Werkloosheid 2004-2011 Vergrijzing en de Nederlandse economie 2017 | 02
vergrijzing
vergrijzing
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Sociaal Economische Tr<strong>en</strong>ds 2013<br />
De Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>economie</strong><br />
<strong>Werkloosheid</strong><br />
<strong>2004</strong>-<strong>2011</strong><br />
<strong>Vergrijzing</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
Strom<strong>en</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>en</strong> dur<strong>en</strong> <strong>economie</strong><br />
<strong>Werkloosheid</strong>sdur<strong>en</strong> op basis van <strong>de</strong> Enquête<br />
beroepsbevolking<br />
<strong>2017</strong> | <strong>02</strong><br />
W<strong>en</strong>dy Smits<br />
Harry Bierings<br />
Rick Robert <strong>de</strong> <strong>de</strong> Kruijf Vries<br />
Hans 7 maart Lang<strong>en</strong>berg<br />
2013
Inhoud<br />
1. Inleiding 3<br />
2. <strong>Vergrijzing</strong> <strong>en</strong> arbeids participatie 3<br />
2.1 <strong>Vergrijzing</strong> <strong>en</strong> grijze druk 4<br />
2.2 Het aantal niet-werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong> t.o.v. het aantal werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong> 5<br />
3. Consumptie, investering<strong>en</strong> <strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong> 7<br />
3.1 Consumptie 7<br />
3.2 Investering<strong>en</strong> 7<br />
3.3 Besteding<strong>en</strong> naar leeftijd 8<br />
3.4 Inkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> besteding<strong>en</strong> naar leeftijd 9<br />
3.5 Woningaankop<strong>en</strong> naar leeftijd 12<br />
3.6 Consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>vertrouw<strong>en</strong> 13<br />
4. Productiviteit <strong>en</strong> vergrijzing op <strong>de</strong> werkvloer 14<br />
4.1 Productiviteit 14<br />
4.2 <strong>Vergrijzing</strong> op <strong>de</strong> werkvloer 15<br />
5. Conclusie 16<br />
Literatuur 17<br />
CBS | De Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>economie</strong>, Maart <strong>2017</strong>, <strong>02</strong> 2
In dit artikel word<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal economische facett<strong>en</strong> van het zeer bre<strong>de</strong> vergrijzingdossier<br />
bekek<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d gevolg van vergrijzing is e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>ame van het aantal niet-werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />
t<strong>en</strong> opzichte van het aantal werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. Daarnaast zijn er an<strong>de</strong>re min<strong>de</strong>r besprok<strong>en</strong><br />
effect<strong>en</strong> mogelijk. Zo consumer<strong>en</strong> 65-plussers van nu min<strong>de</strong>r dan 35- tot 65-jarig<strong>en</strong>, zijn<br />
zij min<strong>de</strong>r actief op <strong>de</strong> huiz<strong>en</strong>markt <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> zij e<strong>en</strong> lager vertrouw<strong>en</strong> in <strong>de</strong> <strong>economie</strong>.<br />
Ook gev<strong>en</strong> zij relatief meer uit aan bijvoorbeeld huisvesting, huishou<strong>de</strong>lijke apparat<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
gezondheid, <strong>en</strong> min<strong>de</strong>r aan vervoer, horeca <strong>en</strong> kleding. Op basis van bevolkingsprognoses<br />
is <strong>de</strong> verwachting dat bij e<strong>en</strong> gelijkblijv<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsparticipatie naar leeftijd het aantal<br />
niet-werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong> t.o.v. het aantal werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong> in <strong>de</strong> toekomst zal to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>. Hierdoor zal <strong>de</strong><br />
groei van het bbp per hoofd mogelijk sterker afhankelijk word<strong>en</strong> van <strong>de</strong> ontwikkeling van<br />
<strong>de</strong> arbeidsproductiviteit.<br />
1. Inleiding<br />
Net als in veel an<strong>de</strong>re land<strong>en</strong> vergrijst <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse bevolking. Op zich is dat e<strong>en</strong> heuglijke<br />
ontwikkeling, want die vergrijzing is in <strong>de</strong> eerste plaats te dank<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
lev<strong>en</strong>sverwachting. De stijging van <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> leeftijd van <strong>de</strong> bevolking heeft echter<br />
mogelijk negatieve effect<strong>en</strong> op <strong>de</strong> economische ontwikkeling. Vanwege <strong>de</strong> vergrijzing neemt<br />
(indi<strong>en</strong> ver<strong>de</strong>r alles gelijk blijft) het aantal niet-werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong> t<strong>en</strong> opzichte van het aantal<br />
werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong> toe. Hierdoor zal bijvoorbeeld het stijg<strong>en</strong><strong>de</strong> aantal AOW-uitkering<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> zorgbehoefte door min<strong>de</strong>r m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> betaald.<br />
Om bij te drag<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> discussie over <strong>de</strong> mogelijke toekomstige effect<strong>en</strong> van vergrijzing<br />
zal het CBS e<strong>en</strong> reeks artikel<strong>en</strong> over het vergrijzingsdossier publicer<strong>en</strong>. In dit artikel word<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>kele economische facett<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzocht die mogelijk beïnvloed word<strong>en</strong> door <strong>de</strong> vergrijzing.<br />
Het doel van het artikel is niet om die invloed exact te kwantificer<strong>en</strong>. Allereerst wordt in<br />
hoofdstuk 2 e<strong>en</strong> beeld geschetst van <strong>de</strong> vergrijzing <strong>en</strong> wat het pot<strong>en</strong>tiële effect daarvan is<br />
op <strong>de</strong> verhouding tuss<strong>en</strong> het aantal niet-werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> het aantal werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. Vervolg<strong>en</strong>s<br />
wordt in hoofdstuk 3 het niveau van <strong>de</strong> vergrijzing naast het bruto binn<strong>en</strong>lands product<br />
(bbp) <strong>en</strong> <strong>en</strong>kele an<strong>de</strong>re macro-economische indicator<strong>en</strong> gelegd <strong>en</strong> wordt nagegaan hoe<br />
(indi<strong>en</strong> ver<strong>de</strong>r alles gelijk blijft) het economisch ‘gedrag’ <strong>en</strong> ‘gevoel’ van huishoud<strong>en</strong>s varieert<br />
met <strong>de</strong> leeftijd. Dit laatste gebeurt aan <strong>de</strong> hand van <strong>de</strong> consumptie, <strong>de</strong> huiz<strong>en</strong>verkoop<br />
<strong>en</strong> het vertrouw<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> slotte wordt er in hoofdstuk 4 stilgestaan bij <strong>de</strong> ontwikkeling<br />
van <strong>de</strong> arbeidsproductiviteit, <strong>de</strong> arbeidsparticipatie <strong>en</strong> <strong>de</strong> vergrijzing op <strong>de</strong> werkvloer in<br />
verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> bedrijfstakk<strong>en</strong>.<br />
2. <strong>Vergrijzing</strong> <strong>en</strong> arbeidsparticipatie<br />
Het aan<strong>de</strong>el ou<strong>de</strong>r<strong>en</strong> in <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse bevolking neemt toe; Ne<strong>de</strong>rland vergrijst. Dat is<br />
vooral toe te schrijv<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> stijging van <strong>de</strong> lev<strong>en</strong>sverwachting. Deze is voor vrouw<strong>en</strong> vanaf<br />
CBS | De Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>economie</strong>, Maart <strong>2017</strong>, <strong>02</strong> 3
1950 <strong>en</strong> voor mann<strong>en</strong> vanaf begin jar<strong>en</strong> zev<strong>en</strong>tig vrijwel continue gesteg<strong>en</strong>. Daarnaast is <strong>de</strong><br />
vruchtbaarheid, het aantal kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> per vrouw van 15 tot 50, in <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> zestig <strong>en</strong> zev<strong>en</strong>tig<br />
bijna gehalveerd <strong>en</strong> op e<strong>en</strong> structureel lager niveau kom<strong>en</strong> te ligg<strong>en</strong>.<br />
2.1 Leeftijd <strong>en</strong> grijze druk in Ne<strong>de</strong>rland<br />
leeftijd %<br />
45<br />
36<br />
40<br />
32<br />
35<br />
28<br />
30<br />
24<br />
25<br />
20<br />
20<br />
16<br />
15<br />
12<br />
10<br />
8<br />
5<br />
4<br />
0<br />
1950<br />
1955<br />
1960<br />
1965<br />
1970<br />
1975<br />
1980<br />
1985<br />
1990<br />
1995<br />
2000<br />
2005<br />
2010<br />
2015<br />
0<br />
Gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> leeftijd<br />
Bron: CBS.<br />
Grijze druk (rechteras)<br />
2.1 <strong>Vergrijzing</strong> <strong>en</strong> grijze druk<br />
De naoorlogse babyboom (1946–1955) heeft e<strong>en</strong> extra effect op <strong>de</strong> vergrijzing <strong>en</strong> zorgt nu<br />
voor e<strong>en</strong> versnel<strong>de</strong> to<strong>en</strong>ame van <strong>de</strong> grijze druk (<strong>de</strong> verhouding tuss<strong>en</strong> 20–65-jarig<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
65-plussers). Vanaf <strong>2011</strong> bereik<strong>en</strong> babyboomers <strong>de</strong> 65-jarige leeftijd. De grijze druk neemt<br />
al vanaf 1950 vrijwel continue toe, met e<strong>en</strong> versnelling in 2003 <strong>en</strong> <strong>2011</strong>. In 2015 lag <strong>de</strong> grijze<br />
druk op bijna 30 proc<strong>en</strong>t, in 1950 was dat 14 proc<strong>en</strong>t.<br />
2.1.1 Prognose bevolking <strong>en</strong> grijze druk in Ne<strong>de</strong>rland<br />
x mln %<br />
18,2<br />
72<br />
18,0<br />
64<br />
17,8<br />
56<br />
17,6<br />
48<br />
17,4<br />
40<br />
17,2<br />
32<br />
17,0<br />
24<br />
16,8<br />
16<br />
16,6<br />
8<br />
0<br />
2<strong>02</strong>0<br />
2<strong>02</strong>5<br />
2030<br />
2035<br />
2040<br />
2045<br />
2050<br />
2055<br />
2060<br />
0<br />
Totale bevolking<br />
Bron: CBS.<br />
Grijze druk (rechteras)<br />
CBS | De Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>economie</strong>, Maart <strong>2017</strong>, <strong>02</strong> 4
Naar verwachting zal <strong>de</strong> grijze druk to<strong>en</strong>em<strong>en</strong> tot iets meer dan 50 proc<strong>en</strong>t in 2040. Daarna<br />
daalt <strong>de</strong> grijze druk tot iets min<strong>de</strong>r dan 50 proc<strong>en</strong>t, maar zal (in <strong>de</strong> voorzi<strong>en</strong>bare toekomst) op<br />
dit structureel veel hogere niveau blijv<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong>.<br />
In 2013 kwam <strong>de</strong> grijze druk in Japan, het meest vergrijs<strong>de</strong> land on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne<br />
<strong>economie</strong>ën, uit op 44 proc<strong>en</strong>t. In Ne<strong>de</strong>rland lag <strong>de</strong>ze (volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> <strong>de</strong>finitie) to<strong>en</strong> op<br />
28 proc<strong>en</strong>t. Dit houdt in dat in 2013 voor elke 65-plusser er in Japan 2,28 person<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> 20 <strong>en</strong> <strong>de</strong> 65 jaar war<strong>en</strong>, teg<strong>en</strong> 3,57 in Ne<strong>de</strong>rland. Ne<strong>de</strong>rland zal volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> huidige<br />
bevolkingsprognose e<strong>en</strong> vergelijkbaar niveau van grijze druk bereik<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> 2030 <strong>en</strong> 2035.<br />
Het CBS heeft ge<strong>en</strong> internationale prognoses beschikbaar van <strong>de</strong> grijze druk (<strong>de</strong> verhouding<br />
tuss<strong>en</strong> 20-65-jarig<strong>en</strong> <strong>en</strong> 65-plussers), maar wel van vergrijzing (<strong>de</strong> verhouding tuss<strong>en</strong><br />
15–65-jarig<strong>en</strong> <strong>en</strong> 65-plussers). <strong>Vergrijzing</strong> is ge<strong>en</strong> uniek Ne<strong>de</strong>rlands verschijnsel, maar<br />
treedt op in alle mo<strong>de</strong>rne <strong>economie</strong>ën. Binn<strong>en</strong> Europa treedt <strong>de</strong> vergrijzing het sterkt op in<br />
Spanje, Italië <strong>en</strong> Duitsland, daarbuit<strong>en</strong> vooral in Zuid-Korea <strong>en</strong> Japan. In g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> land<strong>en</strong><br />
is <strong>de</strong> vergrijzing nu al het hoogst <strong>en</strong> zal <strong>de</strong>ze naar verwachting ook als hoogste eindig<strong>en</strong>. In<br />
Ne<strong>de</strong>rland is <strong>en</strong> blijft <strong>de</strong> vergrijzing iets bov<strong>en</strong> het OESO-gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong>. In 2050 zijn er voor elke<br />
65-plusser in Japan naar verwachting nog maar 1,33 15 tot 65-jarig<strong>en</strong>, in Ne<strong>de</strong>rland 2,15.<br />
2.1.2 Prognose vergrijzing internationaal<br />
Land<strong>en</strong> 2000 2010 2<strong>02</strong>0 2030 2040 2050<br />
aantal 65-plussers als % van <strong>de</strong> totale bevolking van 15 tot 65 jaar<br />
Australië 18 ,6 20 ,0 26 ,0 31 ,5 34 ,5 36 ,3<br />
België 25 ,6 26 ,0 30 ,4 36 ,9 40 ,6 41 ,7<br />
Canada 18 ,4 20 ,4 27 ,6 36 ,9 39 ,6 41 ,2<br />
D<strong>en</strong>emark<strong>en</strong> 22 ,2 25 ,3 31 ,7 37 ,4 42 ,0 40 ,2<br />
Duitsland 24 ,2 31 ,3 36 ,4 48 ,9 57 ,0 59 ,5<br />
Finland 22 ,3 26 ,1 36 ,3 43 ,3 44 ,7 46 ,4<br />
Frankrijk 24 ,7 26 ,0 33 ,4 39 ,8 44 ,8 45 ,9<br />
Hongarije 22 ,1 24 ,3 31 ,0 33 ,6 38 ,2 45 ,5<br />
Ierland 16 ,7 17 ,0 22 ,7 28 ,6 36 ,4 45 ,6<br />
Italië 27 ,1 30 ,8 36 ,6 45 ,0 58 ,2 62 ,5<br />
Japan 25 ,5 36 ,1 49 ,2 54 ,4 66 ,8 75 ,3<br />
Ne<strong>de</strong>rland 20 ,0 23 ,0 31 ,2 40 ,7 47 ,3 46 ,5<br />
Oost<strong>en</strong>rijk 22 ,8 26 ,1 29 ,7 38 ,8 46 ,0 48 ,5<br />
Pol<strong>en</strong> 17 ,9 18 ,9 27 ,8 34 ,8 39 ,9 53 ,0<br />
Spanje 24 ,6 24 ,9 31 ,5 42 ,4 58 ,5 71 ,3<br />
Tsjechië 19 ,8 21 ,9 31 ,2 36 ,6 44 ,4 56 ,6<br />
Ver<strong>en</strong>igd Koninkrijk 24 ,3 24 ,1 30 ,1 35 ,7 39 ,5 40 ,5<br />
Ver<strong>en</strong>ig<strong>de</strong> Stat<strong>en</strong> 18 ,8 19 ,5 26 ,1 33 ,3 34 ,4 34 ,3<br />
Zuid-Korea 10 ,1 15 ,2 22 ,1 38 ,6 57 ,2 71 ,0<br />
Zwed<strong>en</strong> 26 ,8 28 ,1 34 ,1 38 ,3 41 ,1 41 ,8<br />
OESO 19 ,6 22 ,0 28 ,0 35 ,1 40 ,7 44 ,2<br />
Bron: OESO.<br />
2.2 Het aantal niet-werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong> t.o.v. het aantal werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />
Het oplop<strong>en</strong> van <strong>de</strong> grijze druk geeft e<strong>en</strong> indicatie dat <strong>de</strong> verhouding tuss<strong>en</strong> het aantal nietwerk<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> het aantal werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong> kan teruglop<strong>en</strong>, maar geeft nog niet <strong>de</strong> verschuiving<br />
in <strong>de</strong> verhouding niet-werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong>/werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong> zelf. Om hier e<strong>en</strong> i<strong>de</strong>e van te krijg<strong>en</strong>, moet<br />
CBS | De Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>economie</strong>, Maart <strong>2017</strong>, <strong>02</strong> 5
word<strong>en</strong> gekek<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> netto-arbeidsparticipatie per leeftijdscategorie. Die nettoarbeidsparticipatie,<br />
het aan<strong>de</strong>el werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong> op het betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> bevolking, ligt<br />
voor 25–55-jarig<strong>en</strong> op iets bov<strong>en</strong> <strong>de</strong> 80 proc<strong>en</strong>t om daarbov<strong>en</strong> af te nem<strong>en</strong> met leeftijd.<br />
2.2.1 Nettoarbeidsparticipatie, 2016<br />
%<br />
100<br />
90<br />
80<br />
70<br />
60<br />
50<br />
40<br />
30<br />
20<br />
10<br />
0<br />
15 tot<br />
20 jaar<br />
20 tot<br />
25 jaar<br />
25 tot<br />
30 jaar<br />
30 tot<br />
35 jaar<br />
35 tot<br />
40 jaar<br />
40 tot<br />
45 jaar<br />
45 tot<br />
50 jaar<br />
50 tot<br />
55 jaar<br />
55 tot<br />
60 jaar<br />
60 tot<br />
65 jaar<br />
65 tot<br />
70 jaar<br />
70 tot<br />
75 jaar<br />
Totaal<br />
Bron: CBS.<br />
Mann<strong>en</strong><br />
Vrouw<strong>en</strong><br />
<strong>Vergrijzing</strong> betek<strong>en</strong>t in <strong>de</strong> praktijk niet alle<strong>en</strong> dat het aantal 65-plussers naar verhouding<br />
to<strong>en</strong>eemt, ook binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> groep 25–65-jarig<strong>en</strong> neemt <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> leeftijd toe. Gezi<strong>en</strong><br />
het verloop van <strong>de</strong> arbeidsparticipatie naar leeftijd zal dit e<strong>en</strong> verhog<strong>en</strong>d effect hebb<strong>en</strong> op<br />
<strong>de</strong> verhouding niet-werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong> / werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> arbeidsparticipatie naar leeftijd niet<br />
2.2.2 Nettoarbeidsparticipatie<br />
%<br />
100<br />
90<br />
80<br />
70<br />
60<br />
50<br />
40<br />
30<br />
20<br />
10<br />
0<br />
2003<br />
<strong>2004</strong><br />
2005<br />
2006<br />
2007<br />
2008<br />
2009<br />
2010<br />
<strong>2011</strong><br />
2012<br />
2013<br />
2014<br />
2015<br />
2016<br />
Bron: CBS.<br />
Mann<strong>en</strong>, 55–60 jaar<br />
Mann<strong>en</strong>, 60–65 jaar<br />
Vrouw<strong>en</strong>, 55–60 jaar<br />
Vrouw<strong>en</strong>, 60–65 jaar<br />
CBS | De Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>economie</strong>, Maart <strong>2017</strong>, <strong>02</strong> 6
wijzigt (meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> zijn alle<strong>en</strong> person<strong>en</strong> van 15 tot 75 jaar), zal het perc<strong>en</strong>tage werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />
op <strong>de</strong> totale bevolking dal<strong>en</strong> van bijna 50 proc<strong>en</strong>t begin <strong>2017</strong> naar 44 proc<strong>en</strong>t in 2040.<br />
Teg<strong>en</strong>over ti<strong>en</strong> niet-werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong> staan in <strong>2017</strong> dus nog ti<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, maar in 2040 acht.<br />
Daarbij bevat <strong>de</strong> groep niet-werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong> in 2040 e<strong>en</strong> veel grotere groep ou<strong>de</strong>r<strong>en</strong> dan in <strong>2017</strong>.<br />
De arbeidsparticipatie staat echter niet stil. Met name <strong>de</strong> arbeidsparticipatie van vrouw<strong>en</strong> is<br />
vanaf eind jar<strong>en</strong> tachtig sterk toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> on<strong>de</strong>r zowel vrouw<strong>en</strong> als mann<strong>en</strong> neemt <strong>de</strong><br />
laatste jar<strong>en</strong> ook <strong>de</strong> arbeidsparticipatie van 55-plussers toe. Met name on<strong>de</strong>r 60–65-jarig<strong>en</strong><br />
is er sprake van e<strong>en</strong> sterke stijging. Zowel on<strong>de</strong>r mann<strong>en</strong> als vrouw<strong>en</strong> verdubbel<strong>de</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsparticipatie in <strong>de</strong>ze groep <strong>de</strong> laatste ti<strong>en</strong> jaar. De totale arbeidsparticipatie liep op van<br />
nog ge<strong>en</strong> 65 proc<strong>en</strong>t in 2006 naar 65,8 proc<strong>en</strong>t in 2016.<br />
3. Consumptie, investering<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
vertrouw<strong>en</strong><br />
Naast het effect van vergrijzing op <strong>de</strong> verhouding tuss<strong>en</strong> het aantal niet-werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong> zijn er mogelijk ook an<strong>de</strong>re effect<strong>en</strong> op <strong>de</strong> ontwikkeling van <strong>de</strong> <strong>economie</strong>. E<strong>en</strong><br />
bevolking met e<strong>en</strong> hoger aan<strong>de</strong>el ou<strong>de</strong>r<strong>en</strong> blijft consumer<strong>en</strong> <strong>en</strong> invester<strong>en</strong>, maar doet dit<br />
mogelijk in e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re mate dan e<strong>en</strong> gemid<strong>de</strong>ld jongere bevolking. Ook het (consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>)<br />
vertrouw<strong>en</strong> kan on<strong>de</strong>r ou<strong>de</strong>r<strong>en</strong> an<strong>de</strong>rs ligg<strong>en</strong> dan bij jonger<strong>en</strong>. In dit hoofdstuk word<strong>en</strong><br />
eerst op macroniveau <strong>de</strong> consumptie <strong>en</strong> investering<strong>en</strong> per hoofd naast <strong>de</strong> grijze druk gelegd.<br />
Hierna wordt bekek<strong>en</strong> hoe zak<strong>en</strong> als consumptie, huiz<strong>en</strong>koop <strong>en</strong> inkom<strong>en</strong> variër<strong>en</strong> naar<br />
leeftijdsgroep.<br />
3.1 Consumptie<br />
De consumptie per hoofd van <strong>de</strong> bevolking groei<strong>de</strong> fors vanaf 1995, maar <strong>de</strong> groei vlakte<br />
omstreeks 20<strong>02</strong> af. Na het uitbrek<strong>en</strong> van <strong>de</strong> kredietcrisis daal<strong>de</strong> <strong>de</strong> consumptie per hoofd,<br />
om vanaf 2015 weer wat te stijg<strong>en</strong>. In twintig jaar tijd lijkt e<strong>en</strong> sterk stijg<strong>en</strong><strong>de</strong> tr<strong>en</strong>d van <strong>de</strong><br />
consumptie per hoofd te zijn omgebog<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> licht stijg<strong>en</strong><strong>de</strong> tot vlakke tr<strong>en</strong>d. In hoeverre<br />
dit is beïnvloed door <strong>de</strong> vergrijzing <strong>en</strong> in hoeverre door <strong>de</strong> kredietcrisis is niet aan te gev<strong>en</strong>.<br />
Opvall<strong>en</strong>d is dat het groeitempo van <strong>de</strong> consumptie al daal<strong>de</strong> voordat <strong>de</strong> kredietcrisis<br />
uitbrak <strong>en</strong> ook voordat <strong>de</strong> grijze druk in 2003 significant begon te stijg<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> ver<strong>de</strong>re<br />
groeiversnelling van <strong>de</strong> grijze druk vond plaats in <strong>2011</strong>.<br />
3.2 Investering<strong>en</strong><br />
Investering<strong>en</strong> door huishoud<strong>en</strong>s inclusief zelfstandig<strong>en</strong> <strong>en</strong> instelling<strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r winstoogmerk<br />
(IZWH’s) bestaan voor het grootste ge<strong>de</strong>elte uit investering<strong>en</strong> in woning<strong>en</strong>, gemid<strong>de</strong>ld zo’n<br />
70 proc<strong>en</strong>t over <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> 1995–2015. De investering<strong>en</strong> door huishoud<strong>en</strong>s in woning<strong>en</strong> per<br />
hoofd, nem<strong>en</strong> vanaf 1996 toe. Na 1999 was er e<strong>en</strong> daling in <strong>de</strong> investering<strong>en</strong>, sam<strong>en</strong>vall<strong>en</strong>d<br />
met <strong>de</strong> dot.com-crisis (internetbubbel). E<strong>en</strong>zelf<strong>de</strong> patroon trad op voor <strong>en</strong> na <strong>de</strong> start van<br />
CBS | De Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>economie</strong>, Maart <strong>2017</strong>, <strong>02</strong> 7
<strong>de</strong> kredietcrisis in 2008, hoewel <strong>de</strong> dip to<strong>en</strong> veel groter was. De algem<strong>en</strong>e tr<strong>en</strong>d van <strong>de</strong><br />
investering<strong>en</strong> in woning<strong>en</strong> is dal<strong>en</strong>d, wat vooral komt door <strong>de</strong> huiz<strong>en</strong>markt die tijd<strong>en</strong>s <strong>de</strong><br />
financiële crisis sterk kromp.<br />
Vanaf 2013 herstelt <strong>de</strong> woningmarkt zichtbaar. Dui<strong>de</strong>lijk is dat <strong>de</strong> investering<strong>en</strong> sterker<br />
met conjunctuurgolv<strong>en</strong> meebeweg<strong>en</strong> dan <strong>de</strong> consumptie. E<strong>en</strong> groot ge<strong>de</strong>elte van <strong>de</strong><br />
consumptiebeslissing<strong>en</strong> wordt onafhankelijk van economische ontwikkeling<strong>en</strong> gemaakt,<br />
terwijl investering<strong>en</strong> in grotere mate uitgesteld kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in economisch slechte tijd<strong>en</strong>.<br />
Wordt <strong>de</strong> ontwikkeling van <strong>de</strong> investering<strong>en</strong> in woning<strong>en</strong> vergelek<strong>en</strong> met <strong>de</strong> grijze druk, dan<br />
lijkt <strong>de</strong> eerste versnelling van die grijze druk ge<strong>en</strong> effect te hebb<strong>en</strong> gehad op <strong>de</strong> investering<strong>en</strong>.<br />
Na het uitbrek<strong>en</strong> van <strong>de</strong> kredietcrisis daald<strong>en</strong> <strong>de</strong> investering<strong>en</strong> zo diep dat niet is aan te gev<strong>en</strong><br />
of <strong>de</strong> ver<strong>de</strong>re versnelling van <strong>de</strong> grijze druk hier invloed op heeft gehad.<br />
3.2.1 Consumptie, investering<strong>en</strong> <strong>en</strong> bbp per hoofd naast grijze druk<br />
1995=100 %<br />
160<br />
32<br />
140<br />
28<br />
120<br />
24<br />
100<br />
20<br />
80<br />
16<br />
60<br />
12<br />
40<br />
8<br />
20<br />
4<br />
0<br />
1995<br />
1996<br />
1997<br />
1998<br />
1999<br />
2000<br />
2001<br />
20<strong>02</strong><br />
2003<br />
<strong>2004</strong><br />
2005<br />
2006<br />
2007<br />
2008<br />
2009<br />
2010<br />
<strong>2011</strong><br />
2012<br />
2013<br />
2014<br />
2015<br />
0<br />
Grijze druk (rechteras)<br />
Investering<strong>en</strong> in woning<strong>en</strong><br />
Consumptie<br />
bbp<br />
Bron: CBS.<br />
3.3 Besteding<strong>en</strong> naar leeftijd<br />
Naast <strong>de</strong> cijfers over consumptie op macroniveau heeft het CBS ook cijfers over <strong>de</strong><br />
besteding<strong>en</strong> van consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> naar leeftijd- <strong>en</strong> bestedingscategorie. Op basis van <strong>de</strong>ze cijfers<br />
kan <strong>de</strong> ontwikkeling van het consumptiepatroon word<strong>en</strong> bekek<strong>en</strong> naar leeftijd.<br />
Besteding<strong>en</strong> naar leeftijdscategorie<br />
Huishoud<strong>en</strong>s gav<strong>en</strong> in 2015 gemid<strong>de</strong>ld 34 duiz<strong>en</strong>d euro uit aan goe<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong>. De<br />
besteding<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> aanvankelijk toe met het stijg<strong>en</strong> van <strong>de</strong> leeftijd van <strong>de</strong> hoofdkostwinner<br />
binn<strong>en</strong> het huishoud<strong>en</strong>. Na het bereik<strong>en</strong> van mid<strong>de</strong>lbare leeftijd (45 tot 55 jaar) nem<strong>en</strong> ze<br />
gelei<strong>de</strong>lijk af.<br />
CBS | De Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>economie</strong>, Maart <strong>2017</strong>, <strong>02</strong> 8
De absolute besteding<strong>en</strong> aan huisvesting, water <strong>en</strong> <strong>en</strong>ergie nem<strong>en</strong> gelei<strong>de</strong>lijk toe tot aan <strong>de</strong><br />
leeftijd van 45–55 jaar. Daarna stabiliser<strong>en</strong> ze. Als perc<strong>en</strong>tage van <strong>de</strong> totale besteding<strong>en</strong> dal<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> uitgav<strong>en</strong> in <strong>de</strong>ze categorie tot aan <strong>de</strong> leeftijd van 45–55 om daarna weer te stijg<strong>en</strong>. Dit<br />
komt doordat <strong>de</strong> totale besteding<strong>en</strong> tot aan mid<strong>de</strong>lbare leeftijd sterker to<strong>en</strong>em<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarna<br />
sterker dal<strong>en</strong> dan <strong>de</strong> besteding<strong>en</strong> aan huisvestering, water <strong>en</strong> <strong>en</strong>ergie.<br />
De besteding<strong>en</strong> zijn <strong>de</strong>els te verklar<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> ontwikkeling van het inkom<strong>en</strong>. Het inkom<strong>en</strong><br />
stijgt in <strong>de</strong> regel met leeftijd, maar bij p<strong>en</strong>sionering neemt het inkom<strong>en</strong> af. Dit wordt ver<strong>de</strong>r<br />
on<strong>de</strong>rzocht in <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> paragraaf.<br />
3.3.1 Besteding<strong>en</strong> huishoud<strong>en</strong>s, 2015<br />
x 1 000 euro<br />
45<br />
40<br />
35<br />
30<br />
25<br />
20<br />
15<br />
10<br />
5<br />
% van totale besteding<strong>en</strong><br />
45<br />
40<br />
35<br />
30<br />
25<br />
20<br />
15<br />
10<br />
5<br />
0<br />
3.4.1 Besteding<strong>en</strong> <strong>en</strong> inkom<strong>en</strong>s huishoud<strong>en</strong>s, 2015<br />
x 1 000 euro<br />
50<br />
40<br />
82%<br />
83%<br />
82%<br />
30<br />
20<br />
154%<br />
88%<br />
90%<br />
96%<br />
10<br />
0<br />
Hoofdkostwinner<br />
tot 25 jaar<br />
Hoofdkostwinner<br />
25 tot 35 jaar<br />
Hoofdkostwinner<br />
35 tot 45 jaar<br />
Hoofdkostwinner<br />
45 tot 55 jaar<br />
Hoofdkostwinner<br />
55 tot 65 jaar<br />
Hoofdkostwinner<br />
65 tot 75 jaar<br />
Hoofdkostwinner<br />
75 jaar <strong>en</strong><br />
ou<strong>de</strong>r<br />
Besteedbaar inkom<strong>en</strong><br />
Bron: CBS.<br />
Totale besteding<strong>en</strong> (in euro's <strong>en</strong> als % van inkom<strong>en</strong>)<br />
Besteding<strong>en</strong> naar leeftijd <strong>en</strong> bestedingscategorie<br />
Naarmate <strong>de</strong> leeftijd van <strong>de</strong> hoofdkostwinner to<strong>en</strong>eemt, bested<strong>en</strong> huishoud<strong>en</strong>s relatief meer<br />
aan voedings- <strong>en</strong> g<strong>en</strong>otmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong>. Deze stijging veran<strong>de</strong>rt in e<strong>en</strong> daling tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> leeftijd<br />
van 65 <strong>en</strong> 75 jaar. Bestedingscategorieën waarvan het aan<strong>de</strong>el in <strong>de</strong> totale besteding<strong>en</strong><br />
onafgebrok<strong>en</strong> stijgt met <strong>de</strong> leeftijd, zijn woninginrichting (stoffering <strong>en</strong> huishou<strong>de</strong>lijke<br />
apparat<strong>en</strong>), gezondheid <strong>en</strong> goe<strong>de</strong> doel<strong>en</strong>.<br />
3.4.2 Met leeftijd mee stijg<strong>en</strong><strong>de</strong> bestedingspost<strong>en</strong> huishoud<strong>en</strong>s, 2015<br />
% van totale besteding<strong>en</strong><br />
25<br />
20<br />
15<br />
10<br />
5<br />
0<br />
Hoofdkostwinner<br />
tot 25 jaar<br />
Hoofdkostwinner<br />
25 tot 35 jaar<br />
Hoofdkostwinner<br />
35 tot 45 jaar<br />
Hoofdkostwinner<br />
45 tot 55 jaar<br />
Hoofdkostwinner<br />
55 tot 65 jaar<br />
Hoofdkostwinner<br />
65 tot 75 jaar<br />
Hoofdkostwinner<br />
75 jaar <strong>en</strong><br />
ou<strong>de</strong>r<br />
Goe<strong>de</strong> doel<strong>en</strong><br />
Gezondheid<br />
Bron: CBS.<br />
Stoffering <strong>en</strong> huishou<strong>de</strong>lijke apparat<strong>en</strong><br />
Voedings- <strong>en</strong> g<strong>en</strong>otmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
CBS | De Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>economie</strong>, Maart <strong>2017</strong>, <strong>02</strong> 10
Ook uitgav<strong>en</strong> aan vervoer stijg<strong>en</strong> met het vor<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van <strong>de</strong> leeftijd, maar nem<strong>en</strong> vanaf<br />
65 jaar sterk af. Huishoud<strong>en</strong>s tot 25 jaar gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> relatief groot <strong>de</strong>el van hun besteding<strong>en</strong><br />
(8 proc<strong>en</strong>t) uit aan on<strong>de</strong>rwijs. Deze groep omvat mer<strong>en</strong><strong>de</strong>els zelfstandig won<strong>en</strong><strong>de</strong> stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
Ver<strong>de</strong>r is e<strong>en</strong> stijging in uitgav<strong>en</strong> aan on<strong>de</strong>rwijs te zi<strong>en</strong> rond mid<strong>de</strong>lbare leeftijd, waarna<br />
<strong>de</strong>ze weer afneemt. Dit heeft vermoe<strong>de</strong>lijk te mak<strong>en</strong> met uitgav<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> opleiding van<br />
stu<strong>de</strong>r<strong>en</strong><strong>de</strong> kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. De huishoud<strong>en</strong>s in <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>re leeftijdsgroep<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> naar verhouding<br />
veel min<strong>de</strong>r uit aan on<strong>de</strong>rwijs.<br />
Ook <strong>de</strong> besteding<strong>en</strong> aan kleding <strong>en</strong> aan restaurants <strong>en</strong> hotels dal<strong>en</strong> gelei<strong>de</strong>lijk bij hogere<br />
leeftijd. De aan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> in <strong>de</strong> totale besteding<strong>en</strong> van overige categorieën zoals communicatie,<br />
recreatie <strong>en</strong> cultuur verschill<strong>en</strong> nag<strong>en</strong>oeg niet tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> leeftijdsgroep<strong>en</strong>.<br />
3.4.3 Met leeftijd mee dal<strong>en</strong><strong>de</strong> bestedingspost<strong>en</strong> huishoud<strong>en</strong>s, 2015<br />
% van totale besteding<strong>en</strong><br />
35<br />
30<br />
25<br />
20<br />
15<br />
10<br />
5<br />
0<br />
Hoofdkostwinner<br />
tot 25 jaar<br />
Hoofdkostwinner<br />
25 tot 35 jaar<br />
Hoofdkostwinner<br />
35 tot 45 jaar<br />
Hoofdkostwinner<br />
45 tot 55 jaar<br />
Hoofdkostwinner<br />
55 tot 65 jaar<br />
Hoofdkostwinner<br />
65 tot 75 jaar<br />
Hoofdkostwinner<br />
75 jaar <strong>en</strong><br />
ou<strong>de</strong>r<br />
On<strong>de</strong>rwijs<br />
Kleding <strong>en</strong> schoeisel<br />
Bron: CBS.<br />
Restaurants <strong>en</strong> hotels<br />
Vervoer<br />
3.4.4 Totaal bestedingspost<strong>en</strong> huishoud<strong>en</strong>s, 2015<br />
Huisvesting<br />
Voedings- <strong>en</strong> g<strong>en</strong>otmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
Vervoer<br />
Restaurants <strong>en</strong> hotels<br />
Kleding <strong>en</strong> schoeisel<br />
Stoffering <strong>en</strong> huishou<strong>de</strong>lijke apparat<strong>en</strong><br />
On<strong>de</strong>rwijs<br />
Gezondheid<br />
Goe<strong>de</strong> doel<strong>en</strong><br />
0 5 10 15 20 25 30 35 40<br />
% van totale besteding<strong>en</strong><br />
Hoofdkostwinner tot 65 jaar<br />
Bron: CBS.<br />
Hoofdkostwinner 65 jaar <strong>en</strong> ou<strong>de</strong>r<br />
CBS | De Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>economie</strong>, Maart <strong>2017</strong>, <strong>02</strong> 11
Sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong>d nem<strong>en</strong> vooral <strong>de</strong> uitgav<strong>en</strong> aan huisvesting, water <strong>en</strong> <strong>en</strong>ergie, stoffering <strong>en</strong><br />
huishou<strong>de</strong>lijke apparat<strong>en</strong>, gezondheid <strong>en</strong> goe<strong>de</strong> doel<strong>en</strong> relatief toe met <strong>de</strong> leeftijd. Uitgav<strong>en</strong><br />
aan vervoer, restaurants <strong>en</strong> hotels, kleding <strong>en</strong> schoeisel <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rwijs nem<strong>en</strong> daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> af.<br />
3.5 Woningaankop<strong>en</strong> naar leeftijd<br />
De aanschaf van e<strong>en</strong> woning hangt sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong> lev<strong>en</strong>sfase van <strong>de</strong> koper. Het aantal<br />
woningaankop<strong>en</strong> per duiz<strong>en</strong>d person<strong>en</strong> ligt het hoogst in <strong>de</strong> leeftijdscategorie 25–34 jaar,<br />
<strong>de</strong> leeftijd waarop <strong>de</strong> meeste m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> doorgaans tot hun eerste woningaankoop overgaan.<br />
Bov<strong>en</strong> <strong>de</strong> 34 daalt het aantal aankop<strong>en</strong> met <strong>de</strong> leeftijd. Het aantal aankop<strong>en</strong> per hoofd door<br />
55-plussers is sinds 2012 wel sterk gesteg<strong>en</strong> <strong>en</strong> lag in 2016 op e<strong>en</strong> hoger niveau dan voor <strong>de</strong><br />
crisis. De gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> aankoopleeftijd nam vanaf 2012 dan ook sterk toe, van 36,2 naar 39,4.<br />
3.5.1 Woningaankop<strong>en</strong> per 1 000 person<strong>en</strong> naar leeftijd<br />
aantal woning<strong>en</strong><br />
40<br />
35<br />
30<br />
25<br />
20<br />
15<br />
10<br />
5<br />
0<br />
1996<br />
2000<br />
<strong>2004</strong><br />
2008<br />
2012<br />
2016<br />
3.5.2 Gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> woningaankoopprijs naar leeftijd<br />
euro<br />
350 000<br />
300 000<br />
250 000<br />
200 000<br />
150 000<br />
100 000<br />
50 000<br />
0<br />
1996<br />
2000<br />
<strong>2004</strong><br />
2008<br />
2012<br />
2016<br />
4. Productiviteit <strong>en</strong> vergrijzing op<br />
<strong>de</strong> werkvloer<br />
4.1 Productiviteit<br />
Het bbp van e<strong>en</strong> land is, afhankelijk van <strong>de</strong> gekoz<strong>en</strong> b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring, gelijk aan <strong>de</strong> optelsom van<br />
<strong>de</strong> totale productie, <strong>de</strong> besteding<strong>en</strong> of het inkom<strong>en</strong> van Ne<strong>de</strong>rland. Het bbp per inwoner<br />
is te zi<strong>en</strong> als het product van arbeidsproductiviteit (het bbp per gewerkt uur) <strong>en</strong> het aantal<br />
gewerkte ur<strong>en</strong> per hoofd van <strong>de</strong> bevolking. Dat laatste is te zi<strong>en</strong> als het product van het<br />
perc<strong>en</strong>tage van <strong>de</strong> bevolking dat werkt (arbeidsparticipatie) <strong>en</strong> het aantal gewerkte ur<strong>en</strong> per<br />
werkzaam persoon. Vooral het perc<strong>en</strong>tage van <strong>de</strong> bevolking dat werkt kan door vergrijzing<br />
on<strong>de</strong>r druk kom<strong>en</strong> te staan. Dit betek<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong> groei van het bbp per inwoner nog sterker af<br />
zal hang<strong>en</strong> van <strong>de</strong> ontwikkeling van <strong>de</strong> arbeidsproductiviteit dan het nu al doet.<br />
Sinds 1995 is <strong>de</strong> arbeidsproductiviteit in Ne<strong>de</strong>rland gestaag toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Doordat ook het<br />
aantal gewerkte ur<strong>en</strong> per inwoner to<strong>en</strong>am, steeg het bbp per inwoner nog sterker. Het<br />
aantal gewerkte ur<strong>en</strong> per inwoner steeg doordat e<strong>en</strong> groter aan<strong>de</strong>el van <strong>de</strong> bevolking ging<br />
werk<strong>en</strong>. Dit is terug te zi<strong>en</strong> in <strong>de</strong> stijg<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsparticipatie. Het gemid<strong>de</strong>ld aantal gewerkte<br />
ur<strong>en</strong> per werk<strong>en</strong><strong>de</strong> nam af, van 1 479 per jaar in 1995 naar 1 422 in 2015. <strong>Vergrijzing</strong> op<br />
<strong>de</strong> werkvloer zou hierin ook e<strong>en</strong> rol kunn<strong>en</strong> spel<strong>en</strong>, maar het lijkt meer het gevolg van <strong>de</strong><br />
stijg<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsparticipatie van vrouw<strong>en</strong>. Vrouw<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> in Ne<strong>de</strong>rland vaker in <strong>de</strong>eltijd<br />
dan mann<strong>en</strong>.<br />
4.1.1 Productiviteit in Ne<strong>de</strong>rland<br />
1995=100<br />
150<br />
140<br />
130<br />
120<br />
110<br />
100<br />
90<br />
80<br />
'95<br />
'96<br />
'97<br />
'98<br />
'99<br />
'00<br />
'01<br />
'<strong>02</strong><br />
'03<br />
'04<br />
'05<br />
'06<br />
'07<br />
'08<br />
'09<br />
'10<br />
'11<br />
'12<br />
'13<br />
'14<br />
'15*<br />
Gewerkte ur<strong>en</strong> per werkzaam persoon<br />
Arbeidsparticipatie<br />
Bron: CBS.<br />
Arbeidsproductiviteit<br />
Bbp per inwoner<br />
CBS | De Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>economie</strong>, Maart <strong>2017</strong>, <strong>02</strong> 14
4.2 <strong>Vergrijzing</strong> op <strong>de</strong> werkvloer<br />
E<strong>en</strong> vergrijz<strong>en</strong><strong>de</strong> populatie betek<strong>en</strong>t ook dat <strong>de</strong> leeftijdssam<strong>en</strong>stelling op <strong>de</strong> werkvloer zal<br />
veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. De gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> leeftijd neemt toe <strong>en</strong> het aan<strong>de</strong>el ou<strong>de</strong>r<strong>en</strong> t.o.v. het aantal<br />
jongere werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong> zal to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>. Dit is nu al zichtbaar. De gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> leeftijd op <strong>de</strong><br />
werkvloer is toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> van 38,3 in 2001 naar 41,9 in 2014.<br />
E<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re maatstaaf voor e<strong>en</strong> verschuiving in <strong>de</strong> leeftijdsopbouw van <strong>de</strong> werkvloer is <strong>de</strong><br />
g<strong>en</strong>eratie-in<strong>de</strong>x . Deze in<strong>de</strong>x geeft <strong>de</strong> verhouding tuss<strong>en</strong> het aantal 50- tot 60-jarig<strong>en</strong> in<br />
<strong>de</strong> werkzame beroepsbevolking weer t<strong>en</strong> opzichte van het aantal 30- tot 40-jarig<strong>en</strong>. Deze<br />
verhouding is gemid<strong>de</strong>ld tuss<strong>en</strong> 2001 <strong>en</strong> 2014 op <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse arbeidsmarkt toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
van 0,57 tot 1,04. Het aan<strong>de</strong>el 50- tot 60-jarig<strong>en</strong> vergelek<strong>en</strong> met het aan<strong>de</strong>el 30- tot<br />
40-jarig<strong>en</strong> in <strong>de</strong> beroepsbevolking is dus toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. In 2013 war<strong>en</strong> 50- tot 60-jarig<strong>en</strong> voor<br />
het eerst talrijker in <strong>de</strong> beroepsbevolking dan 30-tot 40-jarig<strong>en</strong>.<br />
4.2.1 De Ne<strong>de</strong>rlandse arbeidsmarkt<br />
Gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> leeftijd<br />
G<strong>en</strong>eratie-in<strong>de</strong>x totaal<br />
%<br />
2001 38 ,3 0 ,57<br />
20<strong>02</strong> 38 ,7 0 ,61<br />
2003 39 ,1 0 ,64<br />
<strong>2004</strong> 39 ,5 0 ,68<br />
2005 39 ,7 0 ,71<br />
2006 39 ,9 0 ,74<br />
2007 40 ,1 0 ,77<br />
2008 40 ,3 0 ,80<br />
2009 40 ,7 0 ,85<br />
2010 41 ,0 0 ,90<br />
<strong>2011</strong> 41 ,2 0 ,95<br />
2012 41 ,4 0 ,99<br />
2013 41 ,7 1 ,03<br />
2014 41 ,9 1 ,04<br />
Bron: CBS.<br />
M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> werkzaam in <strong>de</strong> landbouw, bosbouw <strong>en</strong> visserij hebb<strong>en</strong> <strong>de</strong> hoogste gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong><br />
leeftijd van alle bedrijfstakk<strong>en</strong>. Het laagst is <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> leeftijd in <strong>de</strong> horeca. Dit heeft te<br />
mak<strong>en</strong> met het gegev<strong>en</strong> dat in <strong>de</strong> horeca veel jonge uitz<strong>en</strong>dkracht<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ingezet.<br />
Ook <strong>de</strong> verhouding 50- tot 60-jarig<strong>en</strong> t<strong>en</strong> opzichte van 30- tot 40-jarig<strong>en</strong> is het hoogst in <strong>de</strong><br />
landbouw, bosbouw <strong>en</strong> visserij. Het laagst is <strong>de</strong>ze verhouding in <strong>de</strong> bedrijfstak informatie <strong>en</strong><br />
communicatie. De grootste to<strong>en</strong>ame van <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> leeftijd vond tuss<strong>en</strong> 2001 <strong>en</strong> 2014<br />
plaats in <strong>de</strong> financiële di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ing, waar <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> leeftijd met 5,8 jaar to<strong>en</strong>am.<br />
De grootste verschuiving in <strong>de</strong> g<strong>en</strong>eratie-in<strong>de</strong>x trad op in <strong>de</strong> sector waterbedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
afvalbeheer, waar <strong>de</strong>ze to<strong>en</strong>am van 0,58 in 2001 naar 1,9 in 2014.<br />
CBS | De Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>economie</strong>, Maart <strong>2017</strong>, <strong>02</strong> 15
4.2.2 De Ne<strong>de</strong>rlandse arbeidsmarkt naar bedrijfstak<br />
jar<strong>en</strong><br />
jar<strong>en</strong><br />
Hoogste gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> leeftijd Laagste gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> leeftijd<br />
Landbouw, bosbouw <strong>en</strong> visserij 45 ,6 Horeca 35 ,1<br />
Waterbedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> afvalbeheer 45 ,2 Verhuur <strong>en</strong> overige zakelijke di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> 38 ,5<br />
Verhuur <strong>en</strong> han<strong>de</strong>l van onroer<strong>en</strong>d goed 44 ,8 Han<strong>de</strong>l 39 ,6<br />
% %<br />
Hoogste g<strong>en</strong>eratie-in<strong>de</strong>x Laagste g<strong>en</strong>eratie-in<strong>de</strong>x<br />
Landbouw, bosbouw <strong>en</strong> visserij 1 ,91 Informatie <strong>en</strong> communicatie 0 ,51<br />
Waterbedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> afvalbeheer 1 ,90 Verhuur <strong>en</strong> overige zakelijke di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> 0 ,67<br />
Op<strong>en</strong>baar bestuur <strong>en</strong> overheidsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> 1 ,41 Specialistische zakelijke di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> 0 ,77<br />
Bron: CBS.<br />
5. Conclusie<br />
De gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> leeftijd van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>r neemt toe. In 2040 zal het aantal 65-plussers<br />
ongeveer <strong>de</strong> helft bedrag<strong>en</strong> van het aantal 20 tot 65-jarig<strong>en</strong>. Blijft <strong>de</strong> netto-arbeidsparticipatie<br />
per leeftijdsgroep gelijk, dan zijn er dat jaar op elke ti<strong>en</strong> niet-werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong> nog<br />
maar acht werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. Dit kan consequ<strong>en</strong>ties hebb<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> <strong>economie</strong>. Het bbp per hoofd<br />
is namelijk afhankelijk van het totaal aantal gewerkte ur<strong>en</strong>, ge<strong>de</strong>eld door <strong>de</strong> omvang van <strong>de</strong><br />
bevolking.<br />
Behalve mogelijke arbeidsparticipatie-gerelateer<strong>de</strong> effect<strong>en</strong> heeft vergrijzing wellicht ook<br />
gevolg<strong>en</strong> voor het economisch han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> bevolking. E<strong>en</strong> vergrijs<strong>de</strong> bevolking zou<br />
bijvoorbeeld e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r consumptie- <strong>en</strong> investeringspatroon kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> dan e<strong>en</strong> jongere.<br />
Bewez<strong>en</strong> is dit niet, maar e<strong>en</strong> ron<strong>de</strong> langs e<strong>en</strong> aantal macro-economische indicator<strong>en</strong><br />
geeft wel aanwijzing<strong>en</strong> in <strong>de</strong>ze richting. Zo ligt zowel <strong>de</strong> consumptie, als <strong>de</strong> activiteit op <strong>de</strong><br />
huiz<strong>en</strong>markt, als het consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>vertrouw<strong>en</strong> bij ou<strong>de</strong>r<strong>en</strong> lager dan gemid<strong>de</strong>ld. Daarbij<br />
moet wel word<strong>en</strong> opgemerkt dat <strong>de</strong> lagere consumptie on<strong>de</strong>r ou<strong>de</strong>r<strong>en</strong> verklaard kan word<strong>en</strong><br />
uit het lagere inkom<strong>en</strong>: als perc<strong>en</strong>tage van het inkom<strong>en</strong> is <strong>de</strong> consumptie van ou<strong>de</strong>r<strong>en</strong> juist<br />
bov<strong>en</strong>gemid<strong>de</strong>ld.<br />
Dat ou<strong>de</strong>r<strong>en</strong> lager scor<strong>en</strong> op bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> macro-economische indicator<strong>en</strong> hoeft<br />
natuurlijk niet zo te blijv<strong>en</strong>. In <strong>de</strong> kom<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia zou <strong>de</strong> positie t<strong>en</strong> opzichte van an<strong>de</strong>re<br />
leeftijdsgroep<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. Ook zal <strong>de</strong> feitelijke consumptie van ou<strong>de</strong>r<strong>en</strong> afhang<strong>en</strong><br />
van hun inkom<strong>en</strong>sontwikkeling. Eén veran<strong>de</strong>ring lijkt <strong>de</strong> kom<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia structureel:<br />
ou<strong>de</strong>r<strong>en</strong> bested<strong>en</strong> hun geld dui<strong>de</strong>lijk aan an<strong>de</strong>re zak<strong>en</strong> dan jonger<strong>en</strong> <strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van<br />
mid<strong>de</strong>lbare leeftijd: relatief meer aan huisvesting, gezondheid, voedings- <strong>en</strong> g<strong>en</strong>otsmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong>,<br />
min<strong>de</strong>r aan vervoer, horeca <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rwijs. Maar dit hoeft economisch niet na<strong>de</strong>lig te zijn.<br />
Integ<strong>en</strong><strong>de</strong>el, het kan <strong>de</strong> basis vorm<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> bloei<strong>en</strong><strong>de</strong> silver economy.<br />
Ne<strong>de</strong>rland is voor <strong>de</strong> ontwikkeling van het bpp per inwoner sterker afhankelijk geword<strong>en</strong><br />
van <strong>de</strong> ontwikkeling van <strong>de</strong> arbeidsproductiviteit. Aan het ein<strong>de</strong> van <strong>de</strong> 20e eeuw was er<br />
nog sprake van e<strong>en</strong> flinke stijging in <strong>de</strong> arbeidsparticipatie, vanwege het toetred<strong>en</strong> van meer<br />
vrouw<strong>en</strong> tot <strong>de</strong> arbeidsmarkt. Maar na e<strong>en</strong> daling als gevolg van <strong>de</strong> financiële crisis lijkt<br />
<strong>de</strong> ontwikkeling zich <strong>en</strong>igszins te hebb<strong>en</strong> gestabiliseerd. Op basis van bevolkingsprognoses<br />
CBS | De Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>economie</strong>, Maart <strong>2017</strong>, <strong>02</strong> 16
is <strong>de</strong> verwachting dat bij e<strong>en</strong> gelijkblijv<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsparticipatie naar leeftijd, het aantal<br />
niet-werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong> t.o.v. het aantal werk<strong>en</strong>d<strong>en</strong> in <strong>de</strong> toekomst zal to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>. Wel vertoont <strong>de</strong><br />
arbeidsparticipatie van vrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> 55-plussers tot dusverre e<strong>en</strong> stijg<strong>en</strong><strong>de</strong> lijn.<br />
Literatuur<br />
Arts, K. & Ott<strong>en</strong>, F., (2013), Stijg<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsparticipatie <strong>en</strong> min<strong>de</strong>r uittreding ou<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
Van d<strong>en</strong> Berg<strong>en</strong>, D., (2008), Welvaartsgroei <strong>en</strong> productiviteit.<br />
Van d<strong>en</strong> Berg<strong>en</strong>, D. & Lang<strong>en</strong>berg, H., (2009), Groei bbp per inwoner vooral door stijging<br />
arbeidsproductiviteit (webartikel).<br />
Bondt, H. <strong>de</strong>, Veldhuiz<strong>en</strong> E. <strong>en</strong> Pol<strong>de</strong>r M., (2014), Arbeid <strong>en</strong> productiviteit: <strong>de</strong> bijdrage van<br />
compositie-effect<strong>en</strong>. Sociaal Economische Tr<strong>en</strong>ds (CBS, D<strong>en</strong> Haag/Heerl<strong>en</strong>).<br />
CBS., (2015), Zal vergrijzing leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> tekort aan arbeidskracht<strong>en</strong>? (webartikel).<br />
Kruijf, R. <strong>de</strong>, & Nieuweboer, J., (2016), Het vertrouw<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r Ne<strong>de</strong>rlandse consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
na<strong>de</strong>r geanalyseerd.<br />
CBS | De Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>economie</strong>, Maart <strong>2017</strong>, <strong>02</strong> 17
Verklaring van tek<strong>en</strong>s<br />
Niets (blanco) E<strong>en</strong> cijfer kan op logische grond<strong>en</strong> niet voorkom<strong>en</strong><br />
. Het cijfer is onbek<strong>en</strong>d, onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> betrouwbaar of geheim<br />
* Voorlopige cijfers<br />
** Na<strong>de</strong>r voorlopige cijfers<br />
2016–<strong>2017</strong> 2016 tot <strong>en</strong> met <strong>2017</strong><br />
2016/<strong>2017</strong> Het gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> over <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> 2016 tot <strong>en</strong> met <strong>2017</strong><br />
2016/’17 Oogstjaar, boekjaar, schooljaar <strong>en</strong>z., beginn<strong>en</strong>d in 2016 <strong>en</strong> eindig<strong>en</strong>d in <strong>2017</strong><br />
2014/’15–2016/’17 Oogstjaar, boekjaar, <strong>en</strong>z., 2014/’15 tot <strong>en</strong> met 2016/’17<br />
In geval van afronding kan het voorkom<strong>en</strong> dat het weergegev<strong>en</strong><br />
totaal niet overe<strong>en</strong>stemt met <strong>de</strong> som van <strong>de</strong> getall<strong>en</strong>.<br />
Colofon<br />
Uitgever<br />
C<strong>en</strong>traal Bureau voor <strong>de</strong> Statistiek<br />
H<strong>en</strong>ri Faasdreef 312, 2492 JP D<strong>en</strong> Haag<br />
www.cbs.nl<br />
Prepress<br />
CCN Creatie, D<strong>en</strong> Haag<br />
Ontwerp<br />
Ed<strong>en</strong>spiekermann<br />
Inlichting<strong>en</strong><br />
Tel. 088 570 7070<br />
Via contactformulier: www.cbs.nl/infoservice<br />
© C<strong>en</strong>traal Bureau voor <strong>de</strong> Statistiek, D<strong>en</strong> Haag/Heerl<strong>en</strong>/Bonaire, <strong>2017</strong>.<br />
Verveelvoudig<strong>en</strong> is toegestaan, mits CBS als bron wordt vermeld.<br />
CBS | De Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>economie</strong>, Maart <strong>2017</strong>, <strong>02</strong> 18