Programmakrant festival Terug naar het begin bij DvhN
Programmabijlage vol informatie, interviews en en tips voor festival Terug naar het begin 2019, van 24 t/m 26 mei 2019 in de gemeentes Appingedam, Delfzijl en Loppersum.
Programmabijlage vol informatie, interviews en en tips voor festival Terug naar het begin 2019, van 24 t/m 26 mei 2019 in de gemeentes Appingedam, Delfzijl en Loppersum.
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
24+25+26 MEI 2019<br />
in oude kerken van Appingedam,<br />
Delfzijl en Loppersum<br />
www.terug<strong>naar</strong><strong>het</strong><strong>begin</strong>.nl<br />
Programma<br />
In deze <strong>bij</strong>lage vind je een overzicht van<br />
alle artiesten. Ontdek de rauwe optredens<br />
van de Koorbazen, de veelzijdige stem<br />
van zangeres Anneke van Giersbergen of<br />
<strong>het</strong> soloprogramma van Saartje van Camp<br />
(celliste Spinvis). En er is nog veel meer!<br />
Verdieping<br />
Hoe hebben de artiesten zich laten<br />
inspireren door de Groninger kerken<br />
en <strong>het</strong> wierdenlandschap? Maak kennis<br />
met kunste<strong>naar</strong>s, theatermakers en<br />
verhalenvertellers die <strong>het</strong> <strong>festival</strong>gebied als<br />
uitgangspunt namen voor nieuw werk. Zelfs<br />
<strong>het</strong> eenzaamste kerkje in Heveskes doet<br />
mee...<br />
Plattegrond<br />
In <strong>het</strong> midden van deze krant staat de<br />
plattegrond met alle <strong>festival</strong>locaties,<br />
horecagelegenheden en tips van onze gids<br />
Sanne Meijer - kortom, alles wat je nodig<br />
hebt voor een dag of weekend vol muziek,<br />
kunst en theater.
Welkom<br />
<strong>bij</strong> <strong>Terug</strong><br />
<strong>naar</strong> <strong>het</strong><br />
<strong>begin</strong>!<br />
Deze <strong>bij</strong>lage is een voorproefje van <strong>het</strong> moois<br />
dat er op <strong>het</strong> <strong>festival</strong> te zien is, in <strong>het</strong> weekend<br />
van 24 tot en met 26 mei. Met deze krant op<br />
zak heb je een handige gids tijdens je ontdekkingstocht<br />
door <strong>het</strong> Groninger wierdenlandschap.<br />
Terwijl je kennismaakt met nieuwe<br />
muziek, theater of kunst in eeuwenoude kerkgebouwen,<br />
geniet je van de gastvrijheid van de<br />
dorpsbewoners en de schoonheid van de regio.<br />
Niet alleen wanneer je van ver komt, ook als je<br />
er al jaren woont!<br />
GA VOOR TICKETS, DE MEEST ACTUELE INFORMATIE EN HET<br />
BLOKKENSCHEMA NAAR WWW.TERUGNAARHETBEGIN.NL<br />
OPENINGSCONCERT<br />
Genesis - a new <strong>begin</strong>ning<br />
KAMERORKEST VAN HET NOORDEN, GUUS KUIJER, E.A.<br />
“Van Niets Iets maken”. Voor de opening van <strong>Terug</strong> <strong>naar</strong><br />
<strong>het</strong> <strong>begin</strong> bundelen kunste<strong>naar</strong>s de krachten voor Genesis<br />
– a new <strong>begin</strong>ning. De jonge musici van Kamerorkest van<br />
<strong>het</strong> Noorden werken samen met Tatiana Koleva (marimba),<br />
Eduardo Canto Arce (viool) en Guus Kuijer (verteller).<br />
Guus Kuijer ken je misschien van zijn kinderboeken over<br />
Madelief en Polleke, maar ook van zijn reeks De Bijbel<br />
voor ongelovigen. De tekst van Kuijers eerste deel van<br />
de <strong>bij</strong>bel, Genesis, vormt de verhalende basislijn van <strong>het</strong><br />
openingsconcert. Met muziek, tekst, licht en videovormgeving<br />
word je in de Nicolaïkerk van Appingedam meegenomen <strong>naar</strong><br />
een betoverende wereld. <strong>Terug</strong> <strong>naar</strong> <strong>het</strong> allereerste <strong>begin</strong>…<br />
Elsina Jansen (regie), Liza Verboon (video) & muziek van Gya<br />
Kancheli (Chiaroscuro) en Martin Georgiev (Genesis)<br />
Tip: schuif vooraf aan <strong>het</strong> openingsconcert tussen 17.00 en<br />
20.00 uur aan <strong>bij</strong> <strong>het</strong> openingsdiner in<br />
De Proeftuin (reserveren via website).<br />
Nicolaïkerk<br />
Wijkstraat 32, Appingedam<br />
Vr: 20.30 uur<br />
De Proeftuin<br />
De Proeftuin, achter de imposante Nicolaïkerk, is <strong>het</strong> hele<br />
weekend letterlijk en figuurlijk <strong>het</strong> middelpunt van <strong>het</strong> <strong>festival</strong>.<br />
Gelegen aan <strong>het</strong> water in hartje Appingedam is <strong>het</strong> de ideale<br />
plek om je dag te <strong>begin</strong>nen, een hapje te eten, even te relaxen<br />
of af te sluiten met een drankje. En voor de allerjongsten<br />
hebben we dit jaar De Kindertuin, met een programma voor<br />
<strong>het</strong> hele gezin!<br />
Za & zo:<br />
9.00-20.00 uur<br />
Wie wonen er in de <strong>festival</strong>dorpen?<br />
In de voorbereidingen van <strong>het</strong><br />
<strong>festival</strong> ontmoeten we vaak <strong>bij</strong>zondere<br />
personen: de bewoners van<br />
de oude wierdedorpen. Zij kennen<br />
‘hun’ plek van binnen en van buiten<br />
en kunnen er prachtig over vertellen.<br />
Hoe geven we <strong>festival</strong>bezoekers<br />
een kijkje in <strong>het</strong> leven van deze<br />
inwoners? Als antwoord hierop<br />
bedachten theatermaker Karlijn<br />
Benthem en presentator Anne Jan<br />
Toonstra de podcastserie ‘Rondje<br />
om de kerk’. In een kort hoorspel<br />
word je als luisteraar meegenomen,<br />
met de kerk als middelpunt van elk<br />
verhaal. De twee vertellen hoe ze<br />
met deze podcast de omgeving tot<br />
leven brengen.<br />
Karlijn: “Tijdens <strong>het</strong> <strong>festival</strong> ben je veel<br />
onderweg. Ik denk dat podcasts goed<br />
werken als je van de ene <strong>naar</strong> de andere<br />
locatie trekt. Het geeft ons de kans ons<br />
op een laagdrempelige manier tot de<br />
omgeving te verhouden en verhalen<br />
te vertellen. Je zoomt in vanuit grote<br />
vragen als ‘hoe is dit landschap ontstaan’<br />
<strong>naar</strong> één persoon, één verhaal. Het is<br />
noodzakelijk om stemmen uit dit gebied<br />
te laten horen op dit moment, omdat er<br />
vooral óver hen gesproken wordt.”<br />
Anne Jan: “We willen <strong>het</strong> dorp waar<br />
<strong>festival</strong>bezoekers even landen tot leven<br />
brengen. Je kijkt om je heen en wat je<br />
hoort is direct zichtbaar.”<br />
Karlijn: “Ja, <strong>het</strong> beeld is er al. Wij leveren<br />
de soundtrack.”<br />
Anne Jan: “Het verhaal van de podcasts<br />
gaat zo: een jongen fietst op z’n racefiets<br />
door Groningen. Hij vraagt zich af wie<br />
er wonen in dat gebied waar hij altijd<br />
doorheen flitst. Zouden ze ook wel eens<br />
twijfelen of ze niet moeten vertrekken?<br />
Het is een prachtig gebied, maar ik vind<br />
zelf dat een klein dorp (zoals Ter Apel)<br />
ook wel benauwend of beperkend kan<br />
voelen. Het is zoals wanneer je fietst<br />
door een uitgestrekt landschap: als alles<br />
in bloei staat en je wind mee hebt beleef<br />
je <strong>het</strong> heel anders dan wanneer <strong>het</strong> koud<br />
en kaal is. Wanneer staat <strong>het</strong> dorp voor<br />
de mensen in bloei, en wanneer haten ze<br />
<strong>het</strong>?”<br />
Karlijn: “Die perspectiefwisseling is<br />
een soort metafoor. Waar kantelt de<br />
beleving? Daar<strong>bij</strong> is de kerk <strong>het</strong> letterlijke<br />
middelpunt van <strong>het</strong> dorp. Je kunt<br />
er niet omheen. Wat is de kerk nu? De<br />
podcasts gaan daarop in, maar geven<br />
geen antwoord.”<br />
Anne Jan: “Vroeger las je de tijd van<br />
de kerktoren. Met de industrialisatie<br />
kwamen de fabrieken en ging de stoomfluit<br />
de cadans van <strong>het</strong> dagelijks leven<br />
bepalen. Zo is de functie van de kerk op<br />
allerlei manieren veranderd.”<br />
Karlijn: “Je kunt de kerkgebouwen<br />
vergelijken met opa’s en oma’s. Als iets<br />
geen directe functie heeft, zoals de<br />
geschiedenis of mensen die niet actief<br />
meedraaien in de maatschappij, wordt<br />
<strong>het</strong> niet meer gezien als waardevol<br />
maar als lastig. In Godlinze vragen we<br />
Roberto Santanera hoe hij zich verhoudt<br />
tot de geschiedenis. Hoe is zijn Italiaanse<br />
familie ooit in Godlinze terechtgekomen?<br />
We noemen de serie ‘Rondje<br />
om de Kerk’ omdat mensen leven in<br />
patronen. Dingen gaan zoals ze gaan in<br />
een dorp. Zou iemand als Santanera dat<br />
fijn of vervelend vinden?”<br />
Anne Jan: “Een rondje om de kerk kun je<br />
steeds opnieuw <strong>begin</strong>nen.”<br />
Beluister de<br />
podcastserie ‘Rondje<br />
om de kerk’ op onze<br />
website en/of op<br />
iTunes en Spotify<br />
Karlijn Benthem en Anne Jan Toonstra zijn buren. Toch kenden<br />
ze elkaar nauwelijks, tot ze samen een podcastserie voor <strong>Terug</strong><br />
<strong>naar</strong> <strong>het</strong> <strong>begin</strong> gingen maken. Voor de <strong>festival</strong>bezoekers willen ze<br />
dezelfde ervaring. Iets wat zo dicht<strong>bij</strong> is, leren kennen. Anne Jan<br />
groeide op in <strong>het</strong> Groningse dorp Ter Apel en kwam <strong>naar</strong> Stad<br />
om geneeskunde en psychologie te studeren. Tijdens zijn studietijd<br />
won hij twee keer een cabaret<strong>festival</strong> en besloot zich volledig<br />
op cabaret te richten. Tegenwoordig mixt hij cabaret, muziek en<br />
presenteren. Karlijn komt van verder: ze woonde in Amsterdam tot<br />
ze verliefd werd op een Groninger. Ze is theatermaker - of liever: ze<br />
maakt graag dingen, en vaak is dat theater.<br />
Theater<br />
2 , jongerenplatform<br />
van <strong>het</strong> Noord Nederlands<br />
Toneel & Club Guy&Roni<br />
NICE GUYS ALWAYS FINISH LAST<br />
Muziek en kunst<br />
Academie Minerva<br />
en Prins Claus<br />
Conservatorium<br />
AKOESTIEK<br />
Kunstroute<br />
Afke Manshanden<br />
NA VERLOOP VAN TIJD<br />
Muziek<br />
Anneke van Giersbergen<br />
Kunstroute<br />
Antonia Rehnen<br />
GOLD.DUST<br />
Muziek<br />
Broeder Dieleman<br />
KOMMA<br />
Muziek<br />
Dudok Quartet<br />
Amsterdam<br />
BEETHOVEN EN KEURIS<br />
Muziek<br />
SLOTCONCERT<br />
Ellen Dijkhuizen,<br />
Kamerorkest van <strong>het</strong> Noorden en Jong<br />
Vocaal Groningen<br />
ODE AAN DE GRONINGER KERKEN<br />
Kerk van Wirdum<br />
Kerkeweg 24, Wirdum<br />
Za & zo:<br />
12.45-13.30<br />
14.30-15.15<br />
16.15 -17.00<br />
Jacobuskerk<br />
Borgweg 11, Zeerijp<br />
Za & zo:<br />
13.30-14.15<br />
15.15-16.00<br />
17.00 -17.45<br />
Mauritiuskerk<br />
Marsumerweg 14,<br />
Appingedam<br />
Za: 10.00-18.00<br />
zo: 10.00-17.00<br />
doorlopend te<br />
bezoeken<br />
Pancratiuskerk<br />
Hoofdweg 36,<br />
Godlinze<br />
Zondag:<br />
12.30-13.15<br />
14.15-15.00<br />
16.00-16.45<br />
Kerk van Solwerd<br />
Solwerderweg 5a,<br />
Appingedam<br />
Za & zo:<br />
10.00-18.00<br />
doorlopend te<br />
bezoeken<br />
Pancratiuskerk<br />
Hoofdweg 36,<br />
Godlinze<br />
Zaterdag<br />
12.30-13.15<br />
14.15-15.00<br />
16.00-16.45<br />
Stefanuskerk<br />
Kerkpad 1, Holwierde<br />
Zondag:<br />
11.00 -11.45<br />
12.45-13.30<br />
14.30-15.15<br />
16.15 -17.00<br />
Nicolaïkerk<br />
Wijkstraat 32,<br />
Appingedam<br />
Zondag: 18.00<br />
Vier acteurs, begeleid door een<br />
octet cellisten, vertellen <strong>het</strong> verhaal<br />
van de Nice Guy. Je kent hem<br />
wel: die ene lieve jongen die altijd<br />
voor iedereen klaarstaat. Zich als<br />
een kameleon aan zijn omgeving<br />
aanpast. Maar door zijn té vriendelijke<br />
persoonlijkheid loopt hij<br />
ondertussen zijn droombaan mis en<br />
verliest hij potentiële liefdespartners<br />
aan bad boys. Zal <strong>het</strong> de Nice Guy<br />
lukken om meer voor zichzelf op te<br />
komen zonder zijn karakter kwijt<br />
te raken? Nice guys always finish<br />
last nodigt uit je te bezinnen op je<br />
eigen leven. Welke plek is daar nou<br />
geschikter voor dan een kerk waar<br />
mensen al eeuwenlang <strong>het</strong>zelfde<br />
doen?<br />
Regie: Jurgen van Tolie | Tekst:<br />
Wasse Jonkhans | Muziek: Thomas<br />
Muis<br />
In Zeerijp vind je de imposante<br />
Jacobuskerk, beroemd door de<br />
galmende akoestiek. Het cross-artproject<br />
AKOESTIEK neemt deze<br />
onderscheidende eigenschap als<br />
vertrekpunt. Drie maanden lang<br />
hebben vierentwintig studenten van<br />
Academie Minerva en Prins Claus<br />
Conservatorium samen geëxperimenteerd<br />
en de Jacobuskerk<br />
omgetoverd tot multidisciplinair<br />
laboratorium. Het resultaat is een<br />
gezamenlijk muzikaal en beeldend<br />
kunstwerk geïnspireerd op de<br />
locatie. De individuele fascinaties,<br />
talenten, klanken, handschriften en<br />
artistieke voorliefdes blijven zichtbaar,<br />
maar AKOESTIEK is meer dan<br />
de som der delen...<br />
"Zonder deze kerk zijn wij geen<br />
dorp". Deze uitspraak van één van<br />
de bewoners was voor kunste<strong>naar</strong><br />
Afke Manshanden aanleiding voor<br />
haar onderzoek. Wat betekent de<br />
kerk voor <strong>het</strong> dorp in deze tijd? We<br />
hebben ons eigen geluk in handen,<br />
en we proberen <strong>het</strong> hemelse leven<br />
hier op aarde zelf te creëren. Toch<br />
blijkt <strong>het</strong> leven niet altijd even paradijselijk<br />
te zijn. Op een gegeven<br />
moment worden we teruggeworpen<br />
op onszelf en ontdekken we dat<br />
we 'maar' mensen zijn. De dood is<br />
onoverkomelijk en ook <strong>bij</strong> de kerk<br />
van Marsum is deze voelbaar. Met<br />
tijd en absurdisme als terugkerende<br />
thema’s in haar werk, nodigt Afke<br />
de bezoeker uit vanuit een nieuw<br />
perspectief <strong>naar</strong> de wereld te kijken.<br />
Haar heldere, hoge stem lijkt<br />
wel gemaakt voor de natuurlijke<br />
akoestiek van de Pancratiuskerk.<br />
Het is dit jaar 25 jaar geleden dat<br />
Anneke van Giersbergen voor <strong>het</strong><br />
eerst op <strong>het</strong> podium stond. Toen met<br />
metalband The Gathering, nu op <strong>het</strong><br />
<strong>festival</strong> alleen. Ze vertelt over haar<br />
indrukwekkende carrière, speelt<br />
ingetogen eigen songs en akoestische<br />
bewerkingen van nummers<br />
uit de jaren tachtig. Met covers<br />
van onder andere Iron Maiden<br />
en Audioslave gaat Anneke terug<br />
<strong>naar</strong> <strong>het</strong> <strong>begin</strong> van haar muzikale<br />
vorming en maakt iets heel nieuws.<br />
Waaraan houden we vast als <strong>het</strong><br />
geloof verdwijnt? Het wonder<br />
van Solwerd, verwijzend <strong>naar</strong> de<br />
tijd dat Solwerd een drukbezocht<br />
bedevaartsoord met heilige krachten<br />
was, moedigde kunstenares<br />
Antonia Rehnen aan tot reflectie.<br />
Als je <strong>het</strong> Solwerder kerkje binnengaat,<br />
stap je in een soundscape van<br />
Kinetophone en een conglomeraat<br />
van beelden, die met elkaar gecombineerd<br />
steeds een nieuw beeld<br />
vormen. De video-installatie gold.<br />
dust visualiseert associatief met dat<br />
alles met elkaar vervlochten is: de<br />
schepping en <strong>het</strong> universum, dier en<br />
mens, realiteit en fantasie. Ervaar<br />
voor even dat tijd geen rol speelt,<br />
en <strong>het</strong> goud in ieder wezen reeds<br />
aanwezig is.<br />
Met nieuw materiaal van zijn album<br />
Komma komt broeder Dieleman<br />
weer <strong>naar</strong> <strong>Terug</strong> <strong>naar</strong> <strong>het</strong> <strong>begin</strong>! Op<br />
zaterdag 25 mei vult de Zeeuwse<br />
zanger de Pancratiuskerk in <strong>het</strong><br />
wierdendorp Godlinze met zijn<br />
eigenzinnig soort gospel vol zonde,<br />
zaligheid en zeewind. De melodieën<br />
voeren je mee <strong>naar</strong> <strong>het</strong> gebied waar<br />
broeder Dieleman leeft en waar<br />
hij zijn inspiratie vindt: <strong>het</strong> krekengebied<br />
van <strong>het</strong> Land van Axel. Je<br />
ervaart eerlijke, eigenzinnige, ongepolijste<br />
muziek, waarna ook <strong>het</strong><br />
Groninger landschap mystieker aanvoelt<br />
dan daarvoor. Want heeft niet<br />
elke provincie zijn eigen Land van<br />
Axel, met eigen verhalen en illustere<br />
figuren als de heilige Christoforus en<br />
de heks Jane Pape?<br />
In één van de oudste kerken van<br />
de provincie gaat Dudok Quartet<br />
Amsterdam voor een monumentale<br />
beleving! Met behulp van de<br />
akoestiek onder de middeleeuwse<br />
gewelven van de Stefanuskerk van<br />
Holwierde laten ze zien en horen<br />
dat muziek niet oud of nieuw is,<br />
maar altijd weer muziek van nu.<br />
Muziek die ontroert, ontregelt en<br />
een onuitwisbare indruk maakt.<br />
Voor <strong>Terug</strong> <strong>naar</strong> <strong>het</strong> <strong>begin</strong> kiezen ze<br />
voor uitersten: in twee van de vier<br />
voorstellingen zetten ze een kwartet<br />
van Beethoven naast <strong>het</strong> werk van<br />
Tristan Keuris. In de andere twee<br />
spelen ze enkel Beethoven... maar<br />
met een alternatieve finale.<br />
Judith van Driel (viool), Marleen<br />
Wester (viool), Marie-Louise de<br />
Jong (viola), David Faber (cello).<br />
Dit jaar bestaat de Stichting Oude<br />
Groninger Kerken vijftig jaar. Dit<br />
gouden jubileum is aanleiding voor<br />
terugkijken, vooruitzien en natuurlijk<br />
vooral: vieren! Aan componiste<br />
Ellen Dijkhuizen werd opdracht<br />
verleend tot <strong>het</strong> maken van een<br />
<strong>bij</strong>zondere feestcompositie, waarin<br />
een ode aan de eeuwenoude kerken<br />
wordt gebracht. Na de première<br />
tijdens de officiële verjaardagsviering<br />
van de Stichting Oude<br />
Groninger Kerken op 13 mei 2019,<br />
is de compositie een mooie afsluiting<br />
van de zondag op <strong>Terug</strong> <strong>naar</strong><br />
<strong>het</strong> <strong>begin</strong>. Het Kamerorkest van <strong>het</strong><br />
Noorden en Jong Vocaal Groningen<br />
tekenden voor de uitvoering van <strong>het</strong><br />
muziekstuk.<br />
2 3
Reggie Baay droomt de toekomst in de Molukse Kerk<br />
Ontmoeting met een<br />
De Molukse Kerk in Appingedam heeft van <strong>begin</strong><br />
af aan aantrekkingskracht op de bezoekers van<br />
<strong>Terug</strong> <strong>naar</strong> <strong>het</strong> <strong>begin</strong>. Het was de eerste kerk in<br />
de eerste Molukse wijk van Nederland. In de<br />
afgelopen jaren is de kerk tot beschermd rijksmonument<br />
verklaard en gerestaureerd. Hiermee<br />
is <strong>het</strong> een symbool geworden voor de geschiedenis<br />
van de Molukse gemeenschap in Indonesië<br />
en Nederland. Voor deze unieke locatie vroegen<br />
we auteur Reggie Baay een Preek voor de Leek<br />
te schrijven. Het werd een pleidooi om stil te<br />
staan <strong>bij</strong> wat is geweest…<br />
In zijn werk staat Reggie Baay vaak stil <strong>bij</strong><br />
zijn verleden: “Mijn ouders kwamen na de Tweede<br />
Wereldoorlog en de Onafhankelijkheidsoorlog vanuit<br />
Indonesië <strong>naar</strong> Nederland. Ze hadden allebei een<br />
Nederlandse vader en een Indische moeder. Toen ik<br />
geschiedenis ging studeren, werd de koloniale geschiedenis<br />
maar mondjesmaat behandeld. Speciaal over de<br />
Indische en Molukse geschiedenis werd altijd weinig<br />
gesproken, ook door Indische en Molukse mensen zelf.<br />
De laatste tijd merk ik steeds meer dat de interesse er nu<br />
wel is.”<br />
“Tegelijkertijd lijkt er steeds duidelijker een wens<br />
in de maatschappij te bestaan om niet stil te staan <strong>bij</strong> de<br />
duistere kanten van de geschiedenis maar alleen <strong>bij</strong> de<br />
dingen waar we trots op kunnen zijn. Dat mensen moeite<br />
hebben met stilstaan <strong>bij</strong> de zwarte pagina’s uit de geschiedenis,<br />
komt omdat ze vaak denken dat ze zich verantwoordelijk<br />
moeten voelen voor de daden van hun voorouders.<br />
Dat hoeft absoluut niet! Maar je moet <strong>het</strong> verleden<br />
wel willen leren kennen en er lering uit trekken. Ik ga<br />
de <strong>festival</strong>bezoekers ook geen schuldgevoel aanpraten.<br />
Dat heb ik nog nooit gedaan. Waar ik op hoop is begrip<br />
– <strong>het</strong> begrijpen van de ander is een noodzaak voor<br />
<strong>het</strong> opbouwen van een goede samenleving. Dat klinkt<br />
misschien utopisch, maar waarom zou je niet geloven<br />
in dromen?”<br />
“Het Molukse kerkgebouw speelt een heel<br />
belangrijke rol <strong>bij</strong> <strong>het</strong> herinneren. Fysieke objecten<br />
zijn vaak een wake-up call: je ontkomt er niet<br />
aan bewust te zijn. Het is erg mooi dat de kerk zo<br />
behouden blijft – <strong>het</strong> symboliseert de geschiedenis<br />
van de Molukse gemeenschap van Appingedam.”<br />
“Ik was blij dat ik gevraagd werd voor de<br />
Preek van de Leek, zeker toen ik hoorde dat ik op die<br />
locatie mag spreken. In deze Preek kom ik met een<br />
persoonlijke boodschap voor de toekomst.”<br />
De Preek van de Leek is mede mogelijk dankzij<br />
<strong>het</strong> M.V.A. Dierckxfonds en <strong>het</strong> Lirafonds.<br />
PREEK VAN DE LEEK<br />
Met <strong>het</strong> landelijke concept ‘Preek van de Leek’ vragen we auteurs met een persoonlijk verhaal in een<br />
eeuwenoude formule tijdens <strong>Terug</strong> <strong>naar</strong> <strong>het</strong> <strong>begin</strong> een beetje boven zichzelf uit te stijgen. Ze spreken<br />
niet vanuit hun functie of verantwoordelijkheid, maar vanuit hun persoonlijke drive en kwetsbaarheid.<br />
Naast Reggie Baay, gaan ook Pauline Broekema, Nazmiye Oral en Lieke Marsman deze spannende<br />
uitdaging aan.<br />
onbekende op een verborgen<br />
kerkenpad<br />
Soms kunnen we in een landschap zien hoe<br />
mensen zich er door de jaren heen tot verhouden<br />
hebben. Dat geldt zeker voor <strong>het</strong> wierdenlandschap<br />
van Noord-Groningen. Maar wie<br />
kan ons helpen om dat landschap te lezen, zijn<br />
geschiedenis te ontdekken, en ook ons eigen<br />
beeld over <strong>het</strong> leven, vroeger en nu te bevragen?<br />
We vroegen kunste<strong>naar</strong> en theatermaker Sijas<br />
de Groot om een oude lijn in <strong>het</strong> landschap<br />
weer zichtbaar te maken. Sijas zag dat <strong>het</strong> oude<br />
kerkenpad tussen de kerken van Uitwierde en<br />
Marsum verstopt zit in de velden. “Wanneer je<br />
dat pad tijdens <strong>het</strong> <strong>festival</strong> opnieuw betreedt,<br />
begeef je je op Trage Paden,” vertelt Sijas.<br />
“Een bewoner van Uitwierde, Albert Landman, attendeerde<br />
me op <strong>het</strong> oude kerkenpad. Hij vertelde me<br />
dat <strong>het</strong> pad, iets hoger liggend dan de rest van <strong>het</strong><br />
landschap, vroeger werd gebruikt om van wierde<br />
<strong>naar</strong> wierde, van kerk <strong>naar</strong> kerk, te wandelen. Door<br />
ruilverkaveling zijn de meeste in de afgelopen eeuw<br />
verdwenen, maar op oude kaarten kon ik duidelijk een<br />
pad tussen Uitwierde en Marsum zien. Het leek me<br />
meteen een mooi idee om zo’n verdwenen verbinding<br />
als uitgangspunt te nemen. Het laat zó goed de verandering<br />
van de tijd zien. Niet alleen met <strong>het</strong> oog op <strong>het</strong><br />
landschap, maar ook op <strong>het</strong> dorpsleven en de rol van<br />
de kerk daarin. De gemeenschap in Uitwierde reageerde<br />
enthousiast op <strong>het</strong> plan om dat pad terug te brengen in<br />
<strong>het</strong> landschap. Dat is trouwens erg belangrijk voor <strong>het</strong><br />
laten slagen van <strong>het</strong> project: want waar <strong>het</strong> pad ooit lag, is<br />
nu privégrond.”<br />
“Met <strong>het</strong> oude kerkenpad in mijn achterhoofd, las ik <strong>het</strong><br />
proefschrift van theologe Jacobine Gelderloos. Ze reikt<br />
in haar proefschrift nieuwe perspectieven aan door op<br />
een andere manier <strong>naar</strong> de rol van de kerk in <strong>het</strong> dorpsleven<br />
te kijken: ‘als plek waar reflectie, zingeving, ritueel,<br />
zorg en gemeenschap samenkomen’. Het inspireerde<br />
me om met Trage Paden hierover een dialoog op gang<br />
brengen. Dat alles <strong>begin</strong>t volgens mij met kijken <strong>naar</strong> <strong>het</strong><br />
landschap en dat te bevragen.”<br />
“Tijdens <strong>het</strong> <strong>festival</strong> stellen we <strong>het</strong> oude kerkenpad<br />
voor twee dagen weer open voor publiek. Samen met<br />
een onbekende gesprekspartner ga je op pad om <strong>het</strong><br />
landschap te lezen. Hoe ziet een geoloog <strong>het</strong> landschap?<br />
Hoe ervaart een huidige bewoner <strong>het</strong>? Welke nieuwe<br />
inzichten kan zo’n dialoog voor jou opleveren? De<br />
ontmoeting met een onbekende zorgt ervoor dat je lagen<br />
van <strong>het</strong> landschap ontdekt die daarvoor voor jou onzichtbaar<br />
waren. Het gesprek tussen twee mensen wordt meer<br />
dan alleen een oppervlakkig praatje. De afstand tussen<br />
Uitwierde en Marsum is niet zo groot, maar tijdens<br />
<strong>het</strong> <strong>festival</strong> doen we een uur over de wandeling. We<br />
staan stil, we kijken, we luisteren. We wandelen over<br />
Trage Paden, weg van de bewoonde wereld en <strong>het</strong><br />
alledaagse…”<br />
Trage Paden is een coproductie van PeerGrouP<br />
en <strong>festival</strong> <strong>Terug</strong> <strong>naar</strong> <strong>het</strong> <strong>begin</strong>. De wandeling<br />
duurt maximaal een uur, is doorlopend te<br />
bezoeken en start <strong>bij</strong> de kerk van Uitwierde.<br />
Foto: Koos Breukel<br />
Kunstroute<br />
Faisel Saro<br />
RUTU<br />
Mariakerk<br />
Kerkpad 8, Krewerd<br />
Za & zo:<br />
10.00-18.00<br />
doorlopend te<br />
bezoeken<br />
Muziek<br />
Joke Hermsen, Corrie<br />
van Binsbergen,<br />
Fernando Lameirinhas,<br />
Mehmet Polat<br />
TIJD EN MELANCHOLIE<br />
Donatuskerk<br />
Kerkpad 7, Leermens<br />
Zondag:<br />
13.30-14.15<br />
15.15-16.00<br />
17.00 -17.45<br />
Muziek<br />
Harmʼs Fork<br />
De Proeftuin<br />
Achter de Nicolaïkerk,<br />
Wijkstraat 32<br />
Appingedam<br />
Zaterdag:<br />
19.00-19.30<br />
20.00-20.30<br />
Podcasts<br />
Karlijn Benthem en Anne<br />
Jan Toonstra<br />
RONDJE OM DE KERK<br />
Beluister ‘Rondje om<br />
de kerk’ op onze<br />
website en/of op<br />
iTunes en Spotify.<br />
Muziek<br />
Koorbazen<br />
50 MANNEN / 50 STEMMEN / ODE AAN<br />
PROTEST<br />
Paulus en Petruskerk<br />
Kerkpad 4, Loppersum<br />
Zaterdag:<br />
11.45-12.30<br />
13.30-14.15<br />
15.15-16.00<br />
Preek van de Leek<br />
Lieke Marsman<br />
PREEK VAN DE LEEK<br />
Johanneskerk<br />
Fraeilemaweg 18,<br />
Losdorp<br />
Zaterdag:<br />
11.00 -11.30<br />
12.45-13.15<br />
14.30-15.00<br />
Theater<br />
Marcel Blekendaal<br />
DE POLDERWACHTER<br />
Dijk van Delfzijl<br />
Verzamelpunt:<br />
Eemshotel, Zeebadweg<br />
2, Delfzijl<br />
Za & zo:<br />
12.45-13.30<br />
14.30-15.15<br />
16.15 -17.00<br />
Muziek<br />
Marlene Bakker<br />
RAIF<br />
Kerk van Eenum<br />
Kerkpad 14, Eenum<br />
Zondag:<br />
12.30-13.15<br />
14.15-15.00<br />
16.00-16.45<br />
Hoe ontstaat verbondenheid met<br />
een plaats, met de geschiedenis<br />
en met mensen? Kunste<strong>naar</strong> Faisel<br />
Saro vertelt: “Hoewel ik geboren<br />
ben op Curaçao en tot mijn zevende<br />
opgroeide in Suriname, voel ik me<br />
sterk verbonden met Krewerd en<br />
haar omgeving”. Met Rutu neemt<br />
hij je mee in zijn verhaal en laat hij<br />
zien hoe zijn afkomst is verbonden<br />
met <strong>het</strong> Groningse platteland. Aan<br />
de hand van zijn persoonlijke herinneringen<br />
doorgrond je samen met<br />
hem de historische, geografische en<br />
maatschappelijke lagen die aan de<br />
kerk ten grondslag liggen. De installatie<br />
doet hiermee een appèl op <strong>het</strong><br />
associatief denken: welke verhalen<br />
zijn er nog meer?<br />
4<br />
Op zoek <strong>naar</strong> <strong>het</strong> ultieme <strong>Terug</strong><strong>naar</strong>-<strong>het</strong>-<strong>begin</strong>-gevoel?<br />
Fiets op<br />
zondag 26 mei door <strong>het</strong> historisch<br />
wierdenlandschap <strong>naar</strong> de<br />
Donatuskerk in Leermens voor Tijd<br />
& Melancholie. Romanschrijfster en<br />
filosofe Joke Hermsen stelt vragen<br />
over tijd, liefde, kunst en melancholie.<br />
Samen met gitariste Corrie van<br />
Binsbergen, Portugese saudade van<br />
Fernando Lameirinhas (gitaar en<br />
zang) en Turkse hüzün van Mehmed<br />
Polat (ud) bieden ze hoopvolle<br />
en troostende vergezichten. Een<br />
voorstelling voor iedereen die wel<br />
een beetje rust en reflectie kan<br />
gebruiken.<br />
De zaterdag kan niet beter afgesloten<br />
worden dan door Harm’s<br />
Fork! Geestelijk leider Harm Wierda<br />
neemt vanachter zijn orgel de band<br />
<strong>bij</strong> de hand en voert op bevlogen<br />
wijze <strong>het</strong> publiek mee in een opwindende<br />
trip vol psychedelische soul<br />
en blues…. Kom luisteren en geniet!<br />
De podcastserie ‘Rondje om de<br />
kerk’ vertelt de verhalen van vijf<br />
dorpen door de ogen - of oren - van<br />
een wielrenner. Voor een keer stapt<br />
hij van zijn fiets en gaat samen met<br />
zijn buurvrouw in gesprek met de<br />
bewoners van de <strong>festival</strong>dorpen.<br />
Zijn ze hier gelukkig? Wanneer<br />
wel? Wanneer niet? Beluister de<br />
opnames voor je <strong>naar</strong> <strong>het</strong> <strong>festival</strong><br />
gaat of download ze van iTunes<br />
of Spotify om te beluisteren terwijl<br />
je op de fiets zit. Zo maak je een<br />
rondje om de kerk van Godlinze,<br />
Leermens, Garrelsweer, Holwierde<br />
en Appingedam.<br />
Met een a-capella-mix van klassiek,<br />
rock, pop, hiphop, spoken word en<br />
beatbox geven de Koorbazen meer<br />
dan een concert. Met experimenten<br />
in muziek en theater/performing<br />
art zoeken de mannen, van alle<br />
leeftijden, nieuwe manieren om een<br />
verhaal te vertellen. De Koorbazen<br />
vroegen elkaar: waar vecht jij<br />
voor? Het resultaat is dit prachtige<br />
programma van protest. Met eigen<br />
gearrangeerde versies van nummers<br />
als ‘Iron Sky’ (Paulo Nutini), ‘Smells<br />
Like Teen Spirit’ (Nirvana) en Bella<br />
Ciao (Italiaans strijdlied). De kwetsbaarheid<br />
en de kracht van vijftig<br />
mannen smelt samen.<br />
Koorbazen staat o.l.v. een artistiek<br />
team bestaande uit Paul<br />
Maaswinkel (muzikaal leider,<br />
dirigent en arrangeur) Boudewijn<br />
Koops (regie) en Erik Franssen (film,<br />
fotografie en visuals).<br />
“Marsmans gedichten zijn gevoelig,<br />
introvert en afgrondelijk. Ze dwalen<br />
door <strong>het</strong> menselijke innerlijk en laten<br />
onderwijl universele zaken zien.<br />
Haar belangrijkste poëtische drijfveren<br />
zijn onzekerheid en twijfel.<br />
In alle soorten en maten: sociale<br />
onzekerheid, levensangst, kleine en<br />
grote twijfels, hoe moet je je gedragen,<br />
waar vind je houvast?”. Met<br />
deze woorden van Vrij Nederland<br />
zal <strong>het</strong> geen verrassing zijn dat<br />
Lieke Marsman je met haar preek<br />
diep in de eige<strong>naar</strong>digheden van<br />
<strong>het</strong> menselijk bewustzijn laat duiken.<br />
Nog maar twee jaar terug schreef<br />
ze haar geëngageerde debuutroman,<br />
Het tegenovergestelde van<br />
een mens, over klimaatverandering.<br />
Bovendien verscheen onlangs haar<br />
bundel De volgende scan duurt<br />
vijf minuten, geschreven nadat er<br />
kanker <strong>bij</strong> haar geconstateerd werd.<br />
Schipperend tussen <strong>het</strong> persoonlijke<br />
en <strong>het</strong> politieke geeft Lieke deze<br />
preek een geheel eigen lading.<br />
Er is volop gewerkt aan de dijk in<br />
Delfzijl! Hij is veel hoger, breder<br />
én dubbel geworden... Voor<br />
Nederlands enige polderwachter is<br />
<strong>het</strong> de ideale plek om zijn verhaal<br />
te vertellen over de Nederlanders<br />
als scheppers van ons eigen land.<br />
De dijkendichter, de rattenvanger,<br />
de gameboy en Hans met zijn dikke<br />
vinger komen allemaal voor<strong>bij</strong>.<br />
Misschien spotten we zelfs een<br />
vriendelijke wolf in onze nieuwe<br />
natuur. Zijn wij op weg <strong>naar</strong> <strong>het</strong><br />
eind of eindigen we toch <strong>bij</strong> <strong>het</strong><br />
<strong>begin</strong>? Met de polderwachter,<br />
polderaar <strong>bij</strong> uitstek, moet je er niet<br />
raar van opkijken als we ergens in<br />
<strong>het</strong> midden uitkomen. Net naast de<br />
waarheid…<br />
Ben je na <strong>het</strong> verhaal van de polderwachter<br />
nieuwsgierig geworden<br />
<strong>naar</strong> de plannen met de dijk? Er<br />
is een expert van Noorderzijlvest<br />
aanwezig om je hier alles over te<br />
vertellen.<br />
Als je na alle kronkelige landweggetjes<br />
<strong>het</strong> romaanse kerkje van<br />
Eenum dan eindelijk bereikt, lijkt<br />
alles samen te vallen. Hier neemt<br />
de zoete stem van de Groningse<br />
Marlene Bakker je op filmische<br />
wijze mee door <strong>het</strong> Grunnegse<br />
platteland. Met muziek die bol staat<br />
van verlangen en weemoed moet<br />
<strong>het</strong> hier wel waanzinnig romantisch<br />
worden. Laat je meevoeren in<br />
een unieke luisterervaring waarin<br />
Marlene zingt over de magie van<br />
<strong>het</strong> noorden in <strong>het</strong> aardse Gronings<br />
dat naadloos aansluit op de hedendaagse<br />
indiepop. In de woorden<br />
van Eenum: “Blied dat joe der<br />
binn’n”.<br />
5
molenweg<br />
zeerijperweg<br />
Dorpshuis<br />
Bij Jacobus<br />
< Groningen<br />
De Diekʼnn<br />
lopsterweg<br />
Hotel Spoorzicht<br />
wijmersweg<br />
1. DE SCHEVE BOMEN VAN BORG RUSTHOVEN<br />
Langs <strong>het</strong> Damsterdiep ligt, tussen hoge<br />
bomen, de statige borg Rusthoven. De<br />
bomen zijn door de sterke westerwind<br />
oostwaarts gebogen.<br />
2. HET VERDWENEN LADYSMITH<br />
Ooit lag hier <strong>het</strong> buurtschapje Ladysmith<br />
(‘Laddiesmit’ in de volksmond). Het<br />
buurtschapje uit 1901 verkreeg zijn naam<br />
doordat de aannemer zijn steun aan de<br />
Boeren in <strong>het</strong> belegerde stadje Ladysmith<br />
in Zuid-Afrika kenbaar wilde maken.<br />
6<br />
Plattegrond<br />
LEGENDA<br />
S<br />
P<br />
Autoweg<br />
Fietspad<br />
Kunstroute<br />
Water<br />
Zee<br />
Podcast 'Rondje om de kerk'<br />
Tips van de gids<br />
Eten & drinken<br />
Rustpunt<br />
Station<br />
Parkeerplaats<br />
S<br />
KOORBAZEN<br />
Petrus en Pauluskerk<br />
Kerkpad 4<br />
Zaterdag:<br />
11.45-12.30<br />
13.30-14.15<br />
15.15 -16.00<br />
Tips van de gids<br />
SANNE MEIJER<br />
Loppersum<br />
SIEN VANMAELE<br />
Het Oude<br />
Kerkje<br />
Kerkepad 2<br />
Za & zo:<br />
13.45-14.45<br />
17.15-18.15<br />
Zeerijp<br />
bosweg<br />
ACADEMIE MINERVA<br />
EN PRINS CLAUS<br />
CONSERVATORIUM<br />
Jacobuskerk<br />
Borgweg 11,<br />
Za & zo:<br />
13.30-14.15<br />
15.15-16.00<br />
17.00 -17.45<br />
eenumerweg<br />
Brasserie Meer<br />
wirdumerweg<br />
wijmersweg<br />
Garrelsweer<br />
SAARTJE VAN CAMP<br />
Kerk van Eenum<br />
Kerkpad 14<br />
Zaterdag:<br />
12.30-13.15<br />
14.15-15.00<br />
16.00-16.45<br />
Eenum<br />
< poortweg<br />
oosterwijtwerweg<br />
hogeweg<br />
kerkeweg ><br />
Wirdum<br />
2 , JONGERENPLATFORM<br />
VAN HET NOORD<br />
NEDERLANDS TONEEL &<br />
CLUB GUY&RONI<br />
Kerk van Wirdum<br />
Kerkeweg 24<br />
Za & zo:<br />
12.45-13.30<br />
14.30-15.15<br />
16.15 -17.00<br />
3. DE MIDDELEEUWSE HANDELSROUTE<br />
Tussen de stad Groningen en Delfzijl<br />
loopt de middeleeuwse Stadsweg. Dit pad<br />
was eeuwenlang de belangrijkste handelsroute<br />
tussen Groningen en Emden en<br />
maakte handel mogelijk met de Baltische<br />
Staten. De weg is nog grotendeels intact!<br />
4. DE WONDERLIJKE WIERDE<br />
Lang geleden gooide een dief drie hosties<br />
in de sloot naast de kerk van Solwerd. Ze<br />
bleven drijven en straalden met oogverblindend<br />
licht. Pelgrims kwamen daarna<br />
eeuwenlang van heinde en verre <strong>naar</strong> <strong>het</strong><br />
heilige water van Solwerd.<br />
MARLENE BAKKER<br />
Kerk van Eenum<br />
Kerkpad 14<br />
Zondag:<br />
12.30-13.15<br />
14.15-15.00<br />
16.00-16.45<br />
9<br />
<br />
stadsweg<br />
kapslaan<br />
< provincialeweg<br />
<br />
Tjamsweer<br />
7. DE ZEEMONSTERS VAN DE EEMSMONDING<br />
Vroeger was de Eemsmonding voor veel<br />
schippers een regelrechte nachtmerrie,<br />
want zandbanken lagen als onzichtbare<br />
zeemonsters in <strong>het</strong> water. Die zandbanken<br />
hebben de gekste namen: wat dacht je<br />
van Paap, Hond en Beppegat?<br />
8. DE VLEERMUIZEN IN HET BIESSUMERBOS<br />
Iets ten westen van <strong>het</strong> wierdedorpje<br />
Biessum ligt <strong>het</strong> Biessumerbos. Naast de<br />
wilgen, hooilandjes en vijvers vind je in<br />
<strong>het</strong> bos ook een spannende vleermuizenbunker.<br />
9. DE MYSTERIEUZE STAPEL STENEN<br />
Op <strong>het</strong> kerkhof van Wirdum ligt een<br />
mysterieuze stapel stenen. Volgens een<br />
legende werd er héél vroeger recht<br />
gesproken <strong>bij</strong> deze stenen. Ze geven de<br />
precieze plek aan waar familievetes en<br />
andere conflicten werden beslecht.<br />
3 3<br />
ROSA EVERTS<br />
Mariakerk<br />
Dorpsstraat 29<br />
Za & zo:<br />
10.00-18.00<br />
LIEKE MARSMAN<br />
Johanneskerk<br />
Fraeilemaweg 18<br />
Zaterdag:<br />
11.00 -11.30<br />
12.45-13.15<br />
14.30-15.00<br />
Restaurant Eemshaven<br />
Krewerd<br />
kloosterweg<br />
kloosterweg<br />
< tjamsweersterweg<br />
N360<br />
stadhouderslaan<br />
dijkhuizenweg<br />
P<br />
broerstraat ><br />
kloosterweg<br />
Nicolaïkerk<br />
De Kindertuin<br />
13 De Proeftuin<br />
<br />
Plattegrond Appingedam centrum<br />
Synagoge<br />
5<br />
Luingahof Bierum<br />
Theeschenkerij<br />
P<br />
11<br />
Fietsverhuur<br />
12<br />
6<br />
3<br />
S<br />
Appingedam<br />
Synagoge<br />
Nicolaïkerk<br />
1<br />
7<br />
2<br />
wijkstraat<br />
9<br />
overdiep<br />
Rondvaart Damsterveer<br />
zaterdag: 13.15 / 14.30/16.00 /17.15<br />
zondag: 13.30 / 15.00 / 16.30<br />
Kaarten kosten €5,- en zijn aan boord<br />
en <strong>bij</strong> VVV te verkrijgen.<br />
P<br />
dijkstraat<br />
8<br />
woldweg<br />
holwiederweg<br />
holwiederweg<br />
Centrum Kabzeël<br />
De Proeftuin<br />
fivelweg<br />
Opwierde<br />
Centrum Kabzeël<br />
10<br />
hogewerfl aan<br />
Bierum<br />
Molukse Kerk<br />
farmsumerweg<br />
Bij Neel ʻn Geer<br />
Solwerd<br />
farmsumerweg<br />
< georg van saksenlaan<br />
burgemeester klauckestraat<br />
TATIANA KOLEVA,<br />
YOUTH PERCUSSION<br />
POOL, RUTGER VAN<br />
OTTERLOO<br />
Stefanuskerk<br />
Kerkpad 1<br />
Zaterdag:<br />
13.30-14.15<br />
15.15-16.00<br />
17.00 -17.45<br />
Holwierde<br />
nansumerweg<br />
AFKE MANSHANDEN<br />
Mauritiuskerk<br />
Marsumerweg 14<br />
Za: 10.00-18.00<br />
Zo: 10.00-17.00<br />
Molukse Kerk<br />
<br />
KERK SOLWERD<br />
solwerderweg<br />
Marsum<br />
ANTONIA REHNEN<br />
Kerk van Solwerd<br />
Solwerderweg 5a<br />
Za & zo:<br />
10.00-18.00<br />
DUDOK QUARTET<br />
AMSTERDAM<br />
Stefanuskerk<br />
Kerkpad 1<br />
Zondag:<br />
11.00 -11.45<br />
12.45-13.30<br />
14.30-15.15<br />
16.15 -17.00<br />
zwet<br />
opwierdeweg<br />
Uitwierde<br />
Opwierde<br />
europaweg<br />
N360<br />
schuitenzand ><br />
S<br />
Eten & Drinken Appingedam<br />
1 - Restaurant de Basiliek<br />
2- Brasserie/Cafetaria<br />
De koning van Groningen<br />
3 - Hof van Daam<br />
4 - De Vesting<br />
5 - Aan Tafel<br />
6 - Steakrestaurant Haïfa<br />
7 - De Daame<br />
8 - Croissanterie Fifties<br />
9 - Restaurant Gooday<br />
10 - Nefertari<br />
11 - Café de Doofpot<br />
12 - Paviljoen Overdiep<br />
13 - De Proeftuin<br />
8<br />
2<br />
Hoe ver is <strong>het</strong> fietsen?<br />
Houd rekening met kronkelende weggetjes en<br />
tegenwind. Maak een haalbaar plan: neem een<br />
voorstelling die je niet wilt missen als uitgangspunt<br />
voor je fietsroute.<br />
TER INDICATIE<br />
Garrelsweer - Loppersum:<br />
3,8 km - 18 min fietsen / 8 min auto<br />
Losdorp - Tjamsweer:<br />
9,1 km - 30 min fietsen / 11 min auto<br />
Loppersum - Heveskes:<br />
18,1 km: 1 uur + 10 min fietsen / 22 min auto<br />
KUNSTROUTE<br />
Solwerd - Marsum: 2,6 km - 10 min fietsen<br />
Marsum - Krewerd: 5,2 km – 16 min fietsen<br />
Krewerd - Oosterwijtwerd: 4,1 km - 12 min fietsen<br />
Oosterwijtwerd - Solwerd: 5,6 km - 19 min fietsen<br />
Met <strong>het</strong> blokkenschema krijg je een goed<br />
overzicht van de speeltijden. Deze is te<br />
downloaden op www.terug<strong>naar</strong><strong>het</strong><strong>begin</strong>.nl<br />
SIJAS DE GROOT<br />
Kerk van Uitwierde<br />
Torenpad 1<br />
Za & zo:<br />
10.00-18.00<br />
pavelionsweg<br />
Delfzijl<br />
poortweg<br />
S<br />
NICOLAÏKERK<br />
Wijkstraat 32<br />
STUDIO TAPE<br />
Zaterdag:<br />
14.00-14.45<br />
16.00-16.45<br />
Zondag:<br />
13.00-13.45<br />
14.45-15.30<br />
jachtlaan<br />
ELLEN DIJKHUIZEN,<br />
KAMERORKEST VAN<br />
HET NOORDEN,<br />
JONG VOCAAL<br />
GRONINGEN<br />
Zondag: 18.00<br />
CENTRUM KABZEËL<br />
Dijkstraat 77<br />
PIETER DE GRAAF<br />
Zaterdag:<br />
11.00 -11.45<br />
12.45-13.30<br />
14.30-15.15<br />
damsterlaan<br />
7<br />
kustweg<br />
uitwierderweg<br />
koningin<br />
julianalaan<br />
hogelandsterweg<br />
SYNAGOGE<br />
Broerstraat 6<br />
TOLLS & ESTHER DE<br />
JONG<br />
Zaterdag:<br />
14.15-15.00<br />
16:00-16:45<br />
17.45 -18.30<br />
PAULINE BROEKEMA<br />
Zondag:<br />
11.00 -11.30<br />
12.45-13.15<br />
14.30-15.00<br />
Heveskes<br />
MOLUKSE KERK<br />
Harkenrothstraat 2<br />
REGGIE BAAY<br />
Zaterdag:<br />
11.45-12.15<br />
13.30-14.00<br />
15.15-15.45<br />
MARCEL BLEKENDAAL<br />
Dijk van Delfzijl<br />
Verzamelpunt:<br />
Eemshotel,<br />
Zeebadweg 2<br />
Za & zo:<br />
12.45-13.30<br />
14.30-15.15<br />
16.15 -17.00<br />
Eemshotel<br />
RICHARD BOLHUIS<br />
Kerk van Heveskes<br />
Heveskes 206<br />
Za & zo:<br />
10.00-18.00<br />
Za: muzikale<br />
performance om<br />
20.30<br />
KERK VAN OPWIERDE<br />
Opwierderweg 152<br />
WIJKWOLD & BEEKHEK<br />
NEEM EEN EENHOORN<br />
Za & zo:<br />
14.15-15.00<br />
16.00-16.45<br />
17.45 -18.30<br />
DE PROEFTUIN<br />
Achter de<br />
Nicolaïkerk<br />
HARMʼS FORK<br />
Zaterdag:<br />
19.00-19.30<br />
20.00-20.30<br />
DE KINDERTUIN:<br />
Za & zo:<br />
12.00-18.00<br />
DE KUNSTBENDE:<br />
15.00-17.00<br />
SWOOLISH GARAGE:<br />
17.00-20.00<br />
WIJSHEID OP WIELEN:<br />
17.00-20.00
De kunstroute van<br />
<strong>Terug</strong> <strong>naar</strong> <strong>het</strong> <strong>begin</strong><br />
Vier eigentijdse kunste<strong>naar</strong>s lieten zich<br />
inspireren door vier oude Groninger kerken.<br />
De nieuwe kunstinstallaties zijn op <strong>Terug</strong><br />
<strong>naar</strong> <strong>het</strong> <strong>begin</strong> afzonderlijk te bezoeken, en<br />
samen vormen ze een prachtige kunstroute die<br />
aanleiding was voor <strong>het</strong> verhaal ‘Het geloof in<br />
de kunst’ van dr. Leo Delfgaauw.<br />
Dr. Leo Delfgaauw is als kunsthistoricus<br />
verbonden aan Academie Minerva/<br />
Kenniscentrum Kunst & Samenleving.<br />
HET GELOOF IN DE KUNST<br />
Eén van de belangrijkste wegbereiders van de moderne<br />
kunst, de Russische schilder Kazimir Malevich,<br />
publiceerde in 1922 een tekst onder de titel God is niet<br />
onttroond. Waarschijnlijk raakte hij een gevoelige<br />
s<strong>naar</strong>, want <strong>het</strong> geloof was voor velen aan <strong>het</strong> wankelen<br />
gebracht. Waren de Eerste Wereldoorlog en de<br />
Russische Revolutie al niet bevorderlijk voor godsvertrouwen<br />
en kerkgang, nu leek ook de kunst zich los te<br />
zingen van traditionele wereldbeelden en geloofsovertuigingen.<br />
De moderne kunst was goddeloos. Maar<br />
was dat wel zo?<br />
Voor Malevich was <strong>het</strong> geschilderde zwarte<br />
vierkant de ultieme icoon. Een spiritueel beeld van<br />
hemelse harmonie. En hij was zeker niet de enige<br />
kunste<strong>naar</strong> in zijn tijd die zich liet inspireren door religie<br />
of spiritualiteit. Zoals de kunst uitdrukking kan<br />
geven aan religieuze beleving, zo is <strong>het</strong> geloof diep in<br />
de kunst verankerd. God is dus niet verdwenen in <strong>het</strong><br />
zwarte vlak van Malevich, maar zit in dit mystieke universum<br />
nog stevig op zijn troon.<br />
En ook vandaag nog geven kunste<strong>naar</strong>s uitdrukking<br />
aan allerlei overtuigingen, belijdenissen en rituelen.<br />
De kunst biedt tegenwoordig veel van wat vroeger tot <strong>het</strong><br />
domein van <strong>het</strong> geloof behoorde zoals bezinning, bewondering<br />
en schoonheid. De kunstwereld kent opmerkelijke<br />
liturgische parallellen: er zijn processies, maaltijden,<br />
seances en ontmoetingen. Menig kunstreis heeft <strong>het</strong> karakter<br />
van een bedevaart en van een loutering. Kortom; er<br />
is een stevig geloof in de moderne kunst.<br />
Hoe passend is <strong>het</strong> dan ook dat voor de<br />
Kunstroute van <strong>Terug</strong> <strong>naar</strong> <strong>het</strong> <strong>begin</strong> aan vier kunste<strong>naar</strong>s<br />
is gevraagd om nieuwe betekenis te geven aan<br />
eeuwenoude kerkgebouwen. De ontmoeting van kerk en<br />
kunst is als een weerzien van oude bekenden: door hun<br />
levenswandel wat uit elkaar gegroeid, maar tegelijk sterk<br />
verbonden in hun hoopvolle vooruitblik.<br />
Kunste<strong>naar</strong>s Rosa Everts, Afke Manshanden,<br />
Antonia Rehnen en Faisel Saro hebben met hun werk de<br />
kerken bezield met hun verbeelding. In Oosterwijtwerd<br />
beschouwt Rosa de kerk als toevluchtsoord waar beschutting<br />
kan worden gezocht tegen geweld en dreiging van<br />
mens en natuur. Maar deze vluchtplaats garandeert<br />
nog geen onderdak in de gemeenschap; <strong>het</strong> kerkgebouw<br />
biedt hoop maar laat ook ruimte voor argwaan.<br />
De gemeenschap staat centraal in <strong>het</strong> werk van Afke<br />
en zij neemt <strong>het</strong> kerkgebouw van Marsum letterlijk<br />
als een perspectief op <strong>het</strong> omliggende dorp. Waarom<br />
willen veel mensen <strong>bij</strong> de kerk begraven worden ook<br />
al staat de kerk leeg? Welke betekenis heeft de kerk<br />
voor <strong>het</strong> dorp en hoe geven dorpelingen betekenis aan<br />
<strong>het</strong> gebouw? Als ‘Het Wonder van Solwerd’ creëert<br />
Antonia een bewegend beeld in de kerk waar<strong>bij</strong><br />
animatie en projectie de serene ruimte omtoveren tot<br />
een plaats voor overpeinzing en ontdekking. En in<br />
Krewerd relateert Faisel de historische plek van de<br />
kerk met zijn eigen geschiedenis. Hoe ontstaat verbondenheid<br />
met een plaats, met de geschiedenis en met<br />
mensen? Uiteindelijk krijgen alle lijnen van verbintenis<br />
hun betekenis in verhalen van wederkerige<br />
betrokkenheid. Verhalen die de historische, geografische<br />
en maatschappelijke lagen verbinden die aan de<br />
kerk ten grondslag liggen.<br />
Met hun <strong>bij</strong>dragen maken de vier jonge<br />
kunste<strong>naar</strong>s ieder net zozeer een nieuw icoon als<br />
Malevich indertijd met zijn beroemde vierkant. Vier<br />
installaties die <strong>het</strong> geloof in de kunst uitdrukken. Niet<br />
een geloof van dogma’s en verboden, maar een geloof<br />
van verrassing en verwondering. Vanaf de troon wordt<br />
vast geglimlacht.<br />
De kunstroute is mede mogelijk dankzij<br />
<strong>het</strong> Mondriaan Fonds en <strong>het</strong> Ben Remkes<br />
Cultuurfonds<br />
Alsof er al muziek door de<br />
lege ruimte stroomt<br />
Het kerkje van Heveskes is <strong>het</strong> eenzaamste kerkje in de provincie Groningen.<br />
De huizen eromheen zijn verdwenen en hebben plaatsgemaakt voor de<br />
chemische industrie van Delfzijl. Je ruikt de fabrieken, ze zijn <strong>het</strong> decor van<br />
<strong>het</strong> kerkje. De rails er voorlangs maken een symbolische verbinding tussen<br />
religie en de moderne industrie. Al sinds de omgeving van de kerk is gesloopt<br />
en <strong>het</strong> interieur van de kerk dezelfde behandeling heeft ondergaan, is <strong>het</strong><br />
een prachtige locatie voor kunste<strong>naar</strong>s. Zo ook voor kunste<strong>naar</strong> Richard<br />
Bolhuis die zijn installatie Heveskes baseert op deze unieke locatie. Hoe<br />
kwam hij terecht in <strong>het</strong> midden van nergens?<br />
WAAROM HEVESKES?<br />
“De leegte in deze kerk spreekt me aan. Het gebrek<br />
aan protserige ornamenten. Het mysterieuze, bizarre<br />
'decor' van <strong>het</strong> Chemiepark Delfzijl staat in schril contrast<br />
met <strong>het</strong> eeuwenoude kerkje. Ik ben gefascineerd<br />
door kleine sobere kerkjes in de provincie Groningen.<br />
Het kerkje van Oostum, gelegen op een wierde, is ook<br />
zo'n betoverende locatie. De akoestiek in deze kerkjes<br />
is heel natuurlijk. Het is alsof er al muziek door de<br />
lege ruimtes stroomt.<br />
Mijn werk is locatie-specifiek; <strong>het</strong> kerkje wordt<br />
onderdeel van de installatie. Ik reageer op de sfeer en<br />
de akoestiek van de ruimte. In <strong>het</strong> kerkje van Heveskes<br />
ligt de nadruk op mijn films en soundscapes. Ik maak<br />
muziek, tekeningen en films. Maar ik kan deze disciplines<br />
niet los van elkaar zien. In mijn werk is alles<br />
met elkaar verbonden.”<br />
BOLHUIS IS EEN GRONINGSE NAAM. LIGGEN JE WORTELS IN<br />
DEZE PROVINCIE?<br />
“Mijn opa kwam uit Midwolda en mijn oma kwam uit<br />
Meeden. Ik voel me thuis in de provincie Groningen.<br />
Het zit blijkbaar in mijn genen. Ik ben momenteel bezig<br />
met twee films, Oldambt en Delfzijl. In deze non-lineaire<br />
films, met enkel abstracte soundscapes en zonder dialogen,<br />
belicht ik de verscheidenheid van deze prachtige<br />
onderbelichte gebieden. De weidsheid en de meditatieve<br />
rust in deze landschappen lenen zich goed voor mijn<br />
zwart-wit films waarin tijd geen rol speelt.”<br />
JE TREEDT OP ZATERDAGAVOND 25 MEI SAMEN MET SARANGI-SPE-<br />
LER VINCENT SWIERSTRA OP. HOE IS EEN INDIAAS INSTRUMENT IN<br />
GRONINGEN BELAND?<br />
“Hoe die landing ging weet ik niet. Maar Vincent heeft<br />
een prachtig boek geschreven: De Magiër (Memoires van<br />
een Dwaas) waarin zijn sarangi een grote rol speelt. Ik<br />
heb Vincent uitgenodigd om met mij in <strong>het</strong> kerkje van<br />
Kerk van Heveskes. Rijksdienst voor <strong>het</strong> Cultureel Erfgoed. Foto: Bert van As<br />
Heveskes op te treden als onderdeel van mijn installatie<br />
daar. Ik ben erg benieuwd hoe zijn sarangi in <strong>het</strong><br />
kerkje klinkt. Improviseren met Vincent is een soort<br />
van onbegrensd thuiskomen.”<br />
Tijden en adres: zie pagina 11. Voor de<br />
avondvoorstelling van 20.30 uur regelen we<br />
een bus. Zie website.<br />
Dit programma wordt mogelijk gemaakt door<br />
Groningen Seaports.<br />
Preek van de Leek<br />
Nazmiye Oral<br />
PREEK VAN DE LEEK<br />
Preek van de Leek<br />
Pauline Broekema<br />
STILLE HELDEN<br />
Muziek<br />
Pieter de Graaf<br />
FERMATA<br />
Preek van de Leek<br />
Reggie Baay<br />
TEGEN HET VERGETEN<br />
Kunst<br />
Richard Bolhuis<br />
HEVESKES<br />
Kunstroute<br />
Rosa Everts<br />
SCHILTRAEM<br />
Muziek<br />
Saartje Van Camp<br />
KOMMA<br />
Theater<br />
Sien Vanmaele<br />
WITLOF FROM SYRIA<br />
Johanneskerk<br />
Fraeilemaweg 18,<br />
Losdorp<br />
Zondag:<br />
11.00 -11.30<br />
12.45-13.15<br />
14.30-15.00<br />
Synagoge<br />
Broerstraat 6,<br />
Appingedam<br />
Zondag:<br />
11.00 -11.30<br />
12.45-13.15<br />
14.30-15.00<br />
Centrum Kabzeël<br />
Dijkstraat 77,<br />
Appingedam<br />
Zaterag:<br />
11.00 -11.45<br />
12.45-13.30<br />
14.30-15.15<br />
Molukse kerk<br />
Harkenrothstraat 2,<br />
Appingedam<br />
Zaterdag:<br />
11.45-12.15<br />
13.30-14.00<br />
15.15-15.45<br />
Kerk van Heveskes<br />
Heveskes 206,<br />
Farmsum<br />
Za & zo:<br />
10.00-18.00<br />
Za: muzikale<br />
performance om 20.30<br />
Mariakerk<br />
Dorpsstraat 29,<br />
Oosterwijtwerd<br />
Za & zo:<br />
10.00-18.00<br />
doorlopend te<br />
bezoeken<br />
Kerk van Eenum<br />
Kerkpad 14, Eenum<br />
Zaterdag:<br />
12.30-13.15<br />
14.15-15.00<br />
16.00-16.45<br />
Het Oude Kerkje<br />
Kerkepad 2,<br />
Garrelsweer<br />
Za & zo:<br />
13.45-14.45<br />
17.15-18.15<br />
In de Johanneskerk van Losdorp is<br />
op zondag <strong>het</strong> woord aan Turks-<br />
Nederlandse actrice en schrijfster<br />
Nazmiye Oral. In haar zoektocht<br />
<strong>naar</strong> zachtmoedige confrontaties,<br />
<strong>naar</strong> vrij en onbevreesd spreken,<br />
<strong>naar</strong> radicale intimiteit heeft ze een<br />
preek voorbereid waarmee ze de<br />
luisteraar meeneemt. Moeten we<br />
bang zijn voor deze tijd, of juist<br />
helemaal niet?<br />
Speciaal voor <strong>Terug</strong> <strong>naar</strong> <strong>het</strong><br />
<strong>begin</strong> brengt auteur en journalist<br />
Pauline Broekema in de synagoge<br />
van Appingedam haar preek over<br />
‘stille helden’. Aanleiding is haar<br />
laatste boek Het uiterste der zee:<br />
"De stille helden zijn mijn anker<br />
geweest. Naast alle ellende die ik<br />
tot me moest nemen om <strong>het</strong> boek<br />
te kunnen schrijven waren zij een<br />
bron van inspiratie. De wetenschap<br />
dat er altijd mensen zullen zijn die<br />
klaar staan voor je, die in tijden van<br />
spanning, van onderdrukking de rug<br />
recht houden én die dat om niets<br />
doen, die zich er niet op laten voorstaan.<br />
Daarom in dubbel opzicht de<br />
stille helden."<br />
Fermata is een zoektocht <strong>naar</strong><br />
betekenis, terug <strong>naar</strong> de basis, van<br />
de Nederlandse pianist en componist<br />
Pieter de Graaf. De titel is een<br />
verwijzing <strong>naar</strong> een rustteken in <strong>het</strong><br />
klassieke notenschrift, dat zoiets wil<br />
zeggen als ‘neem de tijd’. Na een<br />
rijke muzikale carrière, <strong>bij</strong> o.a. <strong>het</strong><br />
Kyteman Orchestra, stopte Pieter<br />
een tijdje met spelen om zijn eigen<br />
weg te vinden. Nu combineert hij<br />
eenvoudige melodieën met virtuoze<br />
passages, zonder de betekenis van<br />
elk individueel liedje te verliezen. In<br />
<strong>het</strong> veelkleurige Centrum Kabzeël<br />
in hartje Appingedam komt dit tot<br />
uiting in een one-man-show, met<br />
piano, bass-pedalen, een paar keyboards<br />
en een laptop.<br />
Alles wat je hoort vloeit op dat<br />
magische moment uit zijn vingertoppen,<br />
niets is in steen gebeiteld. Elke<br />
show is anders en uniek.<br />
In weerwil van geluiden die de<br />
laatste tijd te horen zijn om die<br />
duistere kanten toch vooral te laten<br />
‘rusten’, houdt schrijver Reggie Baay<br />
in de Molukse kerk een persoonlijk<br />
vertoog tegen <strong>het</strong> vergeten.<br />
Waarom is <strong>het</strong> juist nu van belang<br />
dat we ook stilstaan <strong>bij</strong> die aspecten<br />
van onze geschiedenis die sommigen<br />
van ons juist willen vergeten?<br />
De Molukse kerk in Appingedam is<br />
een plek waar <strong>bij</strong> uitstek gedeelde<br />
geschiedenissen samenkomen. Die<br />
van Nederland en Indonesië, onder<br />
andere. Die gedeelde geschiedenis<br />
heeft mooie maar zeker ook duistere<br />
kanten.<br />
Met als mysterieus decor <strong>het</strong> industriegebied<br />
Delfzijlster Oosterhoek,<br />
herinnert alleen <strong>het</strong> 13e-eeuwse<br />
kerkje op de wierde nog aan<br />
<strong>het</strong> vroegere dorpje Heveskes.<br />
Muzikant-kunste<strong>naar</strong> Richard<br />
Bolhuis neemt juist deze specifieke<br />
plek als uitgangspunt voor zijn<br />
installatie Heveskes. Zijn werk is<br />
opgebouwd uit soundscapes, filmloops<br />
en tekeningen. In en rondom<br />
<strong>het</strong> kerkje reageert hij op de architectuur,<br />
<strong>het</strong> landschap en <strong>het</strong> licht,<br />
waar<strong>bij</strong> tijdloosheid en verwondering<br />
bepalende elementen zijn.<br />
De installatie is tijdens <strong>het</strong> <strong>festival</strong><br />
doorlopend te bezoeken. Wanneer<br />
<strong>het</strong> op de zaterdagavond <strong>begin</strong>t<br />
te schemeren, <strong>begin</strong>t om 20.30<br />
uur een muzikale performance van<br />
Richard met sarangi-speler Vincent<br />
Swierstra…<br />
De Mariakerk van Oosterwijtwerd<br />
is van oorsprong een plek waar<br />
mensen uit de omgeving <strong>naar</strong>toe<br />
vluchten tijdens hoogwater. Zou<br />
dit scenario in de toekomst, door<br />
de stijgende zeespiegel opnieuw<br />
denkbaar zijn? Met haar installatie<br />
Schiltraem, middelnederlands voor<br />
schuilplaats, sc<strong>het</strong>st kunste<strong>naar</strong> Rosa<br />
Everts een dystopisch toekomstbeeld<br />
waarin mensen opnieuw schuilen<br />
voor <strong>het</strong> hoge water in de kerk.<br />
Ontdek hoe ze speelt met thema's<br />
als afwezigheid, onzichtbaarheid<br />
en <strong>het</strong> onbekende: “want ook de<br />
dingen die je niet ziet, of buiten<br />
beeld laat, kunnen een verhaal<br />
vertellen”.<br />
Saartje Van Camp, celliste <strong>bij</strong><br />
Spinvis, is gek op verhalen. Ze<br />
verzamelt de muziek die mensen<br />
zich van vroeger nog kunnen herinneren<br />
– traditionele melodieën<br />
en kinderliedjes die alle aspecten<br />
van <strong>het</strong> leven raken. Haar liefde<br />
hiervoor heeft gezorgd voor <strong>het</strong> fonkelnieuwe<br />
soloprogramma Komma:<br />
een voorstelling over de tijd, over<br />
verhalen die nooit stoppen. Wij<br />
zijn enkel komma´s in een verhaal<br />
dat al lang begonnen is. Met een<br />
loopstation stapelt ze laag op laag.<br />
Een cello wordt een heel orkest,<br />
haar stem wordt een koor. Een oud<br />
romaans kerkje zoals die van Eenum<br />
is de gedroomde plek voor de<br />
muziek van eeuwen.<br />
Niet te verwarren met <strong>het</strong> gelijknamige<br />
programma Komma van<br />
broeder Dieleman. Het gaat om<br />
twee verschillende voorstellingen.<br />
Het Oude Kerkje van Garrelsweer<br />
is een nieuwe, en één van de<br />
kleinste locaties van <strong>Terug</strong> <strong>naar</strong><br />
<strong>het</strong> <strong>begin</strong>. Op deze intieme plek<br />
tilt theatermaker Sien Vanmaele de<br />
zintuiglijke ervaring <strong>naar</strong> een hoger<br />
plan. Haar passie voor koken en<br />
theater gebruikt ze als middel om<br />
ontmoetingen tot stand te brengen<br />
en zichzelf en de wereld kritisch<br />
te bevragen. Zo ook in haar food<br />
performance ‘Witlof from Syria’.<br />
De vraag: “Wil je met me koken?”<br />
leidde tot verschillende ontmoetingen<br />
met mensen van Syrische<br />
afkomst, thuis in hun keuken.<br />
Hoe is <strong>het</strong> om via een gedeelde<br />
passie – <strong>het</strong> koken – tot verbinding<br />
te komen met een ander?<br />
Kan je daar<strong>bij</strong> loskomen van je<br />
vooroordelen?<br />
Witlof from Syria is de ontroerende<br />
weerslag van die ontmoetingen in<br />
de keuken.<br />
8 9
City Central:<br />
internationals welcome<br />
Living in Groningen city, it's easy to<br />
spend all you time within its limits.<br />
But why not venture into the countryside?<br />
Just beyond the city a beautiful<br />
landscape awaits with its endless views<br />
only broken up by the spires of ancient<br />
churches. This is the setting of <strong>festival</strong><br />
<strong>Terug</strong> <strong>naar</strong> <strong>het</strong> <strong>begin</strong> ("back to the<br />
<strong>begin</strong>ning"). In the medieval town of<br />
Appingedam and the small villages<br />
surrounding it, every church is the<br />
location of a musical or theater performance.<br />
On our website we marked<br />
the performances that are easy to<br />
follow without knowledge of Dutch as<br />
‘Language no problem’.<br />
On top of this, we offer a guided Englishlanguage<br />
tour on Saturday together<br />
with City Central. Our guide, Joost<br />
Nussy, takes you by bicycle to see several<br />
performances, scenic views and the<br />
prominent features of Appingedam and<br />
the old Groningen villages.<br />
Op pad met Sanne Meijer<br />
COLOFON<br />
<strong>Terug</strong> <strong>naar</strong> <strong>het</strong> <strong>begin</strong> is <strong>het</strong> <strong>festival</strong> van<br />
de Stichting Oude Groninger Kerken en<br />
wordt jaarlijks mogelijk gemaakt door de<br />
fantastische medewerking van plaatselijke<br />
kerk- en dorpscommissies en andere<br />
vrijwilligers.<br />
TEAM TERUG NAAR HET BEGIN<br />
Geert Lameris, oprichter | bedenker | vader<br />
van <strong>het</strong> <strong>festival</strong><br />
Minke van der Velde, dagelijkse leiding |<br />
programmering | productie<br />
Nicole Dijk, ondersteuning organisatie |<br />
productie | coördinator vrijwilligers<br />
Thessa Wolthuis, productie | coördinatie &<br />
organisatie De Proeftuin<br />
Annejet Fransen, marketing | communicatie<br />
IN SAMENWERKING MET<br />
Liza Verhoeven, grafische vormgeving<br />
Frits Hesseling, curator kunstroute<br />
Rinnert Veldman en Mieke den Braber,<br />
aankleding <strong>festival</strong><br />
Studio Tape, gezinsprogramma<br />
IN OPDRACHT VAN<br />
Peter Breukink, directeur Stichting Oude<br />
Groninger Kerken<br />
www.terug<strong>naar</strong><strong>het</strong><strong>begin</strong>.nl<br />
Vind je <strong>het</strong> lastig om keuzes te maken? De gegidste fietsexpeditie van Sanne Meijer<br />
lost dit meteen op! In een kleine groep fiets je van dorp <strong>naar</strong> dorp langs de mooiste<br />
weggetjes en interessante plekken. Onderweg vertelt Sanne verhalen over <strong>het</strong> <strong>festival</strong>gebied<br />
met leuke activiteiten, en natuurlijk bezoeken jullie ook voorstellingen in<br />
oude Groninger kerken. Kijk voor tickets op onze website.<br />
Misschien ken je Sanne van haar blog, Sanne Meijer Onderweg. Met de fiets doorkruist<br />
ze de provincie op zoek <strong>naar</strong> mooie plekjes, boeiende verhalen en de rijke<br />
geschiedenis van de streek. www.sannemeijeronderweg.nl<br />
We zijn blij met de medewerking van…<br />
FIETSVERHUUR PARKDIENSTEN EEMSDELTA<br />
Openingstijden: za & zo 9.00-12.00 uur in<br />
De Proeftuin.<br />
PAVILJOEN OVERDIEP<br />
www.paviljoenoverdiep.nl<br />
DE VESTING<br />
www.cateringdevesting.nl<br />
BIBLIOTHEEK APPINGEDAM<br />
www.biblionetgroningen.nl<br />
GEORGE MARTENS SCHOOL<br />
www.martensschool.nl<br />
GAMMA APPINGEDAM<br />
www.gamma.nl<br />
ENORM VAN DER MOLEN APPINGEDAM<br />
www.enorm.nl<br />
CATERING&VERHUURBEDRIJF LIENUS KOSTER<br />
www.lienus.nl<br />
VIERVERHUUR<br />
www.vierverhuur.nl<br />
STICHTING GREEN PASSION<br />
www.stichting-greenpassion.jouwweb.nl/<br />
green-passion<br />
VRIJDAG ADVIES<br />
www.<strong>bij</strong>vrijdag.nl<br />
KUNSTBENDE<br />
www.kunstbende.nl<br />
KINDEREN: 20% KORTING OP<br />
CREATIEVE LESSEN VIA IVAK<br />
Wil jouw kind graag creatieve lessen of workshops volgen in beeldende kunst, muziek, dans<br />
of toneel/musical, en wordt dit zijn eerste lesjaar? Dan geeft <strong>het</strong> IVAK 20% korting op de<br />
lesprijs, met een max. van €80,- middels <strong>het</strong> Persoonlijk Cultuur Budget (PCB). Dit budget is in<br />
<strong>het</strong> leven geroepen om elk kind uit Delfzijl, Appingedam en Loppersum deel te kunnen laten<br />
nemen aan cultuur. De docent berekent de korting door aan de leerling en krijgt dit bedrag<br />
terug via IVAK*.<br />
WIL JE MEER WETEN? KIJK DAN OP WWW.IVAK.NET/PCB<br />
*Is de docent nog géén PCB-aanbieder? Wijs hem dan<br />
op de mogelijkheid gratis deze korting te kunnen bieden<br />
via IVAK.<br />
Wat is er nog meer<br />
te doen in <strong>het</strong><br />
<strong>festival</strong>gebied?<br />
Eemshotel Delfzijl<br />
Hoezo ver weg voor <strong>het</strong> mooiste uitzicht<br />
ter wereld? Net iets boven Groningen is<br />
een hoog en droog plekje met een super<br />
uitzicht. Een gebouw, hoog op palen<br />
gebouwd. Geniet hier van <strong>het</strong> spel van eb en<br />
vloed. Het Eemshotel biedt u comfortabele<br />
hotelkamers, een voortreffelijk à la carte<br />
restaurant, een sfeervolle lounge en een<br />
petit restaurant.<br />
www.eemshotel.nl<br />
Zeebadweg 1 9933 AV Delfzijl<br />
Visrestaurant De School Oosterwijtwerd<br />
Visrestaurant De School vind je in<br />
de voormalige Dieftilschool van<br />
Oosterwijtwerd. Op <strong>het</strong> menu staan<br />
heerlijke visgerechten, maar ook vegetariërs<br />
komen aan hun trekken. Tijdens <strong>het</strong> <strong>festival</strong><br />
bieden we graag een gratis drankje aan<br />
<strong>bij</strong> een portie fish-and-chips (uitgezonderd<br />
speciaalbier).<br />
www.visrestaurantdeschool.nl<br />
Schoolweg 19 9911 PA Oosterwijtwerd<br />
Schoolweg 19 | Oosterwijtwerd | 0596-856101<br />
Paviljoen Overdiep Appingedam<br />
Paviljoen Overdiep is gelegen in <strong>het</strong><br />
centrum van de middeleeuwse handelsstad<br />
Appingedam. Geniet hier samen met uw<br />
familie, vrienden of collega’s binnen of<br />
buiten op ons prachtige terras aan <strong>het</strong><br />
water. Met schitterend uitzicht op historische<br />
gebouwen is dit misschien wel de mooiste<br />
plek van Appingedam!<br />
www.paviljoenoverdiep.nl<br />
Stadshaven 2<br />
9902 DA Appingedam<br />
Restaurant De Basiliek Appingedam<br />
Kom gezellig eten op een unieke locatie <strong>bij</strong><br />
Restaurant de Basiliek in Appingedam! Laat<br />
u verwennen door onze chef, die van iedere<br />
maaltijd een ware smaakbelevenis maakt,<br />
terwijl u intussen van de klassieke omgeving<br />
van de Sint Nicolaaskerk geniet.<br />
www.restaurantdebasiliek.nl<br />
Solwerderstraat 45-47<br />
9901 BB Appingedam<br />
Hotel-Restaurant<br />
Landgoed Ekenstein Appingedam<br />
De sfeer van toen, met de kwaliteit van nu.<br />
Die combinatie maakt Hotel-Restaurant<br />
Landgoed Ekenstein zo uniek. U kunt <strong>bij</strong> ons<br />
terecht voor een overheerlijke lunch of diner.<br />
Bij mooi weer kunt ook heerlijk op ons terras<br />
terecht.<br />
www.ekenstein.com<br />
Alberdaweg 70 9901 TA Appingedam<br />
Dorpshuis Aigʼn Heerd Leermens<br />
Speciaal voor <strong>festival</strong> <strong>Terug</strong> <strong>naar</strong> <strong>het</strong> <strong>begin</strong><br />
zal zondag 26 mei <strong>het</strong> dorpshuis open zijn<br />
voor een:<br />
Lekker kopje koffie/thee met gebak,<br />
Belegde broodjes, Tosti, Gehaktbal,<br />
Broodje kroket<br />
www.dorpshuisaignheerd.nl<br />
Wierdeweg 3 9912 PC Leermens<br />
Restaurant dell ʻArte Godlinze<br />
Restaurant dell ‘Arte in Godlinze is een<br />
ongeëve<strong>naar</strong>d Mediterraans restaurant waar<br />
Roberto Santanera (De Meest Markant en<br />
Sympathieke Ondernemer van Groningen)<br />
voor u kookt. Met veel passie, temperament<br />
en verse ingrediënten bereidt hij voor u<br />
de meest eerlijke en heerlijke lekkernijen.<br />
Vanuit de open keuken worden de gerechten<br />
met veel zorg en plezier bereid. Het unieke<br />
restaurant heeft een kloosterachtig en<br />
kerkelijke uitstraling. Dit is mede te danken<br />
aan de diverse attributen uit oude kerken.<br />
Laat u tijdens Festival <strong>Terug</strong> <strong>naar</strong> <strong>het</strong> <strong>begin</strong><br />
door Roberto’s kookkunsten verrassen met<br />
een speciaal <strong>festival</strong>menu.<br />
www.santanera.nl<br />
Allersmaweg 29908 PD Godlinze<br />
Taart en koffie/thee voor<br />
Ripperda Feestival Oosterwijtwerd<br />
Heerlijke versgebakken punten taart met<br />
koffie/thee tegenover de Mariakerk in<br />
Oosterwijtwerd! De opbrengst komt volledig<br />
ten goede van <strong>het</strong> Ripperda Feestival,<br />
dat plaatsvindt op 22 juni<br />
2019 10.00-17.00 uur in<br />
Oosterwijtwerd. Een grote<br />
gezellige braderie met live<br />
muziek en straattheater. Zoek<br />
ons op Facebook!<br />
Dorpstraat 42 9911 PC Oosterwijtwerd<br />
ANDERE TIPS...<br />
Bollegraaf Recycling Machinery<br />
Bollegraaf Recycling Solutions is een<br />
toonaangevende expert in sorteren en<br />
recyclen van afval. Wat de afvalstroom ook<br />
is, wij kunnen een kant-en-klare oplossing<br />
bieden die voldoet aan uw behoeften.<br />
De totale service die Bollegraaf biedt,<br />
omvat ontwerp, installatie, training en<br />
ongeëve<strong>naar</strong>de levenslange service en<br />
ondersteuning.<br />
www.bollegraaf.com<br />
Tweede Industrieweg 1<br />
9900 AH, Appingedam<br />
Rebelle Lingerie<br />
De collectie van Rebelle Lingerie bestaat<br />
uit hoogwaardige lingerie, badmode,<br />
beenmode, maar ook uit stijlvolle nacht- en<br />
ondermode voor vrouwen en mannen. De<br />
enthousiaste medewerkers nemen de tijd<br />
voor deskundig, eerlijk advies. Dankzij de<br />
uitgebreide collectie van merken als Prima<br />
Donna, Marie Jo, Anita, Mey en Triumph<br />
en <strong>het</strong> persoonlijke advies vindt iedere<br />
vrouw de perfecte bh. Ook tijdens de<br />
zwangerschap, of specifiek voor <strong>het</strong> sporten.<br />
Zie ook Facebook en Instagram.<br />
www.lingeriezaakrebelle.nl<br />
Dijkstraat 25 9901 AM Appingedam<br />
Theater<br />
Sijas de Groot<br />
TRAGE PADEN<br />
Kerk van Uitwierde<br />
Torenpad 1, Uitwierde<br />
Za & zo:<br />
10.00-18.00 uur,<br />
doorlopend te<br />
bezoeken<br />
Theater<br />
Studio Tape<br />
IK ZIE, IK ZIE WAT JIJ ZIET<br />
Nicolaïkerk<br />
Wijkstraat 32,<br />
Appingedam<br />
Zaterdag:<br />
14.00-14.45<br />
16.00-16.45<br />
Zondag:<br />
13.00-13.45<br />
14.45-15.30<br />
Muziek<br />
Tatiana Koleva,<br />
Youth Percussion Pool,<br />
Rutger van Otterloo<br />
WAY HOME<br />
Stefanuskerk<br />
Kerkpad 1, Holwierde<br />
Zaterdag:<br />
13.30-14.15<br />
15.15-16.00<br />
17.00 -17.45<br />
Muziek<br />
The Visual<br />
MOMENTS OF BEING<br />
Kerk van Tjamsweer<br />
Tjamsweersterweg 21,<br />
Appingedam<br />
Zaterdag:<br />
13.30-14.15<br />
15.15-16.00<br />
17.00 -17.45<br />
Muziek<br />
Tolls & Esther de Jong<br />
GRAVEN EN VAREN<br />
Synagoge<br />
Broerstraat 6,<br />
Appingedam<br />
Zaterdag:<br />
14.15-15.00<br />
16:00-16:45<br />
17.45 -18.30<br />
Theater<br />
WijkWold & BeekHek<br />
Neem een Eenhoorn<br />
EEN PRODUCTIE VAN THEATER DE STEEG<br />
Kerk van Opwierde<br />
Opwierderweg 152,<br />
Appingedam<br />
Za & zo:<br />
14.15-15.00<br />
16.00-16.45<br />
17.45 -18.30<br />
Kerk open,<br />
kom binnen!<br />
Bij <strong>het</strong> kerkje van Uitwierde nodigt<br />
theatermaker Sijas de Groot je uit<br />
om te wandelen. Niet om ergens<br />
te komen, maar om <strong>het</strong> landschap<br />
op een nieuwe manier te beleven.<br />
Met behulp van de Uitwiersters en<br />
een landkaart uit 1925 tovert Sijas<br />
<strong>het</strong> kerkenpad tussen Uitwierde en<br />
Marsum uit <strong>het</strong> landschap tevoorschijn.<br />
Het <strong>festival</strong>publiek wandelt<br />
samen met een bewoner of een deskundige<br />
over de sporen uit <strong>het</strong> verleden.<br />
Om met elkaar te praten, <strong>naar</strong><br />
elkaar te luisteren en de omgeving<br />
te bevragen. Weg van de dagelijkse<br />
routine is er ruimte voor vragen en<br />
ontstaat een dialoog tussen bezoekers<br />
en bewoners…<br />
Trage Paden is een coproductie<br />
van PeerGrouP en <strong>het</strong> <strong>festival</strong> <strong>Terug</strong><br />
<strong>naar</strong> <strong>het</strong> <strong>begin</strong>.<br />
Ik zie, ik zie wat jij ziet is een<br />
beeldende luistervoorstelling in<br />
de Nicolaïkerk, voor iedereen die<br />
weleens iemand mist. Een kleine<br />
meisje zit verstopt in een keukenkastje.<br />
Want in de keuken, daar<br />
kwam mama <strong>het</strong> liefst. Alleen nu<br />
is mama er niet meer… Ze heeft<br />
een belangrijke vraag te beantwoorden.<br />
Als mama niet meer in<br />
mama is, waar is mama dan wel?<br />
Vanuit haar keukenkastje vol warme<br />
herinneringen gaat ze op avontuur.<br />
Ze ontmoet onderweg dansende<br />
vissticks uit de ijskast en verdwaalt<br />
in een ondoordringbaar basilicumwoud.<br />
Antwoorden liggen verscholen<br />
tussen de ingeblikte bietjes en<br />
wijze dieren zingen haar toe met<br />
vrolijke liedjes.<br />
Eén van de beste marimbaspelers<br />
ter wereld, Tatiana Koleva, speelt<br />
in de Stefanuskerk van Holwierde.<br />
Samen met de slagwerkspelers van<br />
Youth Percussion Pool ervaar je <strong>het</strong><br />
oude kerkgebouw als tempel van<br />
klinkende muziek met nostalgische<br />
ondertoon. Met als special guest<br />
Rutger van Otterloo op saxofoons,<br />
spelen ze een gevarieerd programma:<br />
van J.S. Bach en John<br />
Cage tot Bulgaarse volksmuziek.<br />
Pure melancholie klinkt er uit <strong>het</strong><br />
hout van de marimba als ze de<br />
toetsen met een strijkstok bespeelt,<br />
zoals in Tatiana’s eigen compositie<br />
Way Home.<br />
Dit optreden wordt mogelijk<br />
gemaakt door <strong>het</strong> M.V.A.<br />
Dierckxfonds.<br />
Het grijze, sobere kerkgebouw van<br />
Tjamsweer is tijdens <strong>Terug</strong> <strong>naar</strong> <strong>het</strong><br />
<strong>begin</strong> <strong>het</strong> decor voor de donkere,<br />
romantische ballades van The<br />
Visual. Muzikanten Anna van Rij en<br />
Timon Persoon vertolken hier liedjes<br />
die net zo scherp berusten op sfeer<br />
en stilte als een fraaie melodie,<br />
waar<strong>bij</strong> de expressieve stem van<br />
Van Rij <strong>het</strong> absolute aandachtspunt<br />
vormt. Op vloeibare wijze schakelt<br />
ze van warm <strong>naar</strong> kil; soms vol<br />
smacht en verleiding, anderzijds<br />
onderkoeld en somber. Zonder <strong>het</strong><br />
experiment te schuwen maakt The<br />
Visual vastgeroeste ideeën over<br />
identiteit, geaardheid en menselijke<br />
relaties met de grond gelijk.<br />
Op <strong>Terug</strong> <strong>naar</strong> <strong>het</strong> <strong>begin</strong> hoor je<br />
nummers van <strong>het</strong> pas verschenen<br />
debuutalbum ‘Moments Of Being’,<br />
met nummers die je even uit de tijd<br />
trekken en gewoon laten zijn.<br />
Twee artiesten, één prachtige<br />
voorstelling: ‘Graven & varen’.<br />
Esther sleurt je mee <strong>naar</strong> een<br />
ondergrondse wereld met nummers<br />
over liefde, (ver)dwalen en hartpijn.<br />
Hier is altijd ruimte om dieper te<br />
graven. Tolls verlaat <strong>het</strong> land juist<br />
voor de zee: over de golven van de<br />
Waddenzee scheren zijn melodieën<br />
<strong>naar</strong> de horizon… Samen brengen<br />
ze Nederlandse liedjes om ademloos<br />
<strong>naar</strong> te luisteren onder <strong>het</strong><br />
hemelsblauwe plafond van de voormalige<br />
Synagoge van Appingedam.<br />
De plek <strong>bij</strong> uitstek om even stil te<br />
zijn.<br />
“Alles kan, als je maar wilt!” In <strong>het</strong><br />
eeuwenoude kerkje van Opwierde<br />
- waar mensen generaties lang<br />
houvast zochten buiten zichzelf<br />
- vragen Suuz van Wijk, Amber<br />
Woldhek, Sarah Schierbeek en<br />
Liesbeth Groenwold zich af hoe dit<br />
moderne credo werkt. Ze spelen<br />
familie, vrienden, collega’s en wildvreemden<br />
die van alles willen, maar<br />
alles voor elkaar krijgen? Kan in<br />
2019 echt alles, als je maar wilt..?<br />
‘Neem een Eenhoorn’ stelt op komische<br />
wijze de maakbaarheid van<br />
<strong>het</strong> leven aan de kaak. Zou je, als je<br />
maar écht wilt, zelfs een eenhoorn<br />
kunnen vangen?<br />
‘Neem een Eenhoorn’ is een humoristische<br />
voorstelling voor jong en<br />
oud.<br />
Dit jaar vieren we ons gouden<br />
jubileum. Daarom zijn meer dan<br />
vijftig van onze kerken permanent<br />
open voor <strong>het</strong> publiek. En ontvangt<br />
u <strong>bij</strong> iedere open kerk een klein<br />
aandenken. Dus kom langs en<br />
spaar ze allemaal!<br />
10<br />
groningerkerken.nl
12.00 -18.00 uur<br />
| In en achter<br />
de Nicolaïkerk, Appingedam<br />
<strong>Terug</strong> <strong>naar</strong> <strong>het</strong> <strong>begin</strong> is een <strong>festival</strong> en<br />
ontdekkingstocht in één. Met je uitgestippelde route<br />
op zak rijd je van dorp <strong>naar</strong> dorp om de mooiste<br />
voorstellingen te zien in de oude Groninger kerken.<br />
Maar iedereen komt weer terug in Appingedam.<br />
Hier in <strong>het</strong> hart van <strong>het</strong> <strong>festival</strong> kun je genieten<br />
van muziek, een hapje eten in De Proeftuin. Voor<br />
<strong>het</strong> eerst breiden we <strong>het</strong> <strong>festival</strong>hart uit met De<br />
Kindertuin: een speciaal programma inclusief<br />
theatervoorstelling voor <strong>het</strong> hele gezin!<br />
IK ZIE, IK ZIE WAT JIJ ZIET<br />
In de grote Nicolaïkerk beleef je een beeldende luistervoorstelling,<br />
voor iedereen die weleens iemand mist.<br />
Een kleine meisje zit verstopt in een keukenkastje. Want<br />
in de keuken, daar kwam mama <strong>het</strong> liefst. Alleen nu is<br />
mama er niet meer… Ze heeft een belangrijke vraag te<br />
beantwoorden. Als mama niet meer in mama is, waar<br />
is mama dan wel? Vanuit haar keukenkastje vol warme<br />
herinneringen gaat ze op avontuur. Ze ontmoet onderweg<br />
dansende vissticks uit de ijskast en verdwaalt<br />
in een ondoordringbaar basilicumwoud. Antwoorden<br />
liggen verscholen tussen de ingeblikte bietjes en wijze<br />
dieren zingen haar toe met vrolijke liedjes.<br />
In De Kindertuin achter de kerk ga je op bezoek <strong>bij</strong> de<br />
dieren uit de voorstelling. In de achtertuin van meneer<br />
Mol zoek je insecten en andere diertjes. Bij Poes<br />
Shakuntala kun je even uitrusten terwijl je luistert <strong>naar</strong><br />
sprookjes en liedjes. Bij Moes de Mus mag je juist flink<br />
aan de slag om een vogelhuisje te bouwen.<br />
GEZINSTICKET<br />
Voor <strong>het</strong> gezinsprogramma in De<br />
Kindertuin en Nicolaïkerk is <strong>het</strong><br />
speciale gezinsticket te koop op<br />
www.terug<strong>naar</strong><strong>het</strong><strong>begin</strong>.nl. Met<br />
een gezinsticket van €18,- krijgt een<br />
familie van maximaal twee volwassenen<br />
en vier kinderen toegang tot<br />
<strong>het</strong> programma. Bestaat jouw gezin<br />
uit 3 personen? Neem dan voordelig<br />
een vriendje mee!<br />
Tickets: www.terug<strong>naar</strong><strong>het</strong><strong>begin</strong>.nl<br />
CULTUUR BELEEF JE VIA IVAK<br />
Het gezinsprogramma wordt mede<br />
mogelijk gemaakt door Stichting<br />
IVAK, dé cultuurondersteuner in de<br />
gemeenten Delfzijl, Appingedam<br />
en Loppersum. IVAK adviseert en<br />
ondersteunt de lokale cultuuraanbieders,<br />
zowel binnen <strong>het</strong> onderwijs als<br />
in de amateurkunst. Ze zijn er voor<br />
icc-ers, leerkrachten, zzp-docenten,<br />
culturele verenigingen, amateurkunste<strong>naar</strong>s<br />
en evenementenorganisatoren!<br />
Kinderen en ouders kunnen via<br />
IVAK <strong>het</strong> creatieve lesaanbod in de<br />
regio vinden. Zoek jouw les/cursus<br />
uit op www.ivak.net!<br />
www.kansvooruwkind.nl<br />
www.studiotape.nl<br />
www.ivak.net<br />
Architecture<br />
Urbanism