees moedig, wees e<strong>en</strong> voorbeeld. Hoe will<strong>en</strong> we dat de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g er over, bij wijze<br />
van sprek<strong>en</strong>, ti<strong>en</strong> jaar uitziet? Handel daarnaar. Erk<strong>en</strong> ook dat <strong>het</strong> niet altijd goed is wat<br />
e<strong>en</strong> school doet, dat (d<strong>en</strong>k)fout<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> m<strong>en</strong>selijk is <strong>en</strong> reflectie erop bij ontwikkel<strong>en</strong><br />
hoort.<br />
En tot slot, hoe simpel <strong>het</strong> misschi<strong>en</strong><br />
mag kl<strong>in</strong>k<strong>en</strong>, doe wat je zegt. Wil je e<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>clusieve school zijn, wees e<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>clusieve school. Wil je democratie <strong>in</strong><br />
e<strong>en</strong> school nastrev<strong>en</strong>, handel als e<strong>en</strong><br />
democratie. Omarm je <strong>stud<strong>en</strong>t</strong>participatie,<br />
zet <strong>het</strong> dan niet <strong>in</strong> als PR<br />
of degradeer e<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>raad niet<br />
Adviez<strong>en</strong> voor <strong>het</strong> managem<strong>en</strong>t/directie:<br />
• Communiceer op<strong>en</strong> <strong>en</strong> transparant over<br />
keuz<strong>en</strong> <strong>en</strong> afweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
• Geef ev<strong>en</strong>tuele fout<strong>en</strong> (achteraf) toe<br />
• Doe wat je zegt<br />
als e<strong>en</strong> groep <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> die je plichtsgetrouw moet <strong>in</strong>former<strong>en</strong> <strong>en</strong> consulter<strong>en</strong>.<br />
Doe daadwerkelijk aan <strong>stud<strong>en</strong>t</strong>participatie. Wil je echt dat je <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> ler<strong>en</strong><br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>? Laat dan toe dat ze tijd<strong>en</strong>s de schooltijd <strong>kritisch</strong> zijn, moedig <strong>het</strong> aan <strong>en</strong><br />
br<strong>en</strong>g jezelf, collega’s <strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> situaties waar<strong>in</strong> <strong>kritisch</strong> gedacht mag word<strong>en</strong>.<br />
Het ontwikkel<strong>en</strong> van <strong>kritisch</strong>e d<strong>en</strong>kvaardighed<strong>en</strong> moet niet alle<strong>en</strong> gebeur<strong>en</strong> <strong>in</strong> de<br />
burgerschapsless<strong>en</strong>, maar juist ook <strong>in</strong> de context van beroepsontwikkel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> de hele<br />
cultuur van de school.<br />
40
E<strong>en</strong> goed voorbeeld waar <strong>het</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>kvermog<strong>en</strong> van medewerkers wordt<br />
gestimuleerd <strong>en</strong> wordt gewaardeerd is <strong>het</strong> bedrijf van Ricardo Semler. <strong>De</strong>ze<br />
Braziliaanse ondernemer vraagt van zijn personeel dat ze <strong>autonoom</strong> <strong>en</strong> professioneel<br />
zijn. Hij vertrouwt h<strong>en</strong> hier volledig <strong>in</strong> <strong>en</strong> heeft als grondhoud<strong>in</strong>g dat dit voor<br />
iedere<strong>en</strong> fijner werkt. Hij zegt <strong>het</strong> niet alle<strong>en</strong>, maar voegt de daad bij <strong>het</strong> woord.<br />
“Als ze daadwerkelijk als <strong>autonoom</strong> gezi<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, dan wet<strong>en</strong> ze zelf hoe ze <strong>het</strong><br />
beste kunn<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>, wanneer ze <strong>het</strong> beste kunn<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> wat daarvoor nodig<br />
is.” Semler maakt alle<strong>en</strong> afsprak<strong>en</strong> over de doel<strong>en</strong>, <strong>in</strong> dit geval productie. <strong>De</strong> rest<br />
laat hij aan de teams, van salaris<strong>in</strong>schal<strong>in</strong>g tot <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g van gebouw<strong>en</strong>. Zij zijn<br />
verantwoordelijk <strong>en</strong> lat<strong>en</strong> daarmee veel <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>. Dit wordt van h<strong>en</strong><br />
gevraagd <strong>en</strong> gewaardeerd. Fout<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> mag. Hulp vrag<strong>en</strong> ook, dat krijg<strong>en</strong> ze<br />
dan. <strong>De</strong>ze werkwijze heeft geresulteerd <strong>in</strong> <strong>en</strong>orme (f<strong>in</strong>anciële) groei, werkgeluk <strong>en</strong><br />
betrokk<strong>en</strong>heid bij de organisatie <strong>en</strong> haar doel<strong>en</strong>. Medewerkers hadd<strong>en</strong> tegelijkertijd<br />
meer betrokk<strong>en</strong>heid bij hun familie <strong>en</strong> vri<strong>en</strong>dschapp<strong>en</strong>, onder andere omdat ze<br />
b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> hun team afsprak<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> over bijvoorbeeld <strong>het</strong> meegaan met e<strong>en</strong><br />
ziek<strong>en</strong>huisbezoek van e<strong>en</strong> dochter. Betek<strong>en</strong>isvol werk, zoud<strong>en</strong> we dit kunn<strong>en</strong> noem<strong>en</strong>.<br />
Betek<strong>en</strong>isvol werk <strong>in</strong> relatie tot <strong>het</strong> lev<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> <strong>in</strong>dividu <strong>en</strong> collectief. Enkele<br />
voorwaard<strong>en</strong> voor dit succesverhaal: veel geduld, gelijkwaardigheid, vertrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
verantwoordelijkheid om je erg<strong>en</strong>s (niet) mee te bemoei<strong>en</strong>.<br />
Sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g<br />
We moet<strong>en</strong> sterk rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g houd<strong>en</strong> <strong>in</strong> organisatorisch opzicht als we <strong>kritisch</strong>e d<strong>en</strong>kers<br />
waarder<strong>en</strong>. M<strong>in</strong>der tak<strong>en</strong> afv<strong>in</strong>k<strong>en</strong>, meer dialoog <strong>en</strong> stimuler<strong>en</strong> van autonomie. Intern<br />
moet <strong>het</strong> mog<strong>en</strong> om <strong>het</strong> one<strong>en</strong>s met elkaar te zijn. Bureaucratie is nooit leid<strong>en</strong>d, maar<br />
ondersteun<strong>en</strong>d. Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> ler<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> opdracht van de hele school.<br />
Het moet op meerdere plekk<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>het</strong> curriculum e<strong>en</strong> plek krijg<strong>en</strong>, maar medewerkers<br />
moet<strong>en</strong> ook <strong>het</strong> goede voorbeeld gev<strong>en</strong>. Onderl<strong>in</strong>g <strong>en</strong> naar de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>. Het contact<br />
<strong>in</strong> de gang<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> conciërges is van wez<strong>en</strong>lijk belang, alsmede de<br />
contact<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> medewerkers onderl<strong>in</strong>g.<br />
Het managem<strong>en</strong>t moet transparant, eerlijk <strong>en</strong> bescheid<strong>en</strong> zijn. Het handel<strong>en</strong> is gericht<br />
op overe<strong>en</strong>stemm<strong>in</strong>g <strong>en</strong> niet op macht, bureaucratie of belang<strong>en</strong>. Behalve <strong>het</strong> belang<br />
van goed onderwijs. Waardeer experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, br<strong>en</strong>g m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met verschill<strong>en</strong>de<br />
perspectiev<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> <strong>en</strong> omarm de diversiteit die er is. Door e<strong>en</strong> moedige organisatie<br />
te zijn, leg je de fundam<strong>en</strong>t<strong>en</strong> voor moedige, <strong>kritisch</strong>e <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> die we opleid<strong>en</strong> tot<br />
autonome <strong>en</strong> constructieve professionals <strong>en</strong> burgers.<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
41
42
4. <strong>De</strong> rol van de doc<strong>en</strong>t: cruciaal voor <strong>het</strong><br />
ontwikkel<strong>en</strong> van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
Inleid<strong>in</strong>g<br />
Als doc<strong>en</strong>t b<strong>en</strong> je g<strong>en</strong>eigd jouw ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, m<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> stemm<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van <strong>in</strong>vloed te<br />
lat<strong>en</strong> zijn op je gedrag voor de klas. Daarnaast zijn we <strong>in</strong> zijn algeme<strong>en</strong>heid als m<strong>en</strong>s<br />
g<strong>en</strong>eigd tot cognitief gemak. Hiermee bedoel<strong>en</strong> we <strong>in</strong>tuïtief d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, dat we<strong>in</strong>ig<br />
<strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g vraagt <strong>en</strong> vaak automatisch <strong>en</strong> snel verloopt, <strong>het</strong> zog<strong>en</strong>aamde systeem 1-<br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Wees je daarvan bewust. Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vervull<strong>en</strong> e<strong>en</strong> voorbeeldfunctie. Leg als<br />
doc<strong>en</strong>t uit door welke motiev<strong>en</strong> <strong>en</strong> waard<strong>en</strong> je wordt gedrev<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe je tot e<strong>en</strong><br />
bepaald standpunt b<strong>en</strong>t gekom<strong>en</strong>. Wees niet bang om fout<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<br />
blijft immers ook <strong>stud<strong>en</strong>t</strong>. Maak ook onderwerp<strong>en</strong> die voor jou lastig zijn bespreekbaar<br />
<strong>en</strong> zie <strong>het</strong> als leermom<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, of gebruik <strong>het</strong> als lesmateriaal. Sta op<strong>en</strong> voor de eig<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>terpretatie <strong>en</strong> ervar<strong>in</strong>g van je <strong>stud<strong>en</strong>t</strong>, ook al druist <strong>het</strong> teg<strong>en</strong> je eig<strong>en</strong> overtuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>. Geef feedback <strong>en</strong> reflecteer gezam<strong>en</strong>lijk. Neem notie van <strong>het</strong> feit dat jij als doc<strong>en</strong>t<br />
van grote <strong>in</strong>vloed b<strong>en</strong>t op wat e<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> wel of niet gelooft <strong>en</strong> leert. Weet dat<br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> alle<strong>en</strong> beter word<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> als ze er zelf doelbewust mee bezig<br />
zijn 29 . En daar<strong>in</strong> b<strong>en</strong> jij aan zet.<br />
4.1 Welk (doc<strong>en</strong>t)gedrag kan <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong> de weg staan?<br />
Als doc<strong>en</strong>t kun je voor de klas onbewust gedrag ton<strong>en</strong> dat <strong>het</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong> de weg<br />
staat. We noem<strong>en</strong> hier e<strong>en</strong> aantal voorbeeld<strong>en</strong>: <strong>het</strong> klakkeloos e<strong>en</strong>s of one<strong>en</strong>s zijn met<br />
de m<strong>en</strong><strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong>, louter pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitleg gev<strong>en</strong> zonder de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> te<br />
lat<strong>en</strong> oef<strong>en</strong><strong>en</strong>, reacties van <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> afkapp<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> eerder terechtwijz<strong>en</strong> dan<br />
complim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>, nieuwe ideeën van e<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> direct <strong>in</strong> twijfel trekk<strong>en</strong>, <strong>het</strong> stell<strong>en</strong> van<br />
<strong>het</strong> type vrag<strong>en</strong> dat juist niet aanzet tot nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, zoals “Wat is <strong>het</strong> juiste antwoord?”<br />
Wat deze gedrag<strong>in</strong>g<strong>en</strong> met elkaar geme<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> is dat je als doc<strong>en</strong>t ge<strong>en</strong> nieuwgierige<br />
<strong>en</strong> op<strong>en</strong> houd<strong>in</strong>g laat zi<strong>en</strong>, <strong>en</strong> ge<strong>en</strong> ruimte biedt voor de eig<strong>en</strong> <strong>in</strong>terpretatie of<br />
ervar<strong>in</strong>g van de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong>. Het <strong>kritisch</strong> kunn<strong>en</strong> nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong> van de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> wordt hierdoor<br />
belemmerd. Het wat van <strong>het</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> van de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> wordt afgekeurd of goedgekeurd,<br />
terwijl <strong>het</strong> zou moet<strong>en</strong> gaan om de kwaliteit van red<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, om e<strong>en</strong> op<strong>en</strong> houd<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> b<strong>en</strong>ader<strong>in</strong>g vanuit verschill<strong>en</strong>de perspectiev<strong>en</strong>.<br />
29<br />
Ericsson & Charness, 1994<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
43
4.2 Effectief (doc<strong>en</strong>t)gedrag<br />
Belicht <strong>het</strong> onderwijs dat je geeft vanuit verschill<strong>en</strong>de perspectiev<strong>en</strong>. B<strong>en</strong>ader je eig<strong>en</strong><br />
werkwijze <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis <strong>kritisch</strong>. Je kunt als doc<strong>en</strong>t extra moeite stek<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>het</strong> zoek<strong>en</strong><br />
naar bewijs dat <strong>in</strong> teg<strong>en</strong>spraak is met jouw eig<strong>en</strong> overtuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Dat betek<strong>en</strong>t ruimte<br />
gev<strong>en</strong> aan red<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die teg<strong>en</strong> jouw eig<strong>en</strong> standpunt <strong>in</strong>gaan <strong>en</strong> <strong>het</strong> cultiver<strong>en</strong> van<br />
de bereidheid om van gedacht<strong>en</strong> te verander<strong>en</strong>. Weet dat er ge<strong>en</strong> juist <strong>en</strong> volledig<br />
programma bestaat om <strong>kritisch</strong> te ler<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Het is afhankelijk van de lesstof <strong>en</strong> de<br />
leerdoel<strong>en</strong>. Let wel, <strong>het</strong> kan lang dur<strong>en</strong> voordat je goed wordt <strong>in</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />
Kritisch d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> vraagt, net als e<strong>en</strong><br />
muziek<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t ler<strong>en</strong> bespel<strong>en</strong>,<br />
blijv<strong>en</strong>de <strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g. Maar <strong>het</strong> is nooit<br />
te vroeg <strong>en</strong> nooit te laat om ermee te<br />
beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong>. Dat geldt voor <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>,<br />
maar ook voor jou <strong>en</strong> je collega’s.<br />
<strong>De</strong> doc<strong>en</strong>t tra<strong>in</strong>t tijd<strong>en</strong>s <strong>het</strong> onderwijs <strong>in</strong><br />
<strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> ook zichzelf. <strong>De</strong> doc<strong>en</strong>t als<br />
<strong>kritisch</strong>e d<strong>en</strong>ker, die <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> me<strong>en</strong>eemt <strong>in</strong><br />
zijn eig<strong>en</strong> gedacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>het</strong> ontstaan ervan.<br />
Kritisch d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> vraagt, net als e<strong>en</strong> muziek<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t ler<strong>en</strong> bespel<strong>en</strong>,<br />
blijv<strong>en</strong>de <strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g. Maar <strong>het</strong> is nooit te vroeg <strong>en</strong> nooit te laat om ermee te beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong>.<br />
Op <strong>het</strong> gebied van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> b<strong>en</strong> je als doc<strong>en</strong>t ook ‘<strong>stud<strong>en</strong>t</strong>’ door op<strong>en</strong> te staan<br />
voor de ideeën van <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> die te analyser<strong>en</strong>. Dit kan door bijvoorbeeld te vrag<strong>en</strong><br />
naar voorbeeld<strong>en</strong> of gelijksoortige situaties. Het is e<strong>en</strong> wederkerigheid, waar<strong>in</strong> jij als<br />
doc<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> rolmodel b<strong>en</strong>t. Vrag<strong>en</strong> die je jezelf kunt stell<strong>en</strong> zijn bijvoorbeeld:<br />
• Welke aannames doe ik?<br />
• Op basis waarvan doe ik deze aannames?<br />
• Welke d<strong>en</strong>kstapp<strong>en</strong> maak ik?<br />
• Welke eig<strong>en</strong> overtuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> heb ik als doc<strong>en</strong>t?<br />
• (Hoe) uit ik mijn red<strong>en</strong>eervaardighed<strong>en</strong>?<br />
• Laat ik mijn <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> zi<strong>en</strong> hoe ik tot mijn conclusies <strong>en</strong> oordel<strong>en</strong> kom?<br />
• B<strong>en</strong> ik geduldig g<strong>en</strong>oeg?<br />
Je speelt e<strong>en</strong> cruciale rol <strong>in</strong> de ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> bij je <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>. We<br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> hierbij snel aan didactisch handel<strong>en</strong> gericht op beroepsmatig handel<strong>en</strong>. Maar<br />
jouw <strong>in</strong>vloed reikt verder dan beroepsmatig handel<strong>en</strong>. Het gaat namelijk ook over de<br />
manier waarop je bijdraagt aan <strong>het</strong> lev<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> <strong>in</strong> meer algem<strong>en</strong>e z<strong>in</strong>.<br />
44
Het pedagogische karakter van <strong>het</strong> onderwijs is naast <strong>het</strong> ler<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> vak zowel<br />
sociaal, maatschappelijk als moreel van aard. Je doet e<strong>en</strong> appèl op iemands persoonlijke<br />
vorm<strong>in</strong>g <strong>en</strong> raakt aan <strong>het</strong> karakter van <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>. Dit betek<strong>en</strong>t dat e<strong>en</strong> school e<strong>en</strong> rijke<br />
leeromgev<strong>in</strong>g zou moet<strong>en</strong> zijn waar<strong>in</strong> <strong>het</strong> karakter van de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> kan word<strong>en</strong><br />
beoef<strong>en</strong>d <strong>en</strong> gevormd 30 . E<strong>en</strong> van de<br />
gevolg<strong>en</strong> hiervan is dat je als rolmodel<br />
fungeert. E<strong>en</strong> goed rolmodel zijn is niet<br />
altijd <strong>het</strong>zelfde als <strong>het</strong> gev<strong>en</strong> van <strong>het</strong> goede<br />
voorbeeld. We kiez<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> b<strong>en</strong>ader<strong>in</strong>g<br />
die ruimte geeft voor dialoog <strong>en</strong> recht doet<br />
aan specifieke context<strong>en</strong> waar jij <strong>en</strong> je<br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> zich <strong>in</strong> bev<strong>in</strong>d<strong>en</strong> 31 , zodat <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> ler<strong>en</strong>, op metaniveau, van situaties<br />
<strong>en</strong> <strong>het</strong> gedrag van jou.<br />
Met metaniveau bedoel<strong>en</strong> we dat<br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> word<strong>en</strong> uitgedaagd ev<strong>en</strong><br />
als e<strong>en</strong> ‘helikopter’ uit te stijg<strong>en</strong><br />
bov<strong>en</strong> e<strong>en</strong> situatie waar ze zelf<br />
onderdeel van zijn, zodat ze de<br />
situatie kunn<strong>en</strong> analyser<strong>en</strong> <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
reflecter<strong>en</strong> op hun eig<strong>en</strong> rol, of die<br />
van de doc<strong>en</strong>t.<br />
Als rolmodel moet je e<strong>en</strong> goede doc<strong>en</strong>t zijn, <strong>in</strong> plaats van zich als e<strong>en</strong> te gedrag<strong>en</strong>. Je<br />
wordt geacht <strong>het</strong> beste met je <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> voor te hebb<strong>en</strong>, te wet<strong>en</strong> wat je onderwijst<br />
<strong>en</strong> de juiste <strong>in</strong>formatie te gev<strong>en</strong> aan de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> om e<strong>en</strong> studie goed te kunn<strong>en</strong> afrond<strong>en</strong>.<br />
Je onderwijst niet alle<strong>en</strong> wat je weet, maar ook hoe je b<strong>en</strong>t. Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
gevormd door de manier waarop doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> handel<strong>en</strong>. Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> staan model voor de<br />
nieuwsgierigheid, <strong>het</strong> <strong>en</strong>thousiasme <strong>en</strong> <strong>het</strong> plezier van <strong>het</strong> ler<strong>en</strong> 32 . Door hun handel<strong>en</strong><br />
gev<strong>en</strong> ze <strong>het</strong> goede voorbeeld <strong>in</strong> bijvoorbeeld <strong>in</strong>tellectuele nieuwsgierigheid, maar<br />
ook <strong>in</strong> <strong>het</strong> waarder<strong>en</strong> van diversiteit <strong>en</strong> <strong>het</strong> strev<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> <strong>in</strong>clusieve sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g.<br />
Ze staan model voor dezelfde kwaliteit<strong>en</strong> van democratisch burgerschap die ze aan<br />
hun <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> will<strong>en</strong> <strong>in</strong>troducer<strong>en</strong> 33 . Wanneer iemand ervoor kiest om doc<strong>en</strong>t te zijn,<br />
accepteert hij dat hij e<strong>en</strong> rolmodel is <strong>en</strong> daarmee de verantwoordelijkheid heeft om zich<br />
als zodanig te gedrag<strong>en</strong>.<br />
Al eerder noemd<strong>en</strong> we de grote <strong>in</strong>vloed van <strong>het</strong> onderwijs op <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>. Je hebt <strong>in</strong>vloed<br />
op wat e<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> wel of niet gelooft, wat hij wel of niet leest <strong>en</strong> wat hij wel of niet<br />
studeert. Je bepaalt immers wat e<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> <strong>in</strong> zijn onderwijscarrière moet do<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
met welke ideeën, overtuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> ideeën van <strong>het</strong> lev<strong>en</strong> de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> <strong>in</strong> aanrak<strong>in</strong>g komt.<br />
Daarnaast heb je <strong>in</strong>vloed op de geloofwaardigheid van de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong>. Je kan bijvoorbeeld<br />
complim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> als iemand <strong>het</strong> goed doet of op e<strong>en</strong> bepaalde manier spreekt.<br />
30<br />
Sanderse, 2012<br />
31<br />
Riet, 2020a<br />
32<br />
Sanderse, 2012<br />
33<br />
Riet, 2020a<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
45
Dit kan bepaalde d<strong>en</strong>kwijz<strong>en</strong> bevestig<strong>en</strong> <strong>en</strong> bevorder<strong>en</strong>, maar <strong>het</strong> kan zijn dat de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><br />
niet <strong>in</strong> staat is om andere d<strong>en</strong>kwijz<strong>en</strong> te herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarmee niet <strong>in</strong> aanrak<strong>in</strong>g komt.<br />
Wees je bewust hiervan.<br />
Je zal zeer goed <strong>en</strong> voorbeeldig moet<strong>en</strong> zijn <strong>in</strong> <strong>het</strong> onderwerp dat je onderwijst. E<strong>en</strong><br />
wiskundedoc<strong>en</strong>t moet e<strong>en</strong> voorbeeld zijn <strong>in</strong> <strong>het</strong> beheers<strong>en</strong> van de leerstof <strong>en</strong> er <strong>het</strong><br />
liefst ‘bov<strong>en</strong> staan’. Dit betek<strong>en</strong>t bijvoorbeeld dat je op de hoogte b<strong>en</strong>t van rec<strong>en</strong>te<br />
ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> jouw vakgebied. Het is de <strong>en</strong>ige manier waarop je goed <strong>en</strong> actueel<br />
onderwijs kan gev<strong>en</strong>. <strong>De</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> verdi<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t die e<strong>en</strong> zekere liefde voor <strong>het</strong> vak<br />
heeft. Dit kan tot uit<strong>in</strong>g kom<strong>en</strong> doordat je met <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> praat over de waarde van je<br />
vak <strong>in</strong> relatie tot de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g.<br />
Het zijn van e<strong>en</strong> rolmodel betek<strong>en</strong>t niet noodzakelijkerwijs dat je van onbesprok<strong>en</strong><br />
gedrag moet zijn. <strong>De</strong> ess<strong>en</strong>tie van e<strong>en</strong> goed rolmodel is op<strong>en</strong>staan voor dialoog <strong>en</strong><br />
verschill<strong>en</strong>de perspectiev<strong>en</strong>. Daar<strong>in</strong> moet je e<strong>en</strong> voorbeeld zijn. Praat met elkaar over<br />
bijvoorbeeld karaktervorm<strong>in</strong>g <strong>en</strong> hoe jij b<strong>en</strong>t gevormd. Welke fout<strong>en</strong> je hebt gemaakt,<br />
of nog steeds maakt. <strong>De</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> kan hiervan ler<strong>en</strong>. Het is oké om te erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> dat<br />
<strong>het</strong> lev<strong>en</strong> (zowel werk als privé) niet altijd makkelijk is. E<strong>en</strong> goed rolmodel zal de<br />
complexiteit onderk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> overweg<strong>in</strong>g nem<strong>en</strong>, zodat <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> ervan kunn<strong>en</strong><br />
ler<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>het</strong> goede lev<strong>en</strong> <strong>in</strong> gelijkwaardigheid kunn<strong>en</strong> verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Als er sprake is van<br />
dialoog, <strong>en</strong> de doc<strong>en</strong>t <strong>in</strong> op<strong>en</strong>heid spreekt <strong>en</strong> luistert, dan nodig je de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> uit te<br />
luister<strong>en</strong>, vrag<strong>en</strong> te stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat draagt bij aan <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />
Het is waardevol om uit te legg<strong>en</strong> door welke motiev<strong>en</strong> <strong>en</strong> waard<strong>en</strong> je wordt gedrev<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> hoe deze tot stand kom<strong>en</strong>. Op deze manier begrijpt de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> hoe hij deze zelf<br />
kan ontwikkel<strong>en</strong>. Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zich tot je verhoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan je spiegel<strong>en</strong>. Door te<br />
prat<strong>en</strong> over waard<strong>en</strong>, uitdag<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> leermom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar <strong>kritisch</strong> op te reflecter<strong>en</strong> is<br />
<strong>het</strong> gedrag van jou <strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> lesmateriaal geword<strong>en</strong>. Kritisch d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> ontstaat door<br />
deze gezam<strong>en</strong>lijke reflectie, waarbij de casuïstiek gebruikt kan word<strong>en</strong> om sam<strong>en</strong> te<br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> handel<strong>in</strong>gsmogelijkhed<strong>en</strong> uit te wissel<strong>en</strong>.<br />
46
4.3 Dialoog<br />
Als rolmodel houd je rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g met je manier van communicer<strong>en</strong>. <strong>De</strong> dialoog voer<strong>en</strong><br />
is e<strong>en</strong> goede manier om over vraagstukk<strong>en</strong> te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> te sprek<strong>en</strong>. Onder dialoog<br />
verstaan we e<strong>en</strong> constructieve manier van met elkaar sprek<strong>en</strong>, waarbij we naar elkaar<br />
luister<strong>en</strong>, waarbij m<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> verander<strong>en</strong> <strong>en</strong> we ler<strong>en</strong> van elkaars opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Ook andere gesprekvorm<strong>en</strong> vall<strong>en</strong> onder dialoog, zoals e<strong>en</strong> discussie, e<strong>en</strong> Socratisch<br />
gesprek of moreel beraad. Je start de dialoog om elkaars d<strong>en</strong>kbeeld<strong>en</strong> beter te<br />
begrijp<strong>en</strong>, of om sam<strong>en</strong> problem<strong>en</strong> op te loss<strong>en</strong>. In dialoog is er oog voor <strong>en</strong> houd<strong>en</strong> we<br />
rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g met elkaars opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. We nem<strong>en</strong> elkaar serieus. In dialoog wordt ook k<strong>en</strong>nis<br />
gedeeld, gebundeld <strong>en</strong> verbeterd, wat leidt tot betere besliss<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Gezam<strong>en</strong>lijk bereik<br />
je e<strong>en</strong> betere kwaliteit van besluitvorm<strong>in</strong>g <strong>en</strong> handel<strong>en</strong>. Hier<strong>in</strong> wordt zowel de morele<br />
als de op k<strong>en</strong>nis gebaseerde argum<strong>en</strong>tatie meegewog<strong>en</strong> 34 . Zowel op school, <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />
beroep, b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> organisatie als <strong>in</strong> de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g.<br />
34<br />
Ploeg & Guer<strong>in</strong>, 2020<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
47
Door regelmatig met elkaar <strong>in</strong> dialoog te zijn leert de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> om te luister<strong>en</strong> naar<br />
de opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van ander<strong>en</strong>, deze teg<strong>en</strong> <strong>het</strong> licht te houd<strong>en</strong>, leert (door) te vrag<strong>en</strong>,<br />
feedback te gev<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> m<strong>en</strong><strong>in</strong>g bij te stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis te vergar<strong>en</strong>. Voor de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> is<br />
er e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>ere cognitieve belast<strong>in</strong>g, doordat hij gebruik kan mak<strong>en</strong> van de k<strong>en</strong>nis van<br />
ander<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> dialoog laat <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> dat k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> logisch red<strong>en</strong>er<strong>en</strong> nuttig<br />
kunn<strong>en</strong> zijn. Het gaat niet om gelijk krijg<strong>en</strong>, maar om <strong>het</strong> del<strong>en</strong> van k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> <strong>in</strong>formatie<br />
<strong>en</strong> van elkaar te ler<strong>en</strong>. Kortom, <strong>in</strong> dialoog ontstaat de mogelijkheid om sam<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> te<br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> dialoog leidt niet vanzelfsprek<strong>en</strong>d tot <strong>het</strong> stimuler<strong>en</strong> van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> 35 . In<br />
dialoog kan <strong>het</strong> lastig zijn om alle niet-geme<strong>en</strong>schappelijke k<strong>en</strong>nis naar bov<strong>en</strong> te krijg<strong>en</strong>.<br />
Om de <strong>in</strong> de groep aanwezige k<strong>en</strong>nis met elkaar te del<strong>en</strong> is gerichte begeleid<strong>in</strong>g van jou<br />
als doc<strong>en</strong>t nodig. Hier ligg<strong>en</strong> voorwaard<strong>en</strong> aan t<strong>en</strong> grondslag, die te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> met<br />
de sfeer, de diversiteit <strong>en</strong> de motivatie.<br />
Op<strong>en</strong> <strong>en</strong> veilige sfeer<br />
Zorg voor e<strong>en</strong> op<strong>en</strong> <strong>en</strong> veilige sfeer, waarbij gezam<strong>en</strong>lijkheid voorop staat, <strong>en</strong> elk van de<br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> zich voldo<strong>en</strong>de op zijn gemak voelt. Laat de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> wet<strong>en</strong> dat <strong>het</strong> er niet<br />
om gaat om gelijk te krijg<strong>en</strong>, maar om van elkaar te ler<strong>en</strong>. Ze moet<strong>en</strong> zich veilig voel<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> <strong>het</strong> moet ook daadwerkelijk veilig zijn, om ideeën te del<strong>en</strong> <strong>en</strong> erover tot discussie<br />
te kunn<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. Zonder veiligheid zull<strong>en</strong> veel <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>, <strong>en</strong> ook medewerkers, hun<br />
(<strong>kritisch</strong>e) gedacht<strong>en</strong> niet lat<strong>en</strong> hor<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong>e opmerk<strong>in</strong>g kan namelijk makkelijk<br />
teg<strong>en</strong> je word<strong>en</strong> gebruikt. Veiligheid beg<strong>in</strong>t bij de attitude van medewerkers <strong>en</strong><br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> teg<strong>en</strong>over elkaar. Het is goed om zowel <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> als medewerkers hier<br />
bewust van te mak<strong>en</strong> door dit bespreekbaar te mak<strong>en</strong> of bijvoorbeeld e<strong>en</strong> workshop of<br />
tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g te gev<strong>en</strong> hierover. Leg veiligheid niet op, dat werkt niet. Veiligheid is niet iets<br />
dat af te dw<strong>in</strong>g<strong>en</strong> is, je laat dat met elkaar <strong>in</strong> de praktijk zi<strong>en</strong>. Het blijkt uit handel<strong>en</strong>.<br />
Praat <strong>en</strong> red<strong>en</strong>eer erover, sam<strong>en</strong>.<br />
Diversiteit<br />
In e<strong>en</strong> homog<strong>en</strong>e groep neigt dialoog <strong>in</strong> <strong>het</strong> algeme<strong>en</strong> tot <strong>het</strong> zich schikk<strong>en</strong> <strong>in</strong> oordel<strong>en</strong><br />
van de andere deelnemers. Eig<strong>en</strong> overtuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> homog<strong>en</strong>e groep vaak<br />
door de ander bevestigd, waardoor <strong>het</strong> lastig wordt om de eig<strong>en</strong> opvatt<strong>in</strong>g teg<strong>en</strong><br />
<strong>het</strong> licht te houd<strong>en</strong>. Ook kan mogelijk de overtuig<strong>in</strong>g ontstaan dat bepaalde groep<strong>en</strong><br />
‘altijd’ op e<strong>en</strong> bepaalde manier d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. En dat is juist niet wat we <strong>in</strong> <strong>het</strong> onderwijs<br />
35<br />
Kerr & T<strong>in</strong>dale, 2011<br />
48
will<strong>en</strong> bereik<strong>en</strong>. Om die red<strong>en</strong> is diversiteit b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> de groep van belang 36 . In e<strong>en</strong> meer<br />
<strong>het</strong>erog<strong>en</strong>e groep kom je vaak meer diversiteit <strong>in</strong> opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>. Is er sprake van<br />
we<strong>in</strong>ig diversiteit b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> jouw groep? Br<strong>en</strong>g dan standpunt<strong>en</strong> of argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong>, zodanig<br />
dat er diversiteit <strong>in</strong> de groep ontstaat.<br />
Motivatie<br />
Zorg bij e<strong>en</strong> dialoog als doc<strong>en</strong>t voor e<strong>en</strong> onderwerp dat voor de groep betek<strong>en</strong>isvol<br />
is <strong>en</strong> van nut kan zijn. Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> rak<strong>en</strong> dan gemotiveerd om <strong>het</strong> onderwerp te<br />
besprek<strong>en</strong> <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis met elkaar te del<strong>en</strong>. Als de groep gemotiveerd is, leidt dit tot e<strong>en</strong><br />
gezam<strong>en</strong>lijke <strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g <strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong>heid, waardoor er meer k<strong>en</strong>nis wordt gebundeld<br />
<strong>en</strong> uitgewisseld.<br />
Hoe leid je als doc<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> goede dialoog?<br />
Op de eerste plaats is er e<strong>en</strong> leerdoel dat voor alle deelnemers betek<strong>en</strong>isvol is. Welk<br />
doel beoog jij als doc<strong>en</strong>t, of wat wil de groep bereik<strong>en</strong> met deze dialoog? E<strong>en</strong> dialoog<br />
v<strong>in</strong>dt <strong>in</strong> gezam<strong>en</strong>lijkheid plaats. Er is duidelijk sprake van collectiviteit <strong>en</strong> wederkerigheid<br />
<strong>in</strong> <strong>het</strong> del<strong>en</strong> van k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> m<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>, <strong>het</strong> doorvrag<strong>en</strong>, feedback gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>het</strong> naar elkaar<br />
luister<strong>en</strong>. <strong>De</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> uit<strong>en</strong> hun overtuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> of aannames <strong>in</strong> alle vrijheid zonder<br />
angst of schaamte <strong>en</strong> help<strong>en</strong> elkaar om, al dan niet met ondersteun<strong>in</strong>g van de doc<strong>en</strong>t,<br />
gezam<strong>en</strong>lijk begrip te bereik<strong>en</strong>. Dat betek<strong>en</strong>t dat er ook e<strong>en</strong> onderl<strong>in</strong>g vertrouw<strong>en</strong><br />
moet zijn om op<strong>en</strong> <strong>en</strong> eerlijk met elkaar <strong>in</strong> gesprek te gaan. In dialoog ontstaat e<strong>en</strong><br />
bundel<strong>in</strong>g van geme<strong>en</strong>schappelijke k<strong>en</strong>nis waardoor de mogelijkheid ontstaat om<br />
m<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> bij te stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> verder te bouw<strong>en</strong> op die geme<strong>en</strong>schappelijke k<strong>en</strong>nis.<br />
Verschill<strong>en</strong>de m<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geïd<strong>en</strong>tificeerd <strong>en</strong> onderzocht door vrag<strong>en</strong> te stell<strong>en</strong>.<br />
Waar je als doc<strong>en</strong>t rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g mee moet houd<strong>en</strong> is dat er cognitieve <strong>en</strong> ook etnische<br />
verschill<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zijn. Hier ligt e<strong>en</strong> spann<strong>in</strong>gsveld met ‘<strong>in</strong> alle vrijheid je m<strong>en</strong><strong>in</strong>g uit<strong>en</strong>’.<br />
Dit spann<strong>in</strong>gsveld is e<strong>en</strong> leerzaam onderwerp om met <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> te besprek<strong>en</strong>. Betek<strong>en</strong>t<br />
vrijheid van m<strong>en</strong><strong>in</strong>gsuit<strong>in</strong>g dat je alles mag zegg<strong>en</strong>? Welke verantwoordelijkheid geeft<br />
deze vrijheid bijvoorbeeld? Het is van belang dat we elkaars culturele achtergrond<strong>en</strong><br />
prober<strong>en</strong> te begrijp<strong>en</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g hiermee houd<strong>en</strong> wanneer we e<strong>en</strong> dialoog voer<strong>en</strong> met<br />
elkaar 37 . Door als doc<strong>en</strong>t met <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> met diverse achtergrond<strong>en</strong> <strong>in</strong> dialoog te gaan<br />
w<strong>in</strong> je vaak vertrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>het</strong> geeft jou <strong>en</strong> de andere <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> extra k<strong>en</strong>nis.<br />
Dit kan de kloof tuss<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de achtergrond<strong>en</strong> overbrugg<strong>en</strong>. Het helpt ook<br />
als je je als doc<strong>en</strong>t van tevor<strong>en</strong> hebt verdiept <strong>in</strong> de culturele norm<strong>en</strong> <strong>en</strong> waard<strong>en</strong> van je<br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>.<br />
36<br />
Thaler & Sunste<strong>in</strong>, 2009<br />
37<br />
Snider, 2018<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
49
Maak duidelijk dat alle partij<strong>en</strong> hun best do<strong>en</strong> respectvol naar elkaar te blijv<strong>en</strong>. Het is<br />
belangrijk <strong>het</strong> leerdoel voor og<strong>en</strong> te blijv<strong>en</strong> houd<strong>en</strong>. Wat dus niet hoeft te betek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
dat iedere<strong>en</strong> <strong>het</strong> met elkaar e<strong>en</strong>s is.<br />
E<strong>en</strong> aantal praktische tips voor <strong>het</strong> leid<strong>en</strong> van dialoog zijn:<br />
• maak duidelijke afsprak<strong>en</strong> met de groep over de regels die geld<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de dialoog<br />
(afsprak<strong>en</strong> m.b.t. uitlach<strong>en</strong> of iemand voor ‘dom uitmak<strong>en</strong>’, etc.)<br />
• geef e<strong>en</strong> korte <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>g over <strong>het</strong> onderwerp dat besprok<strong>en</strong> wordt <strong>en</strong> b<strong>en</strong>oem <strong>het</strong><br />
belang van <strong>het</strong> onderwerp<br />
• b<strong>en</strong>oem <strong>het</strong> leerdoel <strong>en</strong> de tijdsplann<strong>in</strong>g<br />
• stuur de dialoog door te lett<strong>en</strong> of <strong>het</strong> hoofdonderwerp wordt besprok<strong>en</strong><br />
• laat stille <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> aan bod kom<strong>en</strong> door h<strong>en</strong> expliciet e<strong>en</strong> vraag te stell<strong>en</strong><br />
• bed<strong>en</strong>k van tevor<strong>en</strong> nieuwe vrag<strong>en</strong> die gesteld kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> als de dialoog dreigt te<br />
stopp<strong>en</strong><br />
• vat tuss<strong>en</strong>door sam<strong>en</strong> wat wordt gezegd<br />
Het leid<strong>en</strong> van de dialoog kan je zelf do<strong>en</strong>, zeker als de klas er niet ervar<strong>en</strong> <strong>in</strong> is.<br />
Waardevoller is <strong>het</strong> echter om e<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> te lat<strong>en</strong> leid<strong>en</strong>. Het is e<strong>en</strong> goede oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />
voor iedere<strong>en</strong>. Het maakt <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> verantwoordelijk voor de dialoog <strong>en</strong> de eig<strong>en</strong><br />
bijdrage er<strong>in</strong>, maar ook medeverantwoordelijk voor de bijdrag<strong>en</strong> van ander<strong>en</strong>. Na elke<br />
dialoog kan je met de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> evaluer<strong>en</strong> hoe <strong>het</strong> g<strong>in</strong>g, waar ze tevred<strong>en</strong> over war<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> waarover m<strong>in</strong>der. Je kunt h<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> welke ontwikkel<strong>in</strong>g ze door will<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> om<br />
dialog<strong>en</strong> te leid<strong>en</strong> of eraan deel te nem<strong>en</strong>. Welke eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> ze ontwikkel<strong>en</strong><br />
of juist remm<strong>en</strong>?<br />
Er zijn ook factor<strong>en</strong> die <strong>het</strong> voer<strong>en</strong> van dialog<strong>en</strong> beperk<strong>en</strong>. We gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal<br />
mogelijke verklar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> waarom dialog<strong>en</strong> soms niet zorg<strong>en</strong> voor <strong>het</strong> gew<strong>en</strong>ste effect.<br />
Onzekerheid<br />
Veel doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vermijd<strong>en</strong> belangrijke, politieke discussies die te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> met<br />
bijvoorbeeld etniciteit, seksualiteit, geslacht <strong>en</strong> ongelijke <strong>in</strong>kom<strong>en</strong>s <strong>in</strong> hun klaslokal<strong>en</strong> 38 .<br />
Dit do<strong>en</strong> ze omdat ze onzeker zijn over hoe ze kunn<strong>en</strong> omgaan met de pedagogische<br />
uitdag<strong>in</strong>g<strong>en</strong> met hun <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>. Bij discussies word<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> mondiger <strong>en</strong><br />
onrustiger <strong>en</strong> is <strong>het</strong> lastiger om deze discussies goed te leid<strong>en</strong>. Dan is <strong>het</strong> belangrijk om<br />
<strong>het</strong> verschil tuss<strong>en</strong> dialoog <strong>en</strong> discussie uit te legg<strong>en</strong>, tev<strong>en</strong>s de relatie tuss<strong>en</strong> beid<strong>en</strong>.<br />
38<br />
Journell, 2001<br />
50
Dialoog kan soms discussie bevatt<strong>en</strong>. Uit democratisch oogpunt is <strong>het</strong> belangrijk om<br />
gevoelige thema’s wel te besprek<strong>en</strong>. Discussie kan hier onderdeel van zijn, maar gelijk<br />
krijg<strong>en</strong> of elkaar overtuig<strong>en</strong> is ge<strong>en</strong> doel. Kijk daarom uit met <strong>het</strong> te snel voer<strong>en</strong> van<br />
debatt<strong>en</strong> <strong>in</strong> klass<strong>en</strong> wanneer de veiligheid niet voldo<strong>en</strong>de gegarandeerd is, of als klass<strong>en</strong><br />
er niet ervar<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oeg <strong>in</strong> zijn. <strong>De</strong>batt<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verrijk<strong>in</strong>g zijn van je onderwijs,<br />
maar kunn<strong>en</strong> ook uitmond<strong>en</strong> <strong>in</strong> onveiligheid waarbij <strong>het</strong> w<strong>in</strong>n<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> debat c<strong>en</strong>traal<br />
staat. In plaats van elkaar begrijp<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of <strong>het</strong> uitwissel<strong>en</strong> van argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
Kloof tuss<strong>en</strong> de culturele achtergrond<strong>en</strong> van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> soms e<strong>en</strong> heel andere culturele achtergrond dan de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
waardoor er afstand ontstaat, <strong>het</strong>ge<strong>en</strong> <strong>het</strong> voer<strong>en</strong> van dialog<strong>en</strong> kan h<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. Als gevolg<br />
hiervan kunn<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> die <strong>in</strong> de m<strong>in</strong>derheid zijn of <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> die zich id<strong>en</strong>tificer<strong>en</strong><br />
als immigrant zich <strong>in</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de mate ondergewaardeerd voel<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>het</strong> klaslokaal 39 .<br />
In sommige cultur<strong>en</strong> zijn er heel andere norm<strong>en</strong> <strong>en</strong> waard<strong>en</strong> dan bijvoorbeeld <strong>in</strong> de<br />
klassieke Nederlandse cultuur, hierdoor hebb<strong>en</strong> zowel doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> als <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
ander idee bij <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, dialog<strong>en</strong> of hoe <strong>het</strong> handel<strong>en</strong> <strong>in</strong> dialog<strong>en</strong> gewaardeerd<br />
wordt. Verder is er <strong>in</strong> sommige cultur<strong>en</strong> sprake van volgzaamheid naar volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>, <strong>en</strong><br />
gaan <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> niet <strong>in</strong> discussie met e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t of volwass<strong>en</strong>e. In onze opvatt<strong>in</strong>g over<br />
dialog<strong>en</strong> kan dat beperk<strong>en</strong>d werk<strong>en</strong> 40 , echter is <strong>het</strong> juist <strong>in</strong>teressant <strong>en</strong> verb<strong>in</strong>d<strong>en</strong>d om<br />
dit bespreekbaar te mak<strong>en</strong> met <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>. Op basis waarvan bepal<strong>en</strong> we met elkaar<br />
wat e<strong>en</strong> goed dialoog betek<strong>en</strong>t? Welke historische k<strong>en</strong>nis hebb<strong>en</strong> we daar met elkaar<br />
voor nodig <strong>en</strong> hoe heeft de huidige westerse norm zich hier<strong>in</strong> ontwikkeld? Dit kan<br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> aanzett<strong>en</strong> tot meer abstract d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over hun eig<strong>en</strong> ideeën over de norm<strong>en</strong><br />
van gedrag. Ook is <strong>het</strong> <strong>in</strong> bepaalde cultur<strong>en</strong> niet gebruikelijk om <strong>kritisch</strong>e opmerk<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
te mak<strong>en</strong> over wet<strong>en</strong>schappelijke bronn<strong>en</strong> omdat er veel respect is voor <strong>het</strong> werk van<br />
onderzoekers 41 .<br />
Teg<strong>en</strong>strijdige norm<strong>en</strong> <strong>en</strong> waard<strong>en</strong> over <strong>het</strong> uit<strong>en</strong> van jezelf<br />
Hoe m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zich uit<strong>en</strong> door middel van taal verschilt heel erg <strong>in</strong> de diverse cultur<strong>en</strong><br />
die wij k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> 42 . Er is bijvoorbeeld e<strong>en</strong> verschil tuss<strong>en</strong> westerse cultur<strong>en</strong> <strong>en</strong> Aziatische<br />
cultur<strong>en</strong>. In westerse cultur<strong>en</strong> zijn m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> vaak meer <strong>in</strong>dividualistisch, assertief, nonhiërarchisch<br />
<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> dan <strong>in</strong> Aziatische cultur<strong>en</strong>. Daar strev<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> meer naar<br />
harmonie, hiërarchie, groepsgevoel <strong>en</strong> m<strong>in</strong>der <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> 43 . Dit betek<strong>en</strong>t dat<br />
39<br />
Sleeter, 2011<br />
40<br />
Atk<strong>in</strong>son, 1997<br />
41<br />
Shahe<strong>en</strong>, 2012<br />
42<br />
Scollon, 1991<br />
43<br />
Atk<strong>in</strong>son, 1997<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
51
sommige <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> met e<strong>en</strong> Aziatische achtergrond <strong>het</strong> extra moeilijk v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> om e<strong>en</strong><br />
dialoog te voer<strong>en</strong> omdat ze <strong>het</strong> niet gew<strong>en</strong>d zijn. Hier moet<strong>en</strong> wij dus extra aandacht<br />
aan sch<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. In sommige cultur<strong>en</strong> (Ch<strong>in</strong>a, Japan, Korea) ler<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> vooral om<br />
bepaalde <strong>in</strong>formatie te memoriser<strong>en</strong> <strong>en</strong> deze k<strong>en</strong>nis weer te reproducer<strong>en</strong> zonder <strong>in</strong><br />
discussie te gaan met de doc<strong>en</strong>t. We wet<strong>en</strong> dat deze <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> g<strong>en</strong>eigd zijn om zichzelf<br />
te uit<strong>en</strong> door k<strong>en</strong>nis die ze hebb<strong>en</strong> opgedaan over te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> aan ander<strong>en</strong>. En niet door<br />
creatief, <strong>in</strong>novatief <strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> na te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Daarnaast bestaan <strong>in</strong> bepaalde cultur<strong>en</strong><br />
(oorspronkelijke bewoners van Noord-Amerika) rang<strong>en</strong> van sociale status waarbij <strong>het</strong><br />
niet gebruikelijk is om jezelf te uit<strong>en</strong> bij m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> hogere (of onbek<strong>en</strong>de) sociale<br />
status hebb<strong>en</strong> dan die van jou 44 . <strong>De</strong>ze <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> zull<strong>en</strong> dus eerder g<strong>en</strong>eigd zijn te<br />
luister<strong>en</strong>, observer<strong>en</strong> <strong>en</strong> ler<strong>en</strong>, omdat dit gebruikelijk is <strong>in</strong> hun cultuur. Als de norm<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> waard<strong>en</strong> van je cultuur <strong>in</strong> strijd zijn met wat er van je verwacht wordt <strong>in</strong> dialog<strong>en</strong> <strong>in</strong> je<br />
omgev<strong>in</strong>g (thuis, klas, school, organisatie), dan is <strong>het</strong> heel lastig om jezelf aan te pass<strong>en</strong>.<br />
Die aanpass<strong>in</strong>g vergt tijd <strong>en</strong> steun van jou als doc<strong>en</strong>t. Al is <strong>het</strong> ook e<strong>en</strong> dialoog waard om<br />
met elkaar te besprek<strong>en</strong> of/<strong>in</strong> hoeverre <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> zich überhaupt moet<strong>en</strong> aanpass<strong>en</strong>.<br />
Sociale dynamiek van e<strong>en</strong> school<br />
Er zijn schol<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> heel diverse <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>populatie. <strong>De</strong> sociale dynamiek heeft<br />
grote gevolg<strong>en</strong> voor m<strong>en</strong><strong>in</strong>gsvorm<strong>in</strong>g <strong>en</strong> <strong>het</strong> uit<strong>en</strong> ervan. <strong>De</strong>ze kan namelijk voor<br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> met e<strong>en</strong> lagere sociaaleconomische achtergrond leid<strong>en</strong> tot <strong>het</strong> m<strong>in</strong>der<br />
frequ<strong>en</strong>t uit<strong>en</strong> van hun m<strong>en</strong><strong>in</strong>g. <strong>De</strong>ze <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> mak<strong>en</strong> zich soms zorg<strong>en</strong> of ze word<strong>en</strong><br />
gehoord <strong>en</strong> word<strong>en</strong> gerespecteerd, of voel<strong>en</strong> zich gefrustreerd of beledigd door<br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> 45 .<br />
Discrim<strong>in</strong>atie<br />
Als er <strong>in</strong> <strong>het</strong> klaslokaal e<strong>en</strong> bepaalde groep wordt gediscrim<strong>in</strong>eerd, zal deze groep niet<br />
of we<strong>in</strong>ig participer<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>kritisch</strong>e dialog<strong>en</strong> 46 . Discrim<strong>in</strong>atie kan ontstaan als e<strong>en</strong> groep<br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> of e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> <strong>in</strong> de m<strong>in</strong>derheid is. Bijvoorbeeld omdat hij of zij de<br />
<strong>en</strong>ige <strong>in</strong>ternationale <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> is, e<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>landse afkomst heeft of de voertaal niet<br />
voldo<strong>en</strong>de beheerst. Het is dus belangrijk om ervoor te wak<strong>en</strong> dat er ge<strong>en</strong> discrim<strong>in</strong>atie<br />
voorkomt <strong>in</strong> <strong>het</strong> klaslokaal door hier op<strong>en</strong> <strong>en</strong> eerlijk over te prat<strong>en</strong> met <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>.<br />
Verder door extra te lett<strong>en</strong> op <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> die <strong>in</strong> de m<strong>in</strong>derheid zijn of opvall<strong>en</strong>d stil zijn.<br />
44<br />
Crago, 1992<br />
45<br />
Ochoa & P<strong>in</strong>eda, 2008<br />
46<br />
Mcdaniel, 2004<br />
52
Volg<strong>en</strong> van de schoolvisie<br />
Op veel schol<strong>en</strong> word<strong>en</strong> medewerkers <strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> gestimuleerd om de visie <strong>en</strong><br />
theorieën van de school aan te nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> na te vertell<strong>en</strong> <strong>in</strong> plaats van hun eig<strong>en</strong><br />
m<strong>en</strong><strong>in</strong>g te vorm<strong>en</strong> 47 . Het is echter belangrijk dat de (school)omgev<strong>in</strong>g medewerkers <strong>en</strong><br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> mogelijkhed<strong>en</strong> biedt om standpunt<strong>en</strong> te ler<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> te onderbouw<strong>en</strong>.<br />
En ook om deze te del<strong>en</strong> met ander<strong>en</strong> <strong>en</strong> deel te nem<strong>en</strong> aan dialog<strong>en</strong>. <strong>De</strong> (school)<br />
omgev<strong>in</strong>g moet de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> stimuler<strong>en</strong> om op<strong>en</strong> m<strong>in</strong>ded te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, de theorieën<br />
of m<strong>en</strong><strong>in</strong>g van de school (doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>) <strong>in</strong> twijfel te trekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook die van h<strong>en</strong>zelf. We<br />
her<strong>in</strong>ner<strong>en</strong> je er tegelijkertijd aan dat <strong>kritisch</strong> zijn iets anders is dan ongezout<strong>en</strong> je kritiek<br />
uit<strong>en</strong>.<br />
Angst<br />
Er zijn <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> die bang zijn om taalfout<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong>, hierdoor durv<strong>en</strong> ze niet of<br />
we<strong>in</strong>ig te participer<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> dialoog of e<strong>en</strong> discussie 48 . Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn bang om dom<br />
over te kom<strong>en</strong> bij hun klasg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> of doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Soms word<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> uitgelach<strong>en</strong><br />
als ze taalfout<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> of foute antwoord<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>. Als doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> mede<strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong><br />
elkaar help<strong>en</strong> met <strong>het</strong> verwoord<strong>en</strong> of vertal<strong>en</strong> van zijn m<strong>en</strong><strong>in</strong>g kan de angst afnem<strong>en</strong>.<br />
Taal<br />
Om <strong>in</strong>formatie goed te kunn<strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong> of <strong>kritisch</strong> naar <strong>in</strong>formatie te kunn<strong>en</strong> kijk<strong>en</strong>, is<br />
er e<strong>en</strong> goede beheers<strong>in</strong>g van de taal nodig waar<strong>in</strong> de <strong>in</strong>formatie wordt gepres<strong>en</strong>teerd 49 .<br />
Dit is e<strong>en</strong> belangrijke basisvoorwaarde voor <strong>het</strong> voer<strong>en</strong> van dialog<strong>en</strong> 50 . In e<strong>en</strong> groep<br />
kom je vaak <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> teg<strong>en</strong> met verschill<strong>en</strong>de culturele <strong>en</strong> sociale achtergrond<strong>en</strong>. Dit<br />
kan betek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat niet alle <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> de taal waar<strong>in</strong> gedoceerd wordt goed g<strong>en</strong>oeg<br />
beheers<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> diep begrip van de <strong>in</strong>formatie <strong>en</strong> om hier <strong>kritisch</strong> op te reager<strong>en</strong>.<br />
Het is daarom van belang om rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g te houd<strong>en</strong> met <strong>het</strong> taalniveau van de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>.<br />
Ook helpt <strong>het</strong> om term<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> hoger beheers<strong>in</strong>gsniveau van de taal eis<strong>en</strong> goed<br />
uit te legg<strong>en</strong> voordat ze word<strong>en</strong> toegevoegd aan andere complexe <strong>in</strong>formatie. Het<br />
gebruik van vocabulaire moet aansluit<strong>en</strong> bij <strong>het</strong> taalniveau van de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> dus<br />
niet te complex zijn. Vooral <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> met e<strong>en</strong> niet-westerse achtergrond word<strong>en</strong> dan<br />
b<strong>en</strong>adeeld 51 . Wanneer we aansluit<strong>en</strong> bij <strong>het</strong> taalniveau van <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> is <strong>het</strong> tegelijkertijd<br />
belangrijk dat we ze uitdag<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> (taal)niveau hoger te kom<strong>en</strong> door stof aan te<br />
bied<strong>en</strong> die net iets moeilijker is dan ze kunn<strong>en</strong>.<br />
47<br />
Maeda, 2017<br />
48<br />
Maeda, 2017<br />
49<br />
Atk<strong>in</strong>son, 1997<br />
50<br />
Sellars et al., 2018<br />
51<br />
Roksa et al., 2017<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
53
Sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g<br />
Je rol als doc<strong>en</strong>t is cruciaal voor <strong>het</strong> ontwikkel<strong>en</strong> van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> bij <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>.<br />
Als rolmodel reikt je <strong>in</strong>vloed verder dan beroepsmatig handel<strong>en</strong> gericht op didactiek.<br />
Je levert ook e<strong>en</strong> bijdrage aan <strong>het</strong> lev<strong>en</strong> van de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> <strong>in</strong> meer algem<strong>en</strong>e z<strong>in</strong>. Je<br />
bepaalt immers wat e<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> gedur<strong>en</strong>de zijn opleid<strong>in</strong>g moet do<strong>en</strong> <strong>en</strong> met welke<br />
overtuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> ideeën de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> <strong>in</strong> aanrak<strong>in</strong>g komt. E<strong>en</strong> goed rolmodel zijn, betek<strong>en</strong>t<br />
niet dat je van onbesprok<strong>en</strong> gedrag moet zijn, maar wel dat je e<strong>en</strong> goed voorbeeld b<strong>en</strong>t.<br />
We kiez<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> b<strong>en</strong>ader<strong>in</strong>g die ruimte geeft aan dialoog. In dialoog word<strong>en</strong><br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> staat gesteld gezam<strong>en</strong>lijk <strong>kritisch</strong> te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. <strong>De</strong> sfeer <strong>in</strong> de klas, de mate<br />
van diversiteit <strong>en</strong> de motivatie spel<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke rol <strong>in</strong> <strong>het</strong> wel of niet slag<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> goede dialoog. Je speelt e<strong>en</strong> grote rol als begeleider van de dialoog. Je b<strong>en</strong>t<br />
alert <strong>en</strong> stuurt bij op k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> als gezam<strong>en</strong>lijkheid, wederkerigheid, <strong>het</strong> cognitieve<br />
niveau, <strong>het</strong> <strong>kritisch</strong> zijn <strong>en</strong> <strong>in</strong> vrijheid kunn<strong>en</strong> sprek<strong>en</strong>, met respect <strong>en</strong> zorgvuldigheid,<br />
zonder de specifieke leerdoel<strong>en</strong> uit <strong>het</strong> oog te verliez<strong>en</strong>. Door dialog<strong>en</strong> met elkaar te<br />
voer<strong>en</strong> bundel<strong>en</strong> we k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> do<strong>en</strong> we belangrijke <strong>in</strong>zicht<strong>en</strong> op over onszelf <strong>en</strong> de<br />
buit<strong>en</strong>wereld, door te reflecter<strong>en</strong> op onze eig<strong>en</strong> standpunt<strong>en</strong>. Tev<strong>en</strong>s help<strong>en</strong> dialog<strong>en</strong><br />
om ideeën te del<strong>en</strong> <strong>en</strong> nieuwe doel<strong>en</strong> te stell<strong>en</strong> voor bijvoorbeeld de doceer- <strong>en</strong><br />
pedagogische praktijk<strong>en</strong> op school.<br />
Alles staat of valt met jou als m<strong>en</strong>s, als persoon. Je onderwijst aan de hand van jezelf,<br />
van je deugd<strong>en</strong> <strong>en</strong> feit<strong>en</strong>, door je persoonlijke voorbeeld <strong>en</strong> <strong>in</strong> overe<strong>en</strong>stemm<strong>in</strong>g met<br />
omstandighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> voorwaard<strong>en</strong>. Het is je taak om de waarheid <strong>in</strong> je persoon tot<br />
uitdrukk<strong>in</strong>g te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> deze op je <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> over te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Mart<strong>in</strong> Buber<br />
54
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
55
56
5. Didactiek<br />
Inleid<strong>in</strong>g<br />
In <strong>het</strong> vorige hoofdstuk hebb<strong>en</strong> we ons vooral gericht op <strong>het</strong> voer<strong>en</strong> van dialoog met<br />
groep<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> om <strong>het</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> te bevorder<strong>en</strong>. In dit hoofdstuk gev<strong>en</strong> we<br />
e<strong>en</strong> aantal didactische handvatt<strong>en</strong> die <strong>het</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong> de klas kunn<strong>en</strong> stimuler<strong>en</strong>,<br />
waarbij dialoog <strong>in</strong> sommig<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol speelt of kan spel<strong>en</strong>. <strong>De</strong> keuze van <strong>het</strong> aanbod<br />
is gebaseerd op <strong>in</strong>terviews die we hield<strong>en</strong> met doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. We hebb<strong>en</strong> behoeft<strong>en</strong><br />
geïnv<strong>en</strong>tariseerd <strong>en</strong> h<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de didactische handvatt<strong>en</strong> voorgelegd. Wat we<br />
<strong>in</strong> dit hoofdstuk beschrijv<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong> we gekoz<strong>en</strong> op basis van deze <strong>in</strong>terviews, van<br />
literatuurstudie <strong>en</strong> door succesvolle ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> de praktijk.<br />
We besprek<strong>en</strong> <strong>het</strong> Five-Step Model, e<strong>en</strong> lesmodel dat ondersteun<strong>in</strong>g kan bied<strong>en</strong> om<br />
less<strong>en</strong> te ontwikkel<strong>en</strong> waar<strong>in</strong> de doc<strong>en</strong>t de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> bewust motiveert om <strong>kritisch</strong><br />
na te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Het model geeft bijvoorbeeld aan leerdoel<strong>en</strong> te formuler<strong>en</strong> waarbij er<br />
om deze doel<strong>en</strong> te hal<strong>en</strong>, <strong>kritisch</strong>e d<strong>en</strong>kvaardighed<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>in</strong>gezet, zoals<br />
bijvoorbeeld analyser<strong>en</strong>, evaluer<strong>en</strong> of creër<strong>en</strong>.<br />
Vervolg<strong>en</strong>s licht<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> aantal <strong>in</strong>structiestrategieën toe die effectief zijn <strong>in</strong> <strong>het</strong><br />
aanler<strong>en</strong> van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Hierbij is aandacht voor expliciete <strong>en</strong> impliciete <strong>in</strong>structie.<br />
Ook gev<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> aantal voorbeeld<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> van de vaardighed<strong>en</strong> van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
is logisch kunn<strong>en</strong> red<strong>en</strong>er<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> hulpmiddel om <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> te ler<strong>en</strong> hoe e<strong>en</strong> goede<br />
red<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g wordt opgebouwd is <strong>het</strong> red<strong>en</strong>eerschema. Voor jou als doc<strong>en</strong>t is hierbij van<br />
belang vooral te focuss<strong>en</strong> op de red<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g. In paragraaf 5.4 is <strong>het</strong> red<strong>en</strong>eerschema<br />
verder uitgewerkt.<br />
5.1 Uitgangspunt<strong>en</strong><br />
In hoofdstuk 3 beschrev<strong>en</strong> we dat <strong>kritisch</strong> ler<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> iets ‘van’ doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
is, maar van de school als geheel. Om <strong>het</strong> <strong>kritisch</strong> ler<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>het</strong> onderwijs mogelijk<br />
te mak<strong>en</strong> gaan wij uit van de volg<strong>en</strong>de uitgangspunt<strong>en</strong>:<br />
• <strong>De</strong> schoolleid<strong>in</strong>g, <strong>het</strong> facilitair bedrijf <strong>en</strong> de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>teams drag<strong>en</strong> <strong>in</strong> gezam<strong>en</strong>lijkheid<br />
zorg voor e<strong>en</strong> veilig leerklimaat, <strong>in</strong> <strong>en</strong> buit<strong>en</strong> de klas, waar<strong>in</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> zich op hun<br />
gemak voel<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrijelijk hun gedacht<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> respectvolle manier durv<strong>en</strong> uit<strong>en</strong>.<br />
• In <strong>het</strong> curriculum is ruimte opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> om gericht aandacht te kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> aan <strong>het</strong><br />
stimuler<strong>en</strong> van <strong>kritisch</strong> ler<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
57
• Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>teams wet<strong>en</strong> wat <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> is <strong>en</strong> beschikk<strong>en</strong> over d<strong>en</strong>kvaardighed<strong>en</strong><br />
die bij <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> hor<strong>en</strong>, of oef<strong>en</strong><strong>en</strong> gelijktijdig met de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>.<br />
• Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> stimuler<strong>en</strong> <strong>het</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> bij <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> zo breed mogelijk<br />
onderwijsaanbod: <strong>in</strong> verschill<strong>en</strong>de vakk<strong>en</strong> tegelijkertijd.<br />
• Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> stimuler<strong>en</strong> <strong>het</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong> de klassikale <strong>en</strong> <strong>in</strong>dividuele<br />
contactmom<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, bijvoorbeeld <strong>in</strong> voortgangsgesprekk<strong>en</strong>.<br />
5.2 Five-Step Model<br />
In deze paragraaf beschrijv<strong>en</strong> we <strong>het</strong> Five-Step Model 52 , e<strong>en</strong> praktische <strong>en</strong> toepasbare<br />
methode om <strong>het</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong> je les vorm te gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>het</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> bij<br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> te stimuler<strong>en</strong>. <strong>De</strong> vijf stapp<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> <strong>in</strong> elke les opnieuw word<strong>en</strong> doorlop<strong>en</strong>,<br />
maar je kan er ook voor kiez<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> of meerdere afzonderlijke stapp<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> les op<br />
te nem<strong>en</strong>. Met <strong>het</strong> Five-Step Model beschrijf <strong>en</strong> doorloop je vijf onderdel<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> les.<br />
Bij elk onderdeel krijg je e<strong>en</strong> handvat om <strong>het</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong> de les te bevorder<strong>en</strong>.<br />
Hieronder word<strong>en</strong> achtere<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>s de vijf stapp<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong>.<br />
Stap 1: Leerdoel<strong>en</strong> opstell<strong>en</strong><br />
In stap 1 stel je leerdoel<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze leerdoel<strong>en</strong> beschrijv<strong>en</strong> wat de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> aan <strong>het</strong> e<strong>in</strong>d van<br />
de les moet kunn<strong>en</strong>. <strong>De</strong> doel<strong>en</strong> van de les moet<strong>en</strong> aansluit<strong>en</strong> bij <strong>het</strong> ontwikkel<strong>en</strong> van<br />
<strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Goed geformuleerde leerdoel<strong>en</strong> bevatt<strong>en</strong> <strong>in</strong> elk geval:<br />
• e<strong>en</strong> specifieke beschrijv<strong>in</strong>g van <strong>het</strong> gew<strong>en</strong>ste gedrag dat <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> moet<strong>en</strong> verton<strong>en</strong><br />
• deelaspect<strong>en</strong> van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, zoals onderzoek<strong>en</strong>, red<strong>en</strong>er<strong>en</strong>, analyser<strong>en</strong>,<br />
evaluer<strong>en</strong>, op<strong>en</strong>heid of uitstell<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> oordeel<br />
Stap 2: Lesgev<strong>en</strong> door middel van vrag<strong>en</strong> stell<strong>en</strong><br />
Vrag<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> belangrijk onderdeel van <strong>het</strong> leerproces. Vrag<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> zorgt<br />
ervoor dat:<br />
• je <strong>in</strong>zicht krijgt <strong>in</strong> welke k<strong>en</strong>nis de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> wel of niet hebb<strong>en</strong><br />
• er dialoog kan ontstaan<br />
Wanneer je de vrag<strong>en</strong> voor je les voorbereidt, vraag je dan af wat je met je vrag<strong>en</strong><br />
wilt bereik<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe je ervoor zorgt dat er dialoog ontstaat tuss<strong>en</strong> de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>. Het<br />
stimuler<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> discussie is belangrijk, waarbij <strong>het</strong> oef<strong>en</strong><strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal staat. Niet <strong>het</strong><br />
w<strong>in</strong>n<strong>en</strong> van de discussie. Dit stimuleert <strong>het</strong> red<strong>en</strong>er<strong>en</strong> bij je <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>, <strong>en</strong> ook bij jou,<br />
waardoor <strong>het</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> verbetert.<br />
52<br />
Duron et al., 2006<br />
58
Stap 3: Oef<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
Laat <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> actief oef<strong>en</strong><strong>en</strong> met ler<strong>en</strong>. Actief ler<strong>en</strong> bestaat uit 3 compon<strong>en</strong>t<strong>en</strong>:<br />
• je biedt <strong>in</strong>formatie aan, zowel <strong>in</strong> de klas als onl<strong>in</strong>e (<strong>in</strong>formatie <strong>en</strong> ideeën)<br />
• <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> moet<strong>en</strong> ervar<strong>in</strong>g opdo<strong>en</strong> <strong>in</strong> de les door bijvoorbeeld te do<strong>en</strong> (via simulaties)<br />
<strong>en</strong> te observer<strong>en</strong> (ervar<strong>in</strong>g)<br />
• <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> moet<strong>en</strong> reflecter<strong>en</strong>, bijvoorbeeld door middel van e<strong>en</strong> portfolio of e<strong>en</strong><br />
klassikale dialoog (reflectieve dialoog)<br />
Je kan dit stimuler<strong>en</strong> door <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> de volg<strong>en</strong>de vrag<strong>en</strong> te lat<strong>en</strong> beantwoord<strong>en</strong>:<br />
“Wat heb ik geleerd?”<br />
“Wat is de waarde van wat ik heb geleerd?”<br />
“Hoe heb ik <strong>het</strong> geleerd?”<br />
“Wat wil ik nog meer ler<strong>en</strong>?”<br />
Stap 4: Beoordeel, verfijn <strong>en</strong> verbeter<br />
In deze stap verzamel je gegev<strong>en</strong>s uit de les, zoals bijvoorbeeld:<br />
• de dynamiek <strong>in</strong> de klas<br />
• de <strong>en</strong>ergie van de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong><br />
Daarnaast vraag je de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> expliciet om feedback over de les, waardoor ze word<strong>en</strong><br />
gestimuleerd er <strong>kritisch</strong> over te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Opties hiervoor zijn:<br />
• klassikaal<br />
• <strong>in</strong> e<strong>en</strong> opdracht waarbij de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> moet<strong>en</strong> opschrijv<strong>en</strong> wat zij hebb<strong>en</strong> geleerd <strong>en</strong><br />
wat er de volg<strong>en</strong>de keer beter kan<br />
Stap 5: Feedback gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>het</strong> ler<strong>en</strong> beoordel<strong>en</strong><br />
In deze laatste stap geef je feedback aan <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze feedback moet <strong>in</strong>formatief <strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>houdelijk zijn, wat bij de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> tot zelfevaluatie kan leid<strong>en</strong>. “Goed gedaan” voldoet<br />
niet, omdat bij deze soort feedback ge<strong>en</strong> <strong>in</strong>houdelijke compon<strong>en</strong>t aanwezig is.<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
59
Stap 1: Leerdoel<strong>en</strong> opstell<strong>en</strong><br />
• Beschrijf <strong>het</strong> gew<strong>en</strong>ste gedrag<br />
• Richt <strong>het</strong> gedrag op <strong>kritisch</strong>e<br />
d<strong>en</strong>kvaardighed<strong>en</strong><br />
Stap 5: Feedback op behaalde doel<strong>en</strong><br />
• Geef feedback <strong>en</strong> creëer<br />
mogelijkhed<strong>en</strong> voor zelfevaluatie<br />
• Gebruik ontvang<strong>en</strong> feedback voor<br />
e<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>de les<br />
Stap 2: Lesgev<strong>en</strong> d.m.v. vrag<strong>en</strong><br />
stell<strong>en</strong><br />
• Bed<strong>en</strong>k geschikte vrag<strong>en</strong><br />
• Hanteer vraagtechniek<strong>en</strong><br />
• Moedig dialoog aan<br />
Stap 4: Beoordeel, verfijn <strong>en</strong> verbeter<br />
• Monitor <strong>het</strong> gedrag tijd<strong>en</strong>s de<br />
activiteit<strong>en</strong>, vraag feedback<br />
• Verzamel de gegev<strong>en</strong>s<br />
Stap 3: Oef<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
• Kies concrete acties om <strong>het</strong> gedrag<br />
te oef<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
• Pas de compon<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van actief<br />
ler<strong>en</strong> toe<br />
Five-Step Model schematisch weergegev<strong>en</strong><br />
5.3 Instructie<br />
In de vorige paragraaf hop<strong>en</strong> we je aan de hand van <strong>het</strong> Five-Step Model handvatt<strong>en</strong><br />
te gev<strong>en</strong> om <strong>in</strong> je less<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> vorm te gev<strong>en</strong>. Dit model blijft <strong>en</strong>igsz<strong>in</strong>s<br />
algeme<strong>en</strong>, maar geeft je wel e<strong>en</strong> basis bij <strong>het</strong> ontwerp<strong>en</strong> van less<strong>en</strong>. In deze paragraaf<br />
gaan we specifieker <strong>in</strong> op de <strong>in</strong>structie van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Bij <strong>het</strong> ontwerp<strong>en</strong> van less<strong>en</strong><br />
aan de hand van <strong>het</strong> Five-Step Model, zijn de <strong>in</strong>structiestrategieën uit deze paragraaf te<br />
gebruik<strong>en</strong>.<br />
Kritisch d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> kun je <strong>het</strong> beste ler<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> specifiek dome<strong>in</strong> waarvoor je<br />
dome<strong>in</strong>k<strong>en</strong>nis nodig hebt. Je kunt <strong>het</strong> ook ler<strong>en</strong> zonder de koppel<strong>in</strong>g met specifieke<br />
vak<strong>in</strong>houd<strong>en</strong>, maar dit blijkt niet de meest effectieve te zijn 53 . In deze paragraaf word<strong>en</strong><br />
effectieve <strong>en</strong> niet-effectieve manier<strong>en</strong> van <strong>in</strong>structie besprok<strong>en</strong>.<br />
53<br />
Ennis, 1989<br />
60
Ennis onderscheidt vier verschill<strong>en</strong>de strategieën om <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan te ler<strong>en</strong>, alle<br />
vier de strategieën zijn effectief. <strong>De</strong> gecomb<strong>in</strong>eerde aanpak laat <strong>het</strong> grootste effect<br />
zi<strong>en</strong>. 54<br />
<strong>De</strong> verschill<strong>en</strong>de strategieën zijn expliciete <strong>in</strong>structie, <strong>in</strong>fusie, onderdompel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> de<br />
gecomb<strong>in</strong>eerde aanpak zoals toegelicht door Heiltjes: 55<br />
Bij expliciete <strong>in</strong>structie ler<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> houd<strong>in</strong>gsaspect<strong>en</strong> van<br />
<strong>het</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> zonder dat daar specifieke vak<strong>in</strong>houd aan gekoppeld is. Ze ler<strong>en</strong><br />
bijvoorbeeld <strong>in</strong> e<strong>en</strong> aparte les over red<strong>en</strong>er<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>het</strong> gebruik van red<strong>en</strong>eerschema’s<br />
(zie paragraaf 5.4).<br />
Bij <strong>in</strong>fusie gaan <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> wel met specifieke vak<strong>in</strong>houd aan de slag, maar hebb<strong>en</strong><br />
ze ge<strong>en</strong> uitleg gekreg<strong>en</strong> over <strong>kritisch</strong>e vaardighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> houd<strong>in</strong>gsaspect<strong>en</strong>. Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> bijvoorbeeld gevraagd om e<strong>en</strong> casus (pass<strong>en</strong>d bij hun opleid<strong>in</strong>g) <strong>kritisch</strong> te<br />
analyser<strong>en</strong> <strong>en</strong> te besliss<strong>en</strong> over de beste optie, waarbij ze moet<strong>en</strong> beschrijv<strong>en</strong> wat de<br />
aannames war<strong>en</strong> die bepal<strong>en</strong>d war<strong>en</strong> voor de g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> besliss<strong>in</strong>g.<br />
Er is sprake van onderdompel<strong>in</strong>g als we de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> e<strong>en</strong> specifiek (beroeps)<br />
probleem voorlegg<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> situatie uit <strong>het</strong> dagelijks lev<strong>en</strong>, waarbij ze uitgedaagd<br />
word<strong>en</strong> om <strong>het</strong> probleem van verschill<strong>en</strong>de perspectiev<strong>en</strong> te b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong>. Er zijn<br />
verschill<strong>en</strong>de werkvorm<strong>en</strong> hier<strong>in</strong> mogelijk. <strong>De</strong> doc<strong>en</strong>t kan dit bijvoorbeeld begeleid<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> de vorm van dialoog (paragraaf 4.3). Ook hier hebb<strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> vooraf ge<strong>en</strong><br />
uitleg gekreg<strong>en</strong> over <strong>kritisch</strong>e d<strong>en</strong>kvaardighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> houd<strong>in</strong>gsaspect<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> gecomb<strong>in</strong>eerde aanpak maakt gebruik van expliciete <strong>in</strong>structie <strong>en</strong> <strong>in</strong>fusie of<br />
expliciete <strong>in</strong>structie <strong>en</strong> onderdompel<strong>in</strong>g. Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> dus eerst expliciete uitleg<br />
over bepaalde vaardighed<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of houd<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> pass<strong>en</strong> die vervolg<strong>en</strong>s toe <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />
specifieke vak<strong>in</strong>houd.<br />
54<br />
Ennis, 1989<br />
55<br />
Heijltjes, 2017<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
61
Wanneer <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> specifiek dome<strong>in</strong> wordt aangeleerd, is <strong>het</strong> van<br />
belang dat de <strong>kritisch</strong>e vaardighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> houd<strong>in</strong>g overgebracht kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> naar<br />
e<strong>en</strong> ander context. Dit noem<strong>en</strong> we transfer. Niet iedere vorm van <strong>in</strong>structie le<strong>en</strong>t zich<br />
hiervoor.<br />
Uit onderzoek blijkt dat de meest effectieve manier om <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan te ler<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
comb<strong>in</strong>atie is van e<strong>en</strong> expliciete <strong>in</strong>structie van <strong>kritisch</strong>e d<strong>en</strong>kvaardighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> houd<strong>in</strong>g<br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> toepass<strong>in</strong>g <strong>in</strong> relatie tot e<strong>en</strong> specifieke context 56 . Hieronder zull<strong>en</strong> we hier e<strong>en</strong><br />
voorbeeld van gev<strong>en</strong>.<br />
Voorbeeld<strong>en</strong><br />
Voor de opleid<strong>in</strong>g Verzorg<strong>en</strong>de IG/Maatschappelijke Zorg nem<strong>en</strong> we <strong>het</strong> thema<br />
ouder<strong>en</strong>zorg <strong>en</strong> e<strong>en</strong>zaamheid als voorbeeld. Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> de opdracht<br />
krijg<strong>en</strong> om <strong>in</strong>formatie te verzamel<strong>en</strong>, welke ze vervolg<strong>en</strong>s systematisch<br />
analyser<strong>en</strong> <strong>en</strong> evaluer<strong>en</strong> op waarde. Ze werk<strong>en</strong> bijvoorbeeld toe naar e<strong>en</strong><br />
conclusie. Het doel van de les kan zijn dat <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> zich beter kunn<strong>en</strong> <strong>in</strong>lev<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> hun doelgroep. In deze werkvorm zitt<strong>en</strong> veel elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>,<br />
zoals <strong>in</strong>formatie beoordel<strong>en</strong> op betrouwbaarheid (<strong>en</strong> op basis waarvan bepaal<br />
je dat?) <strong>en</strong> <strong>het</strong> duidelijk overbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van deze <strong>in</strong>formatie naar e<strong>en</strong> ander. Dat<br />
vraagt ook weer analyse van zowel de <strong>in</strong>formatie, alsmede van de doelgroep<br />
aan wie ze <strong>het</strong> gaan pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>. Zoals je ziet zit <strong>in</strong> dit soort werkvorm<strong>en</strong> veel<br />
gelaagdheid.<br />
E<strong>en</strong> ander voorbeeld is om bij <strong>het</strong> vak Nederlands e<strong>en</strong> les ler<strong>en</strong> red<strong>en</strong>er<strong>en</strong> a.d.h.v.<br />
e<strong>en</strong> red<strong>en</strong>eerschema op te nem<strong>en</strong>. Eerst licht de doc<strong>en</strong>t met e<strong>en</strong> voorbeeld toe<br />
hoe e<strong>en</strong> red<strong>en</strong>eerschema wordt opgebouwd. Vervolg<strong>en</strong>s word<strong>en</strong> de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong><br />
uitg<strong>en</strong>odigd zelf e<strong>en</strong> stell<strong>in</strong>g <strong>in</strong> te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> wordt bijvoorbeeld door stemm<strong>in</strong>g<br />
bepaald welke stell<strong>in</strong>g gezam<strong>en</strong>lijk wordt uitgewerkt <strong>in</strong> e<strong>en</strong> red<strong>en</strong>eerschema. Het<br />
is van belang ook hier<strong>in</strong> ruimte te nem<strong>en</strong> voor dialoog <strong>en</strong> vooral de focus op de<br />
red<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g te houd<strong>en</strong>.<br />
56<br />
Ennis, 1989<br />
62
5.4 Red<strong>en</strong>eerschema’s<br />
E<strong>en</strong> van de vaardighed<strong>en</strong> van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> is logisch kunn<strong>en</strong> red<strong>en</strong>er<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />
hulpmiddel om <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> te ler<strong>en</strong> hoe e<strong>en</strong> goede red<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g wordt opgebouwd is <strong>het</strong><br />
red<strong>en</strong>eerschema.<br />
In de vorige paragraaf zijn effectieve <strong>in</strong>structiestrategieën besprok<strong>en</strong>, red<strong>en</strong>eerschema’s<br />
kunn<strong>en</strong> als onderdeel van die strategieën gebruikt word<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voorbeeld van<br />
e<strong>en</strong> uitwerk<strong>in</strong>g van de gecomb<strong>in</strong>eerde aanpak kan zijn dat <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> eerst uitleg krijg<strong>en</strong><br />
over red<strong>en</strong>eerschema’s <strong>en</strong> <strong>het</strong> gebruik hiervan <strong>en</strong> ze dit vervolg<strong>en</strong>s toe gaan pass<strong>en</strong> op<br />
e<strong>en</strong> casus.<br />
Het programma Rationale is e<strong>en</strong> handig hulpmiddel bij <strong>het</strong> mak<strong>en</strong> van red<strong>en</strong>eerschema’s.<br />
Per bewer<strong>in</strong>g geef je red<strong>en</strong><strong>en</strong> aan die je bewer<strong>in</strong>g onderbouw<strong>en</strong> of weerlegg<strong>en</strong>. Per<br />
red<strong>en</strong> kun je bronn<strong>en</strong> aandrag<strong>en</strong> die bijvoorbeeld word<strong>en</strong> weergegev<strong>en</strong> als uitspraak,<br />
algem<strong>en</strong>e overtuig<strong>in</strong>g, def<strong>in</strong>itie, bewijs, deskundige opvatt<strong>in</strong>g of persoonlijke ervar<strong>in</strong>g is.<br />
Red<strong>en</strong>eerschema opgezet met behulp van <strong>het</strong> onl<strong>in</strong>e programma Rationale. Te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> via<br />
www.rationaleonl<strong>in</strong>e.com.<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
63
Focus als doc<strong>en</strong>t op de red<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g, <strong>het</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> achter <strong>het</strong> antwoord. Stimuleer de<br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> om hardop na te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> om zo hun d<strong>en</strong>kstapp<strong>en</strong> expliciet te mak<strong>en</strong>. Sta<br />
op<strong>en</strong>, heb geduld, luister <strong>en</strong> geef de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> ruimte zijn red<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g te formuler<strong>en</strong>. Door<br />
te focuss<strong>en</strong> op red<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g kan de aandacht gericht word<strong>en</strong> op <strong>in</strong>terpretatie <strong>en</strong> analyse,<br />
twee cognitieve vaardighed<strong>en</strong> van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />
Je hebt de verantwoordelijkheid om <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> te voorzi<strong>en</strong> van goede feedback, dus ook<br />
bij e<strong>en</strong> onjuiste red<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g. Geef <strong>in</strong> de feedback niet <strong>het</strong> goede antwoord, maar wijs<br />
aan waar e<strong>en</strong> d<strong>en</strong>kfout gemaakt is <strong>en</strong> waar deze fout wellicht mee te mak<strong>en</strong> heeft. Het<br />
is dus belangrijk dat er specifieke feedback wordt gegev<strong>en</strong> op de argum<strong>en</strong>tatie, op <strong>het</strong><br />
proces 57 .<br />
Het red<strong>en</strong>eerschema is e<strong>en</strong> hulpmiddel voor jou om <strong>in</strong>zicht te verschaff<strong>en</strong> <strong>in</strong> de<br />
red<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g. Red<strong>en</strong>er<strong>en</strong> is namelijk e<strong>en</strong> wez<strong>en</strong>lijk onderdeel van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />
Het doel van e<strong>en</strong> red<strong>en</strong>eerschema is om <strong>in</strong>zicht te verwerv<strong>en</strong> <strong>in</strong> de red<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />
bewijsrelaties op te bouw<strong>en</strong>. Het is e<strong>en</strong> schema waar<strong>in</strong> de logische structuur van e<strong>en</strong><br />
bewer<strong>in</strong>g wordt weergegev<strong>en</strong>.<br />
Waarom is <strong>het</strong> gebruik van red<strong>en</strong>eerschema’s z<strong>in</strong>vol? 58<br />
• beter begrip van red<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> eig<strong>en</strong> <strong>in</strong>vloed op je d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
• <strong>het</strong> schematische overzicht van red<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g<strong>en</strong> geeft <strong>in</strong>zicht aan jezelf <strong>en</strong> aan ander<strong>en</strong><br />
• <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> vergrot<strong>en</strong> hun vaardighed<strong>en</strong> op <strong>het</strong> gebied van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
• als red<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s strikte gewoont<strong>en</strong> word<strong>en</strong> weergegev<strong>en</strong>, kan je snel zi<strong>en</strong><br />
hoe de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong> red<strong>en</strong>eert <strong>en</strong> daarop gerichte feedback gev<strong>en</strong><br />
• gev<strong>en</strong> van houvast bij <strong>het</strong> evaluer<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> red<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g<br />
57<br />
Abrami et al., 2005<br />
58<br />
Gelder, 2005<br />
64
Sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g<br />
Het Five-Step Model <strong>in</strong> zijn geheel of afzonderlijke stapp<strong>en</strong> uit dit model gev<strong>en</strong> je e<strong>en</strong><br />
basis om less<strong>en</strong> te ontwerp<strong>en</strong> waar<strong>in</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> word<strong>en</strong> gemotiveerd om <strong>kritisch</strong> te<br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Het model kan <strong>in</strong> <strong>het</strong> ontwerpproces stap voor stap word<strong>en</strong> doorlop<strong>en</strong>. Als dit<br />
te lastig is, adviser<strong>en</strong> wij om te beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> met <strong>het</strong> formuler<strong>en</strong> van lesdoel<strong>en</strong> (stap 1) die<br />
aansluit<strong>en</strong> bij de cognitieve niveaus van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> zoals red<strong>en</strong>er<strong>en</strong>, analyser<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
evaluer<strong>en</strong>.<br />
Uit onderzoek blijkt dat e<strong>en</strong> gecomb<strong>in</strong>eerde aanpak van expliciete <strong>in</strong>structie <strong>en</strong><br />
onderdompel<strong>in</strong>g of expliciete <strong>in</strong>structie <strong>en</strong> <strong>in</strong>fusie <strong>het</strong> meest effectief is voor<br />
<strong>het</strong> ler<strong>en</strong> van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Als we de gecomb<strong>in</strong>eerde aanpak <strong>in</strong> ons onderwijs<br />
will<strong>en</strong> doorvoer<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>t <strong>het</strong> dat er <strong>in</strong> <strong>het</strong> curriculum van de opleid<strong>in</strong>g ruimte<br />
opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> moet word<strong>en</strong> voor less<strong>en</strong> waar<strong>in</strong> we expliciet aandacht gev<strong>en</strong> aan<br />
<strong>kritisch</strong>e d<strong>en</strong>kvaardighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>kritisch</strong>e houd<strong>in</strong>gsaspect<strong>en</strong>. In <strong>het</strong> kle<strong>in</strong> kan expliciete<br />
<strong>in</strong>structie ook vorm krijg<strong>en</strong> door de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>in</strong>structie over <strong>het</strong> toepass<strong>en</strong> van<br />
red<strong>en</strong>eerschema’s te bied<strong>en</strong>. <strong>De</strong> <strong>in</strong>houdelijke <strong>in</strong>structie (stap 2) is gericht op <strong>het</strong> vak<br />
(<strong>in</strong>fusie) of op e<strong>en</strong> probleem uit de beroepspraktijk (onderdompel<strong>in</strong>g). Door <strong>in</strong> de les<br />
auth<strong>en</strong>tieke situaties uit de beroepspraktijk aan te bied<strong>en</strong> of vak<strong>in</strong>houdelijke stof te<br />
verb<strong>in</strong>d<strong>en</strong> aan de leefwereld van de <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>, rak<strong>en</strong> zij meer gemotiveerd om hierover<br />
<strong>in</strong> gesprek te gaan <strong>en</strong> hun standpunt<strong>en</strong> te uit<strong>en</strong>. Je geeft als doc<strong>en</strong>t ruimte voor dialoog<br />
(zie paragraaf 4.3). Door specifiek door te vrag<strong>en</strong> op red<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> aannames<br />
versterk je <strong>het</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontstaat er e<strong>en</strong> gesprek waar<strong>in</strong> drogred<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
gezam<strong>en</strong>lijk kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ontrafeld.<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
65
6. Hoe verder?<br />
We hop<strong>en</strong> je aan <strong>het</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> te hebb<strong>en</strong> gezet <strong>en</strong> e<strong>en</strong> praktisch houvast te hebb<strong>en</strong><br />
gegev<strong>en</strong> <strong>in</strong> deze publicatie. Het is ge<strong>en</strong> uitputt<strong>en</strong>d docum<strong>en</strong>t waarmee we alle<br />
uitdag<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>het</strong> <strong>mbo</strong> hebb<strong>en</strong> opgelost. Het mooie van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> is dat <strong>het</strong> <strong>in</strong><br />
elke context, bij elk vak <strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> elke onderwijs<strong>in</strong>novatie kan word<strong>en</strong> <strong>in</strong>gepast op e<strong>en</strong><br />
vrij e<strong>en</strong>voudige manier. Kritisch d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> gaat altijd <strong>in</strong> comb<strong>in</strong>atie met context <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis.<br />
Teg<strong>en</strong> alle onderwijscollega’s die hor<strong>en</strong> dat prioriteit<strong>en</strong> erg<strong>en</strong>s anders ligg<strong>en</strong> dan bij <strong>het</strong><br />
<strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, zoud<strong>en</strong> we will<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>: dat is <strong>het</strong> meest makkelijke argum<strong>en</strong>t om te<br />
weerlegg<strong>en</strong>. Waar de speerpunt<strong>en</strong> van jouw school ook ligg<strong>en</strong>, ler<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
kan áltijd. Het moet altijd, want <strong>het</strong> is de verantwoordelijkheid van elke school om<br />
<strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> goed burgerschaps- <strong>en</strong> beroepsonderwijs te gev<strong>en</strong>. Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> ler<strong>en</strong><br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> wez<strong>en</strong>lijk onderdeel van goed beroepsonderwijs. Wees niet afhankelijk<br />
van e<strong>en</strong> wet die je ertoe verplicht, van e<strong>en</strong> beleidsstrategie of e<strong>en</strong> formele opdracht.<br />
Het beg<strong>in</strong>t bij jezelf, je eig<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> handel<strong>en</strong>. Als jij <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>kt <strong>en</strong> handelt, kan<br />
je e<strong>en</strong> voorbeeld zijn voor ander<strong>en</strong>. Zo mak<strong>en</strong> we stap voor stap <strong>het</strong> beroepsonderwijs<br />
<strong>kritisch</strong>er <strong>en</strong> dus beter. Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> we hierdoor op tot autonome professionals,<br />
die zich <strong>constructief</strong> verhoud<strong>en</strong> tot hun rol <strong>in</strong> de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g.<br />
In e<strong>en</strong> aantal project<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> we verder aan de democratiser<strong>in</strong>g van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />
Dit do<strong>en</strong> we <strong>in</strong> de werkplaats burgerschap. Daarnaast mak<strong>en</strong> we ons hard voor <strong>het</strong><br />
omarm<strong>en</strong> van diversiteit <strong>en</strong> pleg<strong>en</strong> we hiervoor <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties op diverse plekk<strong>en</strong> <strong>in</strong> onze<br />
onderwijsorganisatie. We ondersteun<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>(teams) <strong>in</strong> hun professionaliser<strong>in</strong>g<br />
<strong>en</strong> organiser<strong>en</strong> bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> waar collega’s van <strong>en</strong> met elkaar kunn<strong>en</strong> ler<strong>en</strong>. We<br />
help<strong>en</strong> de debatver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g van ROC Midd<strong>en</strong> Nederland, die volledig gerund wordt<br />
door <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>. Met onze regionale partners onderzoek<strong>en</strong> we hoe <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> die de<br />
Nederlandse taal niet machtig g<strong>en</strong>oeg zijn om hun emoties te uit<strong>en</strong> <strong>en</strong> te red<strong>en</strong>er<strong>en</strong><br />
dit op e<strong>en</strong> andere manier kunn<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong>. Bijvoorbeeld door toneel of andere<br />
kunstvorm<strong>en</strong>. We onderzoek<strong>en</strong> hier de succesfactor<strong>en</strong> bij <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> met Nederlands<br />
als tweede taal. Tev<strong>en</strong>s gaan we met <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>, doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>het</strong> bedrijfslev<strong>en</strong> dialog<strong>en</strong><br />
voer<strong>en</strong> over de huidige economische norm van groei. Waarom zijn we zo gericht op<br />
groei <strong>en</strong> nem<strong>en</strong> we <strong>het</strong> zo makkelijk aan als normaal? Met e<strong>en</strong> groep gaan we e<strong>en</strong> visie<br />
op <strong>kritisch</strong> economisch burgerschap ontwikkel<strong>en</strong>. Hier speelt ook digitaal burgerschap<br />
e<strong>en</strong> belangrijke rol.<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
67
Tot slot gaan we ons verder verdiep<strong>en</strong> <strong>in</strong> de epistemische macht van <strong>het</strong> onderwijs, hoe<br />
kunn<strong>en</strong> we hier moreel gebruik van mak<strong>en</strong>? Hoe beïnvloed<strong>en</strong> de keuzes die schol<strong>en</strong><br />
mak<strong>en</strong> de m<strong>en</strong><strong>in</strong>gsvorm<strong>in</strong>g van <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> do<strong>en</strong> we dat wel <strong>kritisch</strong> g<strong>en</strong>oeg?<br />
Kortom, er is nog werk aan de w<strong>in</strong>kel voor e<strong>en</strong> meer <strong>kritisch</strong>e, <strong>in</strong>clusievere <strong>en</strong><br />
democratischere sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g. Iets waar jij <strong>en</strong> al onze onderwijscollega’s e<strong>en</strong> cruciale rol<br />
<strong>in</strong> spel<strong>en</strong>.<br />
Wil je meer wet<strong>en</strong> of ondersteun<strong>in</strong>g bij onderwijsontwikkel<strong>in</strong>g of professionaliser<strong>in</strong>g? Kijk op<br />
www.eckd.nl. We help<strong>en</strong> je graag verder.<br />
68
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
69
Over<br />
Daan van Riet<br />
Daan studeerde <strong>in</strong> 2016 af als omgangskundige middels<br />
e<strong>en</strong> afstudeeronderzoek naar de mogelijkheid tot<br />
ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> bij <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>het</strong><br />
<strong>mbo</strong>. In 2021 studeert hij af als filosoof <strong>in</strong> de richt<strong>in</strong>g<br />
van organisatie-ethiek. S<strong>in</strong>ds 2015 is hij verbond<strong>en</strong> aan<br />
ROC Midd<strong>en</strong> Nederland als doc<strong>en</strong>t <strong>en</strong> later ook als<br />
hoofd van <strong>het</strong> Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong>. Bij<br />
ROC Midd<strong>en</strong> Nederland is hij ook voorzitter van<br />
de jonger<strong>en</strong>ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g: Jong ROC MN, daar richt hij zich met jonge collega’s op <strong>het</strong><br />
vergrot<strong>en</strong> van betek<strong>en</strong>isvol werk, werkplezier <strong>en</strong> <strong>het</strong> versterk<strong>en</strong> van de positie van<br />
jonge g<strong>en</strong>eraties <strong>in</strong> de organisatie. Nam<strong>en</strong>s ROC Midd<strong>en</strong> Nederland is Daan vanuit <strong>het</strong><br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> coörd<strong>in</strong>ator van de werkplaats onderwijsonderzoek<br />
<strong>De</strong>mocratiser<strong>in</strong>g van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Verder heeft hij nog e<strong>en</strong> aantal nev<strong>en</strong>functies<br />
b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> buit<strong>en</strong> <strong>het</strong> onderwijs.<br />
Laura Mart<strong>en</strong>s<br />
Laura studeerde Wiskunde & Informatica. Ze werkte lang<br />
als <strong>in</strong>formatie-analist <strong>en</strong> (project)manager bij onder<br />
meer de Universiteit van Amsterdam <strong>en</strong> de Nederlandse<br />
Spoorweg<strong>en</strong>. In 2007 maakte Laura de stap naar <strong>het</strong><br />
beroepsonderwijs als doc<strong>en</strong>t rek<strong>en</strong><strong>en</strong>-wiskunde <strong>en</strong> s<strong>in</strong>ds<br />
2010 is ze verbond<strong>en</strong> aan ROC Midd<strong>en</strong> Nederland, als<br />
doc<strong>en</strong>t <strong>en</strong> <strong>stud<strong>en</strong>t</strong>coach bij <strong>het</strong> ICT College. In 2012<br />
rondde ze haar master <strong>in</strong> Special Educational Needs af.<br />
Ze is als doc<strong>en</strong>t-onderzoeker verbond<strong>en</strong> aan <strong>het</strong> Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
houdt zich b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> ROC Midd<strong>en</strong> Nederland bezig met <strong>het</strong> brede rek<strong>en</strong>beleid.<br />
70
Tessa Miedema<br />
Tessa heeft de Academische Pabo gestudeerd aan de<br />
Rijksuniversiteit Gron<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> heeft aansluit<strong>en</strong>d de master<br />
Pedagogische Wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>, afstudeertrack Ethics<br />
of Education: filosophy, history & law behaald. In 2021<br />
rondt ze ook de master Onderwijswet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> af.<br />
Ze werkte als bijlesdoc<strong>en</strong>t <strong>en</strong> exam<strong>en</strong>tra<strong>in</strong>er <strong>in</strong> <strong>het</strong><br />
voortgezet onderwijs <strong>en</strong> als ambulant begeleidster<br />
<strong>in</strong> <strong>het</strong> basisonderwijs. Ook heeft ze als <strong>stud<strong>en</strong>t</strong>assist<strong>en</strong>t<br />
bij meerdere onderzoeksproject<strong>en</strong> gewerkt. S<strong>in</strong>ds 2020 werkt Tessa bij <strong>het</strong><br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> als (onderzoeks)medewerker.<br />
Marc Verhaegh<br />
Marc studeerde Theaterwet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> Kunstgeschied<strong>en</strong>is.<br />
Hij werkte o.a. bij <strong>het</strong> Nederlands<br />
Filmfestival <strong>en</strong> de HBO Raad. S<strong>in</strong>ds 1997 is hij werkzaam<br />
<strong>in</strong> <strong>het</strong> beroepsonderwijs. Mom<strong>en</strong>teel is Marc doc<strong>en</strong>t<br />
bij de opleid<strong>in</strong>g Sociaal Werk van <strong>het</strong> Welzijn College<br />
(Utrecht) van ROC Midd<strong>en</strong> Nederland. Vanuit <strong>het</strong><br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> is Marc tot medio<br />
2020 betrokk<strong>en</strong> geweest bij thema’s rondom diversiteit<br />
& <strong>in</strong>clusie <strong>en</strong> kunst- & cultuureducatie.<br />
Ebony Hodgson<br />
Ebony is <strong>in</strong> 2019 afgestudeerd van de Academische Pabo <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> jaar later heeft ze de master Onderwijswet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
aan de Universiteit Utrecht behaald. Haar afstudeeronderzoek<br />
g<strong>in</strong>g over de multiculturele <strong>in</strong>vloed<strong>en</strong> bij <strong>het</strong><br />
gebruik van <strong>in</strong>structievideo’s. Ebony was <strong>in</strong> <strong>het</strong> eerste<br />
halfjaar van 2020 werkzaam bij <strong>het</strong> Expertisec<strong>en</strong>trum<br />
Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong>. Ze heeft zich beziggehoud<strong>en</strong> met de<br />
(on)mogelijkheid van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> bij diverse culturele<br />
<strong>in</strong>vloed<strong>en</strong>, diversiteit <strong>en</strong> de vraag hoe <strong>het</strong> managem<strong>en</strong>t <strong>in</strong> e<strong>en</strong> ROC kan bijdrag<strong>en</strong> aan<br />
<strong>het</strong> ontwikkel<strong>en</strong> van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> bij <strong>stud<strong>en</strong>t</strong><strong>en</strong>.<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
71
72
Bronn<strong>en</strong><br />
Abrami, P., Bernard, R., Borokhovski, E., Wadd<strong>in</strong>gton, D., Wade, C. A. & Persson, T.<br />
2015. Strategies for Teach<strong>in</strong>g Stud<strong>en</strong>ts to Th<strong>in</strong>k Critically: A Meta-Analysis. Review of<br />
Educational Research 85(2), 75-314.<br />
Archer, A., Cawston, A., Matheson, B. & Geusk<strong>en</strong>s, M. 2020. Celebrity, <strong>De</strong>mocracy, and<br />
Epistemic Power. Cambridge: Cambridge University Press.<br />
Ar<strong>en</strong>dt, H. 2004. Verantwoordelijkheid <strong>en</strong> oordeel. Rotterdam: Lemniscaat.<br />
Atk<strong>in</strong>son, D. 1997. A critical approach to critical th<strong>in</strong>k<strong>in</strong>g <strong>in</strong> TESOL. TESOL quarterly,<br />
31(1), 71-94.<br />
Biesta, G. 2014. The beautiful risk of education. Taylor & Francis Ltd: Leid<strong>en</strong><br />
Cottrell, S. 2011. Critical Th<strong>in</strong>k<strong>in</strong>g Skills: <strong>De</strong>velop<strong>in</strong>g Effective Analysis and Argum<strong>en</strong>t.<br />
New York: Palgrave MacMillan.<br />
Crago, M. 1992. Communicative <strong>in</strong>teraction and second language acquisition. An Inuit<br />
Example. TESOL Quarterly, 26(3), 487–506.<br />
Duron, R., Limbach, B., & Waugh, W. 2006. Critical th<strong>in</strong>k<strong>in</strong>g framework for any<br />
discipl<strong>in</strong>e. International Journal of Teach<strong>in</strong>g and Learn<strong>in</strong>g <strong>in</strong> Higher Education,<br />
17(2), 160-166.<br />
Ennis, R. H. 1987. A Taxonomy of Critical Th<strong>in</strong>k<strong>in</strong>g Dispositions and Abilities. In J. B.<br />
Baron & R. J. Sternberg (Eds.), Teach<strong>in</strong>g th<strong>in</strong>k<strong>in</strong>g skills: theory and practice (pp.<br />
9-26). New York: Freeman.<br />
Ericsson, K. & Charness, N. 1994. Expert Performance: Its Structure and Acquisition.<br />
American Psychologist, 49(8), 725-747.<br />
Exam<strong>en</strong>- <strong>en</strong> kwalificatiebesluit beroepsopleid<strong>in</strong>g<strong>en</strong> WEB. Geraadpleegd van https://<br />
wett<strong>en</strong>.overheid.nl/BWBR0027963/2020-06-26#Opschrift<br />
Facione, P. A. 1990. Critical th<strong>in</strong>k<strong>in</strong>g: A statem<strong>en</strong>t of expert cons<strong>en</strong>sus for purposes of<br />
educational assessm<strong>en</strong>t and <strong>in</strong>struction. Millbrae, CA: The California Academic<br />
Press.<br />
Gelder, T. van, 2005. Het docer<strong>en</strong> van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Enkele less<strong>en</strong> uit de<br />
cognitiewet<strong>en</strong>schap. College Teach<strong>in</strong>g, 2005, 53, 41-46.<br />
Glaser, E. M. 1941. An experim<strong>en</strong>t <strong>in</strong> the developm<strong>en</strong>t of critical th<strong>in</strong>k<strong>in</strong>g. New York:<br />
Teachers College, Columbia University.<br />
Guer<strong>in</strong>, L. 2019. <strong>De</strong> wet <strong>en</strong> burgerschap: beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitdag<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Te download<strong>en</strong><br />
van https://burgerschap<strong>mbo</strong>.nl/publicaties/de-wet-<strong>en</strong>-burgerschap-beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong><strong>en</strong>-uitdag<strong>in</strong>g<strong>en</strong>/<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
73
74<br />
Holleman, W. 2006. Onderwijsethiek: e<strong>en</strong> literatuurstudie naar de professionele praktijk<br />
van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>het</strong> hoger Onderwijs. Utrecht: IVLOS, Universiteit Utrecht.<br />
Hu<strong>mbo</strong>ldt, von. W. 1793. Theorie der Bildung des M<strong>en</strong>sch<strong>en</strong>. We<strong>in</strong>heim/Münch<strong>en</strong><br />
Journell, W. 2011. Teachers’ controversial issue decisions related to race, g<strong>en</strong>der, and<br />
religion dur<strong>in</strong>g the 2008 presid<strong>en</strong>tial election. Theory and Research <strong>in</strong> Social<br />
Education, 39, 348–392.<br />
Kahneman, D. 2011. Th<strong>in</strong>k<strong>in</strong>g fast and slow. New York: Farrar, Straus and Giroux.<br />
Kerr, N. L. & T<strong>in</strong>dale, S. Group-based forecast<strong>in</strong>g?: A social psychological analysis.<br />
International Journal of Forecast<strong>in</strong>g, 27(1), 14-40.<br />
Lipman, M. 1988. Critical th<strong>in</strong>k<strong>in</strong>g - what can it be? Educational Leadership, 46(1), 38-<br />
43.<br />
Maeda, J. 2017. Self-efficacy reduces impedim<strong>en</strong>ts to classroom discussion for<br />
<strong>in</strong>ternational <strong>stud<strong>en</strong>t</strong>s: Fear, embarrassm<strong>en</strong>t, social isolation, judgm<strong>en</strong>t, and<br />
discrim<strong>in</strong>ation. IAFOR Journal of Education, 5(2), 141-159.<br />
MBO-raad. 2019. Het <strong>mbo</strong>, geraadpleegd van https://www.<strong>mbo</strong>raad.nl/<strong>het</strong>-<strong>mbo</strong><br />
Mcdaniel, C. 2004. Critical literacy: A question<strong>in</strong>g stance and the possibility for change.<br />
The Read<strong>in</strong>g Teacher, 57(5), 472-481.<br />
McPeck, J. E. 1981. Critical th<strong>in</strong>k<strong>in</strong>g and education. New York: St. Mart<strong>in</strong>’s.<br />
Ochoa, G. L., & P<strong>in</strong>eda, D. 2008. <strong>De</strong>construct<strong>in</strong>g power, privilege, and sil<strong>en</strong>ce <strong>in</strong> the<br />
classroom. Radical History Review, 102, 45–62.<br />
Ploeg, van der P. 2019. Ler<strong>en</strong> <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong> Burgerschapsvorm<strong>in</strong>g, Bildung <strong>en</strong><br />
beroepsonderwijs. Werkplaats burgerschap: <strong>De</strong>mocratiser<strong>in</strong>g van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />
Te download<strong>en</strong> van https://werkplaatsburgerschap.nl/visie/<br />
Ploeg, van der. P. 2020. Opmaat voor visievorm<strong>in</strong>g: <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
burgerschapsvorm<strong>in</strong>g, Bildung <strong>en</strong> beroepsonderwijs. Werkplaats<br />
burgerschap: <strong>De</strong>mocratiser<strong>in</strong>g van <strong>kritisch</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Te download<strong>en</strong> van<br />
https://werkplaatsburgerschap.nl/<strong>kritisch</strong>-d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>-burgerschapsvorm<strong>in</strong>g-bildungberoepsonderwijs/<br />
Riet, van. D. 2020a. Discoursethiek voor e<strong>en</strong> onderwijsmanager. Te download<strong>en</strong><br />
van https://www.academia.edu/43489272/Discoursethiek_voor_e<strong>en</strong>_<br />
onderwijsmanager<br />
Riet, van. D. 2020b. <strong>De</strong> doc<strong>en</strong>t als rolmodel: e<strong>en</strong> morele plicht. Te download<strong>en</strong> van<br />
https://www.academia.edu/43489185/<strong>De</strong>_doc<strong>en</strong>t_als_rolmodel_e<strong>en</strong>_morele_<br />
plicht
Roksa, J., Trolian, T. L., Pascarella, E. T., Kilgo, C. A., Blaich, C. & Wise, K. S. 2017. Racial<br />
<strong>in</strong>equality <strong>in</strong> critical th<strong>in</strong>k<strong>in</strong>g skills: The role of academic and diversity experi<strong>en</strong>ces.<br />
Research <strong>in</strong> Higher Education: Journal of the Association for Institutional<br />
Research, 58(2), 119-140.<br />
Sanderse, W. 2012. Character education, a neo-Aristotelian Approach to the<br />
Philosophy, Psychology and Education of Virtue. Utrecht: Eburon.<br />
Scollon, R. 1991. Eight legs and one elbow: Stance and structure <strong>in</strong> Ch<strong>in</strong>ese English<br />
compositions.<br />
Sellars, M., Fakirmohammad, R., Bui, L., Fis<strong>het</strong>ti, J., Niyozov, S., Reynolds, R. & Ali, N.<br />
2018. Conversations on critical th<strong>in</strong>k<strong>in</strong>g: Can critical th<strong>in</strong>k<strong>in</strong>g f<strong>in</strong>d its way forward<br />
as the skill set and m<strong>in</strong>dset of the c<strong>en</strong>tury? Education Sci<strong>en</strong>ces, 8(4), 205-234.<br />
Shahe<strong>en</strong>, N. 2012. International Stud<strong>en</strong>ts at UK Universities: Critical Th<strong>in</strong>k<strong>in</strong>g-Related<br />
Chall<strong>en</strong>ges to Academic Writ<strong>in</strong>g. (Doctoral thesis). Geraadpleegd van http://<br />
epr<strong>in</strong>ts.hud.ac.uk/id/epr<strong>in</strong>t/16429/<br />
Siegel, H. 2016. New Work on Critical Th<strong>in</strong>k<strong>in</strong>g: Comm<strong>en</strong>ts on Frímannsson, Holma and<br />
Ritola. Studier i Pædagogisk Filosofi 4(1), 55-62.<br />
Sleeter, C. E. 2011. Becom<strong>in</strong>g white: Re<strong>in</strong>terpret<strong>in</strong>g a family story by putt<strong>in</strong>g race back<br />
<strong>in</strong>to the picture. Race Ethnicity and Education, 14, 421–433.<br />
Snider, D. 2018. Critical th<strong>in</strong>k<strong>in</strong>g <strong>in</strong> the foreign language and culture curriculum. The<br />
Journal of G<strong>en</strong>eral Education, 66(1-2), 1-16.<br />
Thaler, R. & Sunste<strong>in</strong>, C. 2009. NUDGE: Improv<strong>in</strong>g <strong>De</strong>cisions About Health, Wealth, and<br />
Happ<strong>in</strong>ess. London: P<strong>en</strong>gu<strong>in</strong> Putnam Inc.<br />
Van der Ploeg, P. & Guer<strong>in</strong>, L. (2020). Burgerschapsvorm<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de deliberatieve<br />
democratie. Te download<strong>en</strong> van https://www.academia.edu/34925372/<br />
Burgerschapsvorm<strong>in</strong>g_<strong>in</strong>_de_deliberatieve_democratie_met_didactische_tips_<br />
voor_ler<strong>en</strong>_discussi%C3%ABr<strong>en</strong>_<br />
Will<strong>in</strong>gham, D. 2007. Critical Th<strong>in</strong>k<strong>in</strong>g Why Is It So Hard to Teach? Arts Education Policy<br />
Review 109(4), 21-32.<br />
Zuurmond, A., Guer<strong>in</strong>, L., Ploeg, van der, P. & Riet, van. D. 2020. Learn<strong>in</strong>g to question<br />
the Status Quo. Artikel is <strong>in</strong>gedi<strong>en</strong>d.<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong> • ROC Midd<strong>en</strong> Nederland<br />
75
76
Expertisec<strong>en</strong>trum Kritisch <strong>De</strong>nk<strong>en</strong>