en crisisbeheersing
magazine-nationale-veiligheid-en-crisisbeheersing-2016-2_tcm126-626790
magazine-nationale-veiligheid-en-crisisbeheersing-2016-2_tcm126-626790
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Magazine<br />
14 e jaargang 2016 nr. 2<br />
Nationale veiligheid<br />
<strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong><br />
Thema:<br />
Evaluatie crisisaanpak<br />
MH17<br />
‘GRIP op crisis’<br />
Security in de<br />
chemische industrie<br />
Is zikavirus<br />
bedreiging voor<br />
Nederland?<br />
pagina 3<br />
pagina 24<br />
pagina 32<br />
pagina 56
Thema: Evaluatie crisisaanpak MH17<br />
3 Voorwoord<br />
4 Evaluatie nationale <strong>crisisbeheersing</strong>s organisatie vlucht MH17<br />
6 Functioner<strong>en</strong> van de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie vlucht MH17<br />
10 Communicatie met <strong>en</strong> nazorg aan nabestaand<strong>en</strong><br />
12 Informatievoorzi<strong>en</strong>ing naar Tweede Kamer, media <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>leving<br />
14 Rapport MH17 Passagiersinformatie Onderzoeksraad voor Veiligheid<br />
16 Ler<strong>en</strong> van de <strong>crisisbeheersing</strong> rond MH17: laat situatie leid<strong>en</strong>d zijn voor aanpak<br />
18 Kabinet zet in op versterking nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie<br />
20 Terugblik op psychosociale hulp na MH17<br />
22 Ler<strong>en</strong> van de crisis rond vlucht MH17<br />
Overige onderwerp<strong>en</strong><br />
23 Tool Netwerk Regionaal Risicoprofiel<br />
24 Grip op crisis - Nieuw boek start discussie over niveau <strong>crisisbeheersing</strong><br />
28 Over salafistische contranarratiev<strong>en</strong><br />
30 E<strong>en</strong> terroristische daad met chemische stoff<strong>en</strong>?<br />
32 Security in de Nederlandse chemische industrie<br />
33 In gesprek met regio’s over de communicatiedilemma’s<br />
34 Versterking sam<strong>en</strong>werking <strong>en</strong> effectiviteit van de driehoek<br />
36 Hulp <strong>en</strong> herstel na e<strong>en</strong> ramp of aanslag<br />
38 Stur<strong>en</strong> op fragm<strong>en</strong>tatie in crisissituaties<br />
40 Big Data in het veiligheidsdomein<br />
42 Informatiedeling <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werking leidt tot daling fraude betalingsverkeer<br />
44 Experts ontwerp<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rampbest<strong>en</strong>dig gebouw<br />
46 Inspectieonderzoek gasstoring Vels<strong>en</strong>-Noord<br />
48 Europese workshop Raadswerkgroep Civiele Bescherming<br />
50 NCSC One Confer<strong>en</strong>ce 2016<br />
52 TUSExpo br<strong>en</strong>gt internationale speelveld Unmanned Systems industrie sam<strong>en</strong><br />
54 Succesvolle derde editie Landelijke Veiligheidsdag<br />
54 “Building resili<strong>en</strong>ce in turbul<strong>en</strong>t times”<br />
54 Symposium less<strong>en</strong> crises 2014/2015<br />
55 Colofon<br />
56 Vier vrag<strong>en</strong> aan Jaap van Dissel, directeur Infectieziektebestrijding RIVM<br />
over het zikavirus<br />
Het Magazine nationale<br />
veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong><br />
is e<strong>en</strong> tweemaandelijkse<br />
uitgave van de<br />
Nationaal Coördinator<br />
Terrorismebestrijding <strong>en</strong><br />
Veiligheid van het Ministerie<br />
van Veiligheid <strong>en</strong> Justitie.<br />
Het blad informeert,<br />
signaleert <strong>en</strong> biedt e<strong>en</strong><br />
platform aan bestuurders<br />
<strong>en</strong> professionals over<br />
beleidsontwikkeling,<br />
innovatie, uitvoering <strong>en</strong><br />
evaluatie t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van<br />
nationale veiligheid <strong>en</strong><br />
<strong>crisisbeheersing</strong>.<br />
De uitgever is het niet<br />
noodzakelijkerwijs e<strong>en</strong>s<br />
met de inhoud van<br />
gepubliceerde bijdrag<strong>en</strong>.<br />
De verantwoordelijkheid <strong>en</strong><br />
aansprakelijkheid voor de<br />
inhoud van de artikel<strong>en</strong><br />
berust bij de auteurs.<br />
foto omslag:<br />
Zonnebloemveld waar<br />
MH17 neerstortte<br />
(Pierre Crom/ANP)<br />
INHOUD<br />
2 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
Voorwoord<br />
Het behoeft ge<strong>en</strong> verbazing dat de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OvV) de Machiavelliprijs<br />
voor publieke communicatie kreeg. Volg<strong>en</strong>s de jury omdat “met het rapport over de ramp<br />
met de MH17 - waar mogelijk - klaarheid is gebracht voor de nabestaand<strong>en</strong> in het bijzonder<br />
<strong>en</strong> de wereld in het algeme<strong>en</strong>”. Mede door het OvV-rapport is het beeld over de afwikkeling<br />
van de crisis die na het neerhal<strong>en</strong> van de MH17 ontstond overweg<strong>en</strong>d positief.<br />
Ook ik concludeer, mede naar aanleiding van het<br />
“Evaluatieonderzoek naar de <strong>crisisbeheersing</strong>s organisatie<br />
MH17” van de Universiteit Tw<strong>en</strong>te, dat de crisis<br />
relatief goed is aangepakt. Gezi<strong>en</strong> de politieke<br />
gevoeligheid <strong>en</strong> complexiteit van de ramp had<br />
het ook anders kunn<strong>en</strong> lop<strong>en</strong>. Nederland was in<br />
shock. Het leed rijkte veel verder dan de betrokk<strong>en</strong><br />
families. De eis<strong>en</strong> die werd<strong>en</strong> gesteld aan de<br />
Rijkscrisisstructuur, die na het neerstort<strong>en</strong> van<br />
vlucht MH17 in werking trad, war<strong>en</strong> ongek<strong>en</strong>d hoog.<br />
Crisisbeheersing laat zich, in teg<strong>en</strong>stelling tot<br />
ramp<strong>en</strong>bestrijding, niet goed vang<strong>en</strong> in standaardprocedures.<br />
Je kunt je voorbereid<strong>en</strong> op de<br />
ramp die e<strong>en</strong> neerstort<strong>en</strong>d vliegtuig veroorzaakt,<br />
maar op e<strong>en</strong> crisis als deze is dat moeilijk, zo niet<br />
onmogelijk. Het is dan vooral improviser<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
het komt aan op de kwaliteit van de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die<br />
erbij betrokk<strong>en</strong> zijn. Als er niets fout zou zijn<br />
gegaan, was dat pas echt nieuws.<br />
Het is niet verbazingwekk<strong>en</strong>d dat het evaluatieonderzoek<br />
constateert wat eig<strong>en</strong>lijk altijd wordt<br />
geconstateerd: het schort vooral in het begin aan<br />
informatiedeling, coördinatie <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werking.<br />
Dit blijkt keer op keer de achillespees van de<br />
crisisbesluitvormingsstructuur te zijn.<br />
De eerste crisisrespons verliep moeizaam <strong>en</strong><br />
complex. Aanvankelijk werd te weinig geïnvesteerd<br />
in sam<strong>en</strong>werking. Zelfs de Ministeries van<br />
Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Def<strong>en</strong>sie stond<strong>en</strong> deels<br />
buit<strong>en</strong> spel.<br />
De crisis was mede gecompliceerd omdat de ramp<br />
zich buit<strong>en</strong> Nederlands grondgebied voltrok. In het<br />
gebied woedde e<strong>en</strong> afscheidingsoorlog <strong>en</strong> het was<br />
niet goed mogelijk om via de geëig<strong>en</strong>de diplomatieke<br />
kanal<strong>en</strong> de recuperatie van slachtoffers <strong>en</strong> het<br />
wrak te organiser<strong>en</strong>. Hoezeer de <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie<br />
worstelde met deze situatie blijkt uit de<br />
constatering van het evaluatieonderzoek dat deze<br />
beter had moet<strong>en</strong> aansluit<strong>en</strong> op de bepaling<strong>en</strong> in<br />
het Nationaal Handboek Crisisbesluitvorming over crises<br />
in het buit<strong>en</strong>land.<br />
Maar het belangrijkste punt van kritiek lijk<strong>en</strong> de<br />
klacht<strong>en</strong> van de nabestaand<strong>en</strong> die onvoldo<strong>en</strong>de<br />
werd<strong>en</strong> opgevang<strong>en</strong> in de ur<strong>en</strong> <strong>en</strong> zelfs dag<strong>en</strong> na<br />
de ramp. Ook hier war<strong>en</strong> er problem<strong>en</strong> met de<br />
informatievoorzi<strong>en</strong>ing <strong>en</strong> de coördinatie. E<strong>en</strong><br />
derde van de nabestaand<strong>en</strong> zegt nooit formeel<br />
bericht te hebb<strong>en</strong> ontvang<strong>en</strong> dat hun dierbar<strong>en</strong><br />
zich aan boord bevond<strong>en</strong>.<br />
De eerste informatiebije<strong>en</strong>komst verliep slecht,<br />
maar daarna werd het beter. Nabestaand<strong>en</strong> blek<strong>en</strong><br />
unaniem tevred<strong>en</strong> over de inzet van familierechercheurs<br />
die als steun <strong>en</strong> toeverlaat<br />
fungeerd<strong>en</strong>.<br />
Er werd <strong>en</strong>orm geïnvesteerd in de informatievoorzi<strong>en</strong>ing<br />
van Parlem<strong>en</strong>t, media <strong>en</strong> bevolking.<br />
Interessant is dat in de Tweede Kamer <strong>en</strong> in de<br />
reguliere- <strong>en</strong> sociale media de waardering voor de<br />
informatievoorzi<strong>en</strong>ing op e<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>t<br />
kantelde. In de Kamer ontstond bij de oppositie<br />
de perceptie dat informatie werd achtergehoud<strong>en</strong>.<br />
Vanaf september 2014 kantelde het beeld in alle<br />
media. Ik vind dit heel herk<strong>en</strong>baar. Het lijkt e<strong>en</strong><br />
tek<strong>en</strong> dat m<strong>en</strong> de eerste schok te bov<strong>en</strong> is <strong>en</strong> dat<br />
de situatie normaliseert. In de Kamer begint dan<br />
het traditionele zwartepiet<strong>en</strong> weer. De reguliere<br />
media zijn op jacht naar nieuwtjes, dus ding<strong>en</strong> die<br />
niet klopp<strong>en</strong>. En op de sociale media do<strong>en</strong> de<br />
gebruikelijke complottheorieën weer de ronde <strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> er weer verdachtmaking<strong>en</strong> gemaakt. Ook<br />
nu zi<strong>en</strong> we t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van de aanpak van de OvV<br />
het beeld <strong>en</strong>igszins kantel<strong>en</strong>. In Kamer <strong>en</strong> media<br />
wordt, terecht of onterecht, de vraag gesteld<br />
waarom niet alle radarbeeld<strong>en</strong> beschikbaar zijn.<br />
Hoe dan ook, het evaluatieonderzoek <strong>en</strong> de<br />
reactie van de Regering daarop zijn zonder twijfel<br />
verplichte kost voor e<strong>en</strong> ieder die ook maar<br />
<strong>en</strong>igszins in <strong>crisisbeheersing</strong> is geïnteresseerd.<br />
Rob de Wijk<br />
Hoogleraar internationale betrekking<strong>en</strong>,<br />
Universiteit Leid<strong>en</strong>, directeur D<strong>en</strong> Haag<br />
C<strong>en</strong>trum voor Strategische Studies<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 3
THEMA: Evaluatie crisisaanpak MH17<br />
Evaluatie nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie<br />
vlucht MH17<br />
■■<br />
R<strong>en</strong>é Tor<strong>en</strong>vlied<br />
Hoogleraar Publiek Managem<strong>en</strong>t, Universiteit Tw<strong>en</strong>te. Projectleider<br />
evaluatie nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie vlucht MH17<br />
■■<br />
Ell<strong>en</strong> Giebels<br />
Hoogleraar Sociale Psychologie van Conflict <strong>en</strong> Veiligheid,<br />
Universiteit Tw<strong>en</strong>te<br />
■■<br />
Ramses A. Wessel<br />
Hoogleraar Internationaal <strong>en</strong> Europees Institutioneel Recht,<br />
Universiteit Tw<strong>en</strong>te<br />
■■<br />
Jan Gutteling<br />
Universitair Hoofddoc<strong>en</strong>t Crisis- <strong>en</strong> Risicocommunicatie,<br />
Universiteit Tw<strong>en</strong>te<br />
■■<br />
Matthijs Moorkamp<br />
Doc<strong>en</strong>t-onderzoeker Security Managem<strong>en</strong>t, Saxion University of<br />
Applied Sci<strong>en</strong>ces<br />
■■<br />
Wout Broekema<br />
Onderzoeker Crisismanagem<strong>en</strong>t, Universiteit Leid<strong>en</strong><br />
Het Nationaal Handboek Crisisbesluitvorming schrijft voor dat het<br />
functioner<strong>en</strong> van de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie<br />
geëvalueerd moet word<strong>en</strong>. Voor de crisis rond de crash van vlucht<br />
MH17 werd deze evaluatie in opdracht van het Wet<strong>en</strong>schappelijk<br />
Onderzoek- <strong>en</strong> Docum<strong>en</strong>tatiec<strong>en</strong>trum (WODC) 1 uitgevoerd door e<strong>en</strong><br />
onafhankelijk onderzoekteam van de Universiteit Tw<strong>en</strong>te.<br />
De doelstelling van de evaluatie luidde: “Inzicht krijg<strong>en</strong> in de wijze<br />
waarop de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie na het neerstort<strong>en</strong><br />
van vlucht MH17 heeft gefunctioneerd zoals beschrev<strong>en</strong> in het<br />
Instellingsbesluit Ministeriële Commissie Crisisbeheersing 2 2013 <strong>en</strong><br />
het Nationaal Handboek Crisisbesluitvorming 2013, in hoeverre dat<br />
heeft bijgedrag<strong>en</strong> aan het beheers<strong>en</strong> van de crisis <strong>en</strong> hoe de<br />
communicatie/informatievoorzi<strong>en</strong>ing van de Rijksoverheid richting<br />
nabestaand<strong>en</strong>, sam<strong>en</strong>leving, Tweede Kamer <strong>en</strong> media is verlop<strong>en</strong>.” 3<br />
Het Handboek spreekt in de definitie van <strong>crisisbeheersing</strong> expliciet<br />
van “het geheel van maatregel<strong>en</strong> <strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> dat de<br />
Rijksoverheid treft in sam<strong>en</strong>werking met andere organisaties” [cursivering<br />
auteurs]. 4 De uitkomst<strong>en</strong> van het evaluatieonderzoek zijn bedoeld<br />
1<br />
Wij will<strong>en</strong> Theo van Mullekom, projectleider bij het WODC, <strong>en</strong> de led<strong>en</strong> van de<br />
begeleidingscommissie <strong>en</strong> klankbordgroep van de evaluatie graag dank<strong>en</strong><br />
voor hun bijdrag<strong>en</strong>.<br />
2<br />
De Ministeriële Commissie is één van de bestuurlijke gremia die kan word<strong>en</strong><br />
geactiveerd in de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie. Instellingsbesluit<br />
Ministeriële Commissie Crisisbeheersing 2013 (Stcrt. 2013, 11207).<br />
3<br />
WODC-onderzoek “Evaluatie nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie vlucht<br />
MH17: onderzoekskader”, 10 december 2014. Bijlage 436220 bij TK 2014-2015,<br />
33 997, nr. 26, bijlage 436220.<br />
4<br />
TK 2012-2013, 29 668, nr. 37, artikel II-1, p. 11.<br />
om less<strong>en</strong> te trekk<strong>en</strong> voor het functioner<strong>en</strong> van de nationale<br />
<strong>crisisbeheersing</strong>s organisatie bij toekomstige crises. Die less<strong>en</strong><br />
moet<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> word<strong>en</strong> getrokk<strong>en</strong> uit aspect<strong>en</strong> van de <strong>crisisbeheersing</strong><br />
die minder goed zijn verlop<strong>en</strong>, maar natuurlijk ook voor<br />
aspect<strong>en</strong> die goed zijn verlop<strong>en</strong>.<br />
De evaluatie bestond uit drie deelonderzoek<strong>en</strong>.<br />
In het eerste deelonderzoek hebb<strong>en</strong> wij de interdepartem<strong>en</strong>tale<br />
<strong>crisisbeheersing</strong> geëvalueerd. Hierin hebb<strong>en</strong> wij de rol van de<br />
verschill<strong>en</strong>de actor<strong>en</strong> onderzocht binn<strong>en</strong> de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie,<br />
alsmede hun onderlinge sam<strong>en</strong>werking <strong>en</strong><br />
sam<strong>en</strong>werking met andere betrokk<strong>en</strong> actor<strong>en</strong>. Daarbij hebb<strong>en</strong> wij<br />
ook onderzocht in hoeverre de internationale politieke dynamiek<br />
van het Oekraïneconflict de besluitvorming <strong>en</strong> het functioner<strong>en</strong> van<br />
de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie heeft beïnvloed.<br />
In het tweede deelonderzoek zijn wij ingegaan op de communicatie<br />
met <strong>en</strong> nazorg aan nabestaand<strong>en</strong>.<br />
In het derde deelonderzoek hebb<strong>en</strong> wij onderzocht hoe de informatievoorzi<strong>en</strong>ing<br />
is verlop<strong>en</strong> richting de Tweede Kamer, de media <strong>en</strong><br />
de sam<strong>en</strong>leving als geheel.<br />
Het onderzoek vond plaats tuss<strong>en</strong> februari 2015 <strong>en</strong> december 2015.<br />
Wij war<strong>en</strong> onder de indruk van de grote betrokk<strong>en</strong>heid van iedere<strong>en</strong><br />
– medewerkers, functionariss<strong>en</strong> <strong>en</strong> ministers – die e<strong>en</strong> rol hebb<strong>en</strong><br />
gespeeld bij de <strong>crisisbeheersing</strong> rond vlucht MH17. De crisis die<br />
ontstond nadat vlucht MH17 bov<strong>en</strong> Oost-Oekraïne was neergestort,<br />
heeft daarmee niet alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> grote impact gehad op nabestaand<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> de Nederlandse sam<strong>en</strong>leving, maar ook op de <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie<br />
zelf.<br />
Op 9 december 2015 hebb<strong>en</strong> wij het rapport aangebod<strong>en</strong> aan het<br />
WODC. 5 Minister Van der Steur van Veiligheid <strong>en</strong> Justitie stuurde het<br />
rapport op 16 december 2015 naar de Tweede Kamer. Op 20 januari<br />
2016 versche<strong>en</strong> de beleidsreactie van het Kabinet op het onderzoeksrapport.<br />
6 Op 22 januari 2016 hebb<strong>en</strong> onderzoekers Tor<strong>en</strong>vlied <strong>en</strong><br />
Wessel e<strong>en</strong> toelichting gegev<strong>en</strong> op het onderzoek <strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> beantwoord<br />
tijd<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> rondetafelgesprek met de vaste commissies voor<br />
Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong>, Def<strong>en</strong>sie, Infrastructuur <strong>en</strong> Milieu, Veiligheid <strong>en</strong><br />
Justitie <strong>en</strong> Binn<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> van de Tweede Kamer. 7 Op 1 maart 2016<br />
werd het evaluatieonderzoek <strong>en</strong> de beleidsreactie besprok<strong>en</strong> in e<strong>en</strong><br />
pl<strong>en</strong>air debat in de Tweede Kamer met Minister-Presid<strong>en</strong>t Rutte,<br />
Minister Van der Steur, Minister Ko<strong>en</strong>ders <strong>en</strong> Staatssecretaris Dijksma.<br />
5<br />
R. Tor<strong>en</strong>vlied, E. Giebels, R.A. Wessel, J.M. Gutteling, M. Moorkamp <strong>en</strong> W.G.<br />
Broekema. Onderzoeksrapport Evaluatie nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie vlucht<br />
MH17, Enschede: Universiteit Tw<strong>en</strong>te, 2015. TK 2015-2016, 33 997, nr. 55.<br />
6<br />
TK 2015-2016, 33 997, nr. 65.<br />
7<br />
Zie verslag van e<strong>en</strong> rondetafelgesprek over de beleidsreactie onderzoeksrapport<strong>en</strong><br />
over MH17. TK 2015-2016, 33 997, nr. 68.<br />
4 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
90<br />
80<br />
70<br />
60<br />
50<br />
40<br />
30<br />
20<br />
10<br />
0<br />
NATIONALE<br />
CRISISBEHEERSINGSORGANISATIE<br />
MCCb<br />
(ministers)<br />
OVERIGE ORGANISATIES<br />
- Korpschef Nationale Politie<br />
- Commandant der Strijdkracht<strong>en</strong><br />
Dec<strong>en</strong>trale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisaties<br />
- Veiligheidsregio K<strong>en</strong>nemerland<br />
- Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
NCTV<br />
ICCb<br />
(topambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>)<br />
VLUCHT MH17<br />
Di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong>hed<strong>en</strong><br />
- LTFO, Familierechercheurs<br />
- DOPS, commandant in rampgebied<br />
- Directie CZV, Ambassade in Kiev<br />
- Leiding missie in rampgebied<br />
- Nationaal Crisisc<strong>en</strong>trum<br />
- Nationaal Kernteam Crisiscommunicatie<br />
- Parlem<strong>en</strong>tair verantwoordingsteam<br />
- Stuurgroep MH17 Recovery<br />
Nationaal handboek<br />
Instellingsbesluit MCCb<br />
Crisispartners<br />
- Malaysia Airlines, Schiphol<br />
- Arc/Stichting Impact, Slachtofferhulp Nederland<br />
- OVSE<br />
- Andere getroff<strong>en</strong> land<strong>en</strong><br />
Analysekader<br />
1. Voorbereid<strong>en</strong><br />
2. Onderk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> signaler<strong>en</strong><br />
3. Voorzi<strong>en</strong> in informatie<br />
4. Analyser<strong>en</strong>, beoordel<strong>en</strong> <strong>en</strong> besluit<strong>en</strong><br />
voorbereid<strong>en</strong><br />
5. Besluitvorming <strong>en</strong> aansturing<br />
6. Crisiscommunicatie<br />
Docum<strong>en</strong>tanalyse <strong>en</strong> 46 interviews<br />
Kritische process<strong>en</strong><br />
Hoofdactiviteit<strong>en</strong><br />
ADEQUAATHEID VAN CRISISBEHEERSING<br />
1. Crisisrespons in D<strong>en</strong> Haag<br />
2. Internationale diplomatie<br />
3. Crisisrespons in het rampgebied<br />
4. Crisisrespons naar nabestaand<strong>en</strong><br />
5. Informatievoorzi<strong>en</strong>ig naar Tweede Kamer<br />
6. Informatievoorzi<strong>en</strong>ing naar media/<br />
sam<strong>en</strong>leving<br />
Context Oekraïneconflict<br />
SAMENVATTING VAN BELANGRIJKSTE RESULTATEN<br />
DEELONDERZOEK 1<br />
Functioner<strong>en</strong> van de nationale<br />
<strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie<br />
Eerste week<br />
Moeizame start: te weinig gericht<br />
op sam<strong>en</strong>werking. Respect voor<br />
internationaal recht. Sterke<br />
crisiscommunicatie.<br />
Daarna<br />
Gaandeweg wordt de crisis beheerst. Missies autonoom<br />
<strong>en</strong> succesvol geopereerd onder regie van stuurgroep.<br />
E<strong>en</strong>voudige structuur. NCTV spil in besluitvorming.<br />
DEELONDERZOEK 2<br />
Nazorg <strong>en</strong> communicatie<br />
nabestaand<strong>en</strong><br />
Nabestaand<strong>en</strong> ontevred<strong>en</strong> over<br />
eerste opvang <strong>en</strong> informatie.<br />
Vaak ge<strong>en</strong> formele bevestiging dat<br />
dierbar<strong>en</strong> aan boord war<strong>en</strong>.<br />
Positieve kanteling na dag van nationale rouw.<br />
Familierechercheurs zijn grote steun, ev<strong>en</strong>als Koninklijk Huis,<br />
ministers <strong>en</strong> burgemeesters. Enkele incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> grote<br />
impact. Soms problem<strong>en</strong> bij id<strong>en</strong>tificatie <strong>en</strong> overdracht.<br />
DEELONDERZOEK 3<br />
Communicatie met Tweede<br />
Kamer, media <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>leving<br />
Tweede Kamer, media <strong>en</strong><br />
sam<strong>en</strong>leving aanvankelijk positief<br />
over informatievoorzi<strong>en</strong>ing.<br />
Ruim aanbod van informatie. Kanteling in waardering in najaar<br />
2014. Perceptie bij oppositie van achterhoud<strong>en</strong> informatie vanaf<br />
januari 2015. Burger in het algeme<strong>en</strong> tevred<strong>en</strong>.<br />
70<br />
Enquête onder 113 nabestaand<strong>en</strong> Analyse stukk<strong>en</strong> Tweede Kamer Database sociale media (coosto)<br />
Interviews met 10 familierechercheurs<br />
Interviews met 3 casemanagers van<br />
Slachtofferhulp Nederland<br />
Interviews met 17 nabestaand<strong>en</strong><br />
Tevred<strong>en</strong>heid bij nabestaand<strong>en</strong> per instantie in %<br />
100<br />
90<br />
80<br />
60<br />
50<br />
40<br />
30<br />
20<br />
10<br />
0<br />
Familierechercheurs IVC IVC Slachtofferhulp Geme<strong>en</strong>te Rijksoverheid GGD<br />
Heel ontevred<strong>en</strong> Ontevred<strong>en</strong> Neutraal Tevred<strong>en</strong> Heel tevred<strong>en</strong><br />
Heel ontevred<strong>en</strong> Ontevred<strong>en</strong> Neutraal Tevred<strong>en</strong> Heel tevred<strong>en</strong><br />
Onderzochte aspect<strong>en</strong>:<br />
- Eerste opvang door overheid, Malaysia Airlines <strong>en</strong> Schiphol<br />
- Familierechercheurs, Slachtofferhulp Nederland, IVC<br />
- Formele bevestiging dat dierbar<strong>en</strong> aan boord war<strong>en</strong>,<br />
informatiebije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong>, incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
- Betrokk<strong>en</strong>heid Koninklijk Huis, ministers <strong>en</strong> burgemeesters<br />
- Repatriëring <strong>en</strong> id<strong>en</strong>tificatie<br />
Aanbod van informatievoorzi<strong>en</strong>ing ruim, gevarieerd,<br />
continu <strong>en</strong> gecoördineerd<br />
Inhoudsanalyse journalistieke media<br />
Enquête onder 512 repres<strong>en</strong>tatieve<br />
Nederlandse burgers (TNS-NIPO)<br />
% Instemming met de stelling:<br />
“Ik b<strong>en</strong> tevred<strong>en</strong> over de informatievoorzi<strong>en</strong>ing<br />
van de Rijksoverheid over het<br />
neerstort<strong>en</strong> van vlucht MH17”.<br />
Database nieuwsbericht<strong>en</strong> (LexisNexis)<br />
60<br />
50<br />
40<br />
30<br />
20<br />
10<br />
0<br />
Zeer<br />
one<strong>en</strong>s<br />
One<strong>en</strong>s<br />
One<strong>en</strong>s<br />
noch e<strong>en</strong>s<br />
E<strong>en</strong>s<br />
Zeer<br />
e<strong>en</strong>s<br />
VLUCHT MH17<br />
EVALUATIE NATIONALE CRISISBEHEERSINGSORGANISATIE VLUCHT MH17<br />
R<strong>en</strong>é Tor<strong>en</strong>vlied (projectleiding), Ell<strong>en</strong> Giebels, Ramses A. Wessel,<br />
Jan M. Gutteling, Matthijs Moorkamp, Wout G. Broekema<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 5
THEMA: Evaluatie crisisaanpak MH17<br />
Functioner<strong>en</strong> van de nationale<br />
<strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie vlucht MH17<br />
Het eerste deelonderzoek van de evaluatie ging over het functioner<strong>en</strong> van de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie rond<br />
vlucht MH17 tuss<strong>en</strong> 17 juli 2014 <strong>en</strong> 8 september 2014. T<strong>en</strong> behoeve van dit onderzoek zijn veel docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> geanalyseerd. 1<br />
Naast op<strong>en</strong> bronn<strong>en</strong> betreff<strong>en</strong> dit de staatsgeheime verslag<strong>en</strong> van de Interdepartem<strong>en</strong>tale Commissie Crisisbeheersing<br />
(ICCb) <strong>en</strong> de Ministeriële Commissie <strong>crisisbeheersing</strong> (MCCb), vertrouwelijke evaluaties van departem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> vertrouwelijke<br />
logboek<strong>en</strong> van diverse organisaties. Naast de docum<strong>en</strong>tanalyse hebb<strong>en</strong> wij 46 interviews gehoud<strong>en</strong> met de belangrijkste<br />
betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> in de <strong>crisisbeheersing</strong>, waaronder alle betrokk<strong>en</strong> (oud)ministers, topambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> <strong>en</strong> functionariss<strong>en</strong><br />
vanuit overheid, hulpverl<strong>en</strong>ing <strong>en</strong> de luchtvaartsector. Hieronder besprek<strong>en</strong> wij de belangrijkste conclusies aan de hand<br />
van de onderzoeksvrag<strong>en</strong>.<br />
■■<br />
R<strong>en</strong>é Tor<strong>en</strong>vlied<br />
Hoogleraar Publiek Managem<strong>en</strong>t, Universiteit Tw<strong>en</strong>te<br />
■■<br />
Ramses A. Wessel<br />
Hoogleraar Internationaal <strong>en</strong> Europees Institutioneel Recht, Universiteit<br />
Tw<strong>en</strong>te<br />
■■<br />
Matthijs Moorkamp<br />
Doc<strong>en</strong>t-onderzoeker Security Managem<strong>en</strong>t, Saxion University of Applied<br />
Sci<strong>en</strong>ces<br />
■■<br />
Wout Broekema<br />
Onderzoeker Crisismanagem<strong>en</strong>t, Universiteit Leid<strong>en</strong><br />
Welke rol hebb<strong>en</strong> de actor<strong>en</strong> gespeeld in de<br />
<strong>crisisbeheersing</strong> <strong>en</strong> in hoeverre komt hun optred<strong>en</strong><br />
overe<strong>en</strong> met de voorgeschrev<strong>en</strong> taakomschrijving?<br />
Onmiddellijk na het bek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong> van de crash van vlucht MH17 is<br />
e<strong>en</strong> groot aantal parallelle activiteit<strong>en</strong> gestart om de crisis te<br />
beheers<strong>en</strong>. Die activiteit<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> verricht door e<strong>en</strong> groot aantal<br />
organisaties <strong>en</strong> actor<strong>en</strong>:<br />
• crisisrespons in D<strong>en</strong> Haag;<br />
• internationale diplomatie;<br />
• crisisrespons in het rampgebied;<br />
• crisisrespons naar nabestaand<strong>en</strong>;<br />
• informatievoorzi<strong>en</strong>ing naar Tweede Kamer;<br />
• informatievoorzi<strong>en</strong>ig naar media <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>leving.<br />
Iedere organisatie <strong>en</strong> actor had, vanuit de eig<strong>en</strong> achtergrond <strong>en</strong><br />
betrokk<strong>en</strong>heid, eig<strong>en</strong> tak<strong>en</strong> <strong>en</strong> verantwoordelijkhed<strong>en</strong> in de<br />
<strong>crisisbeheersing</strong>. Er werd gewerkt vanuit de eig<strong>en</strong> protocoll<strong>en</strong> <strong>en</strong>,<br />
waar nodig, geïmproviseerd t<strong>en</strong> behoeve van e<strong>en</strong> adequate<br />
<strong>crisisbeheersing</strong>.<br />
Malaysia Airlines heeft, bijvoorbeeld, vanuit de eig<strong>en</strong> verantwoordelijkheid<br />
de eerste opvang van nabestaand<strong>en</strong> verzorgd in nauwe<br />
sam<strong>en</strong>werking met Schiphol <strong>en</strong> de veiligheidsregio K<strong>en</strong>nemerland.<br />
1<br />
Wij will<strong>en</strong> Kaylee Reijerink graag dank<strong>en</strong> voor haar analyse van op<strong>en</strong>bare<br />
bronn<strong>en</strong>.<br />
Malaysia Airlines heeft op Schiphol de passagierslijst<strong>en</strong> gedeeld met<br />
de Koninklijke Marechaussee <strong>en</strong> in Kuala Lumpur geverifieerd op<br />
nationaliteit<strong>en</strong>. Malaysia Airlines in Kuala Lumpur activeerde e<strong>en</strong><br />
telefoonc<strong>en</strong>trale met noodnummer <strong>en</strong> stuurde e<strong>en</strong> toestel met<br />
experts, via Kiev, naar Amsterdam. Medewerkers van LTFO <strong>en</strong> ook<br />
familierechercheurs arriveerd<strong>en</strong> vroeg in de avond van 17 juli 2014<br />
op Schiphol voor het verl<strong>en</strong><strong>en</strong> van assist<strong>en</strong>tie. Slachtofferhulp<br />
Nederland schaalde op, zich realiser<strong>en</strong>de dat e<strong>en</strong> groot beroep zou<br />
word<strong>en</strong> gedaan op de vaste medewerkers bij de nazorg voor<br />
nabestaand<strong>en</strong>. Op de rampplek zelf arriveerde de opgeschaalde<br />
State Emerg<strong>en</strong>cy Services (SES) van Oekraïne, die e<strong>en</strong> begin maakte<br />
met het proces van het berg<strong>en</strong> van de stoffelijke rest<strong>en</strong> van de<br />
passagiers. Al deze organisaties handeld<strong>en</strong> onmiddellijk <strong>en</strong><br />
adequaat, vanuit de tak<strong>en</strong> <strong>en</strong> verantwoordelijkhed<strong>en</strong> die war<strong>en</strong><br />
voorgeschrev<strong>en</strong> door de eig<strong>en</strong> protocoll<strong>en</strong>.<br />
Ook in D<strong>en</strong> Haag werd<strong>en</strong> veel operationele <strong>en</strong> bestuurlijke<br />
activiteit<strong>en</strong> opgestart. Het Departem<strong>en</strong>taal Coördinatiec<strong>en</strong>trum van<br />
het Ministerie van Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> schaalde bijvoorbeeld het<br />
vaste telefoonnummer op <strong>en</strong> nam de eerste voorbereiding<strong>en</strong> voor<br />
het onmiddellijk stur<strong>en</strong> van functionariss<strong>en</strong> naar Oekraïne,<br />
waaronder de Minister van Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> – e<strong>en</strong> sc<strong>en</strong>ario dat<br />
vergelijkbaar was met dat vlak na de vliegramp in Tripoli in 2010.<br />
Parallel activeerde de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding<br />
<strong>en</strong> Veiligheid (NCTV) in e<strong>en</strong> zeer vroeg stadium de nationale<br />
<strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie in D<strong>en</strong> Haag. Eerst werd e<strong>en</strong> crisisoverleg<br />
belegd, dat kan word<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> als de eerste bije<strong>en</strong>komst van e<strong>en</strong><br />
Interdepartem<strong>en</strong>tale Commissie Crisisbeheersing (ICCb). Laat in de<br />
avond kwam de Ministeriële Commissie Crisisbeheersing (MCCb)<br />
bije<strong>en</strong>, met daarin de Minister-Presid<strong>en</strong>t, de Minister van Veiligheid<br />
<strong>en</strong> Justitie, <strong>en</strong> de Staatssecretaris van Infrastructuur <strong>en</strong> Milieu. De<br />
cruciale schakel tuss<strong>en</strong> beide commissies was de functionaris NCTV.<br />
Hij was voorzitter van de ICCb <strong>en</strong> in die hoedanigheid adviseur van<br />
de MCCb – die laatste commissie werd voorgezet<strong>en</strong> door de<br />
Minister-Presid<strong>en</strong>t. Het ontbrek<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> ambtelijk voorportaal<br />
(Adviesteam) bespoedigde de besluitvorming. Alle bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong><br />
6 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
vond<strong>en</strong> plaats op het Nationaal Crisisc<strong>en</strong>trum (NCC) waar die avond<br />
ook het Nationaal Kernteam Crisiscommunicatie (NKC) werd<br />
geactiveerd, dat alle communicatie over de crisis coördineert.<br />
Hoeveel ruimte liet<strong>en</strong> de protocoll<strong>en</strong> <strong>en</strong> was er e<strong>en</strong><br />
flexibele invulling mogelijk?<br />
De functionaris NCTV bracht de ambtelijke crisisbesluitvorming<br />
<strong>en</strong> de politiek-bestuurlijke crisisbesluitvorming nauw bij elkaar.<br />
Dat bevorderde de e<strong>en</strong>heid van besluitvorming in belangrijke mate.<br />
De NCTV stemde daarbij voortdur<strong>en</strong>d af met de voorzitter van de<br />
ministeriële commissie, de Minister-Presid<strong>en</strong>t. De Minister-<br />
Presid<strong>en</strong>t had de regie over de crisisbesluitvorming in D<strong>en</strong> Haag,<br />
waarbij ministers e<strong>en</strong> heldere taakverdeling hanteerd<strong>en</strong>. De<br />
Minister-Presid<strong>en</strong>t richtte zich op contact<strong>en</strong> met regeringsleiders <strong>en</strong><br />
de communicatie naar de sam<strong>en</strong>leving; de Minister van<br />
Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> richtte zich op contact<strong>en</strong> in de internationale<br />
diplomatie <strong>en</strong> collegaministers; de Minister van Def<strong>en</strong>sie richtte<br />
zich op activiteit<strong>en</strong> rond de missies in Oekraïne; de Minister van<br />
Veiligheid <strong>en</strong> Justitie richtte zich op de activiteit<strong>en</strong> in Nederland <strong>en</strong><br />
de onderzoek<strong>en</strong> naar de oorzaak <strong>en</strong> mogelijke daders.<br />
Voorbereiding van de besluitvorming over de missies verliep via e<strong>en</strong><br />
parallel overlegcircuit, dat gegev<strong>en</strong> de strikte vertrouwelijkheid van<br />
deze besluitvorming <strong>en</strong>igszins vergelijkbaar is met de Ministeriële<br />
Kerngroep Speciale Operaties. Uiteindelijk vond deze besluitvorming<br />
plaats in twee speciale bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> van de ministerraad.<br />
Mete<strong>en</strong> vanaf het begin van de crisis opereerde het Nationaal<br />
Kernteam Crisiscommunicatie (NKC) zeer effectief t<strong>en</strong> behoeve van<br />
het coördiner<strong>en</strong> van de crisiscommunicatie. Die vond plaats op<br />
strak geregisseerde wijze via persconfer<strong>en</strong>ties, nieuwsbericht<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
bericht<strong>en</strong> op websites. In het Kernteam werd nauw sam<strong>en</strong>gewerkt<br />
tuss<strong>en</strong> de voorlichters van de verschill<strong>en</strong>de departem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. T<strong>en</strong><br />
behoeve van de informatievoorzi<strong>en</strong>ing aan nabestaand<strong>en</strong> werd<br />
afgesprok<strong>en</strong> dat zij eerst werd<strong>en</strong> geïnformeerd – voordat de Tweede<br />
Kamer of media werd<strong>en</strong> geïnformeerd. In de hectiek van de<br />
<strong>crisisbeheersing</strong> was het soms lastig om deze ambitieuze doelstelling<br />
te realiser<strong>en</strong>, maar in het algeme<strong>en</strong> is dit zeer goed gelukt.<br />
Daarbij speeld<strong>en</strong> het Informatie- <strong>en</strong> Verwijsc<strong>en</strong>trum (IVC) <strong>en</strong> de<br />
familierechercheurs e<strong>en</strong> uiterst belangrijke rol. Op de mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
dat informatie naar nabestaand<strong>en</strong> moest word<strong>en</strong> gecommuniceerd,<br />
vond dat op directe <strong>en</strong> gecoördineerde wijze plaats door tuss<strong>en</strong>komst<br />
van het IVC <strong>en</strong> de familierechercheurs. Dit heeft goed<br />
gewerkt: nabestaand<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> deze informatievoorzi<strong>en</strong>ing positief<br />
gewaardeerd.<br />
Vanzelfsprek<strong>en</strong>d verlop<strong>en</strong> de eerste ur<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> crisisrespons<br />
chaotisch <strong>en</strong> is de situatie op dat mom<strong>en</strong>t meestal zeer onoverzichtelijk<br />
<strong>en</strong> complex. Vaak is de crisisrespons dan gebaat bij het<br />
vermog<strong>en</strong> van organisaties <strong>en</strong> organisatieonderdel<strong>en</strong> om te kunn<strong>en</strong><br />
improviser<strong>en</strong>. Bij de crisis rond vlucht MH17 was het niet anders.<br />
Nabestaand<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> ook begrip hiervoor, zo blijkt uit het tweede<br />
deelonderzoek. Toch kom<strong>en</strong> wij op grond van het eerste deelonderzoek<br />
tot de conclusie dat de eerste crisisrespons rond vlucht MH17<br />
onnodig moeizaam <strong>en</strong> complex verliep. De eerste dag<strong>en</strong> van de<br />
crisis rond vlucht MH17 had de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie,<br />
bijvoorbeeld, ge<strong>en</strong> goed idee wie welke activiteit<strong>en</strong><br />
uitvoerde ter verificatie van passagierslijst<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun nabestaand<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> met welk resultaat. Dat het vrijgev<strong>en</strong> van de passagierslijst<br />
uiteindelijk lang duurde, was overig<strong>en</strong>s niet zozeer het gevolg van<br />
e<strong>en</strong> gebrek aan afstemming, maar veeleer het gevolg van e<strong>en</strong><br />
beleidsuitgangspunt – namelijk dat alle passagiers moest<strong>en</strong> zijn<br />
geverifieerd <strong>en</strong> alle nabestaand<strong>en</strong> moest<strong>en</strong> zijn b<strong>en</strong>aderd, voordat<br />
de passagierslijst officieel kon word<strong>en</strong> vrijgegev<strong>en</strong>.<br />
Hoe is de sam<strong>en</strong>werking verlop<strong>en</strong> met partij<strong>en</strong> die<br />
ge<strong>en</strong> deel uitmak<strong>en</strong> van de nationale<br />
crisisbeheersorganisatie?<br />
De nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie was onvoldo<strong>en</strong>de gericht<br />
op sam<strong>en</strong>werking met <strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong> organisaties <strong>en</strong> de<br />
ministeries van Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Def<strong>en</strong>sie. Daarbij ging het<br />
om de vraag welke departem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> over welke deelaspect<strong>en</strong> van de<br />
<strong>crisisbeheersing</strong> de coördinatie van activiteit<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> voer<strong>en</strong>. De<br />
crash van vlucht MH17 leidde immers tot e<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>landse crisis,<br />
gek<strong>en</strong>merkt door e<strong>en</strong> gewap<strong>en</strong>d conflict binn<strong>en</strong> de internationaalpolitieke<br />
dynamiek van het Oekraïne-conflict. Eig<strong>en</strong>lijk heeft het<br />
Ministerie van Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong>, volg<strong>en</strong>s bepaling<strong>en</strong> van het<br />
Nationaal Handboek, de regie over crises in het buit<strong>en</strong>land waarbij<br />
(veel) Nederlanders zijn betrokk<strong>en</strong>. Dat ministerie voert consulaire<br />
tak<strong>en</strong> uit <strong>en</strong> verzorgt, via de ambassade, de verteg<strong>en</strong>woordiging van<br />
het Koninkrijk der Nederland<strong>en</strong> in het buit<strong>en</strong>land – zo ook in<br />
Oekraïne. Het Ministerie van Def<strong>en</strong>sie heeft veel expertise op het<br />
gebied van militaire <strong>en</strong> civiele missies in gebied<strong>en</strong> waar e<strong>en</strong><br />
gewap<strong>en</strong>d conflict heerst.<br />
Er werd e<strong>en</strong> groot aantal parallelle activiteit<strong>en</strong> ontplooid door veel<br />
externe actor<strong>en</strong> die niet behoord<strong>en</strong> tot de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie,<br />
maar die wel e<strong>en</strong> belangrijke rol speeld<strong>en</strong> in de<br />
<strong>crisisbeheersing</strong>. Dit betroff<strong>en</strong>:<br />
• dec<strong>en</strong>trale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisaties, zoals de veiligheidsregio<br />
K<strong>en</strong>nemerland <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>;<br />
• onderdel<strong>en</strong> van departem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, zoals het Landelijk Team<br />
For<strong>en</strong>sische Opsporing <strong>en</strong> familierechercheurs, de Nederlandse<br />
ambassade in Kiev <strong>en</strong> de Di<strong>en</strong>st Consulaire Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
Visumbeleid;<br />
• externe partners in de <strong>crisisbeheersing</strong>, zoals Malaysia Airlines,<br />
Schiphol, OVSE of Slachtofferhulp Nederland.<br />
Met al deze actor<strong>en</strong> moest de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie<br />
sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>.<br />
De gerichtheid van de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie op de<br />
eig<strong>en</strong> activering in D<strong>en</strong> Haag bracht, in combinatie met de<br />
onvolledigheid van informatie over de ramp, met zich mee dat de<br />
nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie te weinig focus had op<br />
sam<strong>en</strong>werking of afstemming met de organisaties die actief war<strong>en</strong><br />
in de eerste crisisrespons. Door deze ontbrek<strong>en</strong>de schakel tuss<strong>en</strong><br />
besturing <strong>en</strong> uitvoering was de besluitvorming in de eerste<br />
crisisrespons op tal van aspect<strong>en</strong> niet goed aangeslot<strong>en</strong> bij de<br />
activiteit<strong>en</strong> die plaatsvond<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> D<strong>en</strong> Haag.<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 7
THEMA: Evaluatie crisisaanpak MH17<br />
Zo was er bijvoorbeeld ge<strong>en</strong> contact met Malaysia Airlines – anders<br />
dan informatieverzoek<strong>en</strong> over de onvolledige passagierslijst die<br />
Malaysia Airlines op dat mom<strong>en</strong>t deelde met de Koninklijke<br />
Marechaussee. Contact<strong>en</strong> met Schiphol <strong>en</strong> de veiligheidsregio<br />
ontbrak<strong>en</strong> of verliep<strong>en</strong> die avond stroef – zoals bij overleg over de<br />
verantwoordelijkheid voor het noodnummer van de Nederlandse<br />
overheid. Het gegev<strong>en</strong> dat er te weinig focus was op sam<strong>en</strong>werking<br />
<strong>en</strong> coördinatie door de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie<br />
leidde tot misverstand<strong>en</strong> <strong>en</strong> onduidelijkhed<strong>en</strong> over de tak<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
verantwoordelijkhed<strong>en</strong> van de Nederlandse overheid t<strong>en</strong> opzichte<br />
van de verantwoordelijkhed<strong>en</strong> van de organisaties <strong>en</strong> actor<strong>en</strong> die op<br />
dat mom<strong>en</strong>t actief war<strong>en</strong> in de eerste crisisrespons. Waar bij het<br />
Ministerie van Veiligheid <strong>en</strong> Justitie frustratie bestond over het<br />
ontbrek<strong>en</strong> van passagierslijst<strong>en</strong>, had Malaysia Airlines deze reeds<br />
ur<strong>en</strong> eerder gedeeld met de Koninklijke Marechaussee <strong>en</strong> volgde het<br />
Ministerie van Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> het eig<strong>en</strong> protocol dat voorschrijft<br />
de slachtoffers van e<strong>en</strong> ramp in het buit<strong>en</strong>land te verifiër<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> hun nabestaand<strong>en</strong> te b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong>.<br />
De natuurlijke afstemmingsbehoefte van al deze organisaties – die<br />
verschill<strong>en</strong>de, parallelle activiteit<strong>en</strong> uitvoerd<strong>en</strong> – werd niet<br />
voldo<strong>en</strong>de in beeld gebracht of gefaciliteerd door de NCTV, het NCC<br />
of andere actor<strong>en</strong> van de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie. In<br />
plaats daarvan was de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie in D<strong>en</strong><br />
Haag gericht op het besprek<strong>en</strong> van de standaardinformatie, door de<br />
NCTV aangeleverd, uit op<strong>en</strong> bronn<strong>en</strong> van (sociale) media, aangevuld<br />
vanuit inlichting<strong>en</strong>di<strong>en</strong>st<strong>en</strong>. De gremia war<strong>en</strong> vooral intern gericht<br />
– op de activiteit<strong>en</strong> in D<strong>en</strong> Haag. Ook de activiteit<strong>en</strong> in Oekraïne, de<br />
eerste dag<strong>en</strong>, werd<strong>en</strong> door de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie<br />
niet op e<strong>en</strong> systematische manier gefaciliteerd of gecoördineerd.<br />
Na de eerste dag<strong>en</strong> kwam er e<strong>en</strong> betere sam<strong>en</strong>werking tuss<strong>en</strong> de<br />
departem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> op gang, waardoor alle partij<strong>en</strong> hun bijdrage<br />
kond<strong>en</strong> lever<strong>en</strong>. Uiteindelijk had de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie<br />
rond vlucht MH17 e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudige structuur.<br />
• De interdepartem<strong>en</strong>tale ambtelijke commissie <strong>en</strong> ministeriële<br />
commissie war<strong>en</strong> nauw op elkaar aangeslot<strong>en</strong>, met de functionaris<br />
NCTV als belangrijke schakel.<br />
• Ondersteun<strong>en</strong>de teams verzorgd<strong>en</strong> crisiscommunicatie <strong>en</strong><br />
informatievoorzi<strong>en</strong>ing naar het parlem<strong>en</strong>t.<br />
• E<strong>en</strong> interdepartem<strong>en</strong>tale stuurgroep adviseerde over <strong>en</strong><br />
coördineerde activiteit<strong>en</strong> van de missies. De stuurgroep was<br />
verankerd in de ministeriële commissie door de adviesrol van de<br />
korpschef Nationale Politie <strong>en</strong> de Commandant der<br />
Strijdkracht<strong>en</strong>. De gremia war<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> effectieve wijze ingebed<br />
in de infrastructuur van het Nationaal Crisisc<strong>en</strong>trum.<br />
Naast het bied<strong>en</strong> van infrastructuur hebb<strong>en</strong> het NKC <strong>en</strong> het NCC ook<br />
de uitvoering van e<strong>en</strong> aantal activiteit<strong>en</strong> gecoördineerd, die cruciaal<br />
blek<strong>en</strong> voor nabestaand<strong>en</strong> <strong>en</strong> steun vanuit de Nederlandse<br />
bevolking. De dag van nationale rouw – georganiseerd in 23 uur<br />
– maakte diepe indruk op de Nederlandse <strong>en</strong> internationale<br />
sam<strong>en</strong>leving. De dag was e<strong>en</strong> positief kantelpunt in de waardering<br />
van nabestaand<strong>en</strong> voor het overheidsoptred<strong>en</strong>, zoals blijkt uit het<br />
tweede deelonderzoek. Het NKC <strong>en</strong> NCC hebb<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> belangrijke<br />
coördiner<strong>en</strong>de rol gespeeld bij de realisatie van de nationale<br />
herd<strong>en</strong>king MH17. Daarnaast werd<strong>en</strong> contact<strong>en</strong> onderhoud<strong>en</strong> met<br />
geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, waaronder het mede faciliter<strong>en</strong> van de activiteit<strong>en</strong> van<br />
het Op<strong>en</strong>baar Ministerie t<strong>en</strong> behoeve van overlijd<strong>en</strong>sverklaring<strong>en</strong> of<br />
het afstemm<strong>en</strong> van herd<strong>en</strong>kingsbije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong>. Ook de afstemming<br />
tuss<strong>en</strong> hulpverl<strong>en</strong>ing naar nabestaand<strong>en</strong> vanuit familierechercheurs,<br />
Slachtofferhulp Nederland <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is door het NCC<br />
bevorderd.<br />
Het niet activer<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> interdepartem<strong>en</strong>taal adviesteam<br />
bespoedigde de interdepartem<strong>en</strong>tale crisisbesluitvorming rond<br />
vlucht MH17. Keerzijde daarvan was dat, in eerste instantie, e<strong>en</strong><br />
interdepartem<strong>en</strong>tale voorzi<strong>en</strong>ing ontbrak tuss<strong>en</strong> het politiekbestuurlijke<br />
<strong>en</strong> operationeel niveau, die specifieke activiteit<strong>en</strong> van<br />
de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie kon voorbereid<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
coördiner<strong>en</strong>/aanstur<strong>en</strong>. De crisisc<strong>en</strong>tra van de betrokk<strong>en</strong> departem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong> niet direct aangeslot<strong>en</strong> bij de crisisbesluitvorming<br />
rond vlucht MH17. Specifiek t<strong>en</strong> behoeve van de missies in Oekraïne<br />
verschoof deze functie – die eerst door de NCTV vanuit het<br />
Ministerie van Veiligheid <strong>en</strong> Justitie werd ingevuld – uiteindelijk<br />
naar de interdepartem<strong>en</strong>tale stuurgroep MH17 Recovery. Deze<br />
oplossing werkte naar tevred<strong>en</strong>heid van betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> heeft het<br />
succes van de missies mede bepaald.<br />
De activiteit<strong>en</strong> in Oekraïne van Nederlandse diplomat<strong>en</strong>, LTFOmedewerkers<br />
<strong>en</strong> Koninklijke Marechaussee ter plekke hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
grote bijdrage gehad aan de <strong>crisisbeheersing</strong>. Daarbij war<strong>en</strong> de<br />
systematische bergingswerkzaamhed<strong>en</strong> van de SES <strong>en</strong> de perman<strong>en</strong>te<br />
bemiddeling van de OVSE e<strong>en</strong> noodzakelijke voorwaarde voor<br />
succes. De coördinatie <strong>en</strong> aansturing van activiteit<strong>en</strong> in Oekraïne<br />
kreeg na <strong>en</strong>kele dag<strong>en</strong> meer structuur. Door de goede sam<strong>en</strong>werking<br />
met de crisispartners in Oekraïne kond<strong>en</strong> stoffelijke rest<strong>en</strong> van<br />
veel van de overled<strong>en</strong> passagiers vanaf 23 juli 2014 word<strong>en</strong> overgevlog<strong>en</strong><br />
naar Nederland. Gegev<strong>en</strong> de moeilijke omstandighed<strong>en</strong><br />
rond de rampplek <strong>en</strong> de beperkte personele aanwezigheid van<br />
Nederlandse functionariss<strong>en</strong> op locatie in Oekraïne, was dat e<strong>en</strong><br />
belangrijk resultaat.<br />
In dat kader heeft de missie in Oekraïne autonoom <strong>en</strong> in hecht<br />
verband geopereerd. Het gezam<strong>en</strong>lijke optred<strong>en</strong> van politie- <strong>en</strong><br />
def<strong>en</strong>siemedewerkers – in nauwe sam<strong>en</strong>werking met functionariss<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> organisaties van bijvoorbeeld Oekraïne, Australië <strong>en</strong><br />
Maleisië, alsmede de OVSE – is cruciaal geweest voor de succesvolle<br />
bijdrage van de missies aan de <strong>crisisbeheersing</strong>. De missie naar<br />
Oekraïne heeft, ook door de inspanning<strong>en</strong> van de missieleiding in<br />
Kiev, in grote autonomie kunn<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>. De goede onderlinge<br />
sam<strong>en</strong>werking tuss<strong>en</strong> de Head of Mission, di<strong>en</strong>s strategisch militair<br />
adviseur <strong>en</strong> de Nederlandse ambassade bevorderde de (informatie-)<br />
positie van Nederland in Oekraïne <strong>en</strong> legde de basis voor de<br />
succesvolle missies.<br />
8 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
Hoe heeft de internationale politieke dynamiek van<br />
het Oekraïneconflict de besluitvorming <strong>en</strong> het<br />
functioner<strong>en</strong> van de crisisorganisatie beïnvloed?<br />
Vanaf het begin van de crash was internationale diplomatie e<strong>en</strong> zeer<br />
belangrijke <strong>en</strong> succesvolle activiteit van de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie.<br />
Nederland heeft daarbij, zo volgt uit het onderzoek,<br />
blijk gegev<strong>en</strong> van respect voor het internationaal recht <strong>en</strong> heeft<br />
daarmee recht gedaan aan zijn internationale imago op dit terrein.<br />
Met name via het, in sam<strong>en</strong>werking met Australië, indi<strong>en</strong><strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />
resolutie in de Veiligheidsraad (<strong>en</strong> de toelicht<strong>en</strong>de speech van de<br />
Minister van Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong>) heeft Nederland internationale<br />
steun gekreg<strong>en</strong> voor de plann<strong>en</strong> om de slachtoffers, hun eig<strong>en</strong>domm<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> de wrakstukk<strong>en</strong> te repatriër<strong>en</strong>. Internationale afsprak<strong>en</strong> zijn<br />
snel, zorgvuldig <strong>en</strong> adequaat gemaakt, waarbij de internationaalrechtelijke<br />
regels in acht zijn g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> gevolgd. Dit kwam, onder<br />
andere, tot uitdrukking in het besluit om niet formeel <strong>en</strong> rechtstreeks<br />
te onderhandel<strong>en</strong> met de separatist<strong>en</strong>. Die mogelijkheid was<br />
juridisch niet uitgeslot<strong>en</strong>, maar de mogelijke (met name politieke)<br />
consequ<strong>en</strong>ties van de verhouding tot de separatist<strong>en</strong> zijn goed<br />
onderk<strong>en</strong>d. De sam<strong>en</strong>werking met de OVSE t<strong>en</strong> behoeve van toegang<br />
tot het rampgebied was daarbij ess<strong>en</strong>tieel voor het succes van de<br />
operatie. Het onderzoek laat zi<strong>en</strong> dat nabestaand<strong>en</strong> <strong>en</strong> Nederlandse<br />
burgers in het algeme<strong>en</strong> het internationale optred<strong>en</strong> van de<br />
Nederlandse overheid zeer waarder<strong>en</strong>.<br />
Nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie MH17<br />
Ministerraad<br />
Nationaal Kernteam<br />
Crisiscommunicatie (NKC)<br />
Ministeriële Commissie<br />
Crisisbeheersing (MCCb)<br />
Commandant der Strijdkracht<strong>en</strong><br />
Korpschef Nationale Politie<br />
NCTV<br />
Parlem<strong>en</strong>tair<br />
verantwoordingsteam<br />
Interdepartem<strong>en</strong>tale Commissie<br />
Crisisbeheersing (ICCb)<br />
Nationaal Crisisc<strong>en</strong>trum (NCC)<br />
Stuurgroep MH17<br />
Recovery<br />
Departem<strong>en</strong>taal<br />
Coördinatiec<strong>en</strong>trum<br />
• BZ<br />
• I<strong>en</strong>M<br />
Ministerie van AZ<br />
Ministerie van V<strong>en</strong>J<br />
Ministerie van I<strong>en</strong>M<br />
Ministerie van BZ<br />
Ministerie van VWS<br />
Ministerie van Def<strong>en</strong>sie<br />
(1) Departem<strong>en</strong>tale<br />
directies / di<strong>en</strong>st<strong>en</strong><br />
Nationale Politie<br />
SGBO<br />
Directie CZV<br />
NL ambassade Kiev<br />
Directie DOPS<br />
Commandant in<br />
rampgebied<br />
Leiding missie<br />
in Kiev<br />
LTFO<br />
FR<br />
SCOT Team<br />
Geme<strong>en</strong>te<br />
Haarlemmermeer<br />
Veiligheidsregio<br />
K<strong>en</strong>nemerland<br />
(2) Regionale / lokale<br />
<strong>crisisbeheersing</strong>s organisaties<br />
Geme<strong>en</strong>te<br />
Hilversum<br />
Getroff<strong>en</strong><br />
geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
Schiphol<br />
Malaysia Airlines<br />
Arq / Stichting Impact<br />
Slachtofferhulp<br />
Nederland<br />
SES<br />
IVSE<br />
Oekraïne<br />
Australië<br />
(3) Crisispartners<br />
Inbedding van de crisispartners in de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie rond vlucht MH17<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 9
THEMA: Evaluatie crisisaanpak MH17<br />
Communicatie met <strong>en</strong> nazorg aan<br />
nabestaand<strong>en</strong><br />
Het tweede deelonderzoek van de evaluatie crisis beheersing MH17 richt zich op het perspectief van de<br />
directe nabestaand<strong>en</strong>. Dit betreft m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> directe verwantschapsrelatie met de slachtoffers, zoals ouders,<br />
kinder<strong>en</strong>, broers, zuss<strong>en</strong>. 1<br />
■■<br />
Ell<strong>en</strong> Giebels 2<br />
Hoogleraar Sociale Psychologie van Conflict <strong>en</strong> Veiligheid,<br />
Universiteit Tw<strong>en</strong>te<br />
Enquête onder nabestaand<strong>en</strong><br />
Via de contact<strong>en</strong> met Slachtofferhulp Nederland werd de mogelijkheid<br />
gebod<strong>en</strong> om verschill<strong>en</strong>de vrag<strong>en</strong> op te nem<strong>en</strong> over het overheidsoptred<strong>en</strong><br />
in e<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong>lijst gericht op complexe rouw. De vrag<strong>en</strong>lijst,<br />
die werd gecoördineerd vanuit de Rijksuniversiteit Groning<strong>en</strong>, is begin<br />
mei 2015 uitgezet onder nabestaand<strong>en</strong> (tot 28/09/2015).<br />
Uit de <strong>en</strong>quête onder 113 nabestaand<strong>en</strong> van 153 slachtoffers komt<br />
naar vor<strong>en</strong> dat zij bij de waardering van de communicatie met <strong>en</strong> de<br />
(na-)zorg door de overheid gemiddeld g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>:<br />
1. heel tevred<strong>en</strong> zijn over de nationale ceremonies <strong>en</strong> de inzet <strong>en</strong><br />
werkwijze van de familierechercheurs;<br />
2. tevred<strong>en</strong> zijn over de informatievoorzi<strong>en</strong>ing <strong>en</strong> de gebod<strong>en</strong><br />
nazorg;<br />
3. tevred<strong>en</strong> zijn over het funger<strong>en</strong> van de overheid als aanspreekpunt,<br />
ev<strong>en</strong>als over de rol van de geme<strong>en</strong>te, Slachtofferhulp<br />
Nederland <strong>en</strong> het Informatie- <strong>en</strong> Verwijsc<strong>en</strong>trum (IVC);<br />
4. niet ontevred<strong>en</strong> maar ook niet tevred<strong>en</strong> zijn over de onderlinge<br />
afstemming <strong>en</strong> doorverwijzing door instanties <strong>en</strong> het lotg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>contact<br />
dat werd aangebod<strong>en</strong> door Slachtofferhulp Nederland;<br />
5. ontevred<strong>en</strong> zijn over de eerste opvang.<br />
Uitgezonderd de ontevred<strong>en</strong>heid over de eerste opvang <strong>en</strong> de<br />
tevred<strong>en</strong>heid over de nationale ceremonies <strong>en</strong> de familierechercheurs,<br />
zijn er grote verschill<strong>en</strong> in waardering door nabestaand<strong>en</strong>.<br />
Interviews<br />
Het beeld dat uit de brede inv<strong>en</strong>tarisatie naar vor<strong>en</strong> komt, is verder<br />
uitgediept <strong>en</strong> verrijkt met behulp van 24 semigestructureerde interviewsessies<br />
met in totaal ti<strong>en</strong> familierechercheurs, drie casemanagers van<br />
Slachtofferhulp Nederland <strong>en</strong> 17 nabestaand<strong>en</strong> (in 11 sessies).<br />
1<br />
Uiteraard kunn<strong>en</strong> ook ander<strong>en</strong> in het sociale netwerk van slachtoffers, zoals<br />
vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, collega’s <strong>en</strong> bur<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> groot verlies ervar<strong>en</strong>. Wij hebb<strong>en</strong> ons echter<br />
gericht op de direct verwante nabestaand<strong>en</strong>, omdat het overheidsoptred<strong>en</strong><br />
primair gericht is op deze groep.<br />
2<br />
Met dank aan Janneke Overduin, Msc voor haar bijdrage aan het onderzoek.<br />
Nazorg<br />
Uit de interviews blijkt dat nabestaand<strong>en</strong> die naar Schiphol zijn<br />
afgereisd de opvang door medewerkers van Schiphol <strong>en</strong> Malaysia<br />
Airlines aldaar als overweg<strong>en</strong>d positief hebb<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong>. Ondanks<br />
begrip voor de responstijd die nodig is na e<strong>en</strong> ramp hebb<strong>en</strong><br />
nabestaand<strong>en</strong> de eerste opvang door de overheid echter ervar<strong>en</strong> als<br />
weinig professioneel <strong>en</strong> vervel<strong>en</strong>d. Nabestaand<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> niet<br />
alle<strong>en</strong> zeer moeilijk contact legg<strong>en</strong> met de betrokk<strong>en</strong> instanties in<br />
de eerste ur<strong>en</strong> na de ramp, maar zij werd<strong>en</strong> ook regelmatig<br />
onprofessioneel of zelfs argwan<strong>en</strong>d bejeg<strong>en</strong>d. Daarnaast ervoer<strong>en</strong><br />
nabestaand<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gebrekkige coördinatie bij die eerste opvang,<br />
zoals het niet nabell<strong>en</strong> ondanks belofte, verschill<strong>en</strong>de ker<strong>en</strong><br />
dezelfde, gedetailleerde info moet<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> onduidelijkheid over<br />
de opslag <strong>en</strong> het gebruik van door h<strong>en</strong> verstrekte informatie.<br />
De grote persoonlijke betrokk<strong>en</strong>heid van bewindslied<strong>en</strong>, led<strong>en</strong> van<br />
het koninklijk huis <strong>en</strong> burgemeesters is e<strong>en</strong> grote steun geweest<br />
voor veel nabestaand<strong>en</strong>. De dag van nationale rouw, de ceremonies<br />
bij aankomst van de stoffelijke rest<strong>en</strong> <strong>en</strong> de nationale herd<strong>en</strong>king<br />
zijn door geïnterviewde nabestaand<strong>en</strong> als zeer waardig <strong>en</strong> respectvol<br />
ervar<strong>en</strong>. De dag van nationale rouw markeerde e<strong>en</strong> kantelpunt<br />
in de waardering door nabestaand<strong>en</strong>, van negatief naar positief. Het<br />
algem<strong>en</strong>e beeld van de ondersteuning door <strong>en</strong> contact<strong>en</strong> met<br />
familierechercheurs is zeer positief: zij hebb<strong>en</strong> voor veel nabestaand<strong>en</strong><br />
gefungeerd als steun <strong>en</strong> toeverlaat.<br />
Bij de inzet <strong>en</strong> ondersteuning van Slachtofferhulp Nederland zijn de<br />
geïnterviewde nabestaand<strong>en</strong> die gebruik hebb<strong>en</strong> gemaakt van het<br />
lotg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>contact van Slachtofferhulp Nederland daarover<br />
tevred<strong>en</strong>. Verder geeft m<strong>en</strong> aan positief te zijn over de beschikbaarheid<br />
van het IVC. Er blijkt wel heel wissel<strong>en</strong>d <strong>en</strong> soms heel beperkt<br />
gebruik van te zijn gemaakt. Sterke m<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van sommige<br />
nabestaand<strong>en</strong> op de beslot<strong>en</strong> website lijk<strong>en</strong> hier deels debet aan<br />
geweest. Kritische geluid<strong>en</strong> zijn vooral te hor<strong>en</strong> over de deskundigheid<br />
<strong>en</strong> professionele houding van vrijwilligers, die vanwege de<br />
omvang van de ramp veelvuldig zijn ingezet.<br />
Communicatie<br />
Verschill<strong>en</strong>de geïnterviewde nabestaand<strong>en</strong> gav<strong>en</strong> aan dat zij ge<strong>en</strong><br />
formele bevestiging hebb<strong>en</strong> gekreg<strong>en</strong> dat hun dierbar<strong>en</strong> zijn<br />
overled<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> die zich hadd<strong>en</strong> opgegev<strong>en</strong> bij<br />
Malaysia Airlines kreg<strong>en</strong> hiervan telefonisch bericht, door Malaysia<br />
Airlines. Nabestaand<strong>en</strong> die zich alle<strong>en</strong> via het nationaal noodnum<br />
10 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
mer opgav<strong>en</strong>, moest<strong>en</strong> het verlies van dierbar<strong>en</strong> hetzij opmak<strong>en</strong> uit<br />
de op<strong>en</strong>baar gemaakte passagierslijst, dan wel afleid<strong>en</strong> uit het<br />
bezoek van familierechercheurs. Ongeveer e<strong>en</strong> derde van de<br />
geïnterviewde nabestaand<strong>en</strong> geeft aan het e<strong>en</strong> gemis te vind<strong>en</strong><br />
nooit e<strong>en</strong> formeel bericht te hebb<strong>en</strong> ontvang<strong>en</strong>.<br />
De eerste informatiebije<strong>en</strong>komst in Nieuwegein vond<strong>en</strong> veel nabestaand<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> onprettige bije<strong>en</strong>komst. Dit kwam grot<strong>en</strong>deels door de<br />
spreekruimte die sommige nabestaand<strong>en</strong> kreg<strong>en</strong> <strong>en</strong> het niet kanaliser<strong>en</strong><br />
van sterke emoties. Verschill<strong>en</strong>de geïnterviewde nabestaand<strong>en</strong><br />
gev<strong>en</strong> aan daardoor minder vaak vervolgbije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> te hebb<strong>en</strong><br />
bezocht. De latere informatiebije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> zijn beter gewaardeerd.<br />
Verder bleek dat de hoeveelheid informatie die nabestaand<strong>en</strong><br />
ontving<strong>en</strong> groot was maar dat veel van die informatie ook dubbel was.<br />
De nieuwsbrief van het IVC werd goed gewaardeerd. Het persoonlijk<br />
contact met de familierechercheurs <strong>en</strong> de mogelijkheid om altijd met<br />
vrag<strong>en</strong> aan te klopp<strong>en</strong> komt keer op keer als zeer positief naar vor<strong>en</strong>.<br />
Verschill<strong>en</strong>d<strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> noem<strong>en</strong> dat tijd<strong>en</strong>s het proces van<br />
id<strong>en</strong>tificatie <strong>en</strong> repatriëring ding<strong>en</strong> verkeerd zijn gegaan (onzorgvuldige<br />
behandeling stoffelijke rest<strong>en</strong>, ton<strong>en</strong> van verkeerde foto’s).<br />
Verder is de procedure rondom het id<strong>en</strong>tificer<strong>en</strong> <strong>en</strong> claim<strong>en</strong> van<br />
bezitting<strong>en</strong> van slachtoffers (via de IVC catalogus) door nabestaand<strong>en</strong><br />
veelvuldig g<strong>en</strong>oemd als voor verbetering vatbaar vanwege:<br />
• onduidelijke foto’s;<br />
• gebruiksonvri<strong>en</strong>delijke opzet;<br />
• onduidelijke afhandelingsprocedure.<br />
Er zijn vier critical incid<strong>en</strong>ts g<strong>en</strong>oemd.<br />
• Vrijwel alle geïnterviewde nabestaand<strong>en</strong> b<strong>en</strong>oemd<strong>en</strong> de<br />
uitspraak van de Minister van Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> over het<br />
mondkapje dat werd aangetroff<strong>en</strong> om de hals van e<strong>en</strong> van de<br />
inzitt<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. Dit werd onmiddellijk opgepakt door familierechercheurs,<br />
die direct contact met de nabestaand<strong>en</strong> zocht<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> toelichting gav<strong>en</strong>. Dat heeft veel nabestaand<strong>en</strong> milder over<br />
het incid<strong>en</strong>t do<strong>en</strong> oordel<strong>en</strong>, zeker in het licht van de eerdere<br />
toespraak van de minister in de VN-Veiligheidsraad.<br />
• Daarnaast noemd<strong>en</strong> vrijwel alle nabestaand<strong>en</strong> de pres<strong>en</strong>tatie van<br />
e<strong>en</strong> LTFO-medewerker waarin beeld<strong>en</strong> van slachtoffers van de crash<br />
van MH17 zoud<strong>en</strong> zijn getoond. De nabestaand<strong>en</strong> reageerd<strong>en</strong> hier<br />
zeer verschill<strong>en</strong>d op, van uiterst begripvol tot ronduit woed<strong>en</strong>d.<br />
Daarnaast zijn er twee incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong> door <strong>en</strong>kele nabestaand<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd.<br />
• In de eerste plaats betreft dit de uitspraak van de Minister van<br />
Veiligheid <strong>en</strong> Justitie op de persconfer<strong>en</strong>tie van 19 juli 2014,<br />
waarin hij aangeeft: “contact met iedere<strong>en</strong> gehad <strong>en</strong> alles is in<br />
orde”, terwijl dat voor veel nabestaand<strong>en</strong> nog helemaal niet gold.<br />
• In de tweede plaats betreft dit het gebruik<strong>en</strong> van “het leed van de<br />
nabestaand<strong>en</strong>” als argum<strong>en</strong>t bij woordvoering door partij<strong>en</strong> in<br />
de Tweede Kamer. Dit hebb<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de nabestaand<strong>en</strong> als<br />
vervel<strong>en</strong>d ervar<strong>en</strong>.<br />
Conclusie<br />
Over het algeme<strong>en</strong> is het beeld dat naar vor<strong>en</strong> komt over het<br />
overheidsoptred<strong>en</strong> positief te noem<strong>en</strong>. Verder is duidelijk geword<strong>en</strong><br />
dat er grote individuele verschill<strong>en</strong> in beleving <strong>en</strong> waardering zijn<br />
tuss<strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong>. Op e<strong>en</strong> aantal punt<strong>en</strong> zijn nabestaand<strong>en</strong> het<br />
overweg<strong>en</strong>d e<strong>en</strong>s: zij zijn overweg<strong>en</strong>d zeer tevred<strong>en</strong> over de<br />
nationale ceremonies <strong>en</strong> de inzet <strong>en</strong> werkwijze van de familierechercheurs.<br />
Ook de grote persoonlijke betrokk<strong>en</strong>heid van<br />
bewindslied<strong>en</strong>, led<strong>en</strong> van het koninklijk huis <strong>en</strong> burgemeesters<br />
is als e<strong>en</strong> grote steun ervar<strong>en</strong> door veel nabestaand<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> is<br />
daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> collectief ontevred<strong>en</strong> over de eerste opvang.<br />
Ondanks begrip voor de responstijd die nodig is na e<strong>en</strong> ramp<br />
hebb<strong>en</strong> geïnterviewde nabestaand<strong>en</strong> de eerste opvang door de<br />
overheid ervar<strong>en</strong> als slecht: niet goed bereikbaar, weinig professioneel<br />
<strong>en</strong> vervel<strong>en</strong>d. Veelvuldig g<strong>en</strong>oemd wordt ook het feit dat e<strong>en</strong><br />
formele bevestiging van het overlijd<strong>en</strong> van hun dierbare ontbrak,<br />
terwijl ze die wel graag hadd<strong>en</strong> gekreg<strong>en</strong>.<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 11
THEMA: Evaluatie crisisaanpak MH17<br />
Informatievoorzi<strong>en</strong>ing naar<br />
Tweede Kamer, media <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>leving<br />
In het kader van de evaluatie nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie<br />
MH17 zijn wij nagegaan hoe is gecommuniceerd<br />
over de crisis richting Tweede Kamer <strong>en</strong> met/door media<br />
<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>leving, in de periode tuss<strong>en</strong> 17 juli 2014 <strong>en</strong><br />
voorjaar 2015. De informatievoorzi<strong>en</strong>ing naar de Tweede<br />
Kamer heeft ook als primaire bron gedi<strong>en</strong>d van informatie<br />
voor journalistieke media, sociale media <strong>en</strong> daarmee voor<br />
de m<strong>en</strong>ingsvorming in de sam<strong>en</strong>leving. T<strong>en</strong> behoeve van<br />
deze analyse is e<strong>en</strong> breed scala aan onderzoeksgegev<strong>en</strong>s<br />
verzameld: analyse van kamerstukk<strong>en</strong>, persverklaring<strong>en</strong><br />
van ministers, interviews, alsmede analyses van<br />
frequ<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> gevoelstemperatuur van journalistieke <strong>en</strong><br />
sociale media. Daarnaast is e<strong>en</strong> publieksonderzoek<br />
uitgevoerd onder e<strong>en</strong> repres<strong>en</strong>tatieve steekproef van<br />
Nederlandse burgers, waarin hun waardering van de<br />
informatievoorzi<strong>en</strong>ing over de MH17-crisis door de<br />
rijksoverheid c<strong>en</strong>traal stond.<br />
■■<br />
Jan Gutteling<br />
Universitair Hoofddoc<strong>en</strong>t Crisis- <strong>en</strong> Risicocommunicatie, Universiteit Tw<strong>en</strong>te<br />
■ ■ R<strong>en</strong>é Tor<strong>en</strong>vlied<br />
Hoogleraar Publiek Managem<strong>en</strong>t, Universiteit Tw<strong>en</strong>te<br />
Hoe is de informatievoorzi<strong>en</strong>ing richting Tweede<br />
Kamer verlop<strong>en</strong>?<br />
Bij de MH17-crisis was er sprake van e<strong>en</strong> hoge frequ<strong>en</strong>tie <strong>en</strong><br />
dichtheid van informatievoorzi<strong>en</strong>ing naar de Tweede Kamer.<br />
Deze informatievoorzi<strong>en</strong>ing kwam voort uit e<strong>en</strong> belofte van de<br />
Minister-Presid<strong>en</strong>t om de Tweede Kamer regelmatig te informer<strong>en</strong>.<br />
De crisis was complex, waardoor veel informatie <strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>s, soms<br />
voortdur<strong>en</strong>d, aan verandering onderhevig was. Dit heeft tot gevolg<br />
gehad dat de informatie aan de Tweede Kamer regelmatig herzi<strong>en</strong> of<br />
vernieuwd moest word<strong>en</strong>.<br />
In de waardering van de informatievoorzi<strong>en</strong>ing naar de Tweede<br />
Kamer in de MH17-crisis trad<strong>en</strong> twee kantelpunt<strong>en</strong> op. Het eerste<br />
kantelpunt was begin oktober 2014, na de briefing van de<br />
Onderzoeksraad voor Veiligheid (OvV). Op dat mom<strong>en</strong>t werd<strong>en</strong> er<br />
zeer veel Kamervrag<strong>en</strong> gesteld over de haalbaarheid <strong>en</strong> effectiviteit<br />
van mogelijke vervolgmissies. Ook begin januari 2015, na het bek<strong>en</strong>d<br />
word<strong>en</strong> van het verzoek van de OvV aan de Commissie van Toezicht<br />
op de Inlichting<strong>en</strong>- <strong>en</strong> Veiligheidsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> inzake de diplomat<strong>en</strong>briefing<br />
van 14 juli 2014 in Kiev, werd<strong>en</strong> zeer veel Kamervrag<strong>en</strong><br />
gesteld. De vrag<strong>en</strong> ging<strong>en</strong> vooral over de informatievoorzi<strong>en</strong>ing<br />
door de overheid <strong>en</strong> het feit dat deze briefing niet eerder bek<strong>en</strong>d was<br />
geword<strong>en</strong>. Bij oppositiepartij<strong>en</strong> in de Tweede Kamer ontstond, vanaf<br />
begin januari 2015, de perceptie dat de regering informatie achterhield.<br />
Dit beeld werd <strong>en</strong>erzijds gevoed door de weigering van de<br />
regering om de Tweede Kamer (vertrouwelijk) inzage te gev<strong>en</strong> in de<br />
staatsgeheime stukk<strong>en</strong> van de ICCb <strong>en</strong> de MCCb. Anderzijds werd deze<br />
perceptie gevoed door publicatie van vrijgegev<strong>en</strong> gedeelt<strong>en</strong> van<br />
ICCb- <strong>en</strong> MCCb-stukk<strong>en</strong> in het kader van e<strong>en</strong> Wob-procedure,<br />
waarbij zeer grote gedeelt<strong>en</strong> tekst zwart zijn gelakt.<br />
De informatievoorzi<strong>en</strong>ing naar de Tweede Kamer, via briefings <strong>en</strong><br />
stand van zak<strong>en</strong>briev<strong>en</strong>, bereikte de sam<strong>en</strong>leving op indirecte wijze<br />
via de journalistieke media, omdat dit voor die media ook e<strong>en</strong><br />
belangrijke informatiebron was. Het uitgangspunt dat nabestaand<strong>en</strong><br />
eerder geïnformeerd moest<strong>en</strong> word<strong>en</strong> dan de Tweede Kamer<br />
maakte de coördinatie tuss<strong>en</strong> informatievoorzi<strong>en</strong>ing aan Tweede<br />
Kamer <strong>en</strong> aan nabestaand<strong>en</strong> soms lastig – iets dat incid<strong>en</strong>teel niet<br />
goed is gegaan. Soms werkte dit ook andersom: dan bereikte<br />
informatie die was gedeeld met nabestaand<strong>en</strong> eerder de journalistieke<br />
media dan de Tweede Kamer.<br />
Hoe is de informatievoorzi<strong>en</strong>ing verlop<strong>en</strong> richting<br />
media <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>leving?<br />
Wij hebb<strong>en</strong> de informatievoorzi<strong>en</strong>ing vanuit de rijksoverheid naar<br />
media <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>leving getypeerd als ruim, gevarieerd, continu <strong>en</strong><br />
gecoördineerd. Er is tijd<strong>en</strong>s de crisis rond vlucht MH17 e<strong>en</strong> ruim<br />
aanbod aan informatie beschikbaar gesteld via op<strong>en</strong>bare websites. 1<br />
1<br />
Zie www.rijksoverheid.nl/docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> https://www.rijksoverheid.nl/<br />
onderwerp<strong>en</strong>/vliegramp-mh17<br />
12 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
In de onderzoeksperiode (17 juli 2014 – voorjaar 2015) zijn 167<br />
docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> video’s beschikbaar gesteld door de <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie.<br />
De beschikbare informatie bestond onder meer uit<br />
Kamerstukk<strong>en</strong>, toesprak<strong>en</strong> (van bewindslied<strong>en</strong>), alsmede weergav<strong>en</strong><br />
van persconfer<strong>en</strong>ties (via mediabericht<strong>en</strong> <strong>en</strong> video’s). In de eerste<br />
wek<strong>en</strong> van de crisis werd<strong>en</strong> zeer regelmatig persconfer<strong>en</strong>ties gehoud<strong>en</strong><br />
van bewinds lied<strong>en</strong>. Naast het zichtbare aanbod van publieksinformatie<br />
werd achter de scherm<strong>en</strong> ook veel aandacht besteed aan het<br />
beantwoord<strong>en</strong> van individuele vrag<strong>en</strong> van burgers die de <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie<br />
bereikt<strong>en</strong> via websites. Er is gedur<strong>en</strong>de de gehele<br />
onderzoeksperiode e<strong>en</strong> continu aanbod aan informatie geweest.<br />
Er is gedur<strong>en</strong>de de crisis rond vlucht MH17 veel geïnvesteerd in het<br />
coördiner<strong>en</strong> van de informatievoorzi<strong>en</strong>ing naar de sam<strong>en</strong>leving<br />
met het oog op e<strong>en</strong>heid van communicatie. Vanaf de start van de<br />
crisis verliep hiertoe de woordvoering <strong>en</strong> crisiscommunicatie via het<br />
Nationaal Kernteam Crisiscommunicatie (NKC) <strong>en</strong> stond<strong>en</strong><br />
departem<strong>en</strong>tale voorlichters de pers niet te woord. Journalist<strong>en</strong><br />
kond<strong>en</strong> hierdoor amper hun eig<strong>en</strong> informatiekanal<strong>en</strong> b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong>.<br />
De coördinatie kwam ook tot uitdrukking in de organisatie van<br />
persconfer<strong>en</strong>ties op vaste mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> vaste locatie, waardoor<br />
deze zeer gestructureerd verliep<strong>en</strong>.<br />
Wat is de waardering van de informatievoorzi<strong>en</strong>ing<br />
door de media <strong>en</strong> de sam<strong>en</strong>leving?<br />
De informatievoorzi<strong>en</strong>ing over de crisis rond vlucht MH17 bereikte<br />
Nederlandse burgers primair via (nieuwssites van) televisie <strong>en</strong><br />
krant<strong>en</strong> of uitgezond<strong>en</strong> persconfer<strong>en</strong>ties. Deze nieuwsbronn<strong>en</strong> over<br />
de crisis rond vlucht MH17 werd<strong>en</strong> door Nederlandse burgers het<br />
meest betrouwbaar geacht. Op<strong>en</strong> bronn<strong>en</strong> van de overheid werd<strong>en</strong><br />
bijna niet geraadpleegd. Bericht<strong>en</strong> over de crisis rond vlucht MH17<br />
in de sociale media werd<strong>en</strong> door Nederlandse burgers het minst<br />
betrouwbaar geacht. Uit het publieksonderzoek, ongeveer e<strong>en</strong> jaar<br />
na de ramp, blijkt dat het overgrote deel van de Nederlandse<br />
bevolking (80 proc<strong>en</strong>t) zich op dat mom<strong>en</strong>t niet vaker dan e<strong>en</strong> maal<br />
per maand met MH17 bezig hield.<br />
De int<strong>en</strong>siteit van berichtgeving in de journalistieke media <strong>en</strong><br />
sociale media heeft e<strong>en</strong> grote piek na de crash <strong>en</strong> wordt na drie<br />
wek<strong>en</strong> veel geringer. De piek<strong>en</strong> daarna corresponder<strong>en</strong> met<br />
belangrijke gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>: de pres<strong>en</strong>tatie van het rapport van de<br />
OvV met voorlopige bevinding<strong>en</strong>, de daarop volg<strong>en</strong>de vergadering<br />
in de Tweede Kamer, de nationale herd<strong>en</strong>king <strong>en</strong> het bek<strong>en</strong>d<br />
word<strong>en</strong> van de diplomat<strong>en</strong>briefing in Kiev. Op de berichtgeving<br />
over de nationale herd<strong>en</strong>king na, is de berichtgeving kritisch van<br />
toon. In de journalistieke media zijn in opiniër<strong>en</strong>de stukk<strong>en</strong> veel<br />
kritische geluid<strong>en</strong> waar te nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> verander<strong>en</strong>de toonzetting:<br />
waar de overheid in het begin lof oogstte met haar aanpak <strong>en</strong> de<br />
informatievoorzi<strong>en</strong>ing over de ramp met MH17, veranderde dat<br />
vanaf september 2014 in e<strong>en</strong> kritische bejeg<strong>en</strong>ing. Ook in de sociale<br />
media lijk<strong>en</strong> inhoud <strong>en</strong> toon te verander<strong>en</strong>. Tot 7 september 2014<br />
lijk<strong>en</strong> de “tr<strong>en</strong>ding topics” sterk gekoppeld aan de MH17-ramp zelf,<br />
vanaf 8 september 2014 verwijz<strong>en</strong> deze vooral naar het onderzoeksproces<br />
<strong>en</strong> de politieke ontwikkeling<strong>en</strong>. Ook de toonzetting in de<br />
sociale media is na 8 september beduid<strong>en</strong>d negatiever dan in de<br />
eerste periode.<br />
Uit het publieksonderzoek blijkt dat e<strong>en</strong> overgroot deel van de<br />
Nederlandse burgers de dag van nationale rouw indrukwekk<strong>en</strong>d<br />
vond. Ondanks de zich ontwikkel<strong>en</strong>de kritische toon in de Tweede<br />
Kamer <strong>en</strong> (sociale) media was e<strong>en</strong> meerderheid van de Nederlandse<br />
bevolking, e<strong>en</strong> jaar na de MH17-ramp, in retrospectief tevred<strong>en</strong> tot<br />
zeer tevred<strong>en</strong> over de informatievoorzi<strong>en</strong>ing door de Rijksoverheid.<br />
Slechts e<strong>en</strong> kleine minderheid (rond 15 proc<strong>en</strong>t) van de ondervraagde<br />
burgers geeft aan ontevred<strong>en</strong> of zeer ontevred<strong>en</strong> te zijn met de<br />
informatievoorzi<strong>en</strong>ing over de MH17-crisis.<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 13
THEMA: Evaluatie crisisaanpak MH17<br />
Rapport MH17 Passagiersinformatie<br />
Onderzoeksraad voor Veiligheid<br />
Na e<strong>en</strong> vliegramp is snelle <strong>en</strong> betrouwbare informatie over de<br />
inzitt<strong>en</strong>d<strong>en</strong> cruciaal. E<strong>en</strong> startpunt is de passagierslijst die de<br />
luchtvaartmaatschappij kort na de crash verstrekt. De eerst<br />
beschikbare passagierslijst bevat echter niet alle informatie die<br />
overhed<strong>en</strong> nodig hebb<strong>en</strong> om familieled<strong>en</strong> van slachtoffers te<br />
vind<strong>en</strong> <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s met zekerheid te kunn<strong>en</strong> informer<strong>en</strong> of hun<br />
naaste(n) in het vliegtuig zat(<strong>en</strong>). De overheid streeft er naar om de<br />
verwant<strong>en</strong> van passagiers die sam<strong>en</strong> reisd<strong>en</strong>, zoals gezinn<strong>en</strong>, in één<br />
keer duidelijkheid te gev<strong>en</strong> over alle familieled<strong>en</strong> aan boord van het<br />
toestel. Op basis van de passagierslijst is dit echter niet direct vast te<br />
stell<strong>en</strong>, bijvoorbeeld omdat gezinsled<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de achternam<strong>en</strong><br />
drag<strong>en</strong>. Voordat de overheid op grond van e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>duidige lijst<br />
nabestaand<strong>en</strong> kan informer<strong>en</strong>, zal de beschikbare informatie<br />
daarom eerst verzameld <strong>en</strong> geverifieerd moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
Binn<strong>en</strong> twee uur na het bek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong> van de ramp met vlucht<br />
MH17 verstrekte Malaysia Airlines de eerste passagierslijst aan de<br />
autoriteit<strong>en</strong> op Schiphol <strong>en</strong> voldeed daarmee aan de internationale<br />
verplichting<strong>en</strong> op dat punt. Omdat gaandeweg meer duidelijk werd<br />
over de omvang van de crash <strong>en</strong> het aantal Nederlandse slachtoffers,<br />
startt<strong>en</strong> diverse partij<strong>en</strong> met het verzamel<strong>en</strong> van informatie over de<br />
passagiers <strong>en</strong> hun nabestaand<strong>en</strong>. Deels gebeurde dit op basis van de<br />
passagierslijst van Malaysia Airlines <strong>en</strong> deels op basis van de<br />
gegev<strong>en</strong>s die nabestaand<strong>en</strong> achterliet<strong>en</strong>. Vanuit de Nederlandse<br />
overheid steld<strong>en</strong> de Koninklijke Marechaussee, het Landelijk Team<br />
For<strong>en</strong>sische Opsporing (LFTO), het ministerie van Buit<strong>en</strong>landse<br />
Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> het Nationaal Crisisc<strong>en</strong>trum voor verschill<strong>en</strong>de doeleind<strong>en</strong><br />
eig<strong>en</strong> lijst<strong>en</strong> op. Tuss<strong>en</strong> de partij<strong>en</strong> onderling was niet altijd<br />
bek<strong>en</strong>d wie wat deed <strong>en</strong> waarom. De informatie-uitwisseling liet te<br />
w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> over. Ook aanvull<strong>en</strong>de informatie vanuit Malaysia Airlines<br />
<strong>en</strong> private partij<strong>en</strong> als Eurocross <strong>en</strong> reisorganisaties werd door de<br />
overheid onvoldo<strong>en</strong>de b<strong>en</strong>ut. Daarbij speelde mee dat onduidelijk<br />
was wie de leiding had, omdat het sc<strong>en</strong>ario van e<strong>en</strong> vliegtuigramp<br />
in het buit<strong>en</strong>land met veel Nederlandse slachtoffers op voorhand<br />
niet was doordacht.<br />
Invulling taak nationale overheid<br />
De Nederlandse overheid heeft e<strong>en</strong> belangrijke taak in de informatievoorzi<strong>en</strong>ing<br />
aan nabestaand<strong>en</strong> <strong>en</strong> in de formele bevestiging dat<br />
hun naaste(n) in het vliegtuig zat(<strong>en</strong>). Bij de vliegramp van vlucht<br />
MH17 war<strong>en</strong> met name het ministerie van Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />
NCTV aan zet. Het was aan h<strong>en</strong> om informatie te verzamel<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />
verifiër<strong>en</strong>, waarmee de politie vervolg<strong>en</strong>s de nabestaand<strong>en</strong> kon<br />
informer<strong>en</strong>.<br />
Het ministerie van Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> beperkte zich echter tot de<br />
eig<strong>en</strong> procedures <strong>en</strong> kaders <strong>en</strong> het gebruikelijke netwerk. De NCTV<br />
trok de regie niet naar zich toe, terwijl de situatie die zich voordeed<br />
daar wel om vroeg. Hierdoor ontbrak e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal punt waar de<br />
beschikbare informatie bije<strong>en</strong> werd gebracht, geverifieerd <strong>en</strong><br />
onderling afgestemd. Gevolg hiervan was dat er niet gewerkt werd<br />
met één actuele gezaghebb<strong>en</strong>de passagierslijst waarmee alle<br />
partij<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk verder kond<strong>en</strong>. Ook liet de landelijke overheid<br />
ge<strong>en</strong> actieve inbr<strong>en</strong>g van Malaysia Airlines toe, terwijl daar wel veel<br />
informatie voorhand<strong>en</strong> was.<br />
Informer<strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong><br />
De betrokk<strong>en</strong> overheidsorganisaties <strong>en</strong> Malaysia Airlines hadd<strong>en</strong><br />
ge<strong>en</strong> afsprak<strong>en</strong> gemaakt over de wijze <strong>en</strong> het mom<strong>en</strong>t waarop ze<br />
nabestaand<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> informer<strong>en</strong> over de slachtoffers aan boord<br />
van het vliegtuig. Malaysia Airlines maakte de passagierslijst<br />
op<strong>en</strong>baar terwijl de nabestaand<strong>en</strong> nog ge<strong>en</strong> formele bevestiging<br />
van de overheid hadd<strong>en</strong> gekreg<strong>en</strong>. De Raad vindt dat e<strong>en</strong> begrijpelijke<br />
beslissing, omdat op dat mom<strong>en</strong>t al veel (onbevestigde)<br />
informatie over mogelijke slachtoffers op internet circuleerde.<br />
De Nederlandse overheid streefde aanvankelijk naar volledigheid<br />
van de informatie van alle slachtoffers, voordat zij e<strong>en</strong> start wilde<br />
mak<strong>en</strong> met het informer<strong>en</strong> van nabestaand<strong>en</strong>. Mede hierdoor<br />
duurde het twee tot vier dag<strong>en</strong> voordat nabestaand<strong>en</strong> uitsluitsel<br />
kreg<strong>en</strong>. De Raad vindt echter dat nabestaand<strong>en</strong> recht hebb<strong>en</strong> op<br />
informatie over het lot van hun verwant<strong>en</strong> zodra deze informatie<br />
beschikbaar is.<br />
Conclusies<br />
De Raad is van m<strong>en</strong>ing dat de nabestaand<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> 48 uur<br />
(uitzonderlijke persoonlijke situaties daargelat<strong>en</strong>) na het plaatsvind<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> vliegtuigongeval door de overheid geïnformeerd<br />
moet<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Medewerkers van de betrokk<strong>en</strong> organisaties<br />
hebb<strong>en</strong> hun uiterste best gedaan om gegev<strong>en</strong>s over de<br />
passagiers <strong>en</strong> hun nabestaand<strong>en</strong> te verzamel<strong>en</strong> <strong>en</strong> te verifiër<strong>en</strong>.<br />
Ondanks deze inzet is het de overheid in het geval van MH17 niet<br />
gelukt om alle nabestaand<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> twee dag<strong>en</strong> e<strong>en</strong> formele<br />
bevestiging te gev<strong>en</strong> over het lot van hun naast<strong>en</strong>. Doordat de NCTV<br />
de regie niet naar zich toe trok <strong>en</strong> het ministerie van Buit<strong>en</strong>landse<br />
Zak<strong>en</strong> onvoldo<strong>en</strong>de afstemming zocht met andere betrokk<strong>en</strong><br />
partij<strong>en</strong>, kwam de informatie die diverse partij<strong>en</strong> verzameld<strong>en</strong><br />
over de slachtoffers <strong>en</strong> hun nabestaand<strong>en</strong> niet bij elkaar.<br />
Hierdoor duurde het onnodig lang voordat e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>duidige lijst<br />
beschikbaar was.<br />
14 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
Aanbeveling<strong>en</strong><br />
Vastlegg<strong>en</strong> nationaliteitsgegev<strong>en</strong>s<br />
De Raad vindt het w<strong>en</strong>selijk om in de toekomst de nationaliteit van<br />
de passagiers vast te legg<strong>en</strong> op de lijst die bij de luchtvaartmaatschappij<br />
beschikbaar is. Aan de minister van Infrastructuur <strong>en</strong><br />
Milieu doet de Raad daarom de volg<strong>en</strong>de aanbeveling:<br />
Neem in internationaal verband initiatiev<strong>en</strong> om de registratie van<br />
de nationaliteit van vliegtuigpassagiers in internationale regelgeving<br />
te veranker<strong>en</strong>. Bevorder, in afwachting daarvan, dat<br />
luchtvaartmaatschappij<strong>en</strong> van elke passagier die van of naar e<strong>en</strong><br />
Nederlandse luchthav<strong>en</strong> reist voor vertrek de nationaliteit vastlegg<strong>en</strong><br />
in de system<strong>en</strong> die in geval van e<strong>en</strong> calamiteit passagiersinformatie<br />
lever<strong>en</strong>.<br />
Verbeter<strong>en</strong> proces van verzamel<strong>en</strong>, verspreid<strong>en</strong> <strong>en</strong> verifiër<strong>en</strong> van passagiersinformatie<br />
<strong>en</strong> informatieverstrekking aan nabestaand<strong>en</strong><br />
Naar het oordeel van de Raad had de NCTV de regie over het totale<br />
proces moet<strong>en</strong> voer<strong>en</strong>, zodat dit efficiënter was verlop<strong>en</strong>.<br />
Aan de minister van Veiligheid <strong>en</strong> Justitie doet de Raad daarom de<br />
volg<strong>en</strong>de aanbeveling:<br />
Leg vast dat de NCTV bij (luchtvaart)ongevall<strong>en</strong> in het buit<strong>en</strong>land<br />
met veel Nederlandse slachtoffers de regie heeft over het totale<br />
proces van het verzamel<strong>en</strong> <strong>en</strong> verifiër<strong>en</strong> van passagiersinformatie.<br />
Zorg ervoor dat het voor andere betrokk<strong>en</strong> organisaties helder is dat<br />
de NCTV de regie voert <strong>en</strong> wat dit betek<strong>en</strong>t voor het proces <strong>en</strong> voor<br />
ieders tak<strong>en</strong>, verantwoordelijkhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> bevoegdhed<strong>en</strong> daarin.<br />
Nationaal Crisisplan Vliegtuigongevall<strong>en</strong><br />
■■<br />
Marc Bökkerink <strong>en</strong> Geert Wismans<br />
Afdeling G<strong>en</strong>erieke Veiligheid, NCTV<br />
Naar aanleiding van de conclusies <strong>en</strong> de aanbeveling<strong>en</strong> in het<br />
rapport MH17 Passagiersinformatie van de Onderzoeksraad voor<br />
Veiligheid gaat het kabinet de sam<strong>en</strong>werking tuss<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong><br />
partij<strong>en</strong> in de praktijk verbeter<strong>en</strong>. Daartoe stelt het kabinet e<strong>en</strong><br />
Nationaal Crisisplan Vliegtuigongevall<strong>en</strong> op, waarbij onderscheid<br />
wordt gemaakt tuss<strong>en</strong> vliegtuigongevall<strong>en</strong> in Nederland<br />
<strong>en</strong> vliegtuigongevall<strong>en</strong> in het buit<strong>en</strong>land met Nederlandse<br />
slachtoffers.<br />
Het plan voorziet onder meer in e<strong>en</strong> multidisciplinair<br />
Verificatieteam om snel <strong>en</strong> gestructureerd informatie over de<br />
passagierslijst van vlucht<strong>en</strong> van of naar Nederland te verzamel<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> te verifiër<strong>en</strong>. Bij vliegtuigongevall<strong>en</strong> in het buit<strong>en</strong>land met<br />
Nederlandse slachtoffers opereert dit team onder voorzitterschap<br />
van het ministerie van Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong>, maar in het<br />
geval van e<strong>en</strong> sc<strong>en</strong>ario waarop MCCb <strong>en</strong>/of ICCb regie voer<strong>en</strong>,<br />
gebeurt dit onder de overall coördinatie van de NCTV. Dan vormt<br />
het Verificatieteam e<strong>en</strong> onderdeel van de nationale crisisbesluitvormingsstructuur.<br />
In situaties zonder instelling van e<strong>en</strong> MCCb<br />
<strong>en</strong>/of ICCb zal het ministerie van BZ, naast het voorzitterschap,<br />
ook de regie <strong>en</strong> coördinatie op dit team voer<strong>en</strong>.<br />
Bij de uitwerking van het Nationaal Crisisplan wordt bezi<strong>en</strong> of<br />
het mogelijk is al informatie aan nabestaand<strong>en</strong> te verstrekk<strong>en</strong><br />
waarover 100% zekerheid bestaat, voordat zekerheid bestaat<br />
over de juistheid van de complete passagierslijst. Daarbij wordt<br />
ook de vraag betrokk<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> welke termijn het – mede gelet<br />
op de summiere informatie die passagierslijst<strong>en</strong> op dit mom<strong>en</strong>t<br />
bevatt<strong>en</strong> – haalbaar is nabestaand<strong>en</strong> officieel te bericht<strong>en</strong> over<br />
de aanwezigheid van hun naast<strong>en</strong> in het vliegtuig.<br />
Het crisisplan wordt op dit mom<strong>en</strong>t met alle relevante<br />
betrokk<strong>en</strong> partij<strong>en</strong> uitgewerkt: ministeries, veiligheidsregio’s,<br />
Nationale Politie, Koninklijke Marechaussee, luchthav<strong>en</strong>s <strong>en</strong><br />
luchtvaartmaatschappij<strong>en</strong>. Het kabinet heeft de Kamer<br />
toegezegd dat het plan medio 2016 gereed is.<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 15
THEMA: Evaluatie crisisaanpak MH17<br />
Ler<strong>en</strong> van de <strong>crisisbeheersing</strong> rond MH17:<br />
laat situatie leid<strong>en</strong>d zijn voor aanpak<br />
■■<br />
Dora Horjus, Marco Zannoni <strong>en</strong> Jan Bos<br />
Instituut voor Veiligheidsmanagem<strong>en</strong>t <strong>en</strong> Crisismanagem<strong>en</strong>t (COT)<br />
In de nafase van de ramp met vlucht MH17 nem<strong>en</strong> onderzoek<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
belangrijke plaats in. Het betreft onderzoek<strong>en</strong> naar de oorzaak <strong>en</strong><br />
het crisismanagem<strong>en</strong>t (Onderzoeksraad voor Veiligheid), het<br />
strafrechtelijk onderzoek (juridisch onderzoeksteam) <strong>en</strong> de<br />
<strong>crisisbeheersing</strong> (WODC-Universiteit Tw<strong>en</strong>te). Ter voorbereiding op<br />
e<strong>en</strong> pl<strong>en</strong>air debat over de rapport<strong>en</strong> van de Onderzoeksraad <strong>en</strong> het<br />
WODC heeft de Tweede Kamer e<strong>en</strong> aantal rondetafelgesprekk<strong>en</strong><br />
georganiseerd. Het COT heeft op 22 januari deelg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> aan het<br />
rondetafelgesprek over crisismanagem<strong>en</strong>t. Ter voorbereiding<br />
daarop hebb<strong>en</strong> wij e<strong>en</strong> position paper opgesteld. 1 Hierin plaats<strong>en</strong><br />
wij de bevinding<strong>en</strong> van de Onderzoeksraad <strong>en</strong> het WODC in breder<br />
perspectief. In dit artikel gev<strong>en</strong> we, voortbouw<strong>en</strong>d op dat paper, aan<br />
wat crisismanagers kunn<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> van de aanpak van het crisismanagem<strong>en</strong>t<br />
na vlucht MH17. We do<strong>en</strong> dit met respect voor de<br />
onderzoeksteams <strong>en</strong> de omvangrijke hoeveelheid werk die is verzet,<br />
maar bov<strong>en</strong>al met respect <strong>en</strong> oprecht medelev<strong>en</strong> voor alle nabestaand<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> andere direct betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> bij de ramp die zich heeft<br />
voltrokk<strong>en</strong> rond de vlucht MH17 op 17 juli 2014.<br />
Overkoepel<strong>en</strong>d beeld<br />
In de respons na de tragedie met vlucht MH17 is veel goed gegaan.<br />
Zowel de OVV als de onderzoekers van de Universiteit Tw<strong>en</strong>te<br />
marker<strong>en</strong> expliciet <strong>en</strong> impliciet tal van zak<strong>en</strong> die goed of relatief<br />
goed zijn verlop<strong>en</strong>. Wat ons betreft is dat e<strong>en</strong> belangrijke vaststelling.<br />
Het crisismanagem<strong>en</strong>t wordt door ons vanuit het volg<strong>en</strong>de<br />
perspectief bekek<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> complexe situatie, onder unieke omstandighed<strong>en</strong><br />
waarin veel crisisprofessionals voor het eerst (in deze<br />
complexiteit <strong>en</strong> omstandighed<strong>en</strong>) hun taak uitvoer<strong>en</strong>. De ramp is<br />
e<strong>en</strong> groot m<strong>en</strong>selijk drama <strong>en</strong> speelt zich af op afstand. De<br />
ingewikkelde internationale context zorgt voor e<strong>en</strong> groot aantal<br />
operationele <strong>en</strong> diplomatieke uitdaging<strong>en</strong>. Dit speelt bijvoorbeeld<br />
bij de repatriëring <strong>en</strong> id<strong>en</strong>tificatie van de slachtoffers <strong>en</strong> de<br />
vormgeving van onderzoek<strong>en</strong>. Daarbij is het de eerste keer dat<br />
de Rijkscrisisstructuur in deze vorm - <strong>en</strong> met deze brede opgave -<br />
operationeel is.<br />
In dit soort unieke situaties is het cruciaal dat less<strong>en</strong> uit eerdere<br />
crisissituaties word<strong>en</strong> toegepast. Wij constater<strong>en</strong> dat dit op e<strong>en</strong><br />
aantal punt<strong>en</strong> goed is gelukt. Voorbeeld<strong>en</strong> hiervan zijn de inzet van<br />
familierechercheurs, de inrichting van e<strong>en</strong> (virtueel) Informatie- <strong>en</strong><br />
Verwijsc<strong>en</strong>trum, het werk<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> projectorganisatie <strong>en</strong><br />
projectplan voor de afhandeling van de crisis <strong>en</strong> het werk<strong>en</strong> met<br />
expliciete doelstelling<strong>en</strong> (zoals eerder ook bij de Amsterdamse<br />
zed<strong>en</strong>zaak, de Troonswisseling <strong>en</strong> de NSS is toegepast). Waar<br />
eerdere evaluaties onverkort kritisch war<strong>en</strong> over crisiscommunicatie,<br />
was dit e<strong>en</strong> aspect dat juist goed verliep. Ook de informatievoorzi<strong>en</strong>ing<br />
naar media <strong>en</strong> parlem<strong>en</strong>t wordt positief beoordeeld in de<br />
onderzoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> is daarmee normstell<strong>en</strong>d geword<strong>en</strong> voor de<br />
toekomst. Op het gebied van passagiers- <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong>lijst<strong>en</strong><br />
had volg<strong>en</strong>s de Onderzoeksraad echter meer geleerd kunn<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> van eerdere vliegramp<strong>en</strong>. De les van e<strong>en</strong> gespecialiseerd<br />
team dat hier direct mee aan de slag gaat, is e<strong>en</strong> belangrijke.<br />
Toekomstperspectief: de soft skills in<br />
crisismanagem<strong>en</strong>t<br />
In de WODC-evaluatie is vooral gekek<strong>en</strong> naar het functioner<strong>en</strong> van<br />
rijkstructur<strong>en</strong> <strong>en</strong> –process<strong>en</strong>. Juist bij crises zijn ook de “soft skills”<br />
belangrijk: vaardighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> attitudes die niet per sé e<strong>en</strong> plaats<br />
hebb<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> process<strong>en</strong> <strong>en</strong> structur<strong>en</strong>, maar juist hor<strong>en</strong> bij<br />
betrokk<strong>en</strong> functionariss<strong>en</strong>, organisaties <strong>en</strong> teams. Vanuit dit<br />
perspectief b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong> we vier leerpunt<strong>en</strong> die wij zi<strong>en</strong> in de<br />
crisispraktijk <strong>en</strong> die ook blijk<strong>en</strong> uit de ervaring<strong>en</strong> met het crisismanagem<strong>en</strong>t<br />
rond de MH17.<br />
1. Maak e<strong>en</strong> goede diagnose van de situatie<br />
Eén van de allerbelangrijkste kerncompet<strong>en</strong>ties van crisisprofessionals<br />
is het mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> scherpe situatiediagnose: wat is de aard<br />
van de crisis <strong>en</strong> waar zit de impact? Vaak zijn het meerdere dominante<br />
problem<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> één situatie. De ramp met de MH17 was bij<br />
uitstek e<strong>en</strong> crisis met meerdere dim<strong>en</strong>sies. E<strong>en</strong> goede diagnose<br />
helpt om e<strong>en</strong> beeld te krijg<strong>en</strong> van de opgav<strong>en</strong> <strong>en</strong> de betrokk<strong>en</strong><br />
partij<strong>en</strong>. Hieruit had direct duidelijk kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> waar de<br />
waarschijnlijke uitdaging<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> <strong>en</strong> wie daar e<strong>en</strong> rol in<br />
zoud<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Specifiek voor de MH17 zou uit de diagnose volg<strong>en</strong><br />
dat sam<strong>en</strong>werking met de Schiphol-locatie (waaronder de veiligheidsregio<br />
<strong>en</strong> de luchtvaartsector) in de eerste paar dag<strong>en</strong> van het<br />
grootste belang was in verband met de reeds opgestarte crisisrespons<br />
(opvang nabestaand<strong>en</strong> <strong>en</strong> emerg<strong>en</strong>cy respons procedures van<br />
luchtvaarpartners). E<strong>en</strong> dergelijke diagnose had ook kunn<strong>en</strong><br />
bijdrag<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> betere coördinatie van passagiers- <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong>lijst<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> daarmee ook aan e<strong>en</strong> snellere inzet van familierechercheurs.<br />
Nu ging<strong>en</strong> hier <strong>en</strong>kele dag<strong>en</strong> over he<strong>en</strong>. Ook had e<strong>en</strong> betere<br />
aansluiting van de ministeries van Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Def<strong>en</strong>sie<br />
tot de mogelijkhed<strong>en</strong> behoord waardoor de diplomatieke aspect<strong>en</strong><br />
én de intellig<strong>en</strong>ce over oorlogsgebied direct verwerkt hadd<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in de aanpak <strong>en</strong> te nem<strong>en</strong> besluit<strong>en</strong>.<br />
1<br />
Zie voor de volledige inbr<strong>en</strong>g het position paper: http://www.tweedekamer.nl/<br />
kamerstukk<strong>en</strong>/detail?id=2016D02403&did=2016D02403<br />
16 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
2. De situatie is leid<strong>en</strong>d voor de aanpak, niet de structuur.<br />
De diagnose van de situatie is mede leid<strong>en</strong>d voor het inricht<strong>en</strong> van<br />
de structuur. Deze moet immers e<strong>en</strong> antwoord bied<strong>en</strong> op de<br />
uitdaging<strong>en</strong>. Dit kost tijd. Het WODC-rapport concludeert dat de<br />
eerste crisisrespons “onnodig moeizaam <strong>en</strong> complex (verliep) omdat<br />
de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie onvoldo<strong>en</strong>de focus had op<br />
sam<strong>en</strong>werking met andere organisaties”. 2 Wij vrag<strong>en</strong> op dit punt<br />
vooral om proportionaliteit. Het is niet realistisch te veronderstell<strong>en</strong><br />
dat in e<strong>en</strong> dergelijk complexe situatie alles direct goed verloopt <strong>en</strong><br />
zeker niet in de eerste ur<strong>en</strong>. De crisispraktijk leert dat het opstart<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong> van acties parallel lop<strong>en</strong> aan het inricht<strong>en</strong> van<br />
structur<strong>en</strong> <strong>en</strong> process<strong>en</strong> <strong>en</strong> het mobiliser<strong>en</strong> van b<strong>en</strong>odigde expertise<br />
<strong>en</strong> ervaring. Het flexibel organiser<strong>en</strong> vanuit e<strong>en</strong> goed voorbereide<br />
basisstructuur is de uitdaging voor iedere organisatie.<br />
3. Hulpverl<strong>en</strong>ing is per definitie e<strong>en</strong> lokale activiteit die onlosmakelijk<br />
verbond<strong>en</strong> is met de totale aanpak.<br />
De effect<strong>en</strong> van deze gebeurt<strong>en</strong>is, maar ook van andere crises zijn<br />
vooral merkbaar op lokaal niveau. De impact wordt zichtbaar in<br />
gezinn<strong>en</strong>, buurt<strong>en</strong>, ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> <strong>en</strong> op schol<strong>en</strong>. Dit vraagt om e<strong>en</strong><br />
georganiseerd informatie- <strong>en</strong> ondersteuningsproces aan bijvoorbeeld<br />
lokale hulpverl<strong>en</strong>ers of lokale bestuurders die zo in staat<br />
word<strong>en</strong> gesteld om hun eig<strong>en</strong> rol goed in te vull<strong>en</strong>. Hoewel dit deels<br />
wel van de grond is gekom<strong>en</strong>, vind<strong>en</strong> wij het voor de toekomst van<br />
groot belang dat getroff<strong>en</strong><strong>en</strong> (verwant<strong>en</strong>, nabestaand<strong>en</strong> of<br />
anderszins betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong>) ongeacht de specifieke geme<strong>en</strong>te in de<br />
basis hetzelfde niveau van zorg <strong>en</strong> hulp kunn<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> op het<br />
mom<strong>en</strong>t dat de Rijkscrisisstructuur operationeel is.<br />
4. Neem niet over, maar verbind <strong>en</strong> integreer.<br />
Adequate <strong>crisisbeheersing</strong> vergt in alle gevall<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ultieme vorm<br />
van netwerkmanagem<strong>en</strong>t. Organisaties <strong>en</strong> disciplines die normaal<br />
gesprok<strong>en</strong> niet int<strong>en</strong>sief sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>, staan nu voor e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijke<br />
opgave. De Nederlandse rijksoverheid had e<strong>en</strong> waardevolle<br />
bijdrage kunn<strong>en</strong> lever<strong>en</strong> door Malaysian Airlines wegwijs te mak<strong>en</strong><br />
in de crisisstructur<strong>en</strong> in Nederland. Nu is de boodschap afgegev<strong>en</strong><br />
dat de rijksoverheid “het overnam” terwijl e<strong>en</strong> aantal werkzaamhed<strong>en</strong><br />
niet exclusief bij de overheid thuishor<strong>en</strong>. In de eerste respons<br />
bij e<strong>en</strong> vliegramp is het belangrijk aan te sluit<strong>en</strong> bij <strong>en</strong> sam<strong>en</strong> te<br />
werk<strong>en</strong> met de direct betrokk<strong>en</strong> luchtvaartmaatschappij <strong>en</strong><br />
luchthav<strong>en</strong> van vertrek. Juist omdat daar operationele capaciteit<br />
aanwezig is, zoals care teams, <strong>en</strong> de b<strong>en</strong>odigde informatie voor<br />
hand<strong>en</strong> is (passagiers- <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong>gegev<strong>en</strong>s).<br />
Tot slot<br />
Er zijn vanzelfsprek<strong>en</strong>d veel meer leerpunt<strong>en</strong> <strong>en</strong> goede voorbeeld<strong>en</strong>.<br />
Papier is geduldig <strong>en</strong> daarom krijg<strong>en</strong> leerprocess<strong>en</strong> niet vorm<br />
door rapport<strong>en</strong>, maar door m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. In het verl<strong>en</strong>gde van de<br />
hierbov<strong>en</strong> b<strong>en</strong>oemde aandachtspunt<strong>en</strong> pleit<strong>en</strong> wij vooral voor het<br />
gezam<strong>en</strong>lijk besprek<strong>en</strong> van opgedane ervaring<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong><br />
partij<strong>en</strong>: NCTV, departem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, luchtvaartmaatschappij, veiligheidsregio’s<br />
<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Vanzelfsprek<strong>en</strong>d geldt dit ook voor díe<br />
nabestaand<strong>en</strong> die hun ervaring<strong>en</strong> will<strong>en</strong> del<strong>en</strong> <strong>en</strong> overdrag<strong>en</strong>. Als<br />
beleid of procedures word<strong>en</strong> aangepast naar aanleiding van<br />
evaluaties, is het zaak hier ook ervaring<strong>en</strong> <strong>en</strong> less<strong>en</strong> van eerdere<br />
crises in mee te nem<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>als mogelijke uitdaging<strong>en</strong> van<br />
toekomstige crisissituaties.<br />
2<br />
WODC rapport p. 303.<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 17
THEMA: Evaluatie crisisaanpak MH17<br />
Kabinet zet in op versterking nationale<br />
<strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie<br />
In de beleidsreactie op de WODC-evaluatie heeft het<br />
kabinet ervoor gekoz<strong>en</strong> zich te beperk<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> reactie op<br />
hoofdlijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarbij vooral in te gaan op de te ler<strong>en</strong><br />
less<strong>en</strong>. Hierbij ligt e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijke verantwoordelijkheid<br />
<strong>en</strong> dus ook gezam<strong>en</strong>lijke lering voor alle betrokk<strong>en</strong> departem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
in de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie.<br />
In de Voortgangsbrief Nationale Veiligheid van 12 mei 2015<br />
heeft het kabinet reeds e<strong>en</strong> aantal initiatiev<strong>en</strong> b<strong>en</strong>oemd die<br />
in gang zijn gezet ter verbetering van de <strong>crisisbeheersing</strong> <strong>en</strong><br />
de sam<strong>en</strong>werking met crisispartners. In deze brief is<br />
aangegev<strong>en</strong> dat het kabinet, in overleg met de betrokk<strong>en</strong><br />
partners, de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie flexibiliseert.<br />
In de beleidsreactie op de WODC-evaluatie borduurt<br />
het kabinet hierop voort.<br />
Crisisbeheersingsorganisatie moet <strong>en</strong> kan flexibeler<br />
Uitgangspunt bij de flexibilisering van de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie<br />
is het verklein<strong>en</strong> van de afstand tuss<strong>en</strong> (strategische)<br />
besluitvorming <strong>en</strong> de operationele praktijk. Vanaf de eerste<br />
respons wordt de nationale structuur ingericht op sam<strong>en</strong>werking<br />
met álle relevante partij<strong>en</strong>. Onderdel<strong>en</strong> van de nationale crisisstructuur<br />
die naar behoefte kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ingezet zijn e<strong>en</strong> Adviesteam<br />
(AT), de Interdepartem<strong>en</strong>tale Commissie Crisisbeheersing (ICCb) <strong>en</strong><br />
de Ministeriële Commissie Crisisbeheersing (MCCb). Deze gremia<br />
bestaan uit verteg<strong>en</strong>woordigers van álle betrokk<strong>en</strong> besluitvorm<strong>en</strong>de<br />
ministeries. Daarnaast kunn<strong>en</strong> andere betrokk<strong>en</strong> instanties,<br />
waaronder ook private partners, word<strong>en</strong> uitg<strong>en</strong>odigd om in e<strong>en</strong><br />
adviser<strong>en</strong>de rol deel te nem<strong>en</strong> met het oog op hun expertise <strong>en</strong><br />
k<strong>en</strong>nis. Er is daarbij sprake van maatwerk per situatie, per gremium<br />
of team <strong>en</strong> zo nodig per bije<strong>en</strong>komst.<br />
Zodra één van de onderdel<strong>en</strong> van de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie<br />
wordt geactiveerd, zal het NCC alle ministeries, het<br />
betrokk<strong>en</strong> lokaal <strong>en</strong>/of regionaal bevoegd gezag <strong>en</strong> de overige<br />
betrokk<strong>en</strong> publieke <strong>en</strong> private partij<strong>en</strong> informer<strong>en</strong>. Daarbij zal het<br />
NCC, waar mogelijk <strong>en</strong> nodig, aangev<strong>en</strong> welke rol(l<strong>en</strong>) het Rijk<br />
vervult. Dit moet onduidelijkheid over roll<strong>en</strong> <strong>en</strong> tak<strong>en</strong> van de<br />
nationale overheid in de toekomst mete<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>.<br />
De onderzoekers van de Universiteit Tw<strong>en</strong>te constater<strong>en</strong> in het<br />
bijzonder dat de eerste crisisrespons rond vlucht MH17 onnodig<br />
moeizaam <strong>en</strong> complex verliep. De nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie<br />
was onvoldo<strong>en</strong>de gericht op sam<strong>en</strong>werking met <strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />
betrokk<strong>en</strong> organisaties <strong>en</strong> de ministeries van Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
■ ■ Geert Wismans<br />
afdeling G<strong>en</strong>erieke Veiligheid, NCTV<br />
Def<strong>en</strong>sie. De internationale dim<strong>en</strong>sie in deze nationale crisis, zeker<br />
in de eerste crisisrespons, is “minder goed tot uitdrukking gekom<strong>en</strong>”<br />
<strong>en</strong> keuzes zijn vaak gemaakt vanuit e<strong>en</strong> nationale context van<br />
<strong>crisisbeheersing</strong>.<br />
E<strong>en</strong> crisis in het buit<strong>en</strong>land waarbij het nationale crisismechanisme<br />
wordt ingezet, is e<strong>en</strong> uitzonderlijke situatie. Het kabinet onderk<strong>en</strong>t<br />
dat het van groot belang is om in e<strong>en</strong> dergelijke situatie de binn<strong>en</strong><br />
de Rijksoverheid beschikbare internationale k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> ervaring<br />
(internationaalrechtelijk, diplomatiek, militair-operationeel)<br />
binn<strong>en</strong> de nationale mechanismes tijdig <strong>en</strong> volledig te b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
zo spoedig mogelijk specifieke k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> expertise van betrokk<strong>en</strong><br />
departem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> in de nationale crisisstructuur.<br />
Het kabinet erk<strong>en</strong>t het belang om de rol <strong>en</strong> de verantwoordelijkhed<strong>en</strong><br />
van (de minister van) Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> bij crises in het<br />
buit<strong>en</strong>land beter tot uitdrukking te lat<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>, ook bij crises die<br />
vanwege hun omvang <strong>en</strong> impact onder regie van e<strong>en</strong> MCCb <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
ICCb vall<strong>en</strong>.<br />
Zoals beschrev<strong>en</strong> in het Instellingsbesluit Ministeriële Commissie<br />
Crisisbeheersing 2013 <strong>en</strong> het Nationaal Handboek Crisisbesluitvorming 1 is bij<br />
e<strong>en</strong> incid<strong>en</strong>t, situatie of gebeurt<strong>en</strong>is die vraagt om coördinatie van<br />
intersectorale <strong>crisisbeheersing</strong> <strong>en</strong> besluitvorming over e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>de<br />
aanpak op politiek-bestuurlijk niveau de Ministeriële<br />
Commissie Crisisbeheersing (MCCb) aan zet. De MCCb wordt<br />
ambtelijk geadviseerd <strong>en</strong> ondersteund door de Interdepartem<strong>en</strong>tale<br />
Commissie Crisisbeheersing (ICCb) onder voorzitterschap van de<br />
NCTV. Daar vindt (dwing<strong>en</strong>de) afstemming <strong>en</strong> besluitvorming plaats<br />
over het geheel van maatregel<strong>en</strong> <strong>en</strong> de uitoef<strong>en</strong>ing van bevoegdhed<strong>en</strong>.<br />
De MCCb neemt ge<strong>en</strong> bevoegdhed<strong>en</strong> over van <strong>en</strong>ige minister,<br />
wél oef<strong>en</strong><strong>en</strong> de betrokk<strong>en</strong> ministers hun bevoegdhed<strong>en</strong> uit in<br />
overe<strong>en</strong>stemming met de besluit<strong>en</strong> van de MCCb. De NCTV coördineert<br />
op ambtelijk niveau <strong>en</strong> het Nationaal Crisisc<strong>en</strong>trum (NCC)<br />
faciliteert onder regie van MCCb <strong>en</strong>/of ICCb. Bij crises in het<br />
buit<strong>en</strong>land waarop MCCb <strong>en</strong>/of ICCb regie voer<strong>en</strong>, participeert het<br />
ministerie van Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> in de MCCb/ICCb <strong>en</strong> is dan<br />
onderdeel van de nationale crisisstructuur. Daarbij is het ministerie<br />
van Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> verantwoordelijk voor consulaire di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ing<br />
<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tuele repatriëring naar Nederland. Het ministerie van<br />
Veiligheid <strong>en</strong> Justitie is verantwoordelijk voor de verdere afwikkeling<br />
in Nederland. Het kabinet erk<strong>en</strong>t het belang van e<strong>en</strong> nadere<br />
uitwerking van de sam<strong>en</strong>hang tuss<strong>en</strong> deze verantwoordelijkhed<strong>en</strong><br />
1<br />
Staatscourant 24 april 2013, 11207 <strong>en</strong> TK 2012-2013, 29 668, nr. 37.<br />
18 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
<strong>en</strong> onderschrijft dat de betrokk<strong>en</strong>heid van de ministeries van<br />
Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Def<strong>en</strong>sie in geval van e<strong>en</strong> crisis met e<strong>en</strong><br />
internationale dim<strong>en</strong>sie in e<strong>en</strong> conflictgebied goed moet<strong>en</strong> zijn<br />
verankerd in de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>s organisatie.<br />
Het ministerie van Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> beschikt met zijn post<strong>en</strong>netwerk<br />
over relevante k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> expertise van de internationaal-politieke<br />
context <strong>en</strong> over de omstandighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> in het land<br />
waar de crisis plaatsvindt. Het ministerie van Def<strong>en</strong>sie heeft, met<br />
Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Veiligheid <strong>en</strong> Justitie, expertise in huis op<br />
het gebied van militaire <strong>en</strong> civiele missies in gebied<strong>en</strong> waar sprake<br />
is van e<strong>en</strong> gewap<strong>en</strong>d conflict. Daarnaast is Def<strong>en</strong>sie in staat om zo<br />
nodig, in zowel binn<strong>en</strong>- als buit<strong>en</strong>land, grootschalig <strong>en</strong> hoog in het<br />
geweldsspectrum op te tred<strong>en</strong>. Ook beschikt Def<strong>en</strong>sie over de<br />
internationale contact<strong>en</strong> om desgew<strong>en</strong>st sam<strong>en</strong> met andere land<strong>en</strong><br />
op te tred<strong>en</strong>.<br />
Voor de effectiviteit is het zaak dat de partij<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> rol moet<strong>en</strong><br />
spel<strong>en</strong> of specifieke expertise kunn<strong>en</strong> inbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, adequaat<br />
betrokk<strong>en</strong> zijn bij de voorbereiding op <strong>en</strong> de afhandeling van crises<br />
<strong>en</strong> incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Partij<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> taak uitvoer<strong>en</strong> die mogelijk<br />
afstemming vraagt met de rijksoverheid, word<strong>en</strong> uitg<strong>en</strong>odigd zich<br />
proactief te meld<strong>en</strong>. Het spreekt natuurlijk voor zich dat de<br />
nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie alert moet zijn <strong>en</strong> er aldus op<br />
toeziet dat verantwoordelijke partij<strong>en</strong> tijdig <strong>en</strong> adequaat word<strong>en</strong><br />
betrokk<strong>en</strong>.<br />
Door de onderzoekers wordt geconcludeerd dat de nationale<br />
<strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudige structuur had die op<br />
effectieve wijze gebruik maakte van de infrastructuur die door het<br />
NCC werd gebod<strong>en</strong>. Daarnaast wordt geconcludeerd dat de<br />
functionaris Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding <strong>en</strong><br />
Veiligheid (NCTV) de ambtelijke crisisbesluitvorming <strong>en</strong> de<br />
politiek-bestuurlijke crisisbesluitvorming bij elkaar bracht. Dat<br />
bevorderde de e<strong>en</strong>heid van besluitvorming in belangrijke mate.<br />
Landelijke operationele coördinatie<br />
Het kabinet is met de onderzoekers van m<strong>en</strong>ing dat de operationele<br />
Stuurgroep MH17 Recovery goed heeft gefunctioneerd, gegev<strong>en</strong> de<br />
bijzondere omstandighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> de internationale context van de<br />
crisis. In overleg met crisispartners wordt gewerkt aan e<strong>en</strong> opschalingsmodel<br />
waarin operationeel opgeschaald kan word<strong>en</strong> naar<br />
bov<strong>en</strong>regionaal <strong>en</strong> landelijk niveau zodat de landelijke operationele<br />
coördinatie tijd<strong>en</strong>s crisissituaties verbetert. De sam<strong>en</strong>stelling van<br />
e<strong>en</strong> dergelijk ‘landelijk operationeel team’ onder regie van ICCb/<br />
MCCb zal dan steeds word<strong>en</strong> toegesned<strong>en</strong> op de behoefte van dat<br />
mom<strong>en</strong>t. De ervaring<strong>en</strong> met de Stuurgroep MH17 Recovery word<strong>en</strong><br />
hierbij meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. De opzet van e<strong>en</strong> dergelijk team zal in 2016<br />
zijn beslag krijg<strong>en</strong>.<br />
Informatievoorzi<strong>en</strong>ing Tweede Kamer<br />
Het rapport constateert dat <strong>en</strong>kele dag<strong>en</strong> na de ramp e<strong>en</strong> zeer<br />
int<strong>en</strong>sieve relatie is ontstaan tuss<strong>en</strong> het kabinet <strong>en</strong> de Tweede<br />
Kamer wat betreft de informatievoorzi<strong>en</strong>ing over de crisis rond<br />
vlucht MH17. De frequ<strong>en</strong>tie van informatievoorzi<strong>en</strong>ing <strong>en</strong> het<br />
detailniveau van de verstrekte informatie over de crisis was hoog <strong>en</strong><br />
vele respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> steld<strong>en</strong> dat “deze uniek is in de parlem<strong>en</strong>taire<br />
geschied<strong>en</strong>is”. Wel leidde deze informatiedichtheid soms tot<br />
afstemmingsproblem<strong>en</strong>. De informatiepositie in e<strong>en</strong> complexe<br />
crisissituatie verandert immers raz<strong>en</strong>dsnel. E<strong>en</strong> van de belangrijkste<br />
less<strong>en</strong> die wordt getrokk<strong>en</strong> is te bezi<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> (coördiner<strong>en</strong>d)<br />
parlem<strong>en</strong>tair verantwoordingsteam – sam<strong>en</strong>gesteld uit verteg<strong>en</strong>woordigers<br />
van de betrokk<strong>en</strong> departem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> - kan word<strong>en</strong><br />
opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in het Nationaal Handboek Crisisbesluitvorming als<br />
e<strong>en</strong> van de mogelijk in te zett<strong>en</strong> teams.<br />
Informatievoorzi<strong>en</strong>ing media <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>leving<br />
Volg<strong>en</strong>s de onderzoekers opereerde het Nationaal Kernteam<br />
Crisiscommunicatie vanaf het begin gestructureerd <strong>en</strong> gecoördineerd.<br />
Nabestaand<strong>en</strong> <strong>en</strong> Nederlandse burgers zijn overweg<strong>en</strong>d<br />
positief over de informatievoorzi<strong>en</strong>ing, maar nabestaand<strong>en</strong> zijn wel<br />
zeer kritisch over de informatie die zij ontving<strong>en</strong> in de eerste ur<strong>en</strong><br />
na de ramp. Gevoelige <strong>en</strong> persoonlijke informatie voor nabestaand<strong>en</strong><br />
werd persoonlijk overgebracht via de familierechercheurs.<br />
Het NKC had int<strong>en</strong>sief contact met de coördinator van de familierechercheurs<br />
over timing <strong>en</strong> inhoud van de communicatie. Het NKC<br />
zal dit formeel veranker<strong>en</strong> in de werkprocess<strong>en</strong> zodat dit e<strong>en</strong><br />
standaard werkwijze wordt. Daarnaast zal het NKC, sam<strong>en</strong> met het<br />
NCC, meer duidelijkheid creër<strong>en</strong> over de rol die externe (commerciële)<br />
organisaties, naast overheidspartners, kunn<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> binn<strong>en</strong><br />
het NKC. Dit was voor de ramp met MH17 onvoldo<strong>en</strong>de geregeld.<br />
Hierbij moet vooraf duidelijkheid bestaan over de vertrouwelijkheid<br />
van informatie <strong>en</strong> de wijze van sam<strong>en</strong>werking. Deze les volgt uit de<br />
eig<strong>en</strong>, interne evaluatie van het NKC <strong>en</strong> sluit aan op het flexibeler<br />
kunn<strong>en</strong> invull<strong>en</strong> van de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie.<br />
Verder zal het NKC de informatievoorzi<strong>en</strong>ing op het internationale<br />
deel van de website van de Rijksoverheid verbeter<strong>en</strong>. Met het oog op<br />
de grote internationale betrokk<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> aandacht bij ramp<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
crises is e<strong>en</strong> betere informatievoorzi<strong>en</strong>ing hier noodzakelijk.<br />
De g<strong>en</strong>erieke afsprak<strong>en</strong> over de flexibilisering van de inrichting <strong>en</strong><br />
werkwijze van de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie word<strong>en</strong><br />
uitgewerkt in e<strong>en</strong> aangepast Nationaal Handboek Crisisbesluitvorming<br />
<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> aangepast Instellingsbesluit Ministeriële Commissie<br />
Crisisbeheersing. Beide word<strong>en</strong> medio 2016 door de ministerraad<br />
vastgesteld.<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 19
THEMA: Evaluatie crisisaanpak MH17<br />
Rampk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>en</strong> context altijd bepal<strong>en</strong>d voor nazorg<br />
Terugblik op psychosociale hulp na MH17<br />
De ramp met MH17 confronteerde duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong> Nederlanders, verspreid over het hele land, met het verlies van familieled<strong>en</strong>,<br />
vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, collega’s, klasg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>, bur<strong>en</strong> of ver<strong>en</strong>igingsled<strong>en</strong>. De maatschappelijke betrokk<strong>en</strong>heid was groot. In deze<br />
bijdrage blikk<strong>en</strong> we kort terug op het totale psychosociale nazorgprogramma dat sinds de ramp is ingezet in sam<strong>en</strong>werking<br />
met vele betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong>, waaronder de ministeries van Veiligheid <strong>en</strong> Justitie <strong>en</strong> Volksgezondheid, Welzijn <strong>en</strong> Sport.<br />
■■<br />
Annelieke Drog<strong>en</strong>dijk,<br />
Michel Dückers <strong>en</strong><br />
Jori<strong>en</strong> Holsappel<br />
Stichting Impact<br />
■■<br />
Rob Sardemann<br />
Slachtofferhulp Nederland<br />
■■<br />
Dianne Alting<br />
RIVM/cGM<br />
Uitgangspunt<strong>en</strong> nazorg<br />
Uitgangspunt voor de di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ing aan nabestaand<strong>en</strong> van MH17<br />
was het bevorder<strong>en</strong> van natuurlijk herstel met gebruik van de eig<strong>en</strong><br />
omgeving. Vertrekpunt bleef dat de meeste m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> veerkrachtig<br />
zijn <strong>en</strong> verlies zelf verwerk<strong>en</strong>, binn<strong>en</strong> de eig<strong>en</strong> sociale kring.<br />
Ondersteuning <strong>en</strong> zorg aan nabestaand<strong>en</strong> door overhed<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
professionals moest<strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> gevoel van controle,<br />
veiligheid, geruststelling <strong>en</strong> verbond<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> het anticiper<strong>en</strong> op<br />
complicaties in de verwerking van het verlies van dierbar<strong>en</strong>.<br />
Belangrijk was <strong>en</strong> is dat nabestaand<strong>en</strong> feitelijke <strong>en</strong> actuele informatie<br />
krijg<strong>en</strong> over de gebeurt<strong>en</strong>is <strong>en</strong> in het bijzonder hun vermiste<br />
dierbar<strong>en</strong>. Ook is ingezet op het signaler<strong>en</strong> <strong>en</strong> adresser<strong>en</strong> van hun<br />
actuele behoeft<strong>en</strong> <strong>en</strong> psychosociale problem<strong>en</strong> <strong>en</strong> is ernaar<br />
gestreefd te anticiper<strong>en</strong> op risicofactor<strong>en</strong> zoals stressbronn<strong>en</strong><br />
(hierover later meer). 1<br />
Nazorgprogramma<br />
Op basis van deze uitgangspunt<strong>en</strong> adviseerd<strong>en</strong> Stichting Impact<br />
<strong>en</strong> Slachtofferhulp Nederland kort na de vliegramp het kabinet <strong>en</strong><br />
de Tweede Kamer. Deze adviez<strong>en</strong>, later op onderdel<strong>en</strong> uitgewerkt<br />
<strong>en</strong> uitgevoerd in nauwe sam<strong>en</strong>werking met vele partij<strong>en</strong>, zijn<br />
gebaseerd op richtlijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> ervaring<strong>en</strong> van eerdere ramp<strong>en</strong><br />
waaronder de vliegramp in Tripoli. De nazorg aan nabestaand<strong>en</strong> is<br />
grot<strong>en</strong>deels door reguliere organisaties <strong>en</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> uitgevoerd<br />
(d<strong>en</strong>k aan huisarts<strong>en</strong>, GGD’<strong>en</strong>, schol<strong>en</strong> <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>).<br />
Toegevoegde elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn hieronder aangegev<strong>en</strong>.<br />
Gecoördineerd persoonlijk contact met nabestaand<strong>en</strong><br />
(één aanspreekpunt per familie)<br />
Via familierechercheurs <strong>en</strong> gaandeweg waar de behoefte bestaat<br />
via medewerkers van Slachtofferhulp Nederland.<br />
1<br />
Zie de Multidisciplinaire richtlijn psychosociale hulp bij ramp<strong>en</strong> <strong>en</strong> crises, Impact, 2014.<br />
20 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
Informatie <strong>en</strong> verwijsc<strong>en</strong>trum (IVC)<br />
Weg<strong>en</strong>s geografische spreiding is ge<strong>en</strong> fysieke plek ingericht maar<br />
e<strong>en</strong> website gericht op:<br />
1 informatieverstrekking op één plek door betrokk<strong>en</strong> organisaties<br />
(Rijksoverheid, Op<strong>en</strong>baar Ministerie/Politie/LTFO,<br />
Onderzoeksraad voor Veiligheid, Slachtofferhulp Nederland,<br />
Stichting Impact);<br />
2 het tijdig anticiper<strong>en</strong> op behoeft<strong>en</strong> <strong>en</strong> problem<strong>en</strong>;<br />
3 lotg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>contact/community building.<br />
Het IVC is ingericht door Slachtofferhulp Nederland, in sam<strong>en</strong>werking<br />
met Stichting Impact <strong>en</strong> het Nationaal Kernteam<br />
Crisiscommunicatie daags na de ramp. De week erna is e<strong>en</strong> beslot<strong>en</strong><br />
deel geop<strong>en</strong>d waartoe directe nabestaand<strong>en</strong> toegang hadd<strong>en</strong> met<br />
e<strong>en</strong> persoonlijke inlogcode. Het IVC wordt t<strong>en</strong> minste twee jaar<br />
aangebod<strong>en</strong> <strong>en</strong> door Stichting Impact separaat geëvalueerd met<br />
betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong>. 2<br />
Nationale herd<strong>en</strong>king<br />
Voorbereid door e<strong>en</strong> interdepartem<strong>en</strong>tale projectgroep in opdracht<br />
van de Ministeriële Commissie; de herd<strong>en</strong>king vond plaats op<br />
10 november. 3<br />
Nazorg Contact Punt<br />
Bemiddelingspunt voor ondersteuning aan professionals (zoals<br />
huisarts<strong>en</strong> <strong>en</strong> casemanagers van Slachtofferhulp Nederland) <strong>en</strong><br />
nabestaand<strong>en</strong> in geval van psychische problem<strong>en</strong> (bem<strong>en</strong>st door<br />
professionals vanuit Arq). 4<br />
Complexe context<br />
Wat bij MH17 meespeelt, is dat de context van het begin af aan<br />
complex was vanwege de politieke situatie in Oost-Oekraïne. Die<br />
context belemmerde niet alle<strong>en</strong> de zoektocht naar de toedracht,<br />
maar vormde ook in de nazorg e<strong>en</strong> uitdaging, omdat het meerdere<br />
bronn<strong>en</strong> van stress met zich meebr<strong>en</strong>gt, die over langere tijd steeds<br />
weer word<strong>en</strong> geactiveerd. Al vroeg ontstond er onzekerheid over de<br />
repatriëring, id<strong>en</strong>tificatie van stoffelijke rest<strong>en</strong> <strong>en</strong> het verstrekk<strong>en</strong><br />
van aktes van overlijd<strong>en</strong>. Dat betek<strong>en</strong>t nogal wat voor de verwerking.<br />
Rouw zonder e<strong>en</strong> lichaam van e<strong>en</strong> naaste of alle<strong>en</strong> maar e<strong>en</strong><br />
beperkte hoeveelheid stoffelijke rest<strong>en</strong> kan ingewikkeld zijn. Het<br />
stelde nabestaand<strong>en</strong> voor dilemma’s. Wat doe je met e<strong>en</strong> uitvaart als<br />
nog niet alle gezinsled<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong>/geïd<strong>en</strong>tificeerd zijn? Ga je<br />
geïd<strong>en</strong>tificeerde stoffelijke rest<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> naaste begrav<strong>en</strong> of<br />
cremer<strong>en</strong>, terwijl er misschi<strong>en</strong> nog stoffelijke rest<strong>en</strong> gaan kom<strong>en</strong>?<br />
Hoe geef je e<strong>en</strong> persoonlijke uitvaart vorm te midd<strong>en</strong> van zoveel<br />
maatschappelijke betrokk<strong>en</strong>heid? Daarnaast was er de continue<br />
blootstelling van nabestaand<strong>en</strong> aan de ramp: beeld<strong>en</strong> op internet,<br />
aandacht in de media, maatschappelijke herd<strong>en</strong>kingsinitiatiev<strong>en</strong>,<br />
de reconstructie van het toestel, bevinding<strong>en</strong> van het onderzoek<br />
naar de toedracht etc. Het is cruciaal dat in de nazorg wordt<br />
aangeslot<strong>en</strong> bij dit soort kwesties zodra zij spel<strong>en</strong>.<br />
Ondersteuning zelforganisatie<br />
Nabestaand<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ondersteund bij de<br />
oprichting van e<strong>en</strong> stichting om zelf de regie te<br />
nem<strong>en</strong> over beslissing<strong>en</strong> over de zak<strong>en</strong> die spel<strong>en</strong><br />
in de nafase.<br />
2<br />
Zie: V. Jammers in Magazine Nationale Veiligheid <strong>en</strong><br />
Crisisbeheersing, nr. 4, 2014.<br />
3<br />
Zie: H. van Re<strong>en</strong><strong>en</strong> in Magazine Nationale Veiligheid <strong>en</strong><br />
Crisisbeheersing, nr. 6, 2014 <strong>en</strong> J. Holsappel <strong>en</strong> M.Dückers<br />
in Cogiscope, nr. 4, 2014.<br />
4<br />
Zie: J. Gouweloos, M. Dückers, G.E. Smid <strong>en</strong> A.<br />
Drog<strong>en</strong>dijk in Medisch Contact, nr. 26, 2015 <strong>en</strong> M. Dückers,<br />
J. Gouweloos <strong>en</strong> A. Drog<strong>en</strong>dijk in Magazine Nationale<br />
Veiligheid <strong>en</strong> Crisisbeheersing, nr. 6, 2014.<br />
De nazorg bij MH17 heeft e<strong>en</strong> impuls gegev<strong>en</strong> aan de vorming van het Programmacollege PSH, e<strong>en</strong> gremium van bestuurders dat<br />
de directeur<strong>en</strong> Publieke Gezondheid onder regie van GGD GHOR Nederland <strong>en</strong> cGM/RIVM adviseert over de psychosociale hulp bij<br />
calamiteit<strong>en</strong>. Voorzitter van het programmacollege PSH is R<strong>en</strong>é Stumpel, arts <strong>en</strong> directeur publieke gezondheid bij GGD Gooi <strong>en</strong><br />
Vechtstreek.<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 21
THEMA: Evaluatie crisisaanpak MH17<br />
Ler<strong>en</strong> van de crisis rond vlucht MH17<br />
■■<br />
R<strong>en</strong>é Tor<strong>en</strong>vlied, Ell<strong>en</strong> Giebels, Ramses A. Wessel,<br />
Jan Gutteling, Matthijs Moorkamp, Wout Broekema<br />
Onderzoeksteam Evaluatie nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie<br />
MH17<br />
Op dit mom<strong>en</strong>t zijn de stoffelijke rest<strong>en</strong> van de passagiers, op<br />
twee Nederlandse passagiers na, geïd<strong>en</strong>tificeerd <strong>en</strong> teruggebracht<br />
naar hun nabestaand<strong>en</strong>. De Onderzoeksraad voor<br />
Veiligheid heeft vastgesteld dat e<strong>en</strong> BUK-luchtdoelraket van<br />
Russische makelij vlucht MH17 heeft neergeschot<strong>en</strong>. Deze<br />
daad, uitgevoerd in e<strong>en</strong> gewap<strong>en</strong>d conflict net voorbij de<br />
buit<strong>en</strong>gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van de Europese Unie, heeft het lev<strong>en</strong> gekost<br />
van bijna 300 burgers. Veel van de geïnterviewde sleutelinformant<strong>en</strong><br />
gav<strong>en</strong> aan dat dit sc<strong>en</strong>ario hun voorstellingsvermog<strong>en</strong><br />
te bov<strong>en</strong> ging. De omstandighed<strong>en</strong> waaronder de<br />
<strong>crisisbeheersing</strong> plaatsvond war<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> onverwacht,<br />
maar ook complex. Het evaluatieonderzoek dat wij hebb<strong>en</strong><br />
verricht, laat zi<strong>en</strong> dat, gegev<strong>en</strong> die omstandighed<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
ondanks de moeizame eerste crisisrespons, de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie<br />
in brede zin – dus inclusief de andere<br />
betrokk<strong>en</strong> organisaties <strong>en</strong> actor<strong>en</strong> – erin is geslaagd om de crisis<br />
gaandeweg op e<strong>en</strong> adequate wijze te beheers<strong>en</strong>.<br />
Dat laat onverlet dat op basis van deze evaluatie belangrijke less<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> getrokk<strong>en</strong> voor toekomstige crises. Naast de<br />
hoofdconclusies van deze evaluatie kunn<strong>en</strong> ook de bevinding<strong>en</strong> uit<br />
de verschill<strong>en</strong>de hoofdstukk<strong>en</strong> van het rapport daarbij word<strong>en</strong><br />
betrokk<strong>en</strong>. Het kabinet geeft in zijn beleidsreactie e<strong>en</strong> uitgebreid<br />
overzicht van maatregel<strong>en</strong> die voortbouw<strong>en</strong> op de conclusies van<br />
het evaluatieonderzoek. 1<br />
Misschi<strong>en</strong> zal de crisis rond de crash van vlucht MH17 niet uniek<br />
blijk<strong>en</strong> te zijn. Soms is de scheidslijn tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> nationale crisis <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>landse (of zelfs internationale) crisis niet gemakkelijk te<br />
trekk<strong>en</strong>. Soms zijn crises vervlocht<strong>en</strong> met internationale gewap<strong>en</strong>de<br />
conflict<strong>en</strong> die de veiligheid van Nederlandse staatsburgers bedreig<strong>en</strong>,<br />
waarbij de <strong>crisisbeheersing</strong> e<strong>en</strong> belangrijke internationale<br />
dim<strong>en</strong>sie krijgt. Zoals bij iedere crisis was improvisatie noodzakelijk<br />
bij de <strong>crisisbeheersing</strong> rond vlucht MH17, waarbij de activiteit<strong>en</strong> van<br />
betrokk<strong>en</strong> organisaties gefaciliteerd <strong>en</strong> afgestemd moest<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
Het succes van de <strong>crisisbeheersing</strong> rond vlucht MH17 hing daarmee<br />
af van de goede verstandhouding<strong>en</strong> <strong>en</strong> de kwaliteit van sam<strong>en</strong>werking<br />
tuss<strong>en</strong> de betrokk<strong>en</strong> organisaties <strong>en</strong> actor<strong>en</strong> t<strong>en</strong> behoeve van<br />
het faciliter<strong>en</strong> <strong>en</strong> coördiner<strong>en</strong> van activiteit<strong>en</strong>. Het grote commitm<strong>en</strong>t<br />
van betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> heeft tot goede resultat<strong>en</strong> geleid.<br />
Evaluatie nationale<br />
<strong>crisisbeheersing</strong>s organisatie<br />
vlucht MH17<br />
De crisis rond MH17 laat echter zi<strong>en</strong> dat de beschikbare kaders voor<br />
de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie maar t<strong>en</strong> dele war<strong>en</strong><br />
ingericht voor de beheersing van e<strong>en</strong> dergelijke crisis. Veel van de<br />
initiële onduidelijkhed<strong>en</strong> over tak<strong>en</strong>, bevoegdhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> verantwoordelijkhed<strong>en</strong><br />
hadd<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> wanneer de<br />
nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie in het begin sterker was<br />
gericht op sam<strong>en</strong>werking met andere betrokk<strong>en</strong> organisaties <strong>en</strong><br />
actor<strong>en</strong>. Uit het proces van <strong>crisisbeheersing</strong> rond het neerstort<strong>en</strong><br />
van vlucht MH17 kunn<strong>en</strong> wij afleid<strong>en</strong> dat de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie<br />
toe is aan e<strong>en</strong> herijking van de uitgangspunt<strong>en</strong><br />
waar het e<strong>en</strong> crisis betreft met veel actor<strong>en</strong> die uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de <strong>en</strong><br />
soms overlapp<strong>en</strong>de tak<strong>en</strong> <strong>en</strong> bevoegdhed<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> waar<br />
nationale <strong>en</strong> internationale dim<strong>en</strong>sies <strong>en</strong> regels nauw met elkaar<br />
verbond<strong>en</strong> zijn.<br />
De evaluatie van de nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie rond<br />
vlucht MH17 biedt veel andere aanknopingspunt<strong>en</strong> om te ler<strong>en</strong> t<strong>en</strong><br />
behoeve van nieuwe crises. De terroristische aanslag<strong>en</strong> in Parijs in<br />
november 2015, uitgevoerd in internationaal verband, betreff<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
gewap<strong>en</strong>d internationaal conflict dat tot uitdrukking komt in<br />
buurt<strong>en</strong> <strong>en</strong> wijk<strong>en</strong> van sted<strong>en</strong>. Dergelijke terroristische activiteit<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> van het <strong>en</strong>e op het andere mom<strong>en</strong>t honderd<strong>en</strong> slachtoffers<br />
mak<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> binn<strong>en</strong>landse of buit<strong>en</strong>landse omgeving die<br />
voorhe<strong>en</strong> veilig werd geacht. Less<strong>en</strong> uit de <strong>crisisbeheersing</strong> rond<br />
de ramp met vlucht MH17 kunn<strong>en</strong> dan behulpzaam zijn om de<br />
nationale <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie verder voor te bereid<strong>en</strong> op<br />
dergelijke situaties.<br />
1<br />
Beleidsreactie op rapport “Evaluatieonderzoek naar de <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisatie<br />
MH17”. Brief van Ministers Van der Steur, Ko<strong>en</strong>ders <strong>en</strong> H<strong>en</strong>nis-Plasschaert<br />
aan de Tweede Kamer, 20 januari 2016. TK 2015-2016, 33 997, nr. 65.<br />
22 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
Tool Netwerk Regionaal Risicoprofiel<br />
■■<br />
Marijn Emans<br />
Veiligheidsregio Noord Limburg<br />
■■<br />
Janine Tan<br />
Veiligheidsregio Brabant-Zuidoost<br />
■■<br />
Bruno Goddijn<br />
Veiligheidsregio Noord- <strong>en</strong> Oost-Gelderland<br />
De visie “De beweging van risicobeheersing naar risicogerichtheid in 2020: Sam<strong>en</strong><br />
zorg<strong>en</strong> voor échte coproductie!” is opgesteld <strong>en</strong> vastgesteld door de Raad van<br />
Directeur<strong>en</strong> Veiligheidsregio’s <strong>en</strong> Raad van Brandweer Commandant<strong>en</strong><br />
in sam<strong>en</strong>werking met de Raad Directeur<strong>en</strong> Publieke Gezondheid <strong>en</strong><br />
Managem<strong>en</strong>traad Bevolkingszorg. Het Veiligheidsberaad is positief<br />
over de visie <strong>en</strong> vindt het van belang dat de veiligheidsregio’s actief aan<br />
de slag gaan met risicogerichtheid. Hierbij ligt de visiefocus op<br />
risicobeheersing, de voorkant van de veiligheidsket<strong>en</strong>.<br />
De visie beschrijft de verschuiving van e<strong>en</strong> “regelgerichte<br />
Veiligheidsregio” naar e<strong>en</strong> “risicogerichte Veiligheidsregio”. E<strong>en</strong><br />
Veiligheidsregio die zich richt op de risico’s “die ertoe do<strong>en</strong>” <strong>en</strong> deze<br />
risico’s op e<strong>en</strong> adequate wijze probeert te beïnvloed<strong>en</strong>. Beinvloed<strong>en</strong><br />
van risico’s vergt meer dan het toepass<strong>en</strong> van regels. Het vergt e<strong>en</strong><br />
continu sam<strong>en</strong>spel tuss<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de partners: burgers, bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
overhed<strong>en</strong>. Om dit te bereik<strong>en</strong> moet de Veiligheidsregio steeds meer<br />
e<strong>en</strong> facilitaire, aanjag<strong>en</strong>de of verbind<strong>en</strong>de rol aannem<strong>en</strong>. De<br />
Veiligheidsregio als netwerkorganisatie die sam<strong>en</strong> met ander<strong>en</strong> zoekt<br />
naar maatregel<strong>en</strong> die de veiligheid bevorder<strong>en</strong>. Fraaie woord<strong>en</strong>, maar<br />
hoe geef je hier in de praktijk nu invulling aan?<br />
Om hier hand<strong>en</strong> <strong>en</strong> voet<strong>en</strong> aan te gev<strong>en</strong> is binn<strong>en</strong> het Netwerk<br />
Regionaal Risicoprofiel van Brandweer Nederland e<strong>en</strong> handreiking<br />
ontwikkeld die op e<strong>en</strong> pragmatische wijze invulling geeft aan e<strong>en</strong><br />
gezam<strong>en</strong>lijke beïnvloedingsanalyse. Deze beïnvloedingsanalyse omvat<br />
de gehele veiligheidsket<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> de risicobeheersingsfase. De<br />
methodiek geeft antwoord op de vrag<strong>en</strong> Wat do<strong>en</strong> we al om e<strong>en</strong> risico te<br />
beheers<strong>en</strong>? <strong>en</strong> Wat kunn<strong>en</strong> we meer, minder of ánders do<strong>en</strong>? In de handreiking<br />
is k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> ervaring van verschill<strong>en</strong>de veiligheidsregio’s gebundeld <strong>en</strong><br />
verwerkt tot e<strong>en</strong> stapp<strong>en</strong>plan met hulpmiddel<strong>en</strong>. Globaal beschrijft de<br />
methodiek de volg<strong>en</strong>de stapp<strong>en</strong>:<br />
• id<strong>en</strong>tificatie <strong>en</strong> analyse van e<strong>en</strong> risico;<br />
• uitnodig<strong>en</strong> van actor<strong>en</strong> die betrokk<strong>en</strong> zijn bij het risico;<br />
• gezam<strong>en</strong>lijk in beeld br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van alle al aanwezige maatregel<strong>en</strong>;<br />
• gezam<strong>en</strong>lijk id<strong>en</strong>tificer<strong>en</strong> van de beïnvloedingsmogelijkhed<strong>en</strong>;<br />
• gezam<strong>en</strong>lijk mak<strong>en</strong> van keuzes <strong>en</strong> afsprak<strong>en</strong>;<br />
• volg<strong>en</strong> <strong>en</strong> evaluer<strong>en</strong> van de voortgang.<br />
De methodiek geeft op e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudige wijze inzicht in de diverse<br />
verantwoordelijkhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> mogelijkhed<strong>en</strong> om het te beschouw<strong>en</strong><br />
risico te beïnvloed<strong>en</strong> vanuit je eig<strong>en</strong> verantwoordelijkheid. In beginsel<br />
is de methode ontwikkeld voor het analyser<strong>en</strong> van risico’s uit het<br />
regionaal risicoprofiel, zoals beschrev<strong>en</strong> in de Wet veiligheidsregio’s.<br />
De methode is daarnaast ook bruikbaar om andere risico’s thematisch<br />
of op objectniveau te analyser<strong>en</strong>. Dit is e<strong>en</strong> tool waarmee invulling<br />
wordt gegev<strong>en</strong> aan het begrip “risicogericht werk<strong>en</strong>”.<br />
Wat zijn de rode drad<strong>en</strong> voor het bredere perspectief?<br />
De tool staat uiteraard niet op zichzelf. Het is e<strong>en</strong> methodiek die<br />
uitnodigt om door te ontwikkel<strong>en</strong>, te experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> <strong>en</strong> te ler<strong>en</strong><br />
werk<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> netwerkachtige omgeving. Het is voor de<br />
Veiligheidsregio met haar relatief jonge <strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>de id<strong>en</strong>titeit e<strong>en</strong><br />
uitdaging, maar niet uniek.<br />
Als voorbeeld, de noodzakelijk cultuurverandering voor de betrokk<strong>en</strong><br />
bevoegde gezag<strong>en</strong> <strong>en</strong> partners die betrokk<strong>en</strong> zijn bij de invoering van<br />
de Omgevingswet.<br />
De Omgevingswet heeft e<strong>en</strong> grote impact op de wijze van initiër<strong>en</strong><br />
van ruimtelijke ontwikkeling<strong>en</strong>, adviser<strong>en</strong>, vergunningverl<strong>en</strong>ing <strong>en</strong><br />
toezicht <strong>en</strong> daarmee ook de rol van de Veiligheidsregio. Er zitt<strong>en</strong><br />
parallell<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de risicob<strong>en</strong>adering van de Wet veiligheidsregio’s<br />
<strong>en</strong> de Omgevingswet. De netwerkachtige b<strong>en</strong>adering, minder<br />
knell<strong>en</strong>de regelgeving <strong>en</strong> meer (bestuurlijke) flexibiliteit <strong>en</strong> afwegingsruimte.<br />
De Veiligheidsregio is daarbij de partner die bijdraagt<br />
vanuit het veiligheidsperspectief, all hazard, <strong>en</strong> daarbij impacteffect<strong>en</strong><br />
zoals economische, bestuurlijke aspect<strong>en</strong> <strong>en</strong> belevingsaspect<strong>en</strong><br />
me<strong>en</strong>eemt. Hierbij hor<strong>en</strong> ook de (on)mogelijkhed<strong>en</strong> van de<br />
beschikbare <strong>crisisbeheersing</strong>scapaciteit.<br />
Deze b<strong>en</strong>adering is ook terug te vind<strong>en</strong> bij verschill<strong>en</strong>de landelijke <strong>en</strong><br />
bov<strong>en</strong>regionale risicothema’s, zoals opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in het Nationale<br />
Veiligheidsprofiel (NVP) <strong>en</strong> de Regionale Risicoprofiel<strong>en</strong>. De risicothema’s<br />
overstroming<strong>en</strong>, continuïteit van de sam<strong>en</strong>leving <strong>en</strong> Nucleaire<br />
incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zoals opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in de strategische Ag<strong>en</strong>da 2014-2016 van<br />
het Veiligheidsberaad zijn hier goede voorbeeld<strong>en</strong> van.<br />
Bov<strong>en</strong>staande ontwikkeling<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>t voor veel van de betrokk<strong>en</strong><br />
partners e<strong>en</strong> cultuuromslag. Juist deze cultuuruitdaging laat zich niet in<br />
afgebak<strong>en</strong>d tijdpad drukk<strong>en</strong> maar bepaalt voor e<strong>en</strong> (groot) deel het<br />
succes <strong>en</strong> is tegelijkertijd e<strong>en</strong> kans om te co-creër<strong>en</strong> in het gezam<strong>en</strong>lijke<br />
proces.<br />
Risicoprofiel<br />
regio<br />
Wat is het<br />
onderwerp?<br />
Borging bij<br />
actor<strong>en</strong><br />
Wie is<br />
betrokk<strong>en</strong>?<br />
Wikk<strong>en</strong>, weg<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> keuzes mak<strong>en</strong><br />
Waar hebb<strong>en</strong> wij<br />
het over?<br />
Wat kan meer,<br />
minder of anders?<br />
Wat do<strong>en</strong> alle<br />
actor<strong>en</strong> al?<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 23
Van klassieke ramp<strong>en</strong>bestrijding naar moderne <strong>crisisbeheersing</strong><br />
Nieuw boek start discussie over niveau<br />
<strong>crisisbeheersing</strong><br />
“Er wordt te weinig e<strong>en</strong> inhoudelijke discussie gevoerd over<br />
de <strong>crisisbeheersing</strong> in Nederland.” Dat stell<strong>en</strong> Gert-Jan<br />
Ludd<strong>en</strong> <strong>en</strong> Fred Zaaijer van adviesbureau SVDC. Volg<strong>en</strong>s<br />
h<strong>en</strong> moet die nodig gevoerd word<strong>en</strong> om op weg naar 2020<br />
de <strong>crisisbeheersing</strong> in Nederland op e<strong>en</strong> hoger niveau te<br />
till<strong>en</strong>. Als aanzet daarvoor hebb<strong>en</strong> zij het boek Grip op Crisis<br />
uitgegev<strong>en</strong>, waarin acht deskundig<strong>en</strong> de huidige situatie<br />
analyser<strong>en</strong> <strong>en</strong> met verbetervoorstell<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>.<br />
■■<br />
Martin Bobeldijk<br />
Turnaround Communicatie<br />
Met lede og<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> Ludd<strong>en</strong> <strong>en</strong> Zaaijer dat de <strong>crisisbeheersing</strong>sorganisaties<br />
in Nederland ondanks alle rapport<strong>en</strong> <strong>en</strong> gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> niet<br />
veel beter word<strong>en</strong>. “Na iedere verschrikkelijke gebeurt<strong>en</strong>is zi<strong>en</strong> we<br />
steeds weer hetzelfde patroon <strong>en</strong> dezelfde valkuil<strong>en</strong>. Less<strong>en</strong> uit het<br />
verled<strong>en</strong> word<strong>en</strong> maar moeilijk geleerd <strong>en</strong> geborgd. De focus ligt op<br />
ramp<strong>en</strong>bestrijding, terwijl e<strong>en</strong> groot deel van de aandacht gericht<br />
zou moet<strong>en</strong> zijn op moderne <strong>crisisbeheersing</strong>.” In de inleiding van<br />
het boek Grip op Crisis onderzoek<strong>en</strong> de twee initiatiefnemers waar dat<br />
aan ligt. Aanvull<strong>en</strong>d daarop hebb<strong>en</strong> zij acht deskundig<strong>en</strong> gevraagd<br />
om ook hun visie op de <strong>crisisbeheersing</strong> in Nederland te gev<strong>en</strong>.<br />
Ieder hoofdstuk bevat analyses <strong>en</strong> oplossingsrichting<strong>en</strong>. “Daarmee<br />
will<strong>en</strong> we vanuit positieve betrokk<strong>en</strong>heid e<strong>en</strong> opbouw<strong>en</strong>de discussie<br />
aangaan met bestuurders <strong>en</strong> beleidsmakers die te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
met ramp<strong>en</strong>bestrijding <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong>”, aldus Ludd<strong>en</strong>. “Ook<br />
hop<strong>en</strong> we dat ons boek zijn weg vindt naar HBO- <strong>en</strong> academische<br />
opleiding<strong>en</strong>, k<strong>en</strong>nisc<strong>en</strong>tra <strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong> die werkzaam zijn in de<br />
<strong>crisisbeheersing</strong>ssector”, vult Zaaijer aan. De eerste stap daartoe is<br />
gezet op 9 februari in Nieuwspoort. Ludd<strong>en</strong> overhandigt het boek<br />
aan Paul Gelton, directeur Weerbaarheidsverhoging van het<br />
Ministerie van Veiligheid <strong>en</strong> Justitie, Tjibbe Joustra, voorzitter<br />
Onderzoeksraad voor Veiligheid, <strong>en</strong> diverse andere hooggeplaatste<br />
verteg<strong>en</strong>woordigers van veiligheidsorganisaties in Nederland.<br />
Begin maart vindt vervolg<strong>en</strong>s het seminar “Grip op Crisis” plaats<br />
voor bestuurders <strong>en</strong> beleidsmakers. Meer dan 200 deelnemers zijn<br />
aanwezig als de deskundig<strong>en</strong> hun hoofdstuk toelicht<strong>en</strong>.<br />
Emerg<strong>en</strong>cymanagem<strong>en</strong>t<br />
Eelco Dykstra, internationaal ramp<strong>en</strong>- <strong>en</strong> crisisexpert, introduceert<br />
het begrip “emerg<strong>en</strong>cymanagem<strong>en</strong>t”. Dit is in het Anglo-Amerikaanse<br />
gedeelte van de wereld e<strong>en</strong> officieel erk<strong>en</strong>d beroep <strong>en</strong> e<strong>en</strong> onafhankelijke<br />
wet<strong>en</strong>schappelijke discipline.<br />
Emerg<strong>en</strong>cymanagem<strong>en</strong>t richt zich op e<strong>en</strong> integrale b<strong>en</strong>adering van<br />
wat er gebeurt voorafgaand aan, tijd<strong>en</strong>s <strong>en</strong> na afloop van e<strong>en</strong><br />
emerg<strong>en</strong>cy. “Als gevolg hiervan komt de meeste <strong>en</strong> meest betrouwbare<br />
informatie uit dat gedeelte van de wereld. Professionals<br />
hebb<strong>en</strong> in die land<strong>en</strong> carrièreperspectief, omdat het emerg<strong>en</strong>cyveld<br />
groot is. Vrijwel alle gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> vall<strong>en</strong> onder dit koepelbegrip.<br />
Deze twee elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> schepp<strong>en</strong> betere voorwaard<strong>en</strong> voor<br />
borging <strong>en</strong> institutionalisering van k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> ervaring binn<strong>en</strong><br />
organisaties <strong>en</strong> land<strong>en</strong>, dan in Nederland het geval is.” Uit internationaal<br />
onderzoek blijkt dat er neg<strong>en</strong> universele obstakels zijn die<br />
ervoor zorg<strong>en</strong> dat er weinig geleerd wordt van eerdere crises.<br />
E<strong>en</strong> van de obstakels is bijvoorbeeld de afstand tuss<strong>en</strong> beleid <strong>en</strong><br />
praktijk. Beleidsverantwoordelijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> praktijkm<strong>en</strong>s<strong>en</strong> beklag<strong>en</strong><br />
zich beid<strong>en</strong> over onbegrip bij de ander. Praktijkm<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong><br />
onvoldo<strong>en</strong>de verstand <strong>en</strong> gevoel hebb<strong>en</strong> voor hoe moeizaam <strong>en</strong><br />
gecompliceerd process<strong>en</strong> zijn, terwijl beleidsverantwoordelijk<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> bestuurders ge<strong>en</strong> idee hebb<strong>en</strong> hoe de echte wereld eruit ziet.<br />
Dykstra: “Er werk<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oeg m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> aan beide kant<strong>en</strong>, maar het<br />
midd<strong>en</strong>terrein tuss<strong>en</strong> die twee is erg leeg. Er zijn te weinig m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> organisaties die k<strong>en</strong>nis van beide kant<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> als intermediair<br />
of vredesduif kunn<strong>en</strong> funger<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> oplossing zou kunn<strong>en</strong> zijn<br />
24 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
om m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> over <strong>en</strong> weer uit te wissel<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voorbeeld hiervan is<br />
het United Nations Developm<strong>en</strong>t Program, dat haar m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
verplicht om periodiek het werk op het hoofdkantoor te verruil<strong>en</strong><br />
voor veldwerk.”<br />
Publiek-private sam<strong>en</strong>werking<br />
“Moderne <strong>crisisbeheersing</strong> gaat over sam<strong>en</strong>werking tuss<strong>en</strong> publieke<br />
<strong>en</strong> private actor<strong>en</strong>, aangevuld met de wet<strong>en</strong>schap”, begint Ida<br />
Haisma, directeur van The Hague Security Delta (HSD), haar<br />
pres<strong>en</strong>tatie. “De overheid <strong>en</strong> het bedrijfslev<strong>en</strong> invester<strong>en</strong> beid<strong>en</strong> in<br />
veiligheid, waarbij de oplossing<strong>en</strong> uit de private sector kom<strong>en</strong>.<br />
Sam<strong>en</strong>werking ligt dus voor de hand. Maar hoe doe je dat?” Haisma<br />
constateert dat er nauwelijks literatuur <strong>en</strong> onderzoek te vind<strong>en</strong> is<br />
over publiek-private sam<strong>en</strong>werking (PPS) op het gebied van<br />
veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong>. Daarom vertaalt zij de less<strong>en</strong> die zijn<br />
geleerd in de infrastructurele sector – waar PPS is uitgevond<strong>en</strong><br />
– naar het veiligheids- <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong>sdomein. “In e<strong>en</strong> PPS<br />
del<strong>en</strong> de partij<strong>en</strong> hun middel<strong>en</strong>, zoals financiën, personeel, k<strong>en</strong>nis,<br />
faciliteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> netwerk. Maar ook risico’s <strong>en</strong> opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong>. Daarnaast<br />
gunn<strong>en</strong> partij<strong>en</strong> elkaar succes <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> zij respect voor elkaar.<br />
Iedere partij neemt deel aan e<strong>en</strong> PPS vanuit e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> belang. Dat is<br />
prima, als dat belang maar helder op tafel ligt <strong>en</strong> past in de strategie<br />
om het gezam<strong>en</strong>lijke doel te bereik<strong>en</strong>. Iedere<strong>en</strong> kan dan elkaar<br />
help<strong>en</strong> om het eig<strong>en</strong> doel te bereik<strong>en</strong> <strong>en</strong> van daaruit ook het<br />
gezam<strong>en</strong>lijke doel.” Volg<strong>en</strong>s Haisma is het daarom van groot belang<br />
dat partij<strong>en</strong> vooraf helder hebb<strong>en</strong> wat hun doel<strong>en</strong> <strong>en</strong> belang<strong>en</strong> zijn.<br />
Het te behal<strong>en</strong> r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t speelt daarbij e<strong>en</strong> rol, maar dat is niet<br />
alle<strong>en</strong> voorbehoud<strong>en</strong> aan het bedrijfslev<strong>en</strong>. Zij legt uit dat de<br />
overheid meer zou kunn<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> in maatschappelijk r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t.<br />
Het Ministerie van Binn<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Koninkrijksrelaties heeft<br />
hiervoor verschill<strong>en</strong>de instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ontwikkeld. Ook is de<br />
partnerselectie e<strong>en</strong> kritische succesfactor. Ga niet zomaar met e<strong>en</strong><br />
partner in zee, maar kies die bewust uit op toegevoegde waarde.<br />
Naast e<strong>en</strong> gedeg<strong>en</strong> voorbereiding vraagt ook de daadwerkelijke<br />
sam<strong>en</strong>werking veel aandacht. Goed procesmanagem<strong>en</strong>t is daarbij<br />
e<strong>en</strong> randvoorwaarde, ev<strong>en</strong>als e<strong>en</strong> goede governance.<br />
“Sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> is misschi<strong>en</strong> niet makkelijk, maar aan de hand van<br />
de geleerde less<strong>en</strong> goed mogelijk. Met mijn bijdrage hoop ik dat<br />
partij<strong>en</strong> elkaar over geografische, functionele, hiërarchische,<br />
domein- <strong>en</strong> systeemgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> he<strong>en</strong> opzoek<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> publiek-privaat<br />
sam<strong>en</strong>werkingsverband <strong>en</strong> zo meer waarde voor hun geld realiser<strong>en</strong><br />
dan dat zij individueel zoud<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> bereik<strong>en</strong>, in het belang van<br />
Nederland.”<br />
Bestuurlijk leiderschap<br />
Bas E<strong>en</strong>hoorn is nu Digicommissaris, maar zijn bijdrage aan de<br />
discussie over het niveau van <strong>crisisbeheersing</strong> levert hij als ervar<strong>en</strong><br />
bestuurder <strong>en</strong> oud-burgemeester van verschill<strong>en</strong>de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. In<br />
zijn carrière heeft hij de maatschappij rap zi<strong>en</strong> verander<strong>en</strong>. Van e<strong>en</strong><br />
verticale sam<strong>en</strong>leving waarin de burgemeester positie heeft tot e<strong>en</strong><br />
horizontale sam<strong>en</strong>leving waarin de burgemeester niet meer is dan<br />
e<strong>en</strong> willekeurige andere burger. Daarmee sam<strong>en</strong> komt de verandering<br />
in aanspreektitel: van m<strong>en</strong>eer naar “Bassie”. En de persoonlijke<br />
afrek<strong>en</strong>ing. “Het gaat niet meer om de burgemeester die e<strong>en</strong> taak<br />
heeft te vervull<strong>en</strong>, maar om “Bassie” in eig<strong>en</strong> persoon die iets doet.”<br />
De sam<strong>en</strong>leving verwacht leiderschap van zo’n gepersonaliseerde<br />
burgemeester. Hij is e<strong>en</strong> individu die tijd<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> crisis de troep<strong>en</strong><br />
aanstuurt, richting geeft <strong>en</strong> koers houdt. Om dat te kunn<strong>en</strong><br />
realiser<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> wereld die volatiel, onvoorspelbaar, complex <strong>en</strong><br />
ambigu is, zou de inhoud van de burgemeestersopleiding heroverwog<strong>en</strong><br />
moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Ook de sam<strong>en</strong>stelling van het beleidsteam<br />
kan onder de loep g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> word<strong>en</strong>: wie versterkt het leiderschap<br />
van de burgemeester <strong>en</strong> wie waarschuwt hem voor valkuil<strong>en</strong>?<br />
Bas E<strong>en</strong>hoorn<br />
“Leiderschap valt moeilijk te combiner<strong>en</strong> met strikte protocoll<strong>en</strong>,<br />
regels <strong>en</strong> het invull<strong>en</strong> van afvinklijstjes of overal aan is voldaan”,<br />
stelt E<strong>en</strong>hoorn. “Want e<strong>en</strong> leider heeft in e<strong>en</strong> crisis te mak<strong>en</strong> met<br />
dilemma’s. Het gaat daarbij niet om goed of fout handel<strong>en</strong> op basis<br />
van voorschrift<strong>en</strong>, maar om de vraag achteraf of je redelijkerwijs<br />
anders had moet<strong>en</strong> handel<strong>en</strong>. Daarmee pleit ik niet voor afschaffing<br />
van alle protocoll<strong>en</strong>, maar wel voor het inbouw<strong>en</strong> van ruimte voor<br />
gezagsdragers om situationeel te kunn<strong>en</strong> handel<strong>en</strong>. Dan krijgt<br />
leiderschap de ruimte.”<br />
Complexe structuur<br />
Rob de Wijk, directeur van D<strong>en</strong> Haag C<strong>en</strong>trum voor Strategische<br />
Studies, legt de vinger bij e<strong>en</strong> definitieprobleem: hebb<strong>en</strong> we het<br />
over ramp<strong>en</strong>bestrijding of <strong>crisisbeheersing</strong>? In het Nationaal<br />
Handboek Crisisbesluitvorming wordt ge<strong>en</strong> onderscheid gemaakt. De<br />
Wijk: “Dit duidt erop dat er vooral door e<strong>en</strong> bestuurlijke <strong>en</strong> niet<br />
door e<strong>en</strong> operationele bril naar <strong>crisisbeheersing</strong> wordt gekek<strong>en</strong>.<br />
Daardoor is er weinig aandacht voor output <strong>en</strong> prestaties. Met alle<br />
gevolg<strong>en</strong> van di<strong>en</strong>, want er is wel degelijk verschil tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ramp<br />
of crisis. Beid<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> andere aanpak nodig <strong>en</strong> dat zi<strong>en</strong> we in<br />
de huidige praktijk niet terug. Standard Operating Procedures zijn<br />
bijvoorbeeld uitermate geschikt voor ramp<strong>en</strong>bestrijding. Iedere<strong>en</strong><br />
weet wat zijn tak<strong>en</strong> in de gegev<strong>en</strong> omstandighed<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> die<br />
kunn<strong>en</strong> vooraf geoef<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> crisis laat zich echter niet via<br />
zo’n standaardaanpak oploss<strong>en</strong>. Het gaat vooral om handel<strong>en</strong> naar<br />
bevind van zak<strong>en</strong>, waarbij k<strong>en</strong>nis, creativiteit <strong>en</strong> leiderschap<br />
cruciale succesvoorwaard<strong>en</strong> zijn. Vandaar dat het zo belangrijk is dat<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 25
estuurders én professionals toegang hebb<strong>en</strong> tot k<strong>en</strong>nis. De<br />
Wet<strong>en</strong>schappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) stelt echter<br />
dat wet<strong>en</strong>schappelijke k<strong>en</strong>nis wordt g<strong>en</strong>egeerd. Naar mijn idee zou<br />
het Instituut Fysieke Veiligheid dit kunn<strong>en</strong> oppakk<strong>en</strong>, maar dan<br />
moet het wel volledig omgebouwd word<strong>en</strong>, want het is nu e<strong>en</strong><br />
brandweerinstituut gericht op ramp<strong>en</strong>.”<br />
Verder constateert De Wijk dat de bestuurlijke mindset ge<strong>en</strong> unity in<br />
command <strong>en</strong> unity in effort teweegbr<strong>en</strong>gt, terwijl dit operationeel<br />
broodnodig is. Hij legt uit: “De ramp<strong>en</strong>bestrijding <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong><br />
zijn complex <strong>en</strong> versnipperd georganiseerd met talloze gremia<br />
<strong>en</strong> organisaties, terwijl niet duidelijk is hoe de lijn<strong>en</strong> onderling nu<br />
precies lop<strong>en</strong>. Vrijwel alle actor<strong>en</strong> richt<strong>en</strong> zich op coördinatie,<br />
terwijl in e<strong>en</strong> crisissituatie commandoprincipes zoud<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />
geld<strong>en</strong>. Polder<strong>en</strong>d kun je ge<strong>en</strong> oorlog ingaan. Alle inspanning<strong>en</strong><br />
moet<strong>en</strong> onder e<strong>en</strong>hoofdige leiding word<strong>en</strong> gebundeld <strong>en</strong> gericht<br />
op e<strong>en</strong> specifiek doel. E<strong>en</strong> dergelijk uitgangspunt ontbreekt in e<strong>en</strong><br />
bestuurlijke setting, waarbij alle actor<strong>en</strong> met elkaar overlegg<strong>en</strong><br />
maar niemand politiek-bestuurlijk of operationeel doorzettingsvermog<strong>en</strong><br />
heeft.” Volg<strong>en</strong>s De Wijk staat het dan ook buit<strong>en</strong> kijf dat<br />
de <strong>crisisbeheersing</strong> in Nederland kan <strong>en</strong> moet verbeter<strong>en</strong>. “Het boek<br />
Grip op Crisis is e<strong>en</strong> steun in de rug van deg<strong>en</strong><strong>en</strong> die dat will<strong>en</strong><br />
verander<strong>en</strong>.”<br />
Warehousemanagem<strong>en</strong>t<br />
Het ondersteun<strong>en</strong> van civiele autoriteit<strong>en</strong> bij rechtshandhaving,<br />
ramp<strong>en</strong>bestrijding <strong>en</strong> humanitaire hulp, zowel nationaal als<br />
internationaal, is <strong>en</strong> blijft één van de drie hoofdtak<strong>en</strong> van Def<strong>en</strong>sie,<br />
vertelt oud-militair <strong>en</strong> reservist Gert-Jan Ludd<strong>en</strong> nam<strong>en</strong>s luit<strong>en</strong>antg<strong>en</strong>eraal<br />
b.d. Ruurd Reitsma die niet aanwezig kon zijn op het<br />
seminar. “Tot 2004 sprong Def<strong>en</strong>sie bij als daarom werd gevraagd.<br />
Sinds dat jaar is de civiel-militaire sam<strong>en</strong>werking geïnt<strong>en</strong>siveerd <strong>en</strong><br />
verbeterd, waardoor Def<strong>en</strong>sie e<strong>en</strong> structurele veiligheidspartner is<br />
geword<strong>en</strong>.” Maar volg<strong>en</strong>s Reitsma is er meer mogelijk, zeker nu het<br />
onderscheid tuss<strong>en</strong> interne <strong>en</strong> externe veiligheid<br />
vervaagt <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werking meer <strong>en</strong> meer<br />
noodzakelijk wordt. E<strong>en</strong> van de onderwerp<strong>en</strong> die<br />
Reitsma in dit kader op de ag<strong>en</strong>da zet, is opleid<strong>en</strong>,<br />
train<strong>en</strong>, oef<strong>en</strong><strong>en</strong>, test<strong>en</strong>, evaluer<strong>en</strong> <strong>en</strong> ler<strong>en</strong> van<br />
less<strong>en</strong> (OTOTEL). “Def<strong>en</strong>sie kan nog meer ler<strong>en</strong><br />
van de civiele hulpdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>, bijvoorbeeld op het<br />
gebied van crowdmanagem<strong>en</strong>t. Andersom heeft<br />
Def<strong>en</strong>sie ook veel te bied<strong>en</strong>. De krijgsmacht<br />
besteedt e<strong>en</strong> groot deel van haar tijd aan oef<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> train<strong>en</strong> op realistische situaties. Hier zijn<br />
allerlei methodiek<strong>en</strong> voor uitgedacht die zich<br />
bewez<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Less<strong>en</strong> die tijd<strong>en</strong>s missies<br />
geleerd zijn, word<strong>en</strong> geborgd in de organisatie.<br />
Computer assisted exercises <strong>en</strong> gaming zijn onmisbaar<br />
in het OTOTEL-proces. Door oef<strong>en</strong>doel<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
oef<strong>en</strong> programma’s te combiner<strong>en</strong> kan winst<br />
behaald word<strong>en</strong>.” E<strong>en</strong> ander onderwerp dat<br />
Reitsma promin<strong>en</strong>t op de ag<strong>en</strong>da zet, is warehousemanagem<strong>en</strong>t.<br />
Bij iedere ramp <strong>en</strong> crisis blijkt dat het<br />
vroegtijdig <strong>en</strong> adequaat plann<strong>en</strong> <strong>en</strong> inzett<strong>en</strong> van Paul Nieuw<strong>en</strong>burg<br />
middel<strong>en</strong> e<strong>en</strong> uitdaging is. Def<strong>en</strong>sie heeft dit opgelost door het<br />
inricht<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> virtueel warehouse. Alle krijgsmachtdel<strong>en</strong> legg<strong>en</strong><br />
hun middel<strong>en</strong> virtueel op de plank<strong>en</strong>, zodat de Commandant der<br />
Strijdkracht<strong>en</strong> als warehousemanager hierover kan beschikk<strong>en</strong>.<br />
“Deze werkwijze kan veel breder uitgerold word<strong>en</strong>. Alle crisispartners<br />
kunn<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> warehouse hun middel<strong>en</strong> virtueel<br />
inzichtelijk mak<strong>en</strong>, inclusief status van inzetbaarheid. Deze<br />
warehouses word<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s gekoppeld, zodat e<strong>en</strong> landelijk<br />
virtueel warehouse ontstaat voor ramp<strong>en</strong>bestrijding <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong>.<br />
Door ook de onderlinge informatievoorzi<strong>en</strong>ing goed<br />
te regel<strong>en</strong>, ontstaat actueel inzicht in wat er op de plank<strong>en</strong> ligt.<br />
Ev<strong>en</strong>tueel vull<strong>en</strong> aangeslot<strong>en</strong> leveranciers de tekort<strong>en</strong> bij.”<br />
Vuile hand<strong>en</strong><br />
“Ik doceer ethiek aan de Leidse universiteit. Het frustreert mij dat<br />
jullie van alles met elkaar besprek<strong>en</strong>, behalve het morele aspect van<br />
besluitvorming in e<strong>en</strong> crisis. In mijn og<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> crisis e<strong>en</strong> crisis,<br />
omdat er m<strong>en</strong>slev<strong>en</strong>s op het spel staan. Jullie moet<strong>en</strong> beslissing<strong>en</strong><br />
nem<strong>en</strong> waarbij je je hand<strong>en</strong> vuil kan mak<strong>en</strong>. Ik d<strong>en</strong>k dat vuile<br />
hand<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> goed <strong>en</strong> wez<strong>en</strong>lijk is voor crisismanagem<strong>en</strong>t als het<br />
integer gebeurt. Probleem is alle<strong>en</strong> dat ons systeem deze integere<br />
professionals eruit schopt.” Paul Nieuw<strong>en</strong>burg zet de seminar-deelnemers<br />
aan het d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> praktijkvoorbeeld uit Duitsland.<br />
E<strong>en</strong> bankierszoontje van 11 jaar wordt onderweg van huis naar school<br />
ontvoerd door e<strong>en</strong> recht<strong>en</strong>stud<strong>en</strong>t die indruk wil mak<strong>en</strong> op zijn<br />
meisje. Bij de overdracht van het losgeld wordt de dader opgepakt.<br />
Hij wil echter niet zegg<strong>en</strong> waar het jongetje verblijft. Uiteindelijk<br />
geeft de stud<strong>en</strong>t na e<strong>en</strong> lang verhoor de locatie van e<strong>en</strong> afgeleg<strong>en</strong><br />
hut, waar de politie bloed vindt. De verblijfplaats van het jongetje<br />
wil hij niet gev<strong>en</strong>. De politie heeft het idee dat het jongetje nog in<br />
lev<strong>en</strong> zou kunn<strong>en</strong> zijn. Daarom besluit de politiechef de dader te<br />
dreig<strong>en</strong> met marteling <strong>en</strong> dat kracht bij te zett<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> arts bij het<br />
verhoor aanwezig te lat<strong>en</strong> zijn. Dit dreigem<strong>en</strong>t is teg<strong>en</strong> de grondwet,<br />
daarom meldt hij zijn besluit direct bij de Officier van Justitie.<br />
26 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
Uiteindelijk blijkt het dreigem<strong>en</strong>t voldo<strong>en</strong>de te<br />
zijn om de dader te lat<strong>en</strong> doorslaan, waarna de<br />
politie het lichaam van het jongetje vindt. De<br />
politiechef wordt ontslag<strong>en</strong> <strong>en</strong> hij komt voor de<br />
strafrechter. Die ziet het dilemma <strong>en</strong> legt e<strong>en</strong><br />
beperkte straf op: e<strong>en</strong> voorwaardelijke boete.<br />
“De politiechef heeft e<strong>en</strong> dilemma. Hij moet<br />
kiez<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> twee kwad<strong>en</strong>. Uiteindelijk kiest hij<br />
voor bescherming van de publieke veiligheid,<br />
waarmee hij het grondrecht van e<strong>en</strong> individuele<br />
burger sch<strong>en</strong>dt. Dit meldt hij direct <strong>en</strong> daarmee<br />
blijkt hij e<strong>en</strong> integer persoon te zijn. Ik hoop dat<br />
we in de <strong>crisisbeheersing</strong> ook dergelijke integere<br />
bestuurders hebb<strong>en</strong> die hun hand<strong>en</strong> durv<strong>en</strong> vuil<br />
te mak<strong>en</strong>. Ons systeem is echter zo ingericht dat<br />
deze m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> eruit word<strong>en</strong> geschopt. Maar is dat<br />
terecht? D<strong>en</strong>k daar maar e<strong>en</strong>s over na.”<br />
Moreel bewustzijn<br />
Communicatiedeskundige Hans Siepel heeft tot<br />
2005 bij de overheid gewerkt <strong>en</strong> op basis daarvan<br />
zijn visie op crisiscommunicatie ontwikkeld. Hij<br />
stelt dat de overheid in haar crisiscommunicatie<br />
amoreel <strong>en</strong> te veel gericht is op de belang<strong>en</strong>,<br />
positie <strong>en</strong> macht van bestuurders. “We moet<strong>en</strong><br />
zo snel mogelijk e<strong>en</strong> einde mak<strong>en</strong> aan deze zieke<br />
bestuurscultuur.” Volg<strong>en</strong>s hem is er tijd<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />
crisis behoefte aan verbind<strong>en</strong>d <strong>en</strong> moreel<br />
leiderschap. “Ieder m<strong>en</strong>s heeft e<strong>en</strong> moreel<br />
bewustzijn <strong>en</strong> het vermog<strong>en</strong> om op basis<br />
daarvan te beoordel<strong>en</strong> of iemand oprecht <strong>en</strong><br />
integer is. Vanuit dat bewustzijn luister<strong>en</strong> we<br />
naar overhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> functionariss<strong>en</strong> in het<br />
bedrijfslev<strong>en</strong>. Die houd<strong>en</strong> daar echter ge<strong>en</strong><br />
rek<strong>en</strong>ing mee. Hun communicatie met<br />
kernbood schapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> oneliners richt zich<br />
vooral op de hers<strong>en</strong><strong>en</strong>, omdat het dáár gebeurt<br />
volg<strong>en</strong>s neurowet<strong>en</strong>schappers. Als gevolg daarvan<br />
neemt het vertrouw<strong>en</strong> van burgers in<br />
de leiders van vandaag <strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> crisis af.”<br />
Ook moet<strong>en</strong> bestuurders volg<strong>en</strong>s Siepel meer<br />
gericht zijn op de slachtoffers van e<strong>en</strong> crisis.<br />
Def<strong>en</strong>sie als volwaardige partner<br />
Hans Siepel<br />
Bestell<strong>en</strong> <strong>en</strong> reager<strong>en</strong><br />
Dit artikel is gebaseerd op de<br />
lezing<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s het seminar <strong>en</strong><br />
bevat slechts e<strong>en</strong> bloemlezing<br />
van onderwerp<strong>en</strong> <strong>en</strong> praktische<br />
handvatt<strong>en</strong> om te kom<strong>en</strong> tot<br />
e<strong>en</strong> verbeterde <strong>en</strong> moderne<br />
<strong>crisisbeheersing</strong>. Gedetailleerde<br />
uitwerking<strong>en</strong> vindt u in het boek<br />
Grip op Crisis dat te bestell<strong>en</strong><br />
is via www.svdc.nl. Gert-Jan<br />
Ludd<strong>en</strong> nodigt u van harte uit<br />
om te reager<strong>en</strong> op het boek<br />
via info@svdc.nl.<br />
“Crisiscommunicatie gaat over informatievoorzi<strong>en</strong>ing,<br />
betek<strong>en</strong>is geving <strong>en</strong> schade beperking.<br />
En om het troost<strong>en</strong>, bemoedig<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbind<strong>en</strong><br />
vanuit moreel bewustzijn, wijsheid, ethiek <strong>en</strong><br />
waard<strong>en</strong>. Bij e<strong>en</strong> crisis gaat het om getroff<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> de sam<strong>en</strong>leving, niet om egoc<strong>en</strong>trische<br />
communicatie over belang<strong>en</strong> <strong>en</strong> posities van<br />
bestuurders <strong>en</strong> overhed<strong>en</strong>. Maak e<strong>en</strong> keuze:<br />
eig<strong>en</strong>belang of andermans belang. Dat schept<br />
twee heel verschill<strong>en</strong>de werkelijkhed<strong>en</strong>.”<br />
Foto’s: SVDC<br />
V.l.n.r. Dykstra, E<strong>en</strong>hoorn, Haisma <strong>en</strong> De Wijk<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 27
Niet elke salafist is e<strong>en</strong> jihadist<br />
Over salafistische contranarratiev<strong>en</strong><br />
Direct na de aanslag<strong>en</strong> in november 2015 in Parijs was e<strong>en</strong> aantal salafistische predikers <strong>en</strong> organisaties in Nederland er als de<br />
kipp<strong>en</strong> bij om het geweld in hevige bewoording<strong>en</strong> publiekelijk af te keur<strong>en</strong>. Ook ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> andere islamitische promin<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />
politici <strong>en</strong> organisaties liet<strong>en</strong> direct hun afschuw publiekelijk blijk<strong>en</strong>. Het is interessant om de reacties van deze salafist<strong>en</strong> e<strong>en</strong>s<br />
nader te bekijk<strong>en</strong>, omdat het salafisme in verschill<strong>en</strong>de moties – die rec<strong>en</strong>t zijn aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door de Tweede Kamer – juist<br />
als voedingsbodem voor het gewelddadig jihadisme wordt gezi<strong>en</strong>. De salafi-beweging baart de overheid al jar<strong>en</strong> zorg<strong>en</strong>.<br />
Het salafisme is e<strong>en</strong> str<strong>en</strong>g-islamitische stroming die streeft naar e<strong>en</strong> morele heropvoeding van moslims door onder meer<br />
e<strong>en</strong> letterlijke lezing van de religieuze bronn<strong>en</strong> <strong>en</strong> afwijzing van religieuze vernieuwing. De salafi-beweging claimt de <strong>en</strong>ige<br />
ware <strong>en</strong> zuivere islam te verteg<strong>en</strong>woordig<strong>en</strong>. De beweging manifesteert zich grofweg in drie stroming<strong>en</strong>, de quiëtistische,<br />
politieke <strong>en</strong> jihadistische, waarbij alle<strong>en</strong> de laatste gewelddadig is. De salafi-beweging is sterk gefragm<strong>en</strong>teerd <strong>en</strong> de praktijk<br />
van hun leerstelling<strong>en</strong> zeer ambigu ondanks én dankzij hun strev<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> “zuivere” islam. 1 Hoe moet<strong>en</strong> we de publieke<br />
veroordeling van gewelddad<strong>en</strong> door quiëtistische <strong>en</strong> politieke salafist<strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong>?<br />
■■<br />
Dr. Ineke Roex<br />
Universiteit van Amsterdam<br />
Reacties na aanslag<strong>en</strong> in november 2015<br />
In de verklaring<strong>en</strong> verwijt<strong>en</strong> de quiëtistische <strong>en</strong> politieke salafist<strong>en</strong><br />
allereerst de moslimjonger<strong>en</strong> die verantwoordelijk zijn voor het geweld<br />
onwet<strong>en</strong>dheid over de islam. De voorzitter van de salafistische El<br />
Fourkaan moskee El Damanhoury zegt: “Dit wordt verbod<strong>en</strong> door de<br />
islam. Het is verschrikkelijk dat dit is gebeurd.” 2 Abu Ismail, e<strong>en</strong><br />
promin<strong>en</strong>te salafistische prediker stelt: “Er is ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel religieus<br />
kader waaronder dergelijke afgrijselijke praktijk<strong>en</strong> geschaard kunn<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong>.” 3 Kortom, de islam schrijft volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> dit soort geweld niet<br />
voor. E<strong>en</strong> gebrek aan k<strong>en</strong>nis over de “juiste” islam is de hoofdoorzaak<br />
van het probleem, andere moslims (<strong>en</strong> in dit geval de gewelddadige<br />
extremist<strong>en</strong>) zijn in hun og<strong>en</strong> afgedwaald van de “zuivere” islam <strong>en</strong><br />
di<strong>en</strong><strong>en</strong> daarom onderricht te word<strong>en</strong> over de islam (vanuit hun<br />
specifieke <strong>en</strong> strikte interpretatie van de islam). De salafist<strong>en</strong> roep<strong>en</strong><br />
de moslimgeme<strong>en</strong>schap op om hun verantwoordelijkheid te nem<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> hierin e<strong>en</strong> voortrekkersrol te spel<strong>en</strong>. 4 Ze roep<strong>en</strong> daarbij ook op tot<br />
sam<strong>en</strong>werking met lokale autoriteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> organisaties.<br />
1<br />
I. Roex, Lev<strong>en</strong> als de profeet in Nederland. Over de salafi-beweging <strong>en</strong> democratie, 2014.<br />
Amsterdam University Press: Amsterdam, 2014. Ik volg Wiktorowicz’ indeling,<br />
wet<strong>en</strong>de dat deze niet ideaal is. Hij maakt onderscheid tuss<strong>en</strong> purist<strong>en</strong><br />
(hier quiëtistische salafist<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd), politieke, <strong>en</strong> jihadistische salafist<strong>en</strong>.<br />
Zie Q. Wiktorowicz, Anatomy of the salafi movem<strong>en</strong>t. Studies in Conflict &<br />
Terrorism, 29 (2006): 207-239.<br />
2<br />
Omroep Studio040,”Moskeeën in de stad veroordel<strong>en</strong> aanslag<strong>en</strong>”:<br />
“Dit is onm<strong>en</strong>selijk”, geplaatst op 14 november 2015.<br />
http://www.studio040.nl/nieuws/32942-moske<strong>en</strong>-in-stad-veroordel<strong>en</strong>aanslag<strong>en</strong>-dit-is-onm<strong>en</strong>selijk.html,<br />
geraadpleegd op 3 januari 2016.<br />
3<br />
“Imam Abou Ismail reageert op aanslag<strong>en</strong> op Parijs”. Website Marokko.nl,<br />
geplaatst op 15 november 2015. http://nieuws.marokko.nl/39228, geraadpleegd<br />
op 3 januari 2016.<br />
4<br />
Zie bijvoorbeeld “Stg. As-So<strong>en</strong>nah” over aanslag<strong>en</strong> Parijs. Website Al Yaqe<strong>en</strong>,<br />
geplaatst 14 november 2015. http://www.al-yaqe<strong>en</strong>.com/nieuws/nieuws.<br />
php?id=2773, geraadpleegd 3 januari 2016.<br />
De tweede reactie die terug komt in de publieke verklaring<strong>en</strong> van de<br />
salafist<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> uiting van angst. De salafist<strong>en</strong> zijn bezorgd dat de<br />
aanslag<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangegrep<strong>en</strong> om de islam zwart te mak<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
hard optred<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> alle moslims als “verdachte groep” mogelijk<br />
mak<strong>en</strong>. In dit kader word<strong>en</strong> de averechtse effect<strong>en</strong> van terrorisme<br />
<strong>en</strong> geweld meermaals herhaald. 5 Dit moet ook begrep<strong>en</strong> word<strong>en</strong> als<br />
kritiek op de geweldplegers zelf. Extremist<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> de positie van<br />
moslims verslechter<strong>en</strong>.<br />
De salafistische traditie van contranarratiev<strong>en</strong><br />
Waar salafistische organisaties eerst kritisch war<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van<br />
opkom<strong>en</strong>d anti-radicaliseringsbeleid rond 2007 <strong>en</strong> er bij aanvang<br />
van het conflict in Syrië ook begrip werd getoond voor e<strong>en</strong> gewap<strong>en</strong>de<br />
strijd teg<strong>en</strong> Assad, ontstond er met het vertrek van grote<br />
groep<strong>en</strong> moslimjonger<strong>en</strong> naar Syrië <strong>en</strong> Irak vanaf eind 2012 e<strong>en</strong><br />
groei<strong>en</strong>d gevoel van urg<strong>en</strong>tie om iets te do<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> gewelddadig<br />
extremisme. De bov<strong>en</strong>staande contranarratiev<strong>en</strong> zijn echter<br />
onderdeel van e<strong>en</strong> veel langere traditie van contranarratiev<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
-initiatiev<strong>en</strong> om het gewelddadig extremisme in eig<strong>en</strong> geleder<strong>en</strong> te<br />
bestrijd<strong>en</strong>. Quiëtistische <strong>en</strong> politieke salafist<strong>en</strong> veroordeeld<strong>en</strong> onder<br />
meer de aanslag<strong>en</strong> in New York (2001), Madrid (2004) <strong>en</strong> Lond<strong>en</strong><br />
(2005), de moord op Theo van Gogh (2004), Al Qaida, IS(IS) <strong>en</strong> de<br />
aanslag op de redactie van Charlie Hebdo (januari 2015). Ze spand<strong>en</strong><br />
zich in om de komst van de jihadistisch-georiënteerde<br />
Sharia4Belgium naar Nederland teg<strong>en</strong> te houd<strong>en</strong> <strong>en</strong> de salafistische<br />
As So<strong>en</strong>nah moskee gaf jonger<strong>en</strong> aan bij de politie die e<strong>en</strong> extremistisch<br />
pad war<strong>en</strong> opgegaan <strong>en</strong> had h<strong>en</strong> al eerder de deur gewez<strong>en</strong>. 6<br />
Tegelijkertijd mak<strong>en</strong> overheidsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> zich zorg<strong>en</strong> over sommige<br />
salafistische leerstelling<strong>en</strong> die voor maatschappelijke spanning<strong>en</strong><br />
5<br />
Ibid.<br />
6<br />
M. de Koning, I. Roex, C. Becker & P. Aarns, Eiland<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> zee van ongeloof:<br />
het verzet van de activistische da’wa-netwerk<strong>en</strong> in België, Nederland <strong>en</strong> Duitsland.<br />
Instituut voor Migratie <strong>en</strong> Etnische Studies/Universiteit van Amsterdam:<br />
Amsterdam, 2014.<br />
28 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
kunn<strong>en</strong> zorg<strong>en</strong> <strong>en</strong> juist e<strong>en</strong> voedingsbodem creër<strong>en</strong> voor uitreiz<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> sympathieën voor jihadisme. De duiding van de beweging is dus<br />
complexer dan de contranarratiev<strong>en</strong> do<strong>en</strong> vermoed<strong>en</strong>.<br />
De salafistische weerlegging van het jihadistische discours is zeer<br />
uitgebreid <strong>en</strong> diepgaand. 7 De argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die m<strong>en</strong> aanhaalt,<br />
legitimeert m<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> beroep op islamitische bronn<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
Saoedische geleerd<strong>en</strong>. Salafist<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong> t<strong>en</strong> eerste dat jihadist<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
verkeerde notie hebb<strong>en</strong> van de voorwaard<strong>en</strong>, zin <strong>en</strong> functie van<br />
jihad. Salafist<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> jihadist<strong>en</strong> daarom ook nooit jihadist<strong>en</strong><br />
noem<strong>en</strong> omdat zij volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> immers e<strong>en</strong> verkeerd begrip hebb<strong>en</strong><br />
van jihad. Zij noem<strong>en</strong> h<strong>en</strong> steevast khawarij 8 of in mindere heftige<br />
bewoording<strong>en</strong> “zij die zijn afgedwaald”. Let wel: ze nem<strong>en</strong> ge<strong>en</strong><br />
afstand van het begrip jihad als principe. Ze zegg<strong>en</strong> onder meer dat<br />
de jihad voorbehoud<strong>en</strong> is aan de regeringsleiders van islamitische<br />
land<strong>en</strong> <strong>en</strong> ge<strong>en</strong> individuele plicht (fard’ayn) is. Jihad is om fitna<br />
(chaos, angst etc.) te voorkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet te veroorzak<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat jihad<br />
niet aan de orde is omdat de moslimgeme<strong>en</strong>schap veel te zwak is<br />
om jihad te voer<strong>en</strong>. Daarnaast word<strong>en</strong> de averechtse effect<strong>en</strong> van<br />
aanslag<strong>en</strong> in talloze voorbeeld<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd.<br />
Salafist<strong>en</strong> spann<strong>en</strong> zich ook in om jonger<strong>en</strong> instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te gev<strong>en</strong> hoe<br />
ze dan wél met kritiek, frustratie, onrechtvaardigheid om zoud<strong>en</strong><br />
moet<strong>en</strong> te gaan. Jihad staat hierbij niet in het rijtje maar wel: du’a<br />
(smeekbedes), sabr (geduld), standvastigheid, afzijdigheid, hijra<br />
(emigratie). Ook meer pragmatische reacties word<strong>en</strong> aangedrag<strong>en</strong> zoals<br />
de oproep om te gaan stemm<strong>en</strong>. Binn<strong>en</strong> salafi-kring<strong>en</strong> (ook in de<br />
jihadistische kring<strong>en</strong> zelf ) wordt over de specifieke voorwaard<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
richtlijn<strong>en</strong> van jihad hevig gedebatteerd. Er is e<strong>en</strong> risico dat moslims de<br />
finesse van de weerlegging niet altijd in de vingers hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> jihad wel<br />
geïnterpreteerd wordt als basis voor de steun aan jihadistische groep<strong>en</strong>.<br />
De scheidslijn tuss<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de stroming<strong>en</strong> is belangrijk aan te<br />
br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, maar in de praktijk lang niet altijd zo scherp.<br />
Slot<br />
Het is van belang om de inhoud, het bereik, het effect én de<br />
w<strong>en</strong>selijkheid van de salafistische contranarratiev<strong>en</strong> <strong>en</strong> -initiatiev<strong>en</strong><br />
nader te onderzoek<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>als de bestaande lokale sam<strong>en</strong>werkingsverband<strong>en</strong>.<br />
Wat zal het effect zijn indi<strong>en</strong> de maatregel<strong>en</strong> die nu teg<strong>en</strong><br />
het salafisme zijn voorgesteld, word<strong>en</strong> doorgevoerd? Het is mogelijk<br />
dat we met repressie <strong>en</strong> het beëindig<strong>en</strong> van sam<strong>en</strong>werkingsverband<strong>en</strong><br />
in onze eig<strong>en</strong> vingers snijd<strong>en</strong>, mocht<strong>en</strong> de contranarratiev<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> gew<strong>en</strong>st effect hebb<strong>en</strong>. Onderzoek naar de contranarratiev<strong>en</strong> is<br />
dus nodig. Ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s zou de k<strong>en</strong>nispositie van lokale overhed<strong>en</strong><br />
verbeterd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, opdat zij op de hoogte zijn van de zeer<br />
diverse aard van de salafistische organisaties <strong>en</strong> netwerk<strong>en</strong> in hun<br />
omgeving. Niet elke salafist is immers e<strong>en</strong> jihadist.<br />
‘Niet elke salafist is e<strong>en</strong> jihadist’<br />
■■<br />
NCTV<br />
Salafisme is niet e<strong>en</strong>duidig, maar k<strong>en</strong>t verschill<strong>en</strong>de<br />
verschijningsvorm<strong>en</strong>. Salafisme is ook niet hetzelfde als<br />
jihadisme of terrorisme. Zoals Ineke Roex in dit artikel<br />
aantoont, werp<strong>en</strong> sommige salafistische predikers <strong>en</strong><br />
organisaties zich juist op als e<strong>en</strong> buffer teg<strong>en</strong> het jihadisme/<br />
terrorisme. Sommige salafist<strong>en</strong> gelov<strong>en</strong> niet in geweld als<br />
middel om politieke doel<strong>en</strong> te bereik<strong>en</strong> <strong>en</strong> zelfs niet in<br />
politiek protest of überhaupt in oppositie voer<strong>en</strong>. Volg<strong>en</strong>s<br />
salafist<strong>en</strong>, die zich teg<strong>en</strong> jihadist<strong>en</strong> uitsprek<strong>en</strong>, mog<strong>en</strong><br />
moslims slechts onder zeer strikte voorwaard<strong>en</strong> in opstand<br />
kom<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> de machthebber. Veel salafist<strong>en</strong> vull<strong>en</strong> jihad in<br />
als het verricht<strong>en</strong> van islamitisch missiewerk <strong>en</strong> het gev<strong>en</strong><br />
van religieus onderwijs (dawa). Anderzijds is geblek<strong>en</strong> dat<br />
salafistische prediking wel degelijk e<strong>en</strong> rol kan spel<strong>en</strong> bij<br />
motivatie voor deelname aan of steun voor mondiaal<br />
jihadistische strijdgroep<strong>en</strong>. In de praktijk blijkt ook dat<br />
sommige salafistische predikers hun volgeling<strong>en</strong> opzettelijk<br />
weghoud<strong>en</strong> van contact met de Nederlandse overheid <strong>en</strong><br />
andersgelovig<strong>en</strong> in de sam<strong>en</strong>leving. Het is kortom lastig om<br />
van buit<strong>en</strong>af onderscheid te mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> individu<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
groepering<strong>en</strong>, de aard <strong>en</strong> mate van hun invloed <strong>en</strong> op welke<br />
wijze zij invulling gev<strong>en</strong> aan complexe religieuze concept<strong>en</strong>.<br />
Zoals in de Kamerbrief Concretisering aanpak salafisme, die<br />
op 25 februari 2016 naar de Kamer is verzond<strong>en</strong>, staat<br />
verwoord: Alle<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> stevige k<strong>en</strong>nis- <strong>en</strong> informatiepositie,<br />
e<strong>en</strong> afgewog<strong>en</strong> visie <strong>en</strong> de actieve uitwisseling van<br />
ervaring<strong>en</strong> kan e<strong>en</strong> effectieve aanpak van problematisch<br />
gedrag gestalte krijg<strong>en</strong>. Het artikel van Ineke Roex levert<br />
daar e<strong>en</strong> bijdrage aan.<br />
7<br />
Deze alinea is gebaseerd op I. Roex (2013) 236-255.<br />
8<br />
Khawarij (lett. zij die wegtrekk<strong>en</strong>, weggaan) is e<strong>en</strong> historische term voor e<strong>en</strong><br />
groep die zich tijd<strong>en</strong>s de verdeeldheid na de dood van de derde kalief Uthman<br />
in 656 afscheidde van de meerderheid van de moslimgeme<strong>en</strong>schap <strong>en</strong><br />
bek<strong>en</strong>d staat om gewelddadighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> het veelvuldig do<strong>en</strong> van takfir (het<br />
ongelovig verklar<strong>en</strong>). De term wordt door salafist<strong>en</strong> (<strong>en</strong> ook door andere<br />
moslims) gebruikt om andere moslimgroep<strong>en</strong> te beschuldig<strong>en</strong> van<br />
extremisme <strong>en</strong> moet als e<strong>en</strong> pejoratief begrep<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 29
Terrorisme <strong>en</strong> horror in Parijs <strong>en</strong> brussel – what’s next?<br />
E<strong>en</strong> terroristische daad met chemische stoff<strong>en</strong>?<br />
De tijd is gekom<strong>en</strong> dat antiterrorisme security e<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong> domein wordt in alle chemische bedrijv<strong>en</strong>. De speeltijd is<br />
voorbij na de mislukte aanslag<strong>en</strong> in 2015 op e<strong>en</strong> gasfabriek bij Lyon op 26 juni <strong>en</strong> e<strong>en</strong> opslagtankfarm bij Marseille op<br />
14 juli. Tot rec<strong>en</strong>t war<strong>en</strong> er de afgelop<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>nia ge<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>de aanslag<strong>en</strong> op chemische installaties in het West<strong>en</strong>,<br />
maar terrorist<strong>en</strong> zijn blijkbaar hun werkveld aan het verlegg<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat moet<strong>en</strong> we serieus nem<strong>en</strong>.<br />
■ ■ G<strong>en</strong>serik R<strong>en</strong>iers<br />
Hoogleraar Veiligheid van Gevaarlijke<br />
Stoff<strong>en</strong>, TUDelft <strong>en</strong> UAntwerp<strong>en</strong><br />
De bescherming van pot<strong>en</strong>tiële doelwitt<strong>en</strong> die grote aantall<strong>en</strong><br />
slachtoffers met zich mee kunn<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, heeft het afgelop<strong>en</strong><br />
dec<strong>en</strong>nium al bijzondere aandacht van de overheid <strong>en</strong> het bedrijfslev<strong>en</strong><br />
gehad, maar moet vanwege het belang waar mogelijk steeds<br />
verder word<strong>en</strong> verbeterd. We kunn<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> maar speculer<strong>en</strong> over<br />
welke terroristische sc<strong>en</strong>ario’s zich zull<strong>en</strong> realiser<strong>en</strong>, maar aangezi<strong>en</strong><br />
op e<strong>en</strong> relatief e<strong>en</strong>voudige wijze veel slachtoffers <strong>en</strong> chaos<br />
mak<strong>en</strong> hoofddoel van terrorist<strong>en</strong> schijnt te zijn geword<strong>en</strong>, zijn<br />
pot<strong>en</strong>tiële horrorsc<strong>en</strong>ario’s zoals e<strong>en</strong> grootschalige terroristische<br />
aanslag op chemische bedrijv<strong>en</strong> niet meer ond<strong>en</strong>kbaar. Dat zou<br />
bijvoorbeeld kunn<strong>en</strong> gebeur<strong>en</strong> in de hav<strong>en</strong>s van Rotterdam <strong>en</strong><br />
Antwerp<strong>en</strong>, in clusters zoals Chemelot <strong>en</strong> Delfzijl, in kleinere<br />
clusters of individuele bedrijv<strong>en</strong>, of bijvoorbeeld misbruik mak<strong>en</strong>d<br />
van gevaarlijk transport<strong>en</strong>. Voor alle duidelijkheid, het gaat hier<br />
niet <strong>en</strong>kel om e<strong>en</strong> aanslag waarbij er e<strong>en</strong> honderdtal slachtoffers<br />
kunn<strong>en</strong> vall<strong>en</strong> zoals bij de rec<strong>en</strong>te aanslag<strong>en</strong> in Parijs. We hebb<strong>en</strong><br />
het hier over pot<strong>en</strong>tiële sc<strong>en</strong>ario’s waarbij er vele honderd<strong>en</strong> tot<br />
zelfs duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong> slachtoffers kunn<strong>en</strong> vall<strong>en</strong> in extreme omstandighed<strong>en</strong>.<br />
Zulke horrorsc<strong>en</strong>ario’s zijn wel degelijk uitvoerbaar met<br />
relatief beperkte middel<strong>en</strong>. Angst is e<strong>en</strong> zeer slechte raadgever,<br />
maar we di<strong>en</strong><strong>en</strong> wel alles in het werk te stell<strong>en</strong> om ervoor te zorg<strong>en</strong><br />
dat dit soort horrorsc<strong>en</strong>ario’s nooit realiteit wordt.<br />
Chemische bedrijv<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> daarom hun verantwoordelijkheid<br />
op te nem<strong>en</strong> in deze <strong>en</strong> niet dit soort sc<strong>en</strong>ario’s als “ond<strong>en</strong>kbaar”,<br />
“nog nooit gebeurd” <strong>en</strong> dus “onbestaand” af te do<strong>en</strong>. Er zijn uiteraard<br />
bedrijv<strong>en</strong> die antiterrorisme security heel ernstig nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun<br />
verantwoordelijkheid opnem<strong>en</strong>, maar er zijn er ook heel wat die dat<br />
niet, of onvoldo<strong>en</strong>de, do<strong>en</strong>. Álle zulke bedrijv<strong>en</strong> (groot <strong>en</strong> klein)<br />
di<strong>en</strong><strong>en</strong> mijns inzi<strong>en</strong>s proactief op basis van e<strong>en</strong> degelijk security beleid<br />
(met onder andere degelijke security risico assessm<strong>en</strong>ts <strong>en</strong> e<strong>en</strong> ernstig<br />
uitgewerkt security managem<strong>en</strong>t systeem), adequate antiterrorisme<br />
security maatregel<strong>en</strong> te nem<strong>en</strong>, naast de reactieve maatregel<strong>en</strong> die<br />
dikwijls wel beter zijn geregeld. Het nem<strong>en</strong> van allerlei proactieve<br />
maatregel<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> terroristische aanslag<strong>en</strong> wordt in vele chemische<br />
bedrijv<strong>en</strong> echter beschouwd als e<strong>en</strong> noodzakelijk kwaad, dat <strong>en</strong>kel<br />
kost <strong>en</strong> niets opbr<strong>en</strong>gt. Het hangt eig<strong>en</strong>lijk van de bedrijfsleiding af<br />
of antiterrorisme security, of het nem<strong>en</strong> van security maatregel<strong>en</strong><br />
specifiek teg<strong>en</strong> terroristische aanslag<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> proactieve wijze,<br />
serieus g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> wordt of niet. Sommige bedrijv<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> het<br />
daarom ernstig, andere niet, wat onder andere zorgt voor e<strong>en</strong><br />
competitief nadeel voor die bedrijv<strong>en</strong> die wel invester<strong>en</strong> in antiterrorisme<br />
security <strong>en</strong> ook leidt tot het mogelijke gevaar van zwaar<br />
reputatieverlies van de “goede leerling<strong>en</strong>” (want ook behor<strong>en</strong>d tot<br />
de chemische industrie) bij e<strong>en</strong> succesvolle aanslag bij e<strong>en</strong> “slechte<br />
leerling”. Er bestaat dus mom<strong>en</strong>teel ge<strong>en</strong> uniforme b<strong>en</strong>adering<br />
van antiterrorisme security in “de Nederlandse (of ook Belgische)<br />
chemische industrie”, zoals die wel bestaat in die industrie wat betreft<br />
veiligheid. Echter, het is belangrijk te beseff<strong>en</strong> dat veiligheid <strong>en</strong><br />
security vanuit e<strong>en</strong> proactief standpunt twee verschill<strong>en</strong>de zak<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> zijn: e<strong>en</strong> chemische installatie of opslagtank kan bij<br />
voorbeeld e<strong>en</strong> heel laag risico verteg<strong>en</strong>woordig<strong>en</strong> naar veiligheid toe<br />
(de kans dat e<strong>en</strong> bepaald sc<strong>en</strong>ario zich “toevallig” voordoet, is zéér<br />
laag), terwijl diezelfde installatie naar security toe e<strong>en</strong> heel groot risico<br />
kan betek<strong>en</strong><strong>en</strong> (indi<strong>en</strong> de installatie “int<strong>en</strong>tioneel” wordt opgeblaz<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> het sc<strong>en</strong>ario moedwillig wordt geïnduceerd).<br />
Het mag dus duidelijk zijn dat antiterrorisme security veel meer is<br />
dan e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kelvoudige omheining rond de bedrijfsactiviteit<strong>en</strong>,<br />
e<strong>en</strong> portier die naar de id<strong>en</strong>titeitskaart vraagt, ev<strong>en</strong>tueel <strong>en</strong>kele<br />
camera’s in <strong>en</strong> rond de gebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> het gebruik van sleutels voor<br />
de deur<strong>en</strong>. Dit is de manier waarop vele Brzo-bedrijv<strong>en</strong> hun<br />
securitymaatregel<strong>en</strong> nem<strong>en</strong>, <strong>en</strong> dit kan help<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> diefstal of<br />
misschi<strong>en</strong> in sommige gevall<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> amateur-terrorist<strong>en</strong>, maar<br />
deze maatregel<strong>en</strong> zijn écht onvoldo<strong>en</strong>de teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> goed geplande<br />
professionele terroristische aanslag.<br />
Antiterrorisme security kan beter in onderneming<strong>en</strong>,<br />
overheid <strong>en</strong> onderzoeksinstelling<strong>en</strong><br />
Enkele e<strong>en</strong>voudige wijshed<strong>en</strong> voor beveiliging in de chemische<br />
sector zijn te formuler<strong>en</strong>, <strong>en</strong> deze betreff<strong>en</strong> bijvoorbeeld informatie<br />
over <strong>en</strong> ontwerp van de maatregel<strong>en</strong> <strong>en</strong> de bedrijfssite. Grote tanks<br />
<strong>en</strong> aanwijzing<strong>en</strong> die van buit<strong>en</strong>af zichtbaar zijn, trekk<strong>en</strong> bijvoor<br />
30 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
eeld de aandacht. Ook de veiligheid gerelateerde Seveso-wetgeving<br />
vraagt transparantie over stoff<strong>en</strong>, sc<strong>en</strong>ario’s <strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong> die<br />
naar terrorisme toe ge<strong>en</strong> goede zaak is. Hoe minder informatie<br />
publiekelijk beschikbaar is over alle aanwezige installaties <strong>en</strong><br />
gevaarlijke stoff<strong>en</strong>, hoe beter in term<strong>en</strong> van terrorismebestrijding.<br />
Wat betreft het ontwerp of de indeling van de site, zoud<strong>en</strong> de<br />
kwetsbaarste <strong>en</strong> gevaarlijkste material<strong>en</strong> zich in het best beschermde<br />
deel van het bedrijf moet<strong>en</strong> bevind<strong>en</strong>. Dubbel uitgevoerde<br />
omheining<strong>en</strong> met intrusie detectie system<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong>, net zoals bij<br />
nucleaire installaties, best word<strong>en</strong> ingevoerd in de chemische<br />
sector, alleszins voor de kritische locaties binn<strong>en</strong> de bedrijfsterrein<strong>en</strong>.<br />
Deze wijshed<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> systematische manier word<strong>en</strong><br />
bekek<strong>en</strong> vanuit de volg<strong>en</strong>de securitymanagem<strong>en</strong>tprincipes: het<br />
5D-principe, PICER, OPER, de rings of protection, het Perimeterd<strong>en</strong>k<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> het uitvoer<strong>en</strong> van security risico assessm<strong>en</strong>ts.<br />
Het 5D-principe staat voor Deter, Detect, D<strong>en</strong>y, Delay and Def<strong>en</strong>d, wat<br />
betek<strong>en</strong>t “ontraad, ontdek, ontk<strong>en</strong> [toegang], vertraag, <strong>en</strong> verdedig”.<br />
Dit principe betek<strong>en</strong>t dat je het zo moeilijk mogelijk maakt<br />
voor e<strong>en</strong> indringer om door te dring<strong>en</strong> tot pot<strong>en</strong>tiële targets binn<strong>en</strong><br />
het bedrijf. Die doe je door ontrad<strong>en</strong>de maatregel<strong>en</strong> (bijvoorbeeld<br />
verlichting, poort<strong>en</strong>), detectiemaatregel<strong>en</strong> (camera’s, CCTV),<br />
maatregel<strong>en</strong> met betrekking tot toegang tot del<strong>en</strong> van het bedrijf<br />
(sleutelplan), vertrag<strong>en</strong>de maatregel<strong>en</strong> (bedrading, hekwerk binn<strong>en</strong><br />
het bedrijfsterrein), <strong>en</strong> verdedigingsmaatregel<strong>en</strong> (bewakingsag<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />
sam<strong>en</strong>werking met politiedi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>). Het PICER-principe is het<br />
bekijk<strong>en</strong> van de maatregel<strong>en</strong> vanuit het standpunt van de indringer,<br />
<strong>en</strong> beschrijft de verschill<strong>en</strong>de fas<strong>en</strong> van de indringing, namelijk<br />
“Prepare, Intrude, Collect, Exit, Reward” oftewel de “voorbereidings-,<br />
indringings-, vergaar-, exit-, <strong>en</strong> beloningsfase”. Iedere fase<br />
kan dan onderzocht word<strong>en</strong> op te nem<strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong>. Het<br />
OPER-acroniem beschrijft het type maatregel<strong>en</strong> dat kan word<strong>en</strong><br />
g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>: Organisational, Physical, Electronics, Reporting. Het<br />
rings of protection-principe staat voor e<strong>en</strong> model dat geïnspireerd<br />
is op procesveiligheid (het zog<strong>en</strong>aamde layers of protection-model)<br />
<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de mogelijke lag<strong>en</strong> om indringers teg<strong>en</strong> te houd<strong>en</strong>.<br />
Security kan ook word<strong>en</strong> bekek<strong>en</strong> vanuit het Perimeter-d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>: e<strong>en</strong><br />
bedrijf moet opgedeeld word<strong>en</strong> in verschill<strong>en</strong>de perimeters of<br />
zones, met elk e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> securityniveau <strong>en</strong> bijhor<strong>en</strong>de securitymaatregel<strong>en</strong>.<br />
Bed<strong>en</strong>k wel dat security-onderaannemers de k<strong>en</strong>nis<br />
niet hebb<strong>en</strong> om tak<strong>en</strong> zoals securityrisicoanalyses binn<strong>en</strong> het<br />
bedrijf uit te voer<strong>en</strong>. Ze zijn ook niet goed geplaatst om inlichting<strong>en</strong><br />
over het personeel te vergar<strong>en</strong>. Ingehuurd securitypersoneel di<strong>en</strong>t<br />
voornamelijk om het Perimeter-principe te vergemakkelijk<strong>en</strong>/<br />
verbeter<strong>en</strong> <strong>en</strong> om het security bewustzijn van het personeel te<br />
verhog<strong>en</strong>, <strong>en</strong> is minder interessant als antiterrorisme-maatregel.<br />
Tezam<strong>en</strong> met het Perimeter-d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, zijn het uitvoer<strong>en</strong> van<br />
securityrisicoanalyses de belangrijkste principes in het kader van<br />
contraterrorisme, aangezi<strong>en</strong> - net zoals bij veiligheid - het k<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
van de pot<strong>en</strong>tiële dreiging<strong>en</strong>, blootstelling<strong>en</strong>/kwetsbaarhed<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
verliez<strong>en</strong>, de basis vormt voor het securitybeleid van de onderneming<br />
<strong>en</strong> de verdere te nem<strong>en</strong> securitymaatregel<strong>en</strong>. Dergelijke<br />
securityrisicoanalyses moet<strong>en</strong> sowieso door bedrijfspersoneel<br />
gebeur<strong>en</strong>, met k<strong>en</strong>nis van bedrijfsproduct<strong>en</strong> <strong>en</strong> -process<strong>en</strong>. Anders<br />
neem je eig<strong>en</strong>lijk blind securitymaatregel<strong>en</strong> <strong>en</strong> heb je ge<strong>en</strong> idee of<br />
de g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong> adequaat zijn om professionele aanslag<strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong> te gaan, of gewoon betrekking hebb<strong>en</strong> op bewaking <strong>en</strong><br />
bewustzijn.<br />
Deze principes zijn basisprincipes die makkelijk kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
gevolgd. Er di<strong>en</strong><strong>en</strong>, afhankelijk van de bedrijfsspecifieke situatie,<br />
bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> nog meer (soms erg dure) antiterrorisme security<br />
maatregel<strong>en</strong> te word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, maar hierbij kan er best e<strong>en</strong><br />
economische analyse (degelijke, zo uitgebreid mogelijke, kost<strong>en</strong>/<br />
bat<strong>en</strong> afweging) word<strong>en</strong> gemaakt.<br />
Van overheidswege zou ook de inspectie <strong>en</strong> handhaving specifiek<br />
meer gericht kunn<strong>en</strong> zijn op antiterrorisme security in Brzobedrijv<strong>en</strong>.<br />
Nu bestaan zulke security inspecties niet (dat is bij<br />
voorbeeld wel het geval in Noorweg<strong>en</strong>). Overhed<strong>en</strong> nationaal én<br />
internationaal niveau (EU) di<strong>en</strong><strong>en</strong> zich ook te berad<strong>en</strong> over e<strong>en</strong><br />
wettelijke afweging tuss<strong>en</strong> de Seveso-transparantie (in het kader van<br />
veiligheid) <strong>en</strong>erzijds, <strong>en</strong> wat je als maatschappij mag verwacht<strong>en</strong> te<br />
wet<strong>en</strong> (in het kader van security) van iemand die informatie over<br />
gevaarlijke stoff<strong>en</strong> w<strong>en</strong>st te ontvang<strong>en</strong> anderzijds. E<strong>en</strong> getrapte<br />
privacywetgeving of e<strong>en</strong> pre-scre<strong>en</strong>ing lijk<strong>en</strong> mogelijke traject<strong>en</strong><br />
om dit moeilijke probleem op te loss<strong>en</strong>. Maar zulke maatregel<strong>en</strong><br />
verg<strong>en</strong> dus wetgev<strong>en</strong>d werk.<br />
Ook de academische wereld di<strong>en</strong>t zich meer in te spann<strong>en</strong> om meer<br />
wet<strong>en</strong>schappelijk <strong>en</strong> gevalideerd onderzoek te verricht<strong>en</strong> op gebied<br />
van antiterrorisme security. Security onderzoek gebeurt nu veelal in<br />
het domein van cyber-security, e<strong>en</strong> sub-domein van de bedrijfssecurity<br />
dat uiteraard zeer belangrijk blijft. Echter, antiterrorisme<br />
security zoals het ontwikkel<strong>en</strong> van knowhow op gebied van (anti-)<br />
drone-technologie, slimme camera’s, material<strong>en</strong> met bepaalde<br />
eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>, spel theoretische modell<strong>en</strong>, serious games,<br />
ontwerp gebaseerde anti-escalatie (domino-effect) gerelateerde<br />
security maatregel<strong>en</strong> <strong>en</strong> land-use planning, ontwikkeling van<br />
specifieke apps, cluster noodplanning-software <strong>en</strong> dergelijke kan<br />
allemaal nog veel int<strong>en</strong>siever <strong>en</strong> beter. De financiële <strong>en</strong> praktische<br />
steun vanuit de overheid <strong>en</strong> de bedrijfswereld is in deze onontbeerlijk.<br />
Enkel door sam<strong>en</strong>werking tuss<strong>en</strong> overheid, onderzoeksinstelling<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> onderneming<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong> de maatschappelijk complexe<br />
antiterrorisme vraagstukk<strong>en</strong> die zich nu stell<strong>en</strong>, op korte én op<br />
lange termijn aangepakt word<strong>en</strong>.<br />
Gedeelde verantwoordelijkheid<br />
Kortom, we moet<strong>en</strong> antiterrorisme security veel serieuzer nem<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> liefst zonder daarvoor de prijs van e<strong>en</strong> succesvolle terroristische<br />
aanslag te moet<strong>en</strong> betal<strong>en</strong>. Er di<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> maatschappelijk debat te<br />
kom<strong>en</strong> over onze bereidheid als volwass<strong>en</strong> <strong>en</strong> verantwoordelijke<br />
maatschappij om terrorisme proactief aan te pakk<strong>en</strong> in de chemische<br />
sector in Nederland (<strong>en</strong> België). Welke “intellig<strong>en</strong>te” maatregel<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> we proactief bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> waarbij privacy <strong>en</strong> transparantie<br />
ge<strong>en</strong> probleem vorm<strong>en</strong> voor elkaar, <strong>en</strong> welke maatregel<strong>en</strong> <strong>en</strong> beleid<br />
mog<strong>en</strong> we als maatschappij verwacht<strong>en</strong> van de bedrijv<strong>en</strong> zelf op<br />
gebied van antiterrorisme security (naast de overheidsmaatregel<strong>en</strong><br />
die reeds bestaan of die verder kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> uitgewerkt)?<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 31
Security in de Nederlandse<br />
chemische industrie<br />
De Nederlandse chemische industrie neemt veiligheid – <strong>en</strong> dus ook security – serieus <strong>en</strong> heeft in het afgelop<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>nium<br />
goede praktijk<strong>en</strong> ontwikkeld in nauw overleg met de overheid.<br />
■■<br />
Peter Bareman<br />
Speerpuntmanager Veiligheid, Gezondheid <strong>en</strong> Milieu, Ver<strong>en</strong>iging<br />
Nederlandse Chemische Industrie (VNCI)<br />
Veiligheid zit in DNA chemische industrie<br />
Op basis van het huidige dreigingsniveau voor de Nederlandse vitale<br />
sector zijn er ge<strong>en</strong> aanwijzing<strong>en</strong> voor aanslagdreiging<strong>en</strong> op de<br />
Nederlandse chemische industrie. Toch kan ook e<strong>en</strong> weinig<br />
effectieve aanslag of e<strong>en</strong> poging daartoe leid<strong>en</strong> tot grote maatschappelijke<br />
onrust. Daarom werk<strong>en</strong> de chemiebedrijv<strong>en</strong> (individueel<br />
<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk) voortdur<strong>en</strong>d aan e<strong>en</strong> goede beveiliging <strong>en</strong> is<br />
m<strong>en</strong> alert op signal<strong>en</strong> die wijz<strong>en</strong> op kwade bedoeling<strong>en</strong>.<br />
Zowel vanuit haar maatschappelijke plicht als vanuit bedrijfscontinuïteit<br />
neemt de chemische industrie haar verantwoordelijkheid<br />
om de veiligheid van haar medewerkers, installaties <strong>en</strong><br />
omgeving continue te borg<strong>en</strong>. Dit geldt ook op het gebied van<br />
weerbaarheid teg<strong>en</strong> criminele <strong>en</strong> terroristische aanslag<strong>en</strong>.<br />
Betrokk<strong>en</strong> leiderschap, alerte medewerkers, professionele veiligheidsexperts<br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>d veiligheidssysteem staan hierbij aan<br />
de basis. Daarnaast is het zorg<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> goed veiligheidsbewustzijn<br />
binn<strong>en</strong> de organisatie e<strong>en</strong> noodzakelijk onderdeel.<br />
Vanuit veiligheidsoogpunt is het binn<strong>en</strong> de chemische industrie<br />
common s<strong>en</strong>se om adequate prev<strong>en</strong>tieve veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
responsemaatregel<strong>en</strong> te nem<strong>en</strong>. Deze maatregel<strong>en</strong> zijn onder meer<br />
gebaseerd op (inter)nationale wetgeving <strong>en</strong> industrie standaard<strong>en</strong>,<br />
zoals de Europese Seveso-richtlijn <strong>en</strong> internationale guidelines<br />
opgesteld door het C<strong>en</strong>ter for Chemical Process Safety (CCPS). Hierin<br />
zijn afsprak<strong>en</strong> vastgelegd over de veiligheid in de chemische<br />
industrie, inclusief response-organisatie. Risicoanalyses <strong>en</strong> ontwikkelde<br />
sc<strong>en</strong>ario’s zijn de basis voor geïmplem<strong>en</strong>teerde maatregel<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
actuele afsprak<strong>en</strong> <strong>en</strong> procedures zijn vastgelegd in e<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>d<br />
integraal veiligheidsmanagem<strong>en</strong>tsysteem. Deze maatregel<strong>en</strong> drag<strong>en</strong><br />
uitstek<strong>en</strong>d bij aan de line of def<strong>en</strong>ce voor security-issues.<br />
De veiligheidspijlers<br />
Naast de hiervoor g<strong>en</strong>oemde veiligheidspijlers k<strong>en</strong>t de chemische<br />
industrie ook verschill<strong>en</strong>de pijlers waarop security is gebaseerd. Zo<br />
k<strong>en</strong>t Nederland sinds 2005 e<strong>en</strong> Alerteringssysteem Terrorismebestrijding<br />
(ATb), e<strong>en</strong> waarschuwingssysteem voor overheid <strong>en</strong> bedrijfslev<strong>en</strong> bij<br />
e<strong>en</strong> verhoogde terroristische dreiging, zodat er op tijd maatregel<strong>en</strong><br />
getroff<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Om bij verhoogde terroristische dreiging<br />
extra maatregel<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> treff<strong>en</strong>, heeft de (petro)chemische<br />
industrie in 2007 afsprak<strong>en</strong> gemaakt met de Nationaal Coördinator<br />
Terrorismebestrijding <strong>en</strong> Veiligheid (NCTV).<br />
In 2008 heeft de chemische industrie, sam<strong>en</strong> met de oliesector e<strong>en</strong><br />
Security Conv<strong>en</strong>ant afgeslot<strong>en</strong>, om zorg te drag<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> adequaat<br />
weerstandsvermog<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> moedwillige verstoring<strong>en</strong>. Op basis van<br />
risico-assessm<strong>en</strong>ts heeft de chemische industrie sam<strong>en</strong> met de<br />
overheid sc<strong>en</strong>ario’s, bijbehor<strong>en</strong>de beveiligingsplann<strong>en</strong> <strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong><br />
ontwikkeld. Deze zijn vastgelegd in e<strong>en</strong> security-managem<strong>en</strong>tsysteem.<br />
De aangeslot<strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> de afgesprok<strong>en</strong><br />
acties uitgevoerd. Mom<strong>en</strong>teel word<strong>en</strong> vervolgafsprak<strong>en</strong> gemaakt<br />
met behulp van e<strong>en</strong> Roadmap Security. Hierin zijn ook nieuwe<br />
inzicht<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontwikkeling<strong>en</strong> op het gebied van bijvoorbeeld<br />
cybersecurity opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Bij het ontwikkel<strong>en</strong> van nieuwe<br />
maatregel<strong>en</strong> werkt de chemische industrie nauw sam<strong>en</strong> met onder<br />
andere de diverse ministeries <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nisinstitut<strong>en</strong>, zoals het RIVM<br />
<strong>en</strong> het Nationaal Cyber Security C<strong>en</strong>trum.<br />
De hiervoor g<strong>en</strong>oemde acties <strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong> sluit<strong>en</strong> uitstek<strong>en</strong>d aan<br />
bij Internationale Security afsprak<strong>en</strong>, die bijvoorbeeld in het kader van<br />
International Ship and Port facility Security Code (ISPS) <strong>en</strong> de<br />
Responsible Care Security code zijn afgesprok<strong>en</strong>.<br />
Uitwisseling van informatie/nauwe sam<strong>en</strong>werking<br />
De chemische industrie werkt op het gebied van security nauw sam<strong>en</strong><br />
met de overheid. Er zijn goede afsprak<strong>en</strong> gemaakt over het uitwissel<strong>en</strong><br />
van informatie. Deze afsprak<strong>en</strong> word<strong>en</strong> regelmatig geactualiseerd.<br />
Hoewel de afgelop<strong>en</strong> ti<strong>en</strong> jaar nauwelijks sprake is geweest van<br />
verhoogde dreiging, word<strong>en</strong> de ontwikkelde crisisplann<strong>en</strong> regelmatig<br />
geoef<strong>en</strong>d, waar nodig aangepast <strong>en</strong>/of aangescherpt. Deze oef<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />
vind<strong>en</strong> onder meer plaats met betrokk<strong>en</strong> overheidsinstanties.<br />
Chemieclusters<br />
Bij versterking van de chemieclusters wordt ook nagegaan of op het<br />
gebied van safety <strong>en</strong> security gezam<strong>en</strong>lijk acties kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
opgepakt die leid<strong>en</strong> tot synergie <strong>en</strong> versterking van de veiligheid <strong>en</strong><br />
weerbaarheid teg<strong>en</strong> criminele <strong>en</strong> terroristische aanslag<strong>en</strong>.<br />
Continue aandacht<br />
De Nederlandse chemische industrie is zich er terdege van bewust<br />
dat veiligheid nooit af is. De ontwikkeling<strong>en</strong> gaan snel <strong>en</strong> vrag<strong>en</strong><br />
continue aandacht. Het onderwerp wordt daarom steeds geag<strong>en</strong>deerd<br />
<strong>en</strong> nieuwe antwoord<strong>en</strong> <strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> doorlop<strong>en</strong>d<br />
onderzocht <strong>en</strong> uitgevoerd sam<strong>en</strong> met overheid, wet<strong>en</strong>schap <strong>en</strong><br />
industrie. Ook bij de rec<strong>en</strong>te aanslag<strong>en</strong> zoals bijvoorbeeld in Parijs<br />
wordt direct actie ondernom<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de chemische industrie <strong>en</strong><br />
in overleg met de overheid vastgesteld of de security maatregel<strong>en</strong> op<br />
dat mom<strong>en</strong>t voldo<strong>en</strong>de zijn. Zo blijft de chemische industrie te<br />
all<strong>en</strong> tijde alert.<br />
32 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
Crisiscommunicatie in de driehoek<br />
In gesprek met regio’s over de<br />
communicatiedilemma’s<br />
■■<br />
Nicolette Stoel<br />
Persvoorlichter bij het Parket-G<strong>en</strong>eraal van het OM<br />
■■<br />
Wouter Jong<br />
Adviseur <strong>crisisbeheersing</strong> Nederlands G<strong>en</strong>ootschap van Burgemeesters<br />
Waar in geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vooral wordt geoef<strong>en</strong>d op de reguliere GRIP3<br />
<strong>en</strong> GRIP4-cases met opschaling naar e<strong>en</strong> beleidsteam, wordt in de<br />
praktijk ook vaak e<strong>en</strong> driehoek geactiveerd terwijl er ge<strong>en</strong> sprake is<br />
van e<strong>en</strong> GRIP-situatie. Sterker nog, in relatief kleine crisissituaties<br />
is de driehoek vaak in charge. Van e<strong>en</strong> eerder veroordeelde pedofiel<br />
die in zijn nieuwe woonplaats opnieuw de fout ingaat, tot e<strong>en</strong><br />
internetdreiging met e<strong>en</strong> schietpartij op e<strong>en</strong> school, e<strong>en</strong> bekladding<br />
van e<strong>en</strong> moskee of de bedreiging van ander gebedshuis. In dit soort<br />
cases is er ge<strong>en</strong> sprake van e<strong>en</strong> beleidsteam, maar komt de lokale<br />
driehoek wel bije<strong>en</strong>.<br />
Voor dit type incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is in 2011 in de<br />
to<strong>en</strong>malige politieregio Zuid-Holland<br />
Zuid e<strong>en</strong> “Protocol voor de driehoek in de<br />
communicatie over ernstige incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong>” 1<br />
opgesteld. Dit protocol, dat voortvloeide<br />
uit de evaluatie van de moord op<br />
Milly Boele, onderstreept het belang<br />
van e<strong>en</strong> goede, gezam<strong>en</strong>lijke communicatie<br />
vanuit de driehoek. Juist in<br />
incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong> waarin de handhaving van<br />
de op<strong>en</strong>bare orde (burgemeester) <strong>en</strong> de<br />
rechtsorde (hoofdofficier) elkaar rak<strong>en</strong>,<br />
bleek e<strong>en</strong> goede afstemming in de<br />
driehoek noodzakelijk.<br />
Om de ervaring<strong>en</strong> uit die specifieke<br />
driehoekscases te del<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong> het<br />
Op<strong>en</strong>baar Ministerie <strong>en</strong> het Nederlands<br />
G<strong>en</strong>ootschap van Burgemeesters in 2015 het initiatief g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
om de regio’s in te gaan. In Veiligheidsregio’s word<strong>en</strong> - in lijn met<br />
het protocol - diverse cases besprok<strong>en</strong>, waar OM <strong>en</strong> NGB inzoom<strong>en</strong><br />
op de gezam<strong>en</strong>lijke communicatie vanuit de driehoek. Ook kom<strong>en</strong><br />
nut <strong>en</strong> noodzaak aan bod, om elkaar als communicatiedriehoek te<br />
k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderling afstemming te zoek<strong>en</strong>. In de sessies word<strong>en</strong><br />
de communicatiedilemma’s besprok<strong>en</strong> <strong>en</strong> manier<strong>en</strong> om og<strong>en</strong>schijnlijke<br />
teg<strong>en</strong>stelling<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>te <strong>en</strong> OM te overbrugg<strong>en</strong>.<br />
Wat kun je zegg<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet zegg<strong>en</strong> als er e<strong>en</strong> zed<strong>en</strong>verdachte wordt<br />
opgepakt <strong>en</strong> er de nodige commotie in e<strong>en</strong> buurt ontstaat?<br />
1<br />
https://zoek.officielebek<strong>en</strong>dmaking<strong>en</strong>.nl/blg-161592.pdf<br />
Wie vertelt vanuit de driehoek welk deel van het verhaal? En hoe<br />
verloopt die gezam<strong>en</strong>lijke communicatie bij e<strong>en</strong> vermoedelijk<br />
gezinsdrama waarbij de burgemeester belang heeft bij uitgebreide<br />
communicatie naar de burgers, maar het OM eerst meer informatie<br />
wil voordat conclusies word<strong>en</strong> getrokk<strong>en</strong>?<br />
Afstemming in de driehoek maakt het gezam<strong>en</strong>lijke optred<strong>en</strong> krachtig<br />
<strong>en</strong> voorkomt dat politie, OM <strong>en</strong> burgemeester elkaar in de wiel<strong>en</strong><br />
rijd<strong>en</strong>. Het optred<strong>en</strong> van de driehoek is sterker wanneer m<strong>en</strong> van<br />
elkaars compet<strong>en</strong>ties gebruik maakt <strong>en</strong> onderling de ruimte gunt om<br />
de eig<strong>en</strong> rol (<strong>en</strong> verantwoordelijkheid) zo goed mogelijk in te vull<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> voorbeeld van deze manier van werk<strong>en</strong> was de opmerking van<br />
plaatsvervang<strong>en</strong>d Hoofdofficier van Justitie Kitty Nooy in de persconfer<strong>en</strong>tie<br />
na het omgevall<strong>en</strong> brugdeel in Alph<strong>en</strong> aan d<strong>en</strong> Rijn (augustus<br />
2015). Dit was e<strong>en</strong> crises waarbij niet<br />
direct aan het Op<strong>en</strong>baar Ministerie werd<br />
gedacht. Kitty Nooy legde goed uit dat<br />
e<strong>en</strong> opsporingsonderzoek was gestart<br />
om de oorzaak te achterhal<strong>en</strong>. Er werd<br />
nauw sam<strong>en</strong>gewerkt met de Inspectie<br />
Sociale Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid om<br />
mogelijke overtreding<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s het<br />
aannemerswerk in kaart te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Ook lichtte zij toe dat drie betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
weliswaar als verdachte war<strong>en</strong><br />
aangemerkt, maar dat dit met name<br />
bedoeld was om h<strong>en</strong> aanspraak te<br />
kunn<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> op hun zwijgrecht<br />
<strong>en</strong> bijstand van e<strong>en</strong> advocaat. Haar<br />
pleidooi hielp burgemeester Spies<br />
vervolg<strong>en</strong>s om het belang van e<strong>en</strong><br />
onafhankelijk onderzoek te<br />
onderstrep<strong>en</strong>.<br />
In de ti<strong>en</strong> sessies die inmiddels door OM <strong>en</strong> NGB in het land zijn<br />
georganiseerd, blijkt dat er bij veel communicatieadviseurs nog e<strong>en</strong><br />
“knop” om moet t<strong>en</strong> opzichte van reguliere crises. Waar communicatiem<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
bij crises het credo “op<strong>en</strong> <strong>en</strong> transparant” hanter<strong>en</strong>, is dat<br />
in zak<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> strafrechtelijke compon<strong>en</strong>t niet altijd mogelijk.<br />
Want transparantie bij crises is goed, maar als het om de privacy van<br />
verdacht<strong>en</strong> gaat is <strong>en</strong>ige terughoud<strong>en</strong>dheid op zijn plaats. Tot aan de<br />
uiteindelijke rechtszaak weet je nooit zeker hoe de vork in de steel zit.<br />
Het is pijnlijk als de overheid in de crisis te scheutig is geweest met<br />
details, als die later na de rechtszaak herroep<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
Of nog erger, als dit leidt tot strafvermindering.<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 33
Versterking sam<strong>en</strong>werking <strong>en</strong><br />
effectiviteit van de driehoek<br />
In opdracht van het Actieprogramma Lokale Besturing<br />
Politie 1 heeft het COT Instituut voor Veiligheids- <strong>en</strong><br />
Crisismanagem<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> trainingsprogramma ontwikkeld<br />
voor driehoek<strong>en</strong>. De training is in ruim twintig driehoek<strong>en</strong><br />
gegev<strong>en</strong>. Tijd<strong>en</strong>s de training gaan de deelnemers int<strong>en</strong>sief<br />
met elkaar in gesprek over de rol <strong>en</strong> werkwijze van de<br />
driehoek. Dat leidt soms tot het herontdekk<strong>en</strong> van de<br />
toegevoegde waarde van de driehoek. Mede op basis van<br />
deze inzicht<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> we <strong>en</strong>kele aandachtspunt<strong>en</strong> voor de<br />
sam<strong>en</strong>werking <strong>en</strong> effectiviteit.<br />
Overkoepel<strong>en</strong>de impressie<br />
Onze indruk op basis van de training<strong>en</strong>, is dat zich ge<strong>en</strong> grote<br />
problem<strong>en</strong> voordo<strong>en</strong> in de onderlinge sam<strong>en</strong>werking binn<strong>en</strong> de<br />
driehoek, dat het goed lukt om tot gedrag<strong>en</strong> prioriteit<strong>en</strong> in veiligheid<br />
<strong>en</strong> criminaliteitsbestrijding te kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat de politie naar tevred<strong>en</strong>heid<br />
van de gezagsdragers functioneert. Vanzelfsprek<strong>en</strong>d zijn er ook<br />
mogelijkhed<strong>en</strong> om het functioner<strong>en</strong> van de driehoek te versterk<strong>en</strong>.<br />
Op basis van de discussies <strong>en</strong> onze eig<strong>en</strong> ervaring<strong>en</strong> b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong> we<br />
<strong>en</strong>kele aandachtspunt<strong>en</strong>. Die aandachtspunt<strong>en</strong> richt<strong>en</strong> zich op:<br />
1. de gezam<strong>en</strong>lijke werkwijze binn<strong>en</strong> de driehoek;<br />
2. de relatie tuss<strong>en</strong> de driehoek <strong>en</strong> andere partners in het bestel.<br />
■■<br />
Jan Bos, Laur<strong>en</strong>s van der Varst <strong>en</strong> Marco Meesters<br />
COT, Instituut voor Veiligheids- <strong>en</strong> Crisismanagem<strong>en</strong>t<br />
Driehoek binn<strong>en</strong> het veiligheidsbestel<br />
De driehoek is e<strong>en</strong> unieke overlegstructuur in het veiligheidsbestel.<br />
In de driehoek vindt overleg plaats tuss<strong>en</strong> de burgemeester, officier<br />
van justitie <strong>en</strong> politie over de inzet van de politie, lokale prioriteit<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> criminaliteitsbestrijding. In het overleg komt e<strong>en</strong> bundeling van<br />
invalshoek<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>: politie, justitie <strong>en</strong> bestuur. De Politiewet 2012<br />
geeft niet aan op welk niveau driehoeksoverleg plaats moet vind<strong>en</strong>.<br />
Wel heeft elke burgemeester het recht e<strong>en</strong> driehoek bije<strong>en</strong> te<br />
roep<strong>en</strong>.<br />
Per regio <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>te kan het verschill<strong>en</strong> waar het zwaartepunt<br />
ligt. Er zijn geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> waar de “geme<strong>en</strong>telijke driehoek” zeld<strong>en</strong><br />
bije<strong>en</strong>komt <strong>en</strong> het zwaartepunt bij het basisteam ligt. In andere<br />
geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is er juist hoogfrequ<strong>en</strong>t overleg in de lokale driehoek <strong>en</strong><br />
wordt dat overleg ook meer beleidsmatig ingevuld. Dat hangt af van<br />
de omvang <strong>en</strong> (stedelijke) problematiek van de geme<strong>en</strong>te.<br />
De training<br />
De training draagt bij aan:<br />
1. het inzichtelijk mak<strong>en</strong> van de mogelijkhed<strong>en</strong> van lokale sturing<br />
teg<strong>en</strong> de achtergrond van de Politiewet 2012;<br />
2. het bevorder<strong>en</strong> van de inleving in de roll<strong>en</strong> van de led<strong>en</strong> van de<br />
driehoek <strong>en</strong> het vergrot<strong>en</strong> van het begrip van elkaars positie;<br />
3. het versterk<strong>en</strong> van de sam<strong>en</strong>werking <strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijke<br />
effectiviteit.<br />
De deelnemers gaan tijd<strong>en</strong>s de module met elkaar in gesprek over<br />
deze onderwerp<strong>en</strong> aan de hand van realistische praktijkcasuïstiek.<br />
1<br />
Dit programma is ingesteld door de minister van Veiligheid <strong>en</strong> Justitie in de<br />
aanloop naar de nieuwe Politiewet in 2012.<br />
Legitimiteit/<br />
geme<strong>en</strong>teraad<br />
Organisatie voor<br />
acute kwesties<br />
Ambities/<br />
verwachting<strong>en</strong><br />
Driehoek<br />
Consist<strong>en</strong>t<br />
optred<strong>en</strong><br />
Gezamelijke<br />
beeldvorming<br />
Herijk<strong>en</strong>/<br />
bijstur<strong>en</strong><br />
1. Ambitie <strong>en</strong> verwachting<strong>en</strong>: doel<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
uitgangspunt<strong>en</strong><br />
Doordat op meerdere niveaus driehoeksoverleg plaatsvindt<br />
(geme<strong>en</strong>telijk, basisteam, district) is het in de praktijk zoek<strong>en</strong> naar<br />
de doel<strong>en</strong> van elk overleg. Daarover bestaan bij de led<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
adviseurs van de driehoek vaak allerlei impliciete ideeën <strong>en</strong> w<strong>en</strong>s<strong>en</strong>.<br />
Het helpt om gezam<strong>en</strong>lijke doel<strong>en</strong>, uitgangspunt<strong>en</strong> <strong>en</strong> roll<strong>en</strong> voor<br />
de driehoek te expliciter<strong>en</strong>: wat will<strong>en</strong> we als driehoek bereik<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
hoe? Maar ook wat verwacht<strong>en</strong> we van elkaar? Welke eis<strong>en</strong> stel je als<br />
lokaal bestuur aan de advisering door de politie? Welke sturingsinformatie<br />
heb je als burgemeester <strong>en</strong> officier nodig? Wat heeft de<br />
politie van het gezag nodig om invulling te gev<strong>en</strong> aan haar taak? In<br />
de training word<strong>en</strong> deze impliciete verwachting<strong>en</strong> met behulp van<br />
praktijkvoorbeeld<strong>en</strong> expliciet gemaakt. Dat bevordert de sam<strong>en</strong>werking,<br />
doordat partij<strong>en</strong> van elkaar wet<strong>en</strong> wat zij van elkaar kunn<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
realistisch gezi<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> verwacht<strong>en</strong>.<br />
34 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
2. Consist<strong>en</strong>t optred<strong>en</strong> <strong>en</strong> integraliteit<br />
De maatschappij stelt hoge eis<strong>en</strong> aan het overheidsoptred<strong>en</strong> (zie<br />
bijvoorbeeld de doctrine van “één georganiseerde overheid” rond<br />
ondermijning <strong>en</strong> georganiseerde criminaliteit). Dat geldt ook voor<br />
het optred<strong>en</strong> van de driehoek rond op<strong>en</strong>bare orde <strong>en</strong> veiligheid. De<br />
uitdaging is om te kom<strong>en</strong> tot consist<strong>en</strong>t optred<strong>en</strong>, e<strong>en</strong>duidigheid<br />
<strong>en</strong> het integrer<strong>en</strong> van op<strong>en</strong>bare orde aspect<strong>en</strong> <strong>en</strong> strafrechtelijk<br />
optred<strong>en</strong>. Dat vergt afstemming tuss<strong>en</strong> burgemeester(s) <strong>en</strong> de<br />
officier over de gew<strong>en</strong>ste doel<strong>en</strong> <strong>en</strong> de bijbehor<strong>en</strong>de beleidsuitgangspunt<strong>en</strong><br />
voor de gehele aanpak. Ook vanuit de geme<strong>en</strong>te <strong>en</strong><br />
vanuit bijvoorbeeld communicatie <strong>en</strong> zorg. Die doel<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitgangspunt<strong>en</strong><br />
gev<strong>en</strong> richting aan het optred<strong>en</strong>, bied<strong>en</strong> houvast aan<br />
professionals <strong>en</strong> drag<strong>en</strong> bij aan e<strong>en</strong> integrale aanpak.<br />
3. Driehoek <strong>en</strong> ramp<strong>en</strong>structuur<br />
Eén van de uitdaging<strong>en</strong> rond crisissituaties waarbij strafrechtelijke<br />
aspect<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> (opsporing, vervolging) is de verbinding tuss<strong>en</strong> de<br />
driehoek <strong>en</strong> de crisisorganisatie (GRIP). D<strong>en</strong>k aan het schietdrama<br />
in Alph<strong>en</strong> a/d Rijn <strong>en</strong> de afhandeling van de gijzeling bij het NOS<br />
Journaal. Het zijn situaties waar grootschalige hulpverl<strong>en</strong>ing speelt,<br />
maar ook vertrouwelijkheid rond het del<strong>en</strong> van opsporingsinformatie.<br />
Enkele bek<strong>en</strong>de uitdaging<strong>en</strong>:<br />
• de positie van de driehoek in of naast het beleidsteam;<br />
• de sam<strong>en</strong>werking <strong>en</strong> interactie tuss<strong>en</strong> de SGBO-structuur <strong>en</strong> het<br />
Regionaal Operationeel Team/Commando Plaats Incid<strong>en</strong>t.<br />
E<strong>en</strong> bijzondere afweging vormt de keuze tuss<strong>en</strong> opschal<strong>en</strong> naar de<br />
driehoek of opschal<strong>en</strong> conform GRIP. E<strong>en</strong> beleidsteam “krijgt”<br />
standaard de beschikking over e<strong>en</strong> staf (adviseurs <strong>en</strong> ondersteuning)<br />
<strong>en</strong> faciliteit<strong>en</strong> (informatiemanagem<strong>en</strong>t). Voor de driehoek is dit<br />
tijd<strong>en</strong>s crises niet automatisch geregeld, dat moet georganiseerd<br />
word<strong>en</strong>. Dat geeft e<strong>en</strong> nieuwe dim<strong>en</strong>sie aan deze keuze: opschal<strong>en</strong><br />
conform GRIP, maar alle<strong>en</strong> de sam<strong>en</strong>stelling van het beleidsteam<br />
beperk<strong>en</strong> tot de driehoekspartners. Breder speelt de keuze in de<br />
sam<strong>en</strong>stelling van de driehoek. Steeds vaker komt de driehoek<br />
bije<strong>en</strong> voor acute kwesties op het gebied van verwarde person<strong>en</strong> tot<br />
het sociaal domein, extreme woonoverlast <strong>en</strong> zed<strong>en</strong>zak<strong>en</strong>. Dat<br />
betek<strong>en</strong>t dat de driehoek uitgebreid kan word<strong>en</strong> met, bijvoorbeeld,<br />
de directeur Publieke gezondheid, geme<strong>en</strong>tesecretaris, wethouder<br />
jeugd/zorg of de GGZ. Deze organisatievraagstukk<strong>en</strong> zijn soms<br />
geregeld in specifieke protocoll<strong>en</strong>, maar vaak ook niet of zijn<br />
betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>d met deze afsprak<strong>en</strong>.<br />
4. Tuss<strong>en</strong>tijds herijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> bijstur<strong>en</strong> aanpak<br />
Veiligheid <strong>en</strong> criminaliteit zijn f<strong>en</strong>om<strong>en</strong><strong>en</strong> die verander<strong>en</strong>.<br />
Gezam<strong>en</strong>lijke beeldvorming, zorg<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> diagnose van de<br />
situatie is nodig: wat is het criminaliteitsbeeld of het op<strong>en</strong>bare<br />
ordevraagstuk dat voorligt? Het versterkt de volledigheid van de<br />
beeldvorming <strong>en</strong> de kwaliteit van besluitvorming als dat echt<br />
integraal gebeurt. Daarbij hoort ook het tuss<strong>en</strong>tijds herijk<strong>en</strong> van<br />
analyses (verschijningsvorm<strong>en</strong>, achterligg<strong>en</strong>de structur<strong>en</strong>,<br />
maatschappelijke impact) <strong>en</strong> waar nodig bijstur<strong>en</strong> van de aanpak.<br />
Dat is één van de opgav<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de veiligheidsket<strong>en</strong>. Daarin kan<br />
de beleidsdriehoek e<strong>en</strong> rol spel<strong>en</strong>. Onder meer door te stur<strong>en</strong> op<br />
gezam<strong>en</strong>lijke herijking van analyses, voortgangsrapportages <strong>en</strong><br />
evaluaties: ligt de aanpak op koers, is er aanleiding tot bijsturing of<br />
moet er e<strong>en</strong> tandje bij? Wat betek<strong>en</strong>t dat voor de b<strong>en</strong>odigde<br />
politiecapaciteit: is bijsturing op capaciteit of prioriteit<strong>en</strong> nodig?<br />
Het vergt het gericht ag<strong>en</strong>der<strong>en</strong> van deze reflectie om ruimte te<br />
creër<strong>en</strong> in de vaak overvolle ag<strong>en</strong>da’s.<br />
5. Legitimiteit van optred<strong>en</strong>: betrekk<strong>en</strong><br />
geme<strong>en</strong>teraad<br />
De geme<strong>en</strong>teraad heeft e<strong>en</strong> belangrijke rol bij het stell<strong>en</strong> van de<br />
kaders <strong>en</strong> prioriteit<strong>en</strong> voor het integraal veiligheidsbeleid. Vanuit<br />
het oogpunt van de legitimiteit van optred<strong>en</strong> van de driehoek is de<br />
sam<strong>en</strong>werking met de geme<strong>en</strong>teraad interessant. Juist bij wat meer<br />
“crisisachtige opgav<strong>en</strong>” zoals ordeverstoring<strong>en</strong> rond asielopvang,<br />
terrorisme, voetbalhooligans <strong>en</strong> gezinsdrama’s. Dat betek<strong>en</strong>t<br />
vanzelfsprek<strong>en</strong>d het actief informer<strong>en</strong> van de geme<strong>en</strong>teraad.<br />
Maar het draagvlak voor e<strong>en</strong> aanpak is juist gebaat bij vroegtijdige<br />
betrokk<strong>en</strong>heid van de raad. Bijvoorbeeld door het proactief<br />
besprek<strong>en</strong> van leid<strong>en</strong>de doel<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitgangspunt<strong>en</strong> die de driehoek<br />
hanteert bij de aanpak van e<strong>en</strong> specifiek f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong>. Wat verwacht<strong>en</strong><br />
beide actor<strong>en</strong> (driehoek, raad) van elkaar? Hoe gev<strong>en</strong> ze invulling<br />
aan verwachting<strong>en</strong> rond informatie <strong>en</strong> communicatie? Hoe<br />
versterk<strong>en</strong> zij elkaar op kritieke mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong>?<br />
Informatie trainingsprogramma<br />
In 2016 wordt het trainingsprogramma voortgezet. De training kan<br />
word<strong>en</strong> uitgevoerd voor e<strong>en</strong> individuele geme<strong>en</strong>te, e<strong>en</strong> basisteam<br />
of op districtsniveau.<br />
Voor nadere inlichting<strong>en</strong>: j.bos@cot.nl.<br />
Thema’s<br />
Diagnose<br />
Bestuurlijke leiding<br />
Informatie/intellig<strong>en</strong>ce<br />
Integraliteit/<br />
e<strong>en</strong>heid van inspanning<br />
Strategische reflectievrag<strong>en</strong><br />
Welke veiligheidsvraagstukk<strong>en</strong> manifester<strong>en</strong><br />
zich <strong>en</strong> wat betek<strong>en</strong><strong>en</strong> die voor ons?<br />
Wat vraagt specifieke aandacht?<br />
Hoe gev<strong>en</strong> we effectief bestuurlijk sturing<br />
aan veiligheidszorg?<br />
Welke vraagstukk<strong>en</strong> verg<strong>en</strong> bestuurlijke<br />
keuzes?<br />
Hoe zorg<strong>en</strong> voor adequate sturingsinformatie<br />
aan de driehoek?<br />
Hoe kom<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> gedeeld <strong>en</strong> integraal<br />
informatiebeeld?<br />
Hoe kom<strong>en</strong> we tot e<strong>en</strong> echt integrale<br />
aanpak? Hoe verbind<strong>en</strong> we prev<strong>en</strong>tie <strong>en</strong><br />
repressie? Hoe zorg<strong>en</strong> we voor geme<strong>en</strong>schappelijke<br />
inspanning<strong>en</strong> op<br />
veiligheidszorg?<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 35
Symposium Slachtofferhulp Nederland<br />
Hulp <strong>en</strong> herstel na e<strong>en</strong> ramp of aanslag<br />
■■<br />
Amal Boukarfada<br />
Slachtofferhulp Nederland<br />
Hoe gaan we in Nederland om met de getroff<strong>en</strong><strong>en</strong> van ramp<strong>en</strong> of<br />
aanslag<strong>en</strong>? Die vraag stelde Slachtofferhulp Nederland c<strong>en</strong>traal<br />
tijd<strong>en</strong>s haar symposium “Hulp <strong>en</strong> herstel na e<strong>en</strong> ramp of aanslag –<br />
de vijf pijlers van de nafase”.<br />
“Nederland is met <strong>en</strong>ige regelmaat opgeschrikt door gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong><br />
met grote maatschappelijke impact”, aldus Harry Crielaars, voorzitter<br />
van de Raad van Bestuur van Slachtofferhulp Nederland. “Na<br />
calamiteit<strong>en</strong> als de ramp met MH17 <strong>en</strong> de Amsterdamse zed<strong>en</strong>zaak<br />
bleek al veel goed te gaan in de nazorg. Maar de nafase van e<strong>en</strong><br />
aanslag of ramp vraagt om e<strong>en</strong> zeer lange adem, korte lijn<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
volledig onderling vertrouw<strong>en</strong>. Daar schort het nog wel e<strong>en</strong>s aan.”<br />
Getroff<strong>en</strong><strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> behoefte aan e<strong>en</strong>duidige informatie, erk<strong>en</strong>ning<br />
<strong>en</strong> immateriële hulp <strong>en</strong> steun. Ook will<strong>en</strong> ze financieel herstel <strong>en</strong><br />
g<strong>en</strong>oegdo<strong>en</strong>ing. Hiervoor is de betrokk<strong>en</strong>heid van veel verschill<strong>en</strong>de<br />
overheidsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> <strong>en</strong> instanties nodig. Harry Crielaars: “Slachtoffers<br />
zijn erbij gebaat wanneer zij van al die partij<strong>en</strong> ondersteuning<br />
krijg<strong>en</strong> via de één-loket-b<strong>en</strong>adering. Slachtofferhulp Nederland<br />
maakt zich daarom sterk voor e<strong>en</strong> integrale b<strong>en</strong>adering van nazorg.”<br />
Hij b<strong>en</strong>adrukte daarnaast het belang van e<strong>en</strong> internationaal systeem<br />
bij gr<strong>en</strong>soverschrijd<strong>en</strong>de ramp<strong>en</strong> of aanslag<strong>en</strong>. “Het zou mooi zijn<br />
als de Nederlandse overheid het Europees voorzitterschap b<strong>en</strong>ut om<br />
hiervoor e<strong>en</strong> oplossing te vind<strong>en</strong>.”<br />
Wees voorbereid én flexibel<br />
Oud-burgemeester van Amsterdam Job Coh<strong>en</strong> vertelde over zijn aanpak<br />
na de moord op Theo van Gogh. De geme<strong>en</strong>te was van tevor<strong>en</strong><br />
voorbereid op e<strong>en</strong> aanslag. “We hadd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> goed netwerk opgebouwd;<br />
we wist<strong>en</strong> precies wat er leefde in<br />
de stad.” Toch was de ramp die<br />
uiteindelijk plaatsvond – de<br />
moord op Theo van Gogh – e<strong>en</strong><br />
totaal ander soort gebeurt<strong>en</strong>is<br />
dan verwacht. Wees daarom goed<br />
voorbereid op ramp<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
calamiteit<strong>en</strong>, maar houd niet<br />
krampachtig vast aan draaiboek<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> procedures, stelde Coh<strong>en</strong>.<br />
“In e<strong>en</strong> crisissituaties moet je<br />
vertrouw<strong>en</strong> creër<strong>en</strong>. En burgers<br />
het gevoel gev<strong>en</strong> dat de zaak in<br />
goede hand<strong>en</strong> is.”<br />
Job Coh<strong>en</strong><br />
Als burgervader moet je voor de troep<strong>en</strong> staan, aldus Coh<strong>en</strong>. “Handel<br />
niet <strong>en</strong>kel vanuit strategie <strong>en</strong> tactiek, maar spreek vanuit je hart. Zo<br />
houd je de boel bij elkaar, óók als de verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> bevolkingsgroep<strong>en</strong><br />
groot zijn.”<br />
“Vraag nabestaand<strong>en</strong> om advies”<br />
“Terwijl nabestaand<strong>en</strong> behoefte hebb<strong>en</strong> aan tijdige, accurate <strong>en</strong><br />
betrouwbare informatie, schiet de overheid dikwijls in e<strong>en</strong> kramp”,<br />
stelde Piet Ploeg, voormalig wethouder <strong>en</strong> nabestaande van de<br />
MH17-ramp. “Bestuurders zijn voorzichtig <strong>en</strong> terughoud<strong>en</strong>d, ze zijn<br />
bang voor fout<strong>en</strong> <strong>en</strong> aansprakelijkheidsclaims.”<br />
Met goed verwachtingsmanagem<strong>en</strong>t kan de overheid al grot<strong>en</strong>deels<br />
voorzi<strong>en</strong> in de behoefte aan tijdige informatie, me<strong>en</strong>t Ploeg. Volg<strong>en</strong>s<br />
hem hebb<strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> ook baat bij informatie over het onderzoeksproces<br />
zelf. “Het geduld van nabestaand<strong>en</strong> van de MH17-ramp<br />
werd meerdere mal<strong>en</strong> zwaar op de proef gesteld. Zo moest<strong>en</strong> we lang<br />
wacht<strong>en</strong> op de passagierslijst. Ook over de voortgang van de id<strong>en</strong>tificatie<br />
hoord<strong>en</strong> we weinig. Informatie over dat proces had zeker<br />
geholp<strong>en</strong>.”<br />
Piet Ploeg begrijpt dat maximale op<strong>en</strong>heid voor de overheid lastig is.<br />
“Maar niets zegg<strong>en</strong> is nooit e<strong>en</strong> optie. Neem nabestaand<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
slachtoffers mee in het proces. Vraag hén om advies, naast experts <strong>en</strong><br />
jurist<strong>en</strong>.”<br />
Rampslachtoffers<br />
In hulpverl<strong>en</strong>ingsland kijkt m<strong>en</strong> naar slachtoffers als pot<strong>en</strong>tiele<br />
patiënt<strong>en</strong>, aldus hoogleraar Victimologie Peter van der Veld<strong>en</strong>.<br />
“Maar lang niet iedere<strong>en</strong> raakt getraumatiseerd na e<strong>en</strong> schokk<strong>en</strong>de<br />
gebeurt<strong>en</strong>is. Door alles door e<strong>en</strong> traumabril te bezi<strong>en</strong>, ontk<strong>en</strong> je de<br />
zelfredzaamheid van slachtoffers.”<br />
Bij grote ramp<strong>en</strong> <strong>en</strong> calamiteit<strong>en</strong> is veel aandacht voor de getroff<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
De burgemeester bezoekt h<strong>en</strong>, <strong>en</strong> soms kom<strong>en</strong> zelfs led<strong>en</strong> van het<br />
Koninklijk Huis langs. “Dat is<br />
natuurlijk belangrijk. Maar door<br />
prioriteit te gev<strong>en</strong> aan de<br />
belang<strong>en</strong> van getroff<strong>en</strong><strong>en</strong> van<br />
ramp<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong> de belang<strong>en</strong><br />
van andere slachtoffers <strong>en</strong><br />
nabestaand<strong>en</strong> in het geding<br />
kom<strong>en</strong>. Erk<strong>en</strong>ning is voor álle<br />
slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong><br />
buit<strong>en</strong>gewoon belangrijk. Hoe<br />
zorg je daarvoor – zonder dat er<br />
onder slachtoffers e<strong>en</strong> concurr<strong>en</strong>tiestrijd<br />
om erk<strong>en</strong>ning<br />
ontstaat? Dat is de grote vraag.<br />
E<strong>en</strong> ding is duidelijk, er bestaat<br />
Peter van der Veld<strong>en</strong><br />
ge<strong>en</strong> one-size-fits-all-aanpak.”<br />
36 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
Op<strong>en</strong>heid versus vertrouwelijkheid<br />
De Onderzoeksraad voor Veiligheid onderzoekt de oorzak<strong>en</strong> van<br />
ramp<strong>en</strong> <strong>en</strong> calamiteit<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> onderzoek neemt soms wel e<strong>en</strong> jaar in<br />
beslag, vertelde Erwin Muller, vice-voorzitter van die raad. “Maar in de<br />
tuss<strong>en</strong>tijd hebb<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> behoefte aan antwoord<strong>en</strong>. Het is daarom<br />
belangrijk om slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s het onderzoek op<br />
de hoogte te houd<strong>en</strong> van het proces. Als Onderzoeksraad balancer<strong>en</strong><br />
wij voortdur<strong>en</strong>d tuss<strong>en</strong> twee pol<strong>en</strong>. Enerzijds gedeg<strong>en</strong> onderzoek<br />
do<strong>en</strong> <strong>en</strong> anderzijds betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
zorgvuldig informer<strong>en</strong>.”<br />
Volg<strong>en</strong>s Muller bestaat er ge<strong>en</strong><br />
beproefd strami<strong>en</strong> voor de<br />
communicatie met slachtoffers<br />
<strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong>. De<br />
Onderzoeksraad zoekt telk<strong>en</strong>s<br />
nieuwe variant<strong>en</strong>, pass<strong>en</strong>d bij de<br />
aard van de ramp. “Na de<br />
vliegramp MH17 werkt<strong>en</strong> we<br />
bijvoorbeeld nauw sam<strong>en</strong> met<br />
Slachtofferhulp Nederland <strong>en</strong> de<br />
familierechercheurs. Via h<strong>en</strong><br />
kond<strong>en</strong> wij zo veel mogelijk<br />
informatie toch persoonlijk met<br />
Erwin Muller<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> del<strong>en</strong>.”<br />
Ware motiev<strong>en</strong> slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong><br />
“Slachtoffers of nabestaand<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> vanzelfsprek<strong>en</strong>d behoefte<br />
aan e<strong>en</strong> schadevergoeding. Dat is de veronderstelling in de<br />
maatschappij. E<strong>en</strong> onjuiste opvatting.” Volg<strong>en</strong>s hoogleraar<br />
Privaatrecht Arno Akkermans blijkt uit diverse onderzoek<strong>en</strong> dat<br />
financiële comp<strong>en</strong>satie helemaal niet de bov<strong>en</strong>toon voert. “Wat<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk will<strong>en</strong>, is opheldering van zak<strong>en</strong>, verontschuldiging<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> erk<strong>en</strong>ning.”<br />
Hoe vaker jurist<strong>en</strong> <strong>en</strong> journalist<strong>en</strong><br />
met b<strong>en</strong>adeeld<strong>en</strong> sprek<strong>en</strong><br />
over schadevergoeding<strong>en</strong>, hoe<br />
groter de kans dat slachtoffers <strong>en</strong><br />
nabestaand<strong>en</strong> daar zelf belang<br />
aan gaan hecht<strong>en</strong>. Akkermans:<br />
“Zo beland<strong>en</strong> ze dan in e<strong>en</strong><br />
juridisch traject waaraan ze in<br />
eerste instantie ge<strong>en</strong> behoefte<br />
hadd<strong>en</strong>. Zonder gegarandeerd<br />
succes. Het Nederlandse<br />
Schadevergoedingsrecht is<br />
terughoud<strong>en</strong>d qua toek<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
van schadevergoeding.”<br />
Arno Akkermans<br />
Foto’s: Slachtofferhulp Nederland<br />
Leer van slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong><br />
“Luister naar m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> ramp of aanslag hebb<strong>en</strong> meegemaakt.<br />
Zij wet<strong>en</strong> als ge<strong>en</strong> ander wat de behoeft<strong>en</strong> in de nafase zijn.” Dat was<br />
de boodschap van drie ervaringsdeskundig<strong>en</strong> die hun verhaal deeld<strong>en</strong>.<br />
Volg<strong>en</strong>s Ingrid van Assouw, nabestaande van de Tripoli-vliegtuigramp,<br />
is eerste hulp bij de omgang met de media erg belangrijk. “E<strong>en</strong> jaar<br />
lang stond e<strong>en</strong> woordvoerder van de geme<strong>en</strong>te tot onze beschikking<br />
voor het contact met de pers.”<br />
Hannah Postma raakte ernstig gewond bij de schietpartij in<br />
winkelc<strong>en</strong>trum De Ridderhof in Alph<strong>en</strong> aan d<strong>en</strong> Rijn. “Mijn lev<strong>en</strong> is<br />
door deze gebeurt<strong>en</strong>is voorgoed veranderd. Er zijn veel ding<strong>en</strong> die ik<br />
niet meer kan. Maar ik kan mijn ervaring wel inzett<strong>en</strong> voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
die iets ergs hebb<strong>en</strong> meegemaakt. Dat geeft mijn lev<strong>en</strong> zin.”<br />
Ferry Zandvliet overleefde de aanslag in de Parijse concertzaal Bataclan<br />
in Parijs. Aanvankelijk vermeed hij alle verhal<strong>en</strong> in de media. Nu wil<br />
hij precies wet<strong>en</strong> wat er is gebeurd. “Er is nog veel onduidelijk. Alle<br />
informatie die ik heb, komt van het Nederlandse team <strong>en</strong> uit de media.<br />
We zijn ter plekke ook niet geïnformeerd door de Parijse politie.”<br />
Zet in op maatwerk <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werking<br />
Volg<strong>en</strong>s minister van Veiligheid <strong>en</strong> Justitie Ard van de Steur is maatwerk<br />
in de bejeg<strong>en</strong>ing van slachtoffers ess<strong>en</strong>tieel. “Het is aan de regering om<br />
daar ruimte aan te gev<strong>en</strong>.” De minister b<strong>en</strong>oemde daarnaast het belang<br />
van e<strong>en</strong> Informatie- <strong>en</strong> Verwijsc<strong>en</strong>trum (IVC), waar slachtoffers alle<br />
informatie kunn<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> die zij nodig hebb<strong>en</strong>. Familierechercheurs<br />
<strong>en</strong> casemanagers spel<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s hem ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> cruciale rol.<br />
Bij alles wat zich rond ramp<strong>en</strong> <strong>en</strong> calamiteit<strong>en</strong> afspeelt, is “sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>”<br />
volg<strong>en</strong>s Van der Steur het sleutelwoord. “Bij MH17 <strong>en</strong> de<br />
Amsterdamse zed<strong>en</strong>zaak hebb<strong>en</strong> we lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat we dat kunn<strong>en</strong>.<br />
Ook vandaag, hier in de zaal, zie ik e<strong>en</strong> uitstek<strong>en</strong>de sam<strong>en</strong>werking.<br />
Daarvan profiteert het slachtoffer <strong>en</strong> de sam<strong>en</strong>leving als geheel.”<br />
Net als Harry Crielaars pleitte Van der Steur voor e<strong>en</strong> één-loketb<strong>en</strong>adering.<br />
“Zolang instanties langs elkaar he<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>, lop<strong>en</strong><br />
getroff<strong>en</strong><strong>en</strong> het risico terecht te kom<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> “ramp na de ramp”.<br />
We hebb<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk e<strong>en</strong> heel belangrijke taak: het maatwerk <strong>en</strong><br />
de sam<strong>en</strong>werking verbeter<strong>en</strong>.”<br />
Europese richtlijn<br />
Aan het eind van het symposium deed dagvoorzitter Victor<br />
Jammers (Lid Raad van Bestuur Slachtofferhulp Nederland)<br />
e<strong>en</strong> oproep om op Europees niveau de nafase van e<strong>en</strong> ramp<br />
of aanslag beter te organiser<strong>en</strong>. In 2015 vond<strong>en</strong> bijvoorbeeld<br />
in Frankrijk de crash van het vliegtuig van Germanwings <strong>en</strong> de<br />
aanslag<strong>en</strong> in Parijs plaats. In de praktijk bleek de informatievoorzi<strong>en</strong>ing<br />
aan <strong>en</strong> de ondersteuning van slachtoffers uit<br />
andere land<strong>en</strong> dan Frankrijk niet aan de eis<strong>en</strong> te voldo<strong>en</strong>.<br />
Slachtofferhulp Nederland is van m<strong>en</strong>ing dat de Europese<br />
richtlijn met minimumnorm<strong>en</strong> voor de ondersteuning van<br />
slachtoffers onverkort van toepassing is bij dergelijke ramp<strong>en</strong><br />
of aanslag<strong>en</strong>. De richtlijn voor terrorismebestrijding die de<br />
Europese Commissie nu voorbereidt moet gevolgd word<strong>en</strong><br />
door maatregel<strong>en</strong> om de ondersteuning van slachtoffers <strong>en</strong><br />
nabestaand<strong>en</strong> ook in de praktijk goed te regel<strong>en</strong>.<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 37
Stur<strong>en</strong> op fragm<strong>en</strong>tatie in crisissituaties<br />
■■<br />
Jero<strong>en</strong> Wolbers<br />
Postdoctoraal onderzoeker, Smart Disaster Governance project,<br />
Vrije Universiteit Amsterdam<br />
We herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> de conclusies allemaal. “Gebrek aan gestructureerde<br />
multidisciplinaire coördinatie” (Commissie Oosting 2001), “tekortkoming<strong>en</strong><br />
t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van de leiding <strong>en</strong> coördinatie” (IOOV 2011),<br />
“door het ontbrek<strong>en</strong> van coördinatie was er ge<strong>en</strong> volledig beeld van<br />
het letsel van de slachtoffers” (OvV 2010). Ze zijn afkomstig uit de<br />
evaluatie rapport<strong>en</strong> van de vuurwerkramp in Enschede, de brand<br />
bij Chemiepack in Moerdijk <strong>en</strong> de hulpverl<strong>en</strong>ing na de Turkish<br />
Airlines crash.<br />
Gedur<strong>en</strong>de zo’n 15 jaar lat<strong>en</strong> de evaluaties na grote incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong> keer<br />
op keer zi<strong>en</strong> dat coördinatie problematisch is. Als we naar de<br />
aanbeveling<strong>en</strong> van deze rapport<strong>en</strong> kijk<strong>en</strong>, zi<strong>en</strong> we wederom e<strong>en</strong><br />
herk<strong>en</strong>baar beeld. “Pas de procedures aan voor alarmering <strong>en</strong><br />
grootschalig opschal<strong>en</strong>” (Commissie Oosting 2001), “investeer in<br />
e<strong>en</strong> robuust systeem van leiding <strong>en</strong> coördinatie” (IOOV 2011) <strong>en</strong><br />
“zorg voor uniforme, landelijke afsprak<strong>en</strong>” (OvV 2010).<br />
Als we stilstaan bij de relatie tuss<strong>en</strong> deze conclusies <strong>en</strong> aanbeveling<strong>en</strong><br />
wordt e<strong>en</strong> probleem zichtbaar. Coördinatie wordt gezi<strong>en</strong> als de oorzaak<br />
van de problem<strong>en</strong>, maar biedt tegelijkertijd ook de oplossing. Dat is in<br />
feite e<strong>en</strong> cirkelred<strong>en</strong>ering. Om uit deze impasse te kom<strong>en</strong>, is het nodig<br />
dat we beter ler<strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong> hoe coördinatie tijd<strong>en</strong>s hulpverl<strong>en</strong>ingsoperaties<br />
wordt vormgegev<strong>en</strong>. Dat is waar mijn promotieonderzoek bij<br />
de afdeling Organisatiewet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> van de Vrije Universiteit<br />
Amsterdam zich op richtte: hoe coördiner<strong>en</strong> crisismanagers hulpverl<strong>en</strong>ingsoperaties<br />
over de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van hun organisatie in snel verander<strong>en</strong>de omgeving<strong>en</strong>?<br />
De resultat<strong>en</strong> van dit onderzoek lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat we te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
met twee verschill<strong>en</strong>de coördinatie logica’s tijd<strong>en</strong>s hulpverl<strong>en</strong>ingsoperaties:<br />
integratie <strong>en</strong> fragm<strong>en</strong>tatie.<br />
De integratielogica komt duidelijk naar vor<strong>en</strong> in de aanbeveling<strong>en</strong> uit<br />
de rapport<strong>en</strong>. Het gaat om het ontwerp<strong>en</strong> van structur<strong>en</strong>, het<br />
vastlegg<strong>en</strong> van plann<strong>en</strong> <strong>en</strong> protocoll<strong>en</strong> <strong>en</strong> het stur<strong>en</strong> op basis van<br />
c<strong>en</strong>tralisatie. Het gaat er dus om dat de afhankelijkhed<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de<br />
hulpdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> continue word<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>gebracht.<br />
Toch is dit vaak niet de realiteit op de rampplek. Hier zi<strong>en</strong> we e<strong>en</strong><br />
andere coördinatielogica ontstaan: fragm<strong>en</strong>tatie. Dit komt naar vor<strong>en</strong><br />
als structur<strong>en</strong> <strong>en</strong> protocoll<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangepast aan<br />
onvoorzi<strong>en</strong>e omstandighed<strong>en</strong>, besluit<strong>en</strong> word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> op basis<br />
van expertise <strong>en</strong> er in e<strong>en</strong> netwerk van partij<strong>en</strong> gecoördineerd wordt<br />
waarin ge<strong>en</strong> duidelijke leider is. Crisismanagers hebb<strong>en</strong> deze<br />
werkpraktijk<strong>en</strong> nodig om in te spel<strong>en</strong> op onverwachte situaties,<br />
steeds verander<strong>en</strong>de afhankelijkhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>de dreiging<strong>en</strong><br />
die zich voordo<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s hulpverl<strong>en</strong>ingsoperaties.<br />
Integratie Praktijkproblem<strong>en</strong> Fragm<strong>en</strong>tatie<br />
(Organisatie)<br />
Structur<strong>en</strong><br />
Procedures/<br />
protocoll<strong>en</strong><br />
Onverwachte situaties<br />
Onbek<strong>en</strong>de dreiging<strong>en</strong><br />
Continue aanpassing<strong>en</strong><br />
Inschatting<strong>en</strong> o.b.v.<br />
expertise<br />
C<strong>en</strong>tralisatie Verander<strong>en</strong>de afhankelijkhed<strong>en</strong> G<strong>en</strong>etwerkt optred<strong>en</strong><br />
Fragm<strong>en</strong>tatie heeft vaak e<strong>en</strong> negatieve gevoelswaarde die doet<br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die uit elkaar vall<strong>en</strong> <strong>en</strong> mislukk<strong>en</strong>. Toch is<br />
coördiner<strong>en</strong> op basis vanfragm<strong>en</strong>tatie niet per se negatief. Het past<br />
namelijk veel beter bij de realiteit die crisismanagers op de rampplek<br />
ervar<strong>en</strong>. Dit is misschi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> contra-intuïtieve gedachte, maar het<br />
laat zi<strong>en</strong> dat het noodzakelijk is om coördinatieprocess<strong>en</strong> in snel<br />
verander<strong>en</strong>de omgeving<strong>en</strong> anders te b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong>. Lat<strong>en</strong> we kort<br />
inzoom<strong>en</strong> op hoe het mogelijk is om te stur<strong>en</strong> op fragm<strong>en</strong>tatie.<br />
Stur<strong>en</strong> op fragm<strong>en</strong>tatie<br />
Continue aanpassing<strong>en</strong>: noodzaak van onderhandel<strong>en</strong><br />
Tijd<strong>en</strong>s hulpverl<strong>en</strong>ingsoperaties blijk<strong>en</strong> plann<strong>en</strong> <strong>en</strong> protocoll<strong>en</strong><br />
vaak niet volledig te werk<strong>en</strong> omdat de situatie zich anders voordoet<br />
dan werd verwacht. Plann<strong>en</strong> <strong>en</strong> protocoll<strong>en</strong> zijn coördinatiemechanism<strong>en</strong><br />
die werk<strong>en</strong> op basis van voorspelbaarheid. Doordat hiervan<br />
wordt afgewek<strong>en</strong>, vindt er fragm<strong>en</strong>tatie plaats op het niveau van<br />
verwachting<strong>en</strong>. Hierbij zijn dus niet procedures leid<strong>en</strong>d, maar is dat<br />
het bijstur<strong>en</strong> van verwachting<strong>en</strong>. Uit de analyse van 40 verschill<strong>en</strong>de<br />
CoPI- <strong>en</strong> ROT-oef<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> blijkt dat onderhandeling<strong>en</strong> de manier<br />
zijn om te stur<strong>en</strong> op fragm<strong>en</strong>tatie van verwachting<strong>en</strong>. Door te<br />
onderhandel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> de verwachting<strong>en</strong>, positie <strong>en</strong> behoeftes van<br />
verschill<strong>en</strong>de crisismanagers zichtbaar, zonder dat m<strong>en</strong> zich hoeft te<br />
beroep<strong>en</strong> op gedeelde ideeën, belang<strong>en</strong> <strong>en</strong> norm<strong>en</strong>. Dit is namelijk<br />
moeilijk te bewerkstellig<strong>en</strong> als er weinig tijd is. Dit maakt onderhandelingsprocess<strong>en</strong><br />
cruciaal voor multidisciplinaire coördinatie.<br />
Inschatting op basis van expertise: noodzaak van duiding<br />
Crisismanagem<strong>en</strong>t wordt steeds meer informatiemanagem<strong>en</strong>t. De<br />
ontwikkeling naar informatie gestuurd optred<strong>en</strong> zorgt ervoor dat er<br />
e<strong>en</strong> beter beeld van de operatie ontstaat. Dit gaat soms gepaard met<br />
de overtuiging dat informatie kan word<strong>en</strong> verzameld, gesorteerd <strong>en</strong><br />
uitgewisseld in e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>duidige vorm. In de praktijk, daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong>,<br />
wordt informatie door verschill<strong>en</strong>de professionals anders geïnterpreteerd<br />
als ze betek<strong>en</strong>is aan deze informatie gev<strong>en</strong> op basis van<br />
hun expertise (Wolbers & Boersma, 2013). Er ontstaan daardoor<br />
uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de interpretaties op verschill<strong>en</strong>de plekk<strong>en</strong> van het<br />
incid<strong>en</strong>t. Er vindt fragm<strong>en</strong>tatie plaats op het niveau van betek<strong>en</strong>isgeving.<br />
Dit maakt dus duiding e<strong>en</strong> cruciaal coördinatieproces. Als<br />
blijkt dat hieraan te snel voorbij wordt gegaan <strong>en</strong> niet alle belang<strong>en</strong><br />
van de crisispartners word<strong>en</strong> behartigd, ontstaan er in e<strong>en</strong> later fase<br />
van het incid<strong>en</strong>t vaak coördinatieproblem<strong>en</strong> <strong>en</strong> misverstand<strong>en</strong>.<br />
38 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
coördinatie is <strong>en</strong> zou moet<strong>en</strong> zijn. Dit beeld<br />
berust grot<strong>en</strong>deels op integratie. Hierom is het<br />
noodzakelijk om daarnaast beter te invester<strong>en</strong> in<br />
coördinatieprocess<strong>en</strong> vanuit e<strong>en</strong><br />
fragm<strong>en</strong>tatieb<strong>en</strong>adering.<br />
Foto: Shutterstock<br />
G<strong>en</strong>etwerkt optred<strong>en</strong>: noodzaak van schakel<strong>en</strong><br />
Fragm<strong>en</strong>tatie is ook e<strong>en</strong> belangrijk proces op het niveau van<br />
netwerksam<strong>en</strong>werking. Zo blijkt uit de analyse van de hulpverl<strong>en</strong>ingsoperatie<br />
tijd<strong>en</strong>s de Schipholtunnelbrand in 2009 dat<br />
de structuur van het hulpverl<strong>en</strong>ingsnetwerk in korte tijd grote<br />
verandering<strong>en</strong> ondergaat (Wolbers et al., 2013). Er ontstond e<strong>en</strong><br />
misverstand tuss<strong>en</strong> de brandweer <strong>en</strong> ProRail, waardoor er onnodig<br />
lang volle passagierstrein<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> tunnel vol met rook blev<strong>en</strong><br />
staan. De netwerkanalyse van dit incid<strong>en</strong>t laat zi<strong>en</strong> dat er meerdere<br />
coördinatieprocess<strong>en</strong> op verschill<strong>en</strong>de locaties parallel lop<strong>en</strong>.<br />
Cruciale coördinatieprocess<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> in het hulpverl<strong>en</strong>ingsnetwerk<br />
plaats, maar ook in andere netwerk<strong>en</strong>, met<br />
andere crisispartners. In deze netwerksam<strong>en</strong>werking is er niet e<strong>en</strong><br />
leider, maar vindt er sturing plaats op basis van e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk<br />
doel. Dit maakt het belangrijk om schakelmom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> deze<br />
netwerk<strong>en</strong> te herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> of te creër<strong>en</strong> om hierop te kunn<strong>en</strong> stur<strong>en</strong>.<br />
Conclusie<br />
Integratie <strong>en</strong> fragm<strong>en</strong>tatie zijn twee verschill<strong>en</strong>de coördinatielogica’s<br />
die tijd<strong>en</strong>s hulpverl<strong>en</strong>ingsoperaties gelijktijdig door elkaar<br />
he<strong>en</strong> lop<strong>en</strong>. Structur<strong>en</strong>, plann<strong>en</strong> <strong>en</strong> protocoll<strong>en</strong> zijn nodig om de<br />
hulpverl<strong>en</strong>ingsoperatie goed te kunn<strong>en</strong> inricht<strong>en</strong>, maar coördinatie<br />
over de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van de betrokk<strong>en</strong> hulpverl<strong>en</strong>ingsinstanties heeft<br />
ook e<strong>en</strong> fragm<strong>en</strong>tatieb<strong>en</strong>adering nodig om de flexibele <strong>en</strong> expertise<br />
gestuurde modus van operer<strong>en</strong> te ondersteun<strong>en</strong> die gehanteerd<br />
wordt door crisismanagers. Het probleem is dat er in evaluatierapport<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> training<strong>en</strong> e<strong>en</strong> te e<strong>en</strong>zijdig beeld bestaat over wat<br />
Aanbeveling<strong>en</strong><br />
1. Train op onderhandeling<strong>en</strong><br />
Onderhandel<strong>en</strong> is cruciaal om verschill<strong>en</strong> in<br />
verwachting<strong>en</strong> scherp te krijg<strong>en</strong>. Dit vergt e<strong>en</strong><br />
andere invulling van oef<strong>en</strong><strong>en</strong>, train<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
opleid<strong>en</strong>, waarin bewust geleerd wordt om<br />
verschill<strong>en</strong> in verwachting<strong>en</strong> expliciet te<br />
mak<strong>en</strong>.<br />
2. Maak ruimte voor reflectie <strong>en</strong> duiding<br />
De focus tijd<strong>en</strong>s hulpverl<strong>en</strong>ingsoperaties ligt<br />
vaak in het snel overgaan tot actie. Er zit e<strong>en</strong><br />
spanningsveld tuss<strong>en</strong> snelheid <strong>en</strong> reflectie.<br />
Toch is het verstandig om regelmatig e<strong>en</strong> pas<br />
op de plaats te mak<strong>en</strong>, die zorgt voor vertraging<br />
<strong>en</strong> reflectie. Daarbij is het belangrijk dat<br />
crisismanagers naar elkaar luister<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
uitdag<strong>en</strong> om “outside-the-box” naar informatie<br />
te kijk<strong>en</strong>.<br />
3. Leer schakelmom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s g<strong>en</strong>etwerkt<br />
optred<strong>en</strong><br />
Het hulpverl<strong>en</strong>ingsnetwerk is vaak breder dan<br />
alle<strong>en</strong> de vier kerndisciplines van politie,<br />
brandweer, GHOR <strong>en</strong> bevolkingszorg.<br />
Tijd<strong>en</strong>s g<strong>en</strong>etwerkt optred<strong>en</strong> moet er vaak word<strong>en</strong> geschakeld<br />
tuss<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de netwerk<strong>en</strong> met derd<strong>en</strong>. Het is van belang deze<br />
mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> te b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong>. In deze schakelmom<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
zijn ook de voorgaande process<strong>en</strong> van onderhandeling <strong>en</strong> reflectie<br />
cruciaal om coördinatie te ondersteun<strong>en</strong>.<br />
Voor meer informatie: jero<strong>en</strong>wolbers.com/disastergovernance.info<br />
Refer<strong>en</strong>ties<br />
• Commissie Oosting, De Vuurwerkramp Eindrapport, Enschede/<br />
D<strong>en</strong> Haag 2001.<br />
• Inspectie Op<strong>en</strong>bare Orde <strong>en</strong> Veiligheid, Brand Chemie-Pack<br />
Moerdijk, D<strong>en</strong> Haag 2011.<br />
• Onderzoeksraad voor Veiligheid, Hulpverl<strong>en</strong>ing na vliegtuigongeval<br />
Turkish Airlines, Haarlemmermeer. 25 Februari 2009, D<strong>en</strong> Haag 2010.<br />
• J. Wolbers, Drawing the Line. Cross-Boundary Coordination Processes in<br />
Emerg<strong>en</strong>cy Managem<strong>en</strong>t, Proefschift VU Amsterdam, 2015.<br />
• J. Wolbers, K. Boersma, “The Common Operational Picture as<br />
Collective S<strong>en</strong>semaking”, Journal of Conting<strong>en</strong>cies and Crisis<br />
Managem<strong>en</strong>t, 21(4) (2013), 186-199.<br />
• J. Wolbers, P. Gro<strong>en</strong>eweg<strong>en</strong>, J. Molle, J. Bim, “Incorporating Time<br />
Dynamics in the analysis of Social Networks in Emerg<strong>en</strong>cy<br />
Managem<strong>en</strong>t”, Journal of Homeland Security and Emerg<strong>en</strong>cy<br />
Managem<strong>en</strong>t, 10(2) (2013), 1-31.<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 39
Big Data in het veiligheidsdomein<br />
Besluitvorming op basis van volledig objectieve feit<strong>en</strong> <strong>en</strong> middel<strong>en</strong> precies daar inzett<strong>en</strong> waar deze het best tot hun<br />
recht kom<strong>en</strong>. Hoe onvoorstelbaar dit ook klinkt, in het tijdperk van Big Data lijkt deze situatie dichterbij dan ooit tevor<strong>en</strong>.<br />
Big Data is het slim combiner<strong>en</strong> van grote hoeveelhed<strong>en</strong> gestructureerde <strong>en</strong> ongestructureerde data om hier patron<strong>en</strong> in<br />
te vind<strong>en</strong>. Diverse Amerikaanse sted<strong>en</strong> boek<strong>en</strong> al <strong>en</strong>ige jar<strong>en</strong> succes met “voorspell<strong>en</strong>d surveiller<strong>en</strong>”. Op basis van analyse<br />
van grote hoeveelhed<strong>en</strong> data bepal<strong>en</strong> algoritmes welke strat<strong>en</strong> extra aandacht verdi<strong>en</strong><strong>en</strong>. Het effect: meer arrestaties,<br />
maar vooral ook lagere misdaadcijfers. Er is dan ook ge<strong>en</strong> twijfel over mogelijk dat de voorspell<strong>en</strong>de mogelijkhed<strong>en</strong> van<br />
data-analyse groot zijn. De publieke sector reageert met iets meer voorzichtigheid op het gebied van Big Data dan het<br />
bedrijfslev<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat is begrijpelijk vanuit zijn maatschappelijke verantwoordelijkheid. Niettemin is het zaak dat ook<br />
overheidsorganisaties het pot<strong>en</strong>tieel van Big Data niet onb<strong>en</strong>ut lat<strong>en</strong>. Kans<strong>en</strong> volop voor publieke veiligheidsorganisaties,<br />
maar hoe begin je?<br />
■■<br />
Elin Berfelo <strong>en</strong> Marcel Vielvoije<br />
KPMG Public Sector<br />
De huidige stand van zak<strong>en</strong><br />
Big Data <strong>en</strong> het pot<strong>en</strong>tieel<br />
De afgelop<strong>en</strong> twee jaar is er meer data geproduceerd dan in alle<br />
eeuw<strong>en</strong> daarvoor. Het veiligheidsdomein vormt hierop ge<strong>en</strong><br />
uitzondering <strong>en</strong> beschikt bij uitstek over <strong>en</strong>orme hoeveelhed<strong>en</strong><br />
data. Het combiner<strong>en</strong> van deze databestand<strong>en</strong> biedt fasciner<strong>en</strong>de<br />
nieuwe mogelijkhed<strong>en</strong>, die vaak onder de noemer Big Data word<strong>en</strong><br />
sam<strong>en</strong>gevat. Rec<strong>en</strong>t onderzoek van KPMG laat zi<strong>en</strong> dat het<br />
mer<strong>en</strong>deel van de grotere bedrijv<strong>en</strong> data-analyse dan ook al toepast<br />
binn<strong>en</strong> (onderdel<strong>en</strong> van) zijn organisaties. Hetzelfde onderzoek laat<br />
echter ook zi<strong>en</strong> dat er nog e<strong>en</strong> wereld te winn<strong>en</strong> is.<br />
Toepassing<strong>en</strong> Big Data in veiligheidsdomein<br />
Op basis van gesprekk<strong>en</strong> met verteg<strong>en</strong>woordigers van verschill<strong>en</strong>de<br />
uitvoeringsorganisaties in het veiligheidsdomein 1 kan word<strong>en</strong><br />
vastgesteld dat de toepassing<strong>en</strong> in de praktijk nog beperkt zijn,<br />
maar voorzichtig steeds meer doorgang vind<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun eerste<br />
vrucht<strong>en</strong> afwerp<strong>en</strong>.<br />
De Veiligheidsregio Groning<strong>en</strong> stelt al de (brandweer)locaties<br />
beschikbaar voor plaatsing van e<strong>en</strong> Gateway. Daarmee is het<br />
overgrote deel van de provincie aangeslot<strong>en</strong> op het netwerk <strong>en</strong><br />
ontstaat er ruimte om te experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> met de mogelijkhed<strong>en</strong><br />
die dit biedt.<br />
Het NFI ontwikkelde in nauwe sam<strong>en</strong>werking met de politie het<br />
Hansk<strong>en</strong>-systeem om de alsmaar groei<strong>en</strong>de hoeveelheid digitale<br />
spor<strong>en</strong> bij strafzak<strong>en</strong> snel <strong>en</strong> makkelijk doorzoekbaar te blijv<strong>en</strong><br />
mak<strong>en</strong>. Het systeem ord<strong>en</strong>t digitale informatie zodat rechercheurs<br />
sneller relevante informatie uit de stroom van digitale data kunn<strong>en</strong><br />
hal<strong>en</strong>, waardoor veel tijd wordt bespaard. De gesprekk<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong><br />
dat Big Data op zeer verschill<strong>en</strong>de wijz<strong>en</strong> wordt ingezet: van real-time<br />
inzicht<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong> tot het voorspell<strong>en</strong> van risico’s. Grofweg<br />
is er e<strong>en</strong> tweedeling zichtbaar die te mak<strong>en</strong> heeft met het volwass<strong>en</strong>heidsniveau<br />
van de organisatie: eerst gaat het om het analyser<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
verwerk<strong>en</strong> van data, <strong>en</strong> als dat lukt kunn<strong>en</strong> op basis van de geanalyseerde<br />
<strong>en</strong> verwerkte data voorspelling<strong>en</strong> gedaan word<strong>en</strong>.<br />
Kom<strong>en</strong> tot voorspelling<strong>en</strong><br />
Op basis van goed verwerkte <strong>en</strong> geanalyseerde data is het mogelijk<br />
om voorspelling<strong>en</strong> te do<strong>en</strong> over gedrag, risico’s <strong>en</strong> misdaad. Dit<br />
leidt weer tot betere inschatting van de b<strong>en</strong>odigde veiligheidsmaatregel<strong>en</strong>,<br />
betere planning van personeel <strong>en</strong> materieel <strong>en</strong> uiteindelijk<br />
effectiever beleid. Hieronder noem<strong>en</strong> we drie mogelijkhed<strong>en</strong>.<br />
Figuur 1: Toepassing<strong>en</strong> van big data<br />
1<br />
Er is gesprok<strong>en</strong> met verteg<strong>en</strong>woordigers van de Politie, het Nationaal Cyber<br />
Security C<strong>en</strong>trum (NCSC), het Nederlands For<strong>en</strong>sisch Instituut (NFI), de<br />
Militaire Inlichting<strong>en</strong>- <strong>en</strong> Veiligheidsdi<strong>en</strong>st (MIVD) <strong>en</strong> de Veiligheidsregio<br />
Haagland<strong>en</strong>.<br />
40 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
Gedrag voorspell<strong>en</strong><br />
Gedrag kan word<strong>en</strong> voorspeld met het aan elkaar koppel<strong>en</strong> van<br />
verschill<strong>en</strong>de databronn<strong>en</strong>. Op dit mom<strong>en</strong>t gebeurt dit vooral in<br />
gebouw<strong>en</strong> of op afgebak<strong>en</strong>de plekk<strong>en</strong>, zoals de Amsterdam Ar<strong>en</strong>a.<br />
E<strong>en</strong> voorbeeld vormde ook de inhuldiging van koning Willem-<br />
Alexander: de politie deed aan crowd control op basis van druktemeters<br />
in de vorm van wifi-spots, waarmee ze e<strong>en</strong> nauwkeurig “real<br />
life”-beeld kreeg van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>massa’s <strong>en</strong> strom<strong>en</strong>. Zo bepaalde m<strong>en</strong><br />
de politie-inzet <strong>en</strong> bleef m<strong>en</strong> op de hoogte van drukke <strong>en</strong> minder<br />
drukke plekk<strong>en</strong> in de stad.<br />
Risico’s voorspell<strong>en</strong><br />
De brandweer koppelt verschill<strong>en</strong>de databronn<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontdekt daarmee<br />
verband<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tie, incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> (bijvoorbeeld) omgeving.<br />
Daardoor wordt betere risicobeheersing mogelijk waardoor incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>. De verwachting is bijvoorbeeld dat<br />
risico-inschatting<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> verbeterd door data over de<br />
uitgifte van vergunning<strong>en</strong> te koppel<strong>en</strong> aan reeds gebeurde incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
In internationaal verband kunn<strong>en</strong> we hier wijz<strong>en</strong> op FireCast, e<strong>en</strong><br />
algoritme dat gebruikt wordt door de New York City Fire Departm<strong>en</strong>t<br />
(FDNY) om bestrijding <strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tie effectiever <strong>en</strong> efficiënter te mak<strong>en</strong>.<br />
Op basis van 7.500 risicofactor<strong>en</strong> waaronder specificaties, klacht<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
overtreding<strong>en</strong> wordt de kans op e<strong>en</strong> brand voorspeld. Op basis van e<strong>en</strong><br />
risicoscore word<strong>en</strong> de gebouw<strong>en</strong> gerangschikt voor inspecties <strong>en</strong><br />
toegewez<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> kazerne.<br />
Misdaad voorspell<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> veelg<strong>en</strong>oemde toepassing van Big Data in het veiligheidsdomein<br />
is het zog<strong>en</strong>aamde predictive policing. Ook in Nederland is e<strong>en</strong><br />
initiatief op dit gebied gestart: het Criminaliteits Anticipatie Systeem<br />
(CAS), ontwikkeld binn<strong>en</strong> het voormalige korps Amsterdam-<br />
Amstelland. De kern is dat informatie over criminaliteit, zoals<br />
woninginbrak<strong>en</strong>, wordt gekoppeld aan ongeveer 250 k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> als<br />
sociale sam<strong>en</strong>stelling, aantal gokhall<strong>en</strong> <strong>en</strong> historische data over<br />
inbrak<strong>en</strong> <strong>en</strong> op e<strong>en</strong> digitale kaart gezet. Met e<strong>en</strong> algoritme is het<br />
mogelijk om voorspelling<strong>en</strong> te do<strong>en</strong> <strong>en</strong> de inzet van de politie<br />
daarop af te stemm<strong>en</strong>. 36 proc<strong>en</strong>t van de woninginbrak<strong>en</strong> bleek<br />
voorspeld te kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, red<strong>en</strong> om in het najaar 2015 e<strong>en</strong> pilot<br />
te start<strong>en</strong> in vier basisteams buit<strong>en</strong> Amsterdam.<br />
Privacyrichtlijn wordt echter herzi<strong>en</strong>. Het doel van deze herzi<strong>en</strong>ing is<br />
onder andere burgers zelf de mogelijkheid te gev<strong>en</strong> hun persoonlijke<br />
data beter te beher<strong>en</strong>. Het is in het bijzonder voor organisaties binn<strong>en</strong><br />
de overheid van belang transparant te zijn t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van waar<br />
persoonlijke data voor wordt gebruikt <strong>en</strong> om burgers e<strong>en</strong> mogelijkheid<br />
te gev<strong>en</strong> hun persoonlijke data wel of niet beschikbaar te stell<strong>en</strong>.<br />
Daarnaast bestaat ook nog het risico van foutieve data-analyses.<br />
Daarom moet<strong>en</strong> organisaties ervoor zorg<strong>en</strong> dat goed geschoolde<br />
datawet<strong>en</strong>schappers de analyses op de juiste manier uitvoer<strong>en</strong> <strong>en</strong> in<br />
de juiste context kunn<strong>en</strong> interpreter<strong>en</strong>.<br />
Durv<strong>en</strong> innover<strong>en</strong> op verantwoorde manier<br />
Er zijn zes met elkaar sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>de terrein<strong>en</strong> die aandacht<br />
behoev<strong>en</strong> om op e<strong>en</strong> verantwoorde wijze aan de slag te gaan met<br />
Big Data.<br />
Er zijn drie harde eis<strong>en</strong>. Organisaties hebb<strong>en</strong>:<br />
• k<strong>en</strong>nis van zak<strong>en</strong> nodig;<br />
• e<strong>en</strong> platform <strong>en</strong> de tools om goede data-analyses uit te voer<strong>en</strong>;<br />
• data om op dat platform te gebruik<strong>en</strong> (zowel intern als extern).<br />
De drie zachtere factor<strong>en</strong> zijn minst<strong>en</strong>s ev<strong>en</strong> relevant. Het gaat<br />
achtere<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>s om:<br />
• aandacht voor privacy <strong>en</strong> wettelijke eis<strong>en</strong> (onder meer om<br />
reputatieschade te voorkom<strong>en</strong>);<br />
• het effectief omgaan met de vrag<strong>en</strong> vanuit de werkvloer;<br />
• e<strong>en</strong> consist<strong>en</strong>te aanpak waarin alle Big Data-project<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
duidelijke geme<strong>en</strong>schappelijke deler hebb<strong>en</strong> die is gebaseerd op<br />
de strategische uitgangspunt<strong>en</strong>.<br />
Dat klinkt overzichtelijk, maar kan in de praktijk weerbarstig zijn.<br />
Elk van de zes factor<strong>en</strong> k<strong>en</strong>t specifieke aandachtspunt<strong>en</strong> maar het<br />
voert te ver om daar in dit artikel nader op in te gaan.<br />
De uitdaging voor het managem<strong>en</strong>t: ruim baan gev<strong>en</strong> aan creativiteit<br />
<strong>en</strong> tegelijkertijd de randvoorwaard<strong>en</strong> zeer strak formuler<strong>en</strong>.<br />
Gas gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> remm<strong>en</strong> tegelijkertijd dus.<br />
Bezint eer ge begint<br />
De opmars van Big Data biedt niet alle<strong>en</strong> nieuwe<br />
kans<strong>en</strong> maar gaat ook gepaard met risico’s. De<br />
toepassing ervan roept vrag<strong>en</strong> op over de privacy<br />
van burgers <strong>en</strong> de sociale consequ<strong>en</strong>ties die deze<br />
met zich mee kan br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
T<strong>en</strong> eerste moet de privacy van burgers natuurlijk<br />
gewaarborgd word<strong>en</strong>. De regels hiervoor staan in de<br />
Wet bescherming persoonsgegev<strong>en</strong>s (Wbp), e<strong>en</strong><br />
inkadering van de Europese Privacyrichtlijn. De<br />
uitgangspunt<strong>en</strong> van de Wbp zijn rechtmatigheid<br />
van de verwerking van gegev<strong>en</strong>s <strong>en</strong> informatieverstrekking<br />
aan deg<strong>en</strong><strong>en</strong> van wie de persoonsgegev<strong>en</strong>s<br />
word<strong>en</strong> bewerkt. De Europese<br />
Figuur 2: zes randvoorwaard<strong>en</strong><br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 41
Informatiedeling <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werking leidt<br />
tot daling fraude betalingsverkeer<br />
■■<br />
Ing. Marco Doeland MBA, CISSP, CISM<br />
Manager Risk Managem<strong>en</strong>t, Betaalver<strong>en</strong>iging Nederland<br />
Fraude met internetbankier<strong>en</strong> <strong>en</strong> betaalpass<strong>en</strong> is de laatste jar<strong>en</strong> in<br />
Nederland significant gedaald, onder meer doordat de partij<strong>en</strong> die<br />
e<strong>en</strong> rol spel<strong>en</strong> in het betalingsverkeer op het gebied van fraudeprev<strong>en</strong>tie<br />
<strong>en</strong> fraudedetectie nauw sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>. Vanuit Europa is<br />
deze daling ook opgevall<strong>en</strong>. Wat doet Nederland om dit te realiser<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> wat kunn<strong>en</strong> andere sector<strong>en</strong> <strong>en</strong> land<strong>en</strong> hiervan ler<strong>en</strong>?<br />
De Betaalver<strong>en</strong>iging Nederland streeft naar e<strong>en</strong> maatschappelijk<br />
efficiënt, veilig <strong>en</strong> betrouwbaar betalingsverkeer. Risk Managem<strong>en</strong>t<br />
speelt hierin e<strong>en</strong> belangrijke rol, want betalingsverkeer moet efficiënt<br />
én veilig zijn. Betaalver<strong>en</strong>iging Nederland organiseert voor haar led<strong>en</strong><br />
de gezam<strong>en</strong>lijke tak<strong>en</strong> in het nationale betalingsverkeer. Led<strong>en</strong> zijn<br />
aanbieders van betaaldi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>: bank<strong>en</strong>, betaalinstelling<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
elektronisch geldinstelling<strong>en</strong>. De tak<strong>en</strong> van de ver<strong>en</strong>iging ligg<strong>en</strong><br />
onder meer op het gebied van standaard<strong>en</strong> voor de infrastructuur <strong>en</strong><br />
gezam<strong>en</strong>lijke productk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>, zoals standaard<strong>en</strong> om het huidige<br />
pin <strong>en</strong> iDEAL betalingsverkeer af te handel<strong>en</strong>. Als bank<strong>en</strong> allemaal<br />
verschill<strong>en</strong>de standaard<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> efficiënt<br />
betalingsverkeer onmogelijk. Mede door goede afsprak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de<br />
betrokk<strong>en</strong> partij<strong>en</strong> is het Nederlandse betalingsverkeer zeer efficiënt.<br />
Onze sam<strong>en</strong>leving is sterk afhankelijk van e<strong>en</strong> goed werk<strong>en</strong>d betalingsverkeer.<br />
Particulier<strong>en</strong>, winkeliers, bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> financiële instelling<strong>en</strong><br />
moet<strong>en</strong> erop kunn<strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong> dat pinbetaling<strong>en</strong>, overschrijving<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> andere betaaltransacties altijd snel <strong>en</strong> correct word<strong>en</strong> uitgevoerd.<br />
Dat vraagt e<strong>en</strong> actieve sam<strong>en</strong>werking tuss<strong>en</strong> deze aanbieders <strong>en</strong><br />
verteg<strong>en</strong>woordigers van eindgebruikers, waaronder consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
ondernemers. De Betaalver<strong>en</strong>iging br<strong>en</strong>gt deze partij<strong>en</strong> bij elkaar.<br />
Het maatschappelijk belang van het elektronische betalingsverkeer in<br />
Nederland is de afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> sterk toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Steeds vaker<br />
wordt betaald met e<strong>en</strong> pinpas of word<strong>en</strong> bankzak<strong>en</strong> geregeld via<br />
internetbankier<strong>en</strong>. Daardoor neemt ook de noodzaak toe om<br />
betaling<strong>en</strong> beter te beveilig<strong>en</strong>, fraude str<strong>en</strong>ger te bestrijd<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
verstoring<strong>en</strong> eerder te voorkom<strong>en</strong>.<br />
Fraude <strong>en</strong> onbeschikbaarheid<br />
Technische storing<strong>en</strong> in de betaalket<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
ondernemers hinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> hiermee tot ong<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong> <strong>en</strong> klacht<strong>en</strong><br />
leid<strong>en</strong>. Onbeschikbaarheid, bijvoorbeeld door e<strong>en</strong> DdoS-aanval, kan<br />
e<strong>en</strong> grote impact hebb<strong>en</strong> op de bancaire di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ing. Daarnaast<br />
bestaan er inmiddels diverse vorm<strong>en</strong> van fraude zoals phishing,<br />
malware, skimming, shouldering <strong>en</strong> diefstal, cash trapping, etc.<br />
Bij fraudebestrijding spel<strong>en</strong> vele partij<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol: bank<strong>en</strong>, transactieverwerkers,<br />
leveranciers van betaalautomat<strong>en</strong>, merkeig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>, maar<br />
ook ondernemers <strong>en</strong> consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Politie <strong>en</strong> justitie spel<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
belangrijke rol bij het opspor<strong>en</strong> van frauder<strong>en</strong>de criminel<strong>en</strong>.<br />
De Betaalver<strong>en</strong>iging coördineert <strong>en</strong> faciliteert in de invoering van<br />
maatregel<strong>en</strong> gericht op e<strong>en</strong> veilig <strong>en</strong> betrouwbaar betalingsverkeer.<br />
De Betaalver<strong>en</strong>iging waakt over de beveiliging <strong>en</strong> betrouwbaarheid<br />
van het elektronische betalingsverkeer. Zij maakt incid<strong>en</strong>t-,<br />
dreiging- <strong>en</strong> risicoanalyses <strong>en</strong> voert de regie over fraudebestrijding.<br />
Zij stimuleert nieuwe ontwikkeling<strong>en</strong> om het betalingsverkeer – ook<br />
in de toekomst – voor alle betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> veilig, stabiel <strong>en</strong> betaalbaar<br />
te houd<strong>en</strong>. Contactloos pinn<strong>en</strong>, mobiel bankier<strong>en</strong>, internetbankier<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> iDEAL doorontwikkeling zijn belangrijke voorbeeld<strong>en</strong>.<br />
Skimm<strong>en</strong> <strong>en</strong> internetbankier<strong>en</strong><br />
Om bijvoorbeeld het skimm<strong>en</strong> van magneetstrips op betaalpass<strong>en</strong><br />
te bestrijd<strong>en</strong>, zijn alle Nederlandse betaalpass<strong>en</strong> vervang<strong>en</strong> door<br />
nieuwe exemplar<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> chip die beter<br />
beveiligd is dan de magneetstrip. Ook zijn<br />
betaal- <strong>en</strong> geldautomat<strong>en</strong> aangepast om deze chip<br />
bij het pinn<strong>en</strong> te gebruik<strong>en</strong>. Daarnaast hebb<strong>en</strong> de<br />
Nederlandse bank<strong>en</strong> geo-blocking ingevoerd om<br />
frauduleuze geldopnames buit<strong>en</strong> Europa middels<br />
de magneetstrip teg<strong>en</strong> te houd<strong>en</strong>. Dit met als<br />
resultaat dat het skimm<strong>en</strong> van de Nederlandse<br />
betaalpas, vanuit crimineel oogpunt, niets meer<br />
oplevert. Fraude met internetbankier<strong>en</strong> is ook<br />
zeer sterk teruggedrong<strong>en</strong> de laatste jar<strong>en</strong>. De<br />
televisie <strong>en</strong> internet campagne “Hang op, Klik<br />
Weg, Bel uw bank” speelt hierin e<strong>en</strong> belangrijke<br />
rol. Maar ook het del<strong>en</strong> van security incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
de hierbij hor<strong>en</strong>de modus operandi, zowel<br />
binn<strong>en</strong> de bank<strong>en</strong> als met de overheid in publiek<br />
privaat sam<strong>en</strong>werkingsverband.<br />
42 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
De Nederlandse aanpak<br />
Als afronding van mijn MBA studie aan Ny<strong>en</strong>rode heb ik onderzoek<br />
gedaan naar de k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van de Nederlandse aanpak op cybersecurity<br />
binn<strong>en</strong> de financiële sector <strong>en</strong> deze vergelek<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> aantal<br />
Europese land<strong>en</strong>. Nederland wordt gezi<strong>en</strong> als leider op dit gebied<br />
binn<strong>en</strong> Europa, mede gezi<strong>en</strong> de beschrev<strong>en</strong> daling van fraude bij<br />
elektronisch bankier<strong>en</strong> de afgelop<strong>en</strong> drie jar<strong>en</strong>.<br />
Andere land<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> het teg<strong>en</strong>overgestelde ervar<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> beter<br />
begrip van de Nederlandse aanpak kan zeer nuttig zijn voor het<br />
betrokk<strong>en</strong> managem<strong>en</strong>t <strong>en</strong> werknemers betrokk<strong>en</strong> bij cybersecurity.<br />
Middels de Delphi-onderzoeksmethode <strong>en</strong> met de hulp van de<br />
deelnemers aan het Nederlandse Financiële Instelling<strong>en</strong> Information<br />
Sharing and Analysis C<strong>en</strong>tre (FI-ISAC), e<strong>en</strong> publiek-private sam<strong>en</strong>werking,<br />
zijn de volg<strong>en</strong>de top vijf k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van het Nederlandse<br />
aanpak geïd<strong>en</strong>tificeerd:<br />
• de afspraak “Bank<strong>en</strong> concurrer<strong>en</strong> niet op veiligheid”;<br />
• informatieuitwisseling tuss<strong>en</strong> bank<strong>en</strong>;<br />
• sam<strong>en</strong>werking tuss<strong>en</strong> bank<strong>en</strong>: gedeelde levering van product<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong>;<br />
• sam<strong>en</strong>werking tuss<strong>en</strong> bank<strong>en</strong> <strong>en</strong> publieke <strong>en</strong> private sector;<br />
• sterke technische beveiligingsmaatregel<strong>en</strong>.<br />
De afspraak “Bank<strong>en</strong> concurrer<strong>en</strong> niet op veiligheid” vormt de basis<br />
voor het del<strong>en</strong> van informatie <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werking. Informatieuitwisseling<br />
tuss<strong>en</strong> de betrokk<strong>en</strong> betaaldi<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ers <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werking<br />
binn<strong>en</strong> de private sector (via de levering van gedeelde<br />
product<strong>en</strong> <strong>en</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong>, bijvoorbeeld op cybercrime <strong>en</strong> intellig<strong>en</strong>tie<br />
<strong>en</strong> de gezam<strong>en</strong>lijke bewustwordingscampagne “Hangop. Klik weg.<br />
Bel uw bank.”) zijn geïd<strong>en</strong>tificeerd als k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van het<br />
Nederlandse model. De sam<strong>en</strong>werking tuss<strong>en</strong> de publieke <strong>en</strong><br />
private sector is ook e<strong>en</strong> belangrijk k<strong>en</strong>merk. Hierbij speelt de in<br />
2013 aangestelde banking liaison officer e<strong>en</strong> belangrijke rol. Hij is<br />
de verbindingsofficier, aangesteld vanuit de financiële sector, via de<br />
Betaalver<strong>en</strong>iging, met als werkplek de Ministeries in D<strong>en</strong> Haag <strong>en</strong><br />
de gezam<strong>en</strong>lijke bank<strong>en</strong>. Als laatste zijn e<strong>en</strong> aantal technische<br />
maatregel<strong>en</strong>, zoals sterke klant auth<strong>en</strong>ticatie <strong>en</strong> fraudedetectie,<br />
sterke troev<strong>en</strong> in de Nederlandse aanpak.<br />
Overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> <strong>en</strong> verschill<strong>en</strong> in Europa<br />
De geïd<strong>en</strong>tificeerde top vijf k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> zijn verder gebruikt in de<br />
vergelijking met die van e<strong>en</strong> derti<strong>en</strong>tal Europese land<strong>en</strong>. Daarbij<br />
wordt e<strong>en</strong> aantal overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> <strong>en</strong> verschill<strong>en</strong> zichtbaar. Het del<strong>en</strong><br />
van informatie, sam<strong>en</strong>werking <strong>en</strong> het verkrijg<strong>en</strong> van vertrouw<strong>en</strong> zijn<br />
belangrijke aspect<strong>en</strong> bij het waarborg<strong>en</strong> van de veiligheid, waarbij<br />
zowel publieke als private partij<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke rol spel<strong>en</strong>.<br />
Overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> met de Nederlandse aanpak zijn sterke technische<br />
veiligheidsmaatregel<strong>en</strong>, informatieuitwisseling tuss<strong>en</strong> de bank<strong>en</strong><br />
onderling <strong>en</strong> de afspraak “Bank<strong>en</strong> concurrer<strong>en</strong> niet op veiligheid”.<br />
Verschill<strong>en</strong> zijn naar bov<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong> in de sam<strong>en</strong>werkingsaspect<strong>en</strong>;<br />
de sam<strong>en</strong>werking tuss<strong>en</strong> bank<strong>en</strong> onderling <strong>en</strong> de sam<strong>en</strong>werking<br />
tuss<strong>en</strong> de bank<strong>en</strong> <strong>en</strong> de publieke <strong>en</strong> private sector. E<strong>en</strong> gelijkvormige<br />
sam<strong>en</strong>werking zoals in Nederland deed zich voor bij slechts de<br />
helft van de geïnterviewde land<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> stap die in Nederland wel,<br />
maar in e<strong>en</strong> aantal andere Europese land<strong>en</strong> nog niet is g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
betreft int<strong>en</strong>sivering van het del<strong>en</strong> van informatie. Daarbij gaat het<br />
bijvoorbeeld om het creër<strong>en</strong> van gezam<strong>en</strong>lijke cybersecurity<br />
intellig<strong>en</strong>ce bronn<strong>en</strong> voor gebruik door stakeholders binn<strong>en</strong> de<br />
sector <strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de sector <strong>en</strong> de overheid. Publiek-private sam<strong>en</strong>werking<br />
in Europa wordt veel vaker beoordeeld als zwak dan<br />
sam<strong>en</strong>werking binn<strong>en</strong> de particuliere of publieke sector.<br />
Belemmer<strong>en</strong>de factor<strong>en</strong><br />
In de loop van de studie is ook e<strong>en</strong> tweetal zog<strong>en</strong>aamde “hindering<br />
factors” ontdekt, factor<strong>en</strong> die belemmer<strong>en</strong> dat de stap wordt gezet<br />
van informatie del<strong>en</strong> naar actieve sam<strong>en</strong>werking. Deze zijn<br />
g<strong>en</strong>oemd door de land<strong>en</strong>verteg<strong>en</strong>woordigers als mogelijke red<strong>en</strong><br />
waarom er verschill<strong>en</strong> zijn met Nederland. T<strong>en</strong> eerste kan wetgeving<br />
e<strong>en</strong> belemmering te zijn, in het bijzonder de wett<strong>en</strong> met betrekking<br />
tot privacy gerelateerde kwesties die het del<strong>en</strong> van informatie<br />
verhinder<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> tweede, werd de anti kartel wetgeving door e<strong>en</strong><br />
aantal land<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> barrière gezi<strong>en</strong> om actieve informatie te del<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> tot (e<strong>en</strong> betere) sam<strong>en</strong>werking te kom<strong>en</strong>.<br />
Verdere sam<strong>en</strong>werking in Europa<br />
De Betaalver<strong>en</strong>iging zal de uitkomst van dit onderzoek gebruik<strong>en</strong> in<br />
haar strev<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> veilig, stabiel <strong>en</strong> robuust betalingssysteem. De<br />
top vijf k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van het Nederlandse model<br />
zull<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>d omarmd word<strong>en</strong>. Daarnaast zal<br />
Nederland de k<strong>en</strong>nis met betrekking tot cyber<br />
security steeds meer als exportproduct kunn<strong>en</strong><br />
“verkop<strong>en</strong>”. Hierdoor kan in andere land<strong>en</strong> de<br />
veiligheid verder word<strong>en</strong> vergroot <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ook<br />
daar fraudecijfers omlaag. Het betrekk<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
begeleid<strong>en</strong> van de betrokk<strong>en</strong> partij<strong>en</strong> <strong>en</strong> zorg<strong>en</strong><br />
voor informatie-uitwisseling <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werking zijn<br />
belangrijk, niet alle<strong>en</strong> in Nederland, maar ook in<br />
de rest van Europa. Betaalver<strong>en</strong>iging Nederland is<br />
actief in diverse Nederlandse <strong>en</strong> Europese stuur- <strong>en</strong><br />
werkgroep<strong>en</strong> inzake betalingsverkeer <strong>en</strong> veiligheid.<br />
De verkreg<strong>en</strong> inzicht<strong>en</strong> <strong>en</strong> conclusies van deze<br />
thesis zijn nuttig in het creër<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> veiliger<br />
wereld voor digitale betaling<strong>en</strong>. Het gaat hierbij<br />
uiteindelijk om sam<strong>en</strong>werking <strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong>.<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 43
Safety <strong>en</strong> security hor<strong>en</strong> thuis in ieder ontwerpproces<br />
Experts ontwerp<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rampbest<strong>en</strong>dig gebouw<br />
De aarde beeft. Gebouw<strong>en</strong> stort<strong>en</strong> met donder<strong>en</strong>d geraas<br />
ine<strong>en</strong>, alles <strong>en</strong> iedere<strong>en</strong> vermorzel<strong>en</strong>d. Het volg<strong>en</strong>de item<br />
van het NOS Journaal laat beeld<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> grote<br />
overstroming <strong>en</strong> gebouw<strong>en</strong> die bezwijk<strong>en</strong> onder de<br />
waterdruk. Vervolg<strong>en</strong>s praat anchor Annechi<strong>en</strong> Dijkhuiz<strong>en</strong><br />
de kijker bij over e<strong>en</strong> terroristische aanslag op e<strong>en</strong> internationaal<br />
hotel. Amateurbeeld<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> de explosie, rondvlieg<strong>en</strong>d<br />
glas <strong>en</strong> st<strong>en</strong><strong>en</strong> zi<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>als de slachtoffers op straat.<br />
In het verrass<strong>en</strong>de laatste item vertelt TNOprogrammaleider<br />
Ans van Doormaal dat e<strong>en</strong> team van<br />
internationale experts e<strong>en</strong> rampbest<strong>en</strong>dig gebouw ontworp<strong>en</strong><br />
heeft.<br />
■■<br />
Martin Bobeldijk<br />
Turnaround Communicatie (www.turnaroundcommunicatie.nl)<br />
“Natuurgeweld <strong>en</strong> dreiging van aanslag<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> wereldwijd toe.<br />
Gebouw<strong>en</strong> die het geheel of gedeeltelijk begev<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> veel<br />
slachtoffers. Sam<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> consortium van internationale<br />
bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nisinstelling<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> we voor het eerst inzichtelijk<br />
gemaakt hoe je e<strong>en</strong> veilig gebouw ontwerpt dat resili<strong>en</strong>t is voor<br />
onder andere aardbeving<strong>en</strong>, overstroming<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanslag<strong>en</strong>.<br />
Daarnaast biedt ons ontwerp extra bescherming aan de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in<br />
het gebouw én aan de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die zich direct buit<strong>en</strong> het gebouw<br />
bevind<strong>en</strong>. Ook dat is voor het eerst. Normaal wordt in het ontwerp<br />
alle<strong>en</strong> rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong> met de veiligheid van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in het<br />
gebouw.”<br />
Waarom is veilig ontwerp<strong>en</strong> nog ge<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>goed?<br />
“Het lijkt misschi<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig e<strong>en</strong> veilig gebouw te ontwerp<strong>en</strong>,<br />
maar daar gaat e<strong>en</strong> heel d<strong>en</strong>kproces aan vooraf. Ontwerpers<br />
overzi<strong>en</strong> de safety- <strong>en</strong> security-aspect<strong>en</strong> niet <strong>en</strong> beginn<strong>en</strong> er daarom<br />
niet aan. Met als gevolg dat er allerlei impliciete keuzes gemaakt<br />
word<strong>en</strong>. Door keuzes op het gebied van veiligheid <strong>en</strong> resili<strong>en</strong>ce direct<br />
in het ontwerpproces expliciet te mak<strong>en</strong>, ontstaat er discussie in het<br />
ontwerpteam over de te nem<strong>en</strong> beschermingsmaatregel<strong>en</strong>. Welke<br />
dreiging is relevant? Hoe groot is deze dreiging? Hoeveel risico’s<br />
accepter<strong>en</strong> we? Hoeveel budget is er beschikbaar? Welke maatregel<strong>en</strong><br />
moet<strong>en</strong> in de ontwerpfase al word<strong>en</strong> meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> welke<br />
kunn<strong>en</strong> naderhand word<strong>en</strong> toegepast als het dreigingsniveau<br />
to<strong>en</strong>eemt? In het EU-project ELASSTIC hebb<strong>en</strong> we method<strong>en</strong><br />
ontwikkeld om de effect<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> dreiging inzichtelijk te mak<strong>en</strong>.<br />
Daardoor weet e<strong>en</strong> ontwerpteam precies wat de impact van e<strong>en</strong><br />
natuurramp of aanslag op het gebouw is, zodat eerlijke afweging<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> transparante besluit<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Ook kan de<br />
gebruiker aan de hand van deze inzicht<strong>en</strong> zijn crisismanagem<strong>en</strong>torganisatie<br />
adequaat inricht<strong>en</strong> <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> met politie <strong>en</strong><br />
hulpdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>. Op deze manier wordt er verantwoord omgegaan met<br />
de veiligheid van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> kan verantwoording afgelegd word<strong>en</strong><br />
over de gemaakte keuzes.”<br />
Wat heeft u met uw team van experts aangetoond?<br />
“Als consortium hebb<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> concreet ontwerp van e<strong>en</strong> veilig<br />
gebouw gemaakt. De tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> er <strong>en</strong> de bouw kan bij wijze<br />
van sprek<strong>en</strong> morg<strong>en</strong> beginn<strong>en</strong>. Daarmee ton<strong>en</strong> wij aan dat met<br />
behulp van e<strong>en</strong> door ons ontwikkelde analysetool het mogelijk is<br />
om binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> multidisciplinair ontwerpteam de juiste afweging<strong>en</strong><br />
te mak<strong>en</strong> als het gaat om resili<strong>en</strong>ce. Dit is belangrijk, omdat je<br />
daarmee in staat b<strong>en</strong>t afweging<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes te onderbouw<strong>en</strong> met<br />
feit<strong>en</strong>. Want waar baseer je ze anders op? Op basis waarvan kies je<br />
voor functionaliteit, architectonisch ontwerp, explosie-, aardbevings-<br />
of overstromingsbest<strong>en</strong>digheid? Is de stem van de politie het<br />
belangrijkst, van de brandweer, van de geme<strong>en</strong>te of toch die van de<br />
eig<strong>en</strong>aar? Na vele discussies, analyse van verschill<strong>en</strong>de sc<strong>en</strong>ario’s <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> groot aantal gesprekk<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> wij de criteria ontwikkeld die<br />
gebruikt word<strong>en</strong> in de multi-criteria-analyse. Op basis van deze<br />
criteria <strong>en</strong> heldere definities analyseert de tool verschill<strong>en</strong>de<br />
sc<strong>en</strong>ario’s <strong>en</strong> helpt bij het mak<strong>en</strong> van de juiste afweging<strong>en</strong>.”<br />
Wordt er rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong> met de impact die e<strong>en</strong><br />
natuurramp of terroristische aanslag heeft?<br />
“Ja. Onderdeel van de analyse is dat we rek<strong>en</strong>modell<strong>en</strong> gekoppeld<br />
hebb<strong>en</strong> aan het in de bouwsector gangbare Bouw Informatie Model<br />
(BIM). In dit computermodel staan alle technische specificaties <strong>en</strong><br />
visualisaties van e<strong>en</strong> gebouw, zodat de verschill<strong>en</strong>de bouwdisciplines<br />
integraal met elkaar kunn<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> aan de realisatie ervan.<br />
44 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
Door bijvoorbeeld ons rek<strong>en</strong>model voor explosies te koppel<strong>en</strong> aan<br />
BIM, wordt doorgerek<strong>en</strong>d wat de impact is van e<strong>en</strong> aanslag op het<br />
gebouw. De rek<strong>en</strong>modell<strong>en</strong> voor aardbeving <strong>en</strong> overstroming zijn nog<br />
niet gekoppeld, maar de uitkomst<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> wel handmatig in BIM<br />
ingevoerd word<strong>en</strong>. Daarnaast hebb<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> tool gemaakt die<br />
verschill<strong>en</strong>de sc<strong>en</strong>ario’s doorrek<strong>en</strong>t <strong>en</strong> de bijbehor<strong>en</strong>de schade aan<br />
het gebouw visualiseert. Het ontwerpteam heeft met deze tools<br />
e<strong>en</strong>voudige middel<strong>en</strong> in hand<strong>en</strong> om afweging<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />
kijk<strong>en</strong> waar in het ontwerp extra beschermingsmaatregel<strong>en</strong><br />
nodig zijn. Uiteraard hebb<strong>en</strong> we dit in ons eig<strong>en</strong> veilige ontwerp<br />
ook toegepast.”<br />
Waar komt uw veilige gebouw te staan?<br />
“Het multifunctionele gebouw dat wij hebb<strong>en</strong> ontworp<strong>en</strong> bevat e<strong>en</strong><br />
winkelc<strong>en</strong>trum, museum, appartem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>- <strong>en</strong> kantor<strong>en</strong>complex <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> groot theater. Het is vlakbij D<strong>en</strong> Haag C<strong>en</strong>traal Station gesitueerd<br />
<strong>en</strong> de tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> panklaar. Het zal echter niet gebouwd<br />
word<strong>en</strong>. Wij hebb<strong>en</strong> deze specifieke bouwlocatie in overleg met de<br />
geme<strong>en</strong>te gekoz<strong>en</strong>, omdat we realistisch wild<strong>en</strong> ontwerp<strong>en</strong> in e<strong>en</strong><br />
echte praktijksituatie. Het is niet ons doel om dit gebouw daadwerkelijk<br />
op die locatie neer te zett<strong>en</strong>. Wij will<strong>en</strong> aanton<strong>en</strong> dat het<br />
mogelijk is om veiligheid vanaf het prille begin mee te nem<strong>en</strong> in het<br />
ontwerp- <strong>en</strong> ontwikkelproces van e<strong>en</strong> gebouw of stedelijke omgeving.<br />
Dat is gelukt. Door onze praktische aanpak is resili<strong>en</strong>ce ge<strong>en</strong><br />
papier<strong>en</strong> werkelijkheid, maar realiteit.”<br />
Zijn bestaande gebouw<strong>en</strong> alsnog veilig te mak<strong>en</strong>?<br />
“Onze analyse <strong>en</strong> tools help<strong>en</strong> gedeeltelijk bij het beoordel<strong>en</strong> van<br />
het veiligheidsniveau van e<strong>en</strong> bestaand gebouw. Op basis daarvan<br />
kan in redelijke mate afgewog<strong>en</strong> word<strong>en</strong> of extra beschermingsmaatregel<strong>en</strong><br />
nodig zijn. Maar achteraf maatregel<strong>en</strong> treff<strong>en</strong> is vaak<br />
lastig <strong>en</strong> kostbaar. Daarom breek ik e<strong>en</strong> lans voor safety and security<br />
by design. Want de veiligheid van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> én buit<strong>en</strong> het<br />
gebouw is het meest gebaat bij e<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k- <strong>en</strong> ontwerpproces dat<br />
vanaf het prille begin rek<strong>en</strong>ing houdt met extra beschermingsmaatregel<strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong> natuurramp<strong>en</strong> of terroristische aanslag<strong>en</strong>. Neem als<br />
voorbeeld de dreiging van e<strong>en</strong> overstroming. De kritieke <strong>en</strong><br />
kwetsbare functies van e<strong>en</strong> gebouw word<strong>en</strong> dan niet in de kelder<br />
maar elders in het gebouw onderbracht. Het gebied rondom het<br />
gebouw kan dan zodanig ontworp<strong>en</strong> word<strong>en</strong> dat barrières het water<br />
teg<strong>en</strong>houd<strong>en</strong>. Met betrekking tot aanslag<strong>en</strong> kan het buit<strong>en</strong>gebied<br />
zo ontworp<strong>en</strong> word<strong>en</strong> dat voetgangers niet dicht bij het gebouw<br />
kunn<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. Daardoor zijn zij beschermd teg<strong>en</strong> vall<strong>en</strong>d glas als<br />
gevolg van de druk die na e<strong>en</strong> explosie ontstaat. In ons eig<strong>en</strong><br />
ontwerp hebb<strong>en</strong> we als showcase diverse omgevingsmaatregel<strong>en</strong><br />
zichtbaar ingepast.”<br />
Wat kunn<strong>en</strong> we in de toekomst verwacht<strong>en</strong>?<br />
“De Europese Unie is aanjager van ons project <strong>en</strong> heeft subsidie<br />
verstrekt. Vanwege het to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de dreigingsniveau schat ik in dat<br />
zij voor nieuwe gebouw<strong>en</strong> zal gaan aanstur<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> veilig ontwerp.<br />
Verder verwacht ik dat slimme s<strong>en</strong>sor<strong>en</strong> e<strong>en</strong> grotere rol gaan spel<strong>en</strong>.<br />
Ze gev<strong>en</strong> bijvoorbeeld informatie over de staat van het gebouw<br />
nadat deze getroff<strong>en</strong> is door e<strong>en</strong> incid<strong>en</strong>t. Of ze lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> waar het<br />
onveilig is, om vervolg<strong>en</strong>s via dynamische routes m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> naar<br />
buit<strong>en</strong> te leid<strong>en</strong>. Het kan zelfs zover gaan dat de s<strong>en</strong>sor<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
schatting gev<strong>en</strong> van het aantal slachtoffers, zodat het ziek<strong>en</strong>huis<br />
alvast kan word<strong>en</strong> ingeseind. Projectpartner Siem<strong>en</strong>s is actief bezig<br />
met de ontwikkeling van dynamische evacuatiemodell<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere<br />
toepassingsmogelijkhed<strong>en</strong>.”<br />
Sam<strong>en</strong> met Arcadis organiseerde TNO<br />
op 7 april 2016 in D<strong>en</strong> Haag het<br />
symposium “Urban & Building<br />
Resili<strong>en</strong>ce – Safety & Security by<br />
design”. Diverse sprekers ging<strong>en</strong> in op<br />
de ontwikkelde integrale aanpak voor<br />
het verhog<strong>en</strong> van de resili<strong>en</strong>ce van<br />
infra structuur. Zij verteg<strong>en</strong>woordigd<strong>en</strong><br />
de brandweer, ing<strong>en</strong>ieursbureaus,<br />
aannemers, industrie, onderzoeksinstelling<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> eindgebruikers.<br />
Ook werd het EU-project<br />
ELASSTIC toegelicht.<br />
Meer informatie is te vind<strong>en</strong> op<br />
www.elasstic.eu.<br />
Elasstic<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 45
Inspectieonderzoek gasstoring Vels<strong>en</strong>-Noord<br />
In januari 2015 raakt<strong>en</strong> bij graafwerkzaamhed<strong>en</strong> in Vels<strong>en</strong>-Noord e<strong>en</strong> gas- <strong>en</strong> waterleiding beschadigd. Hierdoor kwam<br />
over de l<strong>en</strong>gte van ongeveer zes kilometer water in de gasleiding. Het gevolg was dat 1.227 woning<strong>en</strong> tot uiterlijk zes<br />
dag<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> gas <strong>en</strong> dus ge<strong>en</strong> c<strong>en</strong>trale verwarming <strong>en</strong> warm water hadd<strong>en</strong>. Netbeheerder Liander ging aan de slag met het<br />
herstell<strong>en</strong> van de gastoevoer. Met temperatur<strong>en</strong> rond het vriespunt was dat voor de veiligheidsregio K<strong>en</strong>nemerland<br />
aanleiding om op te schal<strong>en</strong> om actief de effect<strong>en</strong> te bestrijd<strong>en</strong>. De Inspectie Veiligheid <strong>en</strong> Justitie onderzocht het<br />
functioner<strong>en</strong> van de crisisorganisatie van de veiligheidsregio K<strong>en</strong>nemerland.<br />
■■<br />
Rub<strong>en</strong> van Hofweg<strong>en</strong> <strong>en</strong> Sabine van Ross<strong>en</strong>berg<br />
Inspectie Veiligheid <strong>en</strong> Justitie<br />
De Inspectie startte het onderzoek op verzoek van de burgemeester<br />
van Vels<strong>en</strong>. De Inspectie keek bij het onderzoek in het bijzonder naar<br />
de inzet van de crisisorganisatie. Het onderzoek heeft als doel om<br />
less<strong>en</strong> te trekk<strong>en</strong>. In dit artikel wordt de sam<strong>en</strong>werking met Liander<br />
<strong>en</strong> de inrichting van de crisisstructuur besprok<strong>en</strong>. Overige onderwerp<strong>en</strong><br />
met bijbehor<strong>en</strong>de less<strong>en</strong> zijn terug te vind<strong>en</strong> in het rapport.<br />
Sam<strong>en</strong>werking Veiligheidsregio <strong>en</strong> Liander<br />
Bij het bek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong> van de gasstoring startte Liander de interne<br />
process<strong>en</strong> op om zo snel mogelijk aan de slag te gaan met de<br />
herstelwerkzaamhed<strong>en</strong>. Enkele ur<strong>en</strong> later heeft de liaison van<br />
Liander contact met de meldkamer van de veiligheidsregio. Op dat<br />
mom<strong>en</strong>t wordt voor de veiligheidsregio duidelijk dat e<strong>en</strong> groot deel<br />
van de inwoners van Vels<strong>en</strong>-Noord ge<strong>en</strong> gas meer heeft. Niet lang<br />
daarna besluit de Operationeel Leider om GRIP 2 af te kondig<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> paar uur later maakt de burgemeester GRIP 3 bek<strong>en</strong>d.<br />
Na de afkondiging van GRIP 2 gaat het CoPI ter plekke. Monteurs<br />
van Liander zijn dan al bezig om de situatie in kaart te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
voorbereid<strong>en</strong>de herstelwerkzaamhed<strong>en</strong> op te start<strong>en</strong>. In Haarlem<br />
komt het ROT <strong>en</strong> later het GBT bije<strong>en</strong>. Belangrijkste taak voor de<br />
teams is zicht krijg<strong>en</strong> op de omvang <strong>en</strong> de daarbij hor<strong>en</strong>de effect<strong>en</strong>.<br />
Al snel blijkt informatie van Liander daarvoor noodzakelijk.<br />
Ook wordt de communicatie opgestart, zowel door de veiligheidsregio<br />
als door Liander. Ook hier is informatie van Liander noodzakelijk.<br />
Ofwel, de veiligheidsregio <strong>en</strong> Liander zijn g<strong>en</strong>oodzaakt<br />
om sam<strong>en</strong> te werk<strong>en</strong>. Beide partij<strong>en</strong> zijn zich daarvan bewust <strong>en</strong><br />
zoek<strong>en</strong> de sam<strong>en</strong>werking op. De wil om sam<strong>en</strong> te werk<strong>en</strong> is goed.<br />
In de praktijk bleek dat niet altijd duidelijk was wie welke tak<strong>en</strong><br />
oppakte <strong>en</strong> wie waar over ging. Dit zorgde niet altijd voor de meest<br />
efficiënte aanpak. Leerpunt is om bij incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong> waarbij sprake is<br />
van de uitval van vitale infrastructuur expliciet te mak<strong>en</strong> wat de<br />
verantwoordelijkheids- <strong>en</strong> taakverdeling is tuss<strong>en</strong> de crisisorganisatie<br />
<strong>en</strong> de vitale partner. Ook al lijkt deze verdeling voor de betrokk<strong>en</strong><br />
partij<strong>en</strong> duidelijk.<br />
Foto: Liander<br />
Inrichting crisisstructuur<br />
Zowel de omvang als de impact van de storing<br />
was voor de burgemeester van Vels<strong>en</strong> aanleiding<br />
om op te schal<strong>en</strong> naar GRIP 3. Deze<br />
opschaling duurde ongeveer 48 uur. De<br />
opschaling van GRIP 2 duurde nog twee dag<strong>en</strong><br />
langer. Al met al is de crisisorganisatie e<strong>en</strong><br />
kleine vijf dag<strong>en</strong> actief geweest. Hierbij ging<br />
de regio voornamelijk uit van de standaardbezetting,<br />
terwijl het aantal tak<strong>en</strong> in de loop<br />
van het incid<strong>en</strong>t beperkt was. Het gevolg was<br />
dat veel teams <strong>en</strong> functionariss<strong>en</strong> lang in touw<br />
zijn geweest. De regio had kritischer kunn<strong>en</strong><br />
afweg<strong>en</strong> welke teams/functionariss<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
welke structuur het meest logisch war<strong>en</strong> voor<br />
de aanpak van dit incid<strong>en</strong>t. Het aantal<br />
ingezette m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> had hierdoor kunn<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> beperkt. Hiermee is er meer capaciteit<br />
beschikbaar voor ev<strong>en</strong>tuele andere incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
46 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
Leerpunt is om tijd<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> incid<strong>en</strong>t regelmatig e<strong>en</strong> analyse te mak<strong>en</strong><br />
van de uit te voer<strong>en</strong> tak<strong>en</strong> <strong>en</strong> de daarbij hor<strong>en</strong>de teams <strong>en</strong> functionariss<strong>en</strong><br />
in te zett<strong>en</strong>.<br />
Wederzijdse afhankelijkheid<br />
Het incid<strong>en</strong>t in Vels<strong>en</strong>-Noord laat zi<strong>en</strong> dat de veiligheidsregio <strong>en</strong><br />
vitale partners elkaar wet<strong>en</strong> te vind<strong>en</strong>. De wederzijdse afhankelijkheid<br />
is voor beide partij<strong>en</strong> duidelijk. Toch levert de sam<strong>en</strong>werking nog e<strong>en</strong><br />
aantal uitdaging<strong>en</strong> op. Want naast de verantwoordelijkheids- <strong>en</strong><br />
taakverdeling moet ook e<strong>en</strong> aantal praktische zak<strong>en</strong> geregeld word<strong>en</strong>,<br />
zoals de aansluiting op elkaars informatie managem<strong>en</strong>t <strong>en</strong> de<br />
afstemming van communicatieboodschapp<strong>en</strong>.<br />
De Inspectie onderzocht ook hoe de bewoners de crisis communicatie hebb<strong>en</strong><br />
ervar<strong>en</strong>. Daaruit bleek dat de verstrekte informatie vanuit Liander <strong>en</strong> de<br />
geme<strong>en</strong>te Vels<strong>en</strong> (onder coördinatie van de veiligheidsregio) goed tot zeer<br />
goed werd gewaardeerd.<br />
Andere onderwerp<strong>en</strong> die werd<strong>en</strong> onderzocht<br />
zijn: het functioner<strong>en</strong> van de regionale<br />
bevolkingszorg, informatiemanagem<strong>en</strong>t <strong>en</strong><br />
de continuïteit van de crisisorganisatie.<br />
Het rapport vermeldt ook zak<strong>en</strong> die goed<br />
ging<strong>en</strong>. Hieronder <strong>en</strong>kele voorbeeld<strong>en</strong>.<br />
• De brede <strong>en</strong> gerichte inzet van de<br />
communicatiemiddel<strong>en</strong> zorgde ervoor<br />
dat de bewoners goed geïnformeerd<br />
werd<strong>en</strong>.<br />
• Zowel Liander, als de veiligheidsregio<br />
K<strong>en</strong>nemerland maakt<strong>en</strong> gebruik van<br />
eerdere ervaring<strong>en</strong> in het land met<br />
soortgelijke incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
- De informatiemanagers hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
duidelijke positie <strong>en</strong> taak in de<br />
crisisteams.. De informatiemanagers<br />
war<strong>en</strong> daarbij leid<strong>en</strong>d in het proces van<br />
informatiemanagem<strong>en</strong>t <strong>en</strong> hadd<strong>en</strong><br />
regelmatig contact met elkaar om<br />
informatie uit te wissel<strong>en</strong>. Dit draagt<br />
positief bij aan het proces van beeldvorming<br />
op basis waarvan de crisisorganisatie<br />
besluit<strong>en</strong> neemt.<br />
Foto: J. Tillmans <strong>en</strong> K. Nitschke<br />
Reactie Veiligheidsregio K<strong>en</strong>nemerland<br />
De veiligheidsregio heeft de leerpunt<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanbeveling<strong>en</strong><br />
omgezet naar concrete acties. E<strong>en</strong> aantal punt<strong>en</strong> is al<br />
doorgevoerd.<br />
• De verdeling van tak<strong>en</strong> <strong>en</strong> verantwoordelijkhed<strong>en</strong> met de<br />
vitale partners is explicieter beschrev<strong>en</strong> <strong>en</strong> mete<strong>en</strong><br />
meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in het actuele crisisplan. Dit plan is per april<br />
2015 in werking getred<strong>en</strong>.<br />
• De GRIP-procedure is in het nieuwe crisisplan zodanig<br />
beschrev<strong>en</strong> dat deze flexibel kan word<strong>en</strong> toegepast; in de<br />
teams krijgt tijdige afschling daarbij ook consequ<strong>en</strong>t<br />
aandacht.<br />
• De veiligheidsregio maakt afsprak<strong>en</strong> met partners, zoals<br />
Liander, over de aansluiting op het Landelijk Crisis<br />
Managem<strong>en</strong>t Systeem (LCMS). Daarnaast is netc<strong>en</strong>trisch<br />
werk<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vast onderdeel van training<strong>en</strong> <strong>en</strong> oef<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />
voor crisisfunctionariss<strong>en</strong>.<br />
• De verdeling van tak<strong>en</strong> <strong>en</strong> verantwoordelijkhed<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de<br />
regionale <strong>en</strong> lokale bevolkingszorg wordt door e<strong>en</strong> werkgroep<br />
Bevolkingszorg specifieker beschrev<strong>en</strong> in de functieprofiel<strong>en</strong>.<br />
Dit punt wordt meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in training<strong>en</strong> <strong>en</strong> oef<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>.<br />
• De VRK br<strong>en</strong>gt de kwetsbaarhed<strong>en</strong> van de crisisorganisatie<br />
nader in kaart – zoals vrije instroom van functionariss<strong>en</strong> – <strong>en</strong><br />
zal waar nodig actie ondernem<strong>en</strong>.<br />
“E<strong>en</strong> incid<strong>en</strong>t als de gasstoring in Vels<strong>en</strong> maakt dat afsprak<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
procedures word<strong>en</strong> getoetst. Het daadwerkelijk sam<strong>en</strong> in actie<br />
zijn tijd<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> incid<strong>en</strong>t geeft de beste indicatie of afsprak<strong>en</strong><br />
voor iedere<strong>en</strong> duidelijk zijn <strong>en</strong> procedures werk<strong>en</strong>. Betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
ervar<strong>en</strong> hoe de verschill<strong>en</strong>de organisaties sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />
groot incid<strong>en</strong>t als dit evaluer<strong>en</strong> is daarom <strong>en</strong>orm waardevol. Het<br />
maakt verbeterpunt<strong>en</strong> inzichtelijk. Als het beter kan, will<strong>en</strong> we<br />
het ook beter do<strong>en</strong>” aldus Frans Schippers, directeur<br />
Veiligheidsregio K<strong>en</strong>nemerland.<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 47
Building Bridges to Enhance Resili<strong>en</strong>t Infrastructures<br />
Europese workshop Raadswerkgroep<br />
Civiele Bescherming<br />
Op 12 <strong>en</strong> 13 januari war<strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordigers van nag<strong>en</strong>oeg<br />
alle Europese Lidstat<strong>en</strong> <strong>en</strong> de Europese Commissie<br />
(DG ECHO <strong>en</strong> DG HOME) in het ministerie van Veiligheid <strong>en</strong><br />
Justitie in D<strong>en</strong> Haag aanwezig voor de Europese workshop<br />
“Building Bridges to Enhance Resili<strong>en</strong>t Infrastructures”.<br />
Deze workshop was de kick-off van het Nederlandse<br />
voorzitterschap van de Raadswerkgroep Civiele<br />
Bescherming. Nederland zal zich in deze Raadswerkgroep<br />
inzett<strong>en</strong> op het verder vormgev<strong>en</strong> van prev<strong>en</strong>tie in de<br />
context van het Europese civiel beschermingsmechanisme.<br />
Dit wordt gedaan door de domein<strong>en</strong> van bescherming van<br />
vitale infrastructuur <strong>en</strong> civiele bescherming aan elkaar te<br />
koppel<strong>en</strong>, door brugg<strong>en</strong> te slaan.<br />
■■<br />
Jero<strong>en</strong> Mutsaers <strong>en</strong> Mathilda Buijt<strong>en</strong>dijk<br />
Directie Weerbaarheidsverhoging, Ministerie van Veiligheid <strong>en</strong> Justitie<br />
In de raadswerkgroep PROCIV (Protection Civile in het Frans) staat de<br />
civiele bescherming c<strong>en</strong>traal. De workshop op 12 <strong>en</strong> 13 januari was<br />
de aftrap voor het Nederlandse voorzitterschap van de<br />
Raadswerkgroep PROCIV. Tijd<strong>en</strong>s de workshop heeft de voorzitter<br />
van de Raadswerkgroep in sam<strong>en</strong>werking met de andere Lidstat<strong>en</strong><br />
de ag<strong>en</strong>da bepaald voor het kom<strong>en</strong>de halfjaar. Nederland heeft er<br />
voor gekoz<strong>en</strong> om deze zes maand<strong>en</strong> in te zett<strong>en</strong> op het koppel<strong>en</strong><br />
van de domein<strong>en</strong> van bescherming van vitale infrastructuur <strong>en</strong><br />
civiele bescherming. Waarom is dit van belang?<br />
Het belang van brugg<strong>en</strong> bouw<strong>en</strong><br />
Civiele bescherming is e<strong>en</strong> domein dat zich in Nederland laat<br />
vertal<strong>en</strong> in het beleidsdomein van Nationale veiligheid. Van<br />
oudsher is civiele bescherming in Europese context gericht geweest<br />
op het borg<strong>en</strong> van het welzijn van de Europese burger door<br />
voorbereid te zijn op ramp<strong>en</strong> <strong>en</strong> crises <strong>en</strong> op het principe van<br />
wederzijdse hulp. Sinds de Europese wetgeving Uniemechanisme<br />
voor Civiele Bescherming (UCPM) 1 hebb<strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> risicomanagem<strong>en</strong>t<br />
naast preparatie <strong>en</strong> respons prioriteit. In dit opzicht<br />
hanteert de UCPM e<strong>en</strong> holistische b<strong>en</strong>adering met betrekking tot<br />
het verhog<strong>en</strong> van de weerbaarheid door de bescherming van<br />
person<strong>en</strong>, eig<strong>en</strong>domm<strong>en</strong> <strong>en</strong> het milieu teg<strong>en</strong> alle soort<strong>en</strong> natuurlijke<br />
<strong>en</strong> moedwillige ramp<strong>en</strong>, zowel binn<strong>en</strong> als buit<strong>en</strong> de EU.<br />
1<br />
Besluit nummer 1313/2013/EU Europees Parlem<strong>en</strong>t <strong>en</strong> Raad betreff<strong>en</strong>de e<strong>en</strong><br />
Uniemechanisme voor civiele bescherming.<br />
Prev<strong>en</strong>tie is van ess<strong>en</strong>tieel belang om op e<strong>en</strong> hoger niveau van<br />
bescherming <strong>en</strong> weerbaarheid teg<strong>en</strong> ramp<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong>.<br />
Weerbaarheid - hier opgevat als de mogelijkheid van verschill<strong>en</strong>de<br />
lag<strong>en</strong> in de sam<strong>en</strong>leving om zich te weerstaan, aan te pass<strong>en</strong> <strong>en</strong> om<br />
snel te herstell<strong>en</strong> van stress <strong>en</strong> ontwrichting - is geleidelijk<br />
uitgegroeid tot e<strong>en</strong> begrip dat verschill<strong>en</strong>de beleidsterrein<strong>en</strong><br />
overbrugt: crisismanagem<strong>en</strong>t, vitale infrastructuur, klimaatverandering,<br />
milieubeleid (bijvoorbeeld overstroming<strong>en</strong>), gezondheidszorg,<br />
vervoer, <strong>en</strong>ergie, ev<strong>en</strong>als het def<strong>en</strong>sie- <strong>en</strong> veiligheidsbeleid.<br />
Binn<strong>en</strong> de internationale traject<strong>en</strong> voor duurzame ontwikkeling,<br />
ramp<strong>en</strong>reductie <strong>en</strong> klimaatverandering bestaat ook de notie van het<br />
belang van het begrip weerbaarheid. Dit onderstreept de noodzaak<br />
voor de ontwikkeling van holistische b<strong>en</strong>adering<strong>en</strong> omtr<strong>en</strong>t risico’s 2<br />
zoals vormgegev<strong>en</strong> door de UCPM.<br />
Niet alle<strong>en</strong> civiele bescherming richt zich op het welzijn van de<br />
Europese burger. Dit is immers ook afhankelijk van e<strong>en</strong> goed<br />
functioner<strong>en</strong>de vitale infrastructuur, zoals communicatie, <strong>en</strong>ergie,<br />
financiën, hulpverl<strong>en</strong>ingsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> of drinkwater. E<strong>en</strong> verstoring,<br />
afbreuk of uitval van de vitale infrastructuur kan mogelijke<br />
dramatische operationele, financiële, ecologische <strong>en</strong> sociale<br />
gevolg<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> door het veroorzak<strong>en</strong> van fysieke of economische<br />
schade, ecologische ramp<strong>en</strong> of dodelijke slachtoffers. Elke Lidstaat<br />
zet dan ook in op het voorkom<strong>en</strong> van of voorbereid zijn op<br />
2<br />
Eén van de zev<strong>en</strong> doelstelling<strong>en</strong> van het wereldwijde S<strong>en</strong>dai Framework for<br />
Disaster Risk Reduction is: “substantieel verminder<strong>en</strong> van schade aan de vitale<br />
infrastructuur <strong>en</strong> verstoring van basisdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>, waaronder gezondheidszorg<br />
<strong>en</strong> onderwijsfaciliteit<strong>en</strong>, onder meer door het verhog<strong>en</strong> van de weerbaarheid<br />
voor 2030”.<br />
48 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
mogelijke uitval, ondersteund door het Europees Programma van<br />
de bescherming van vitale infrastructuur (EPCIP) 3 . De toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
onderlinge verbond<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> de onderlinge afhankelijkheid van<br />
infrastructuur betek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> bepaalde gebeurt<strong>en</strong>is e<strong>en</strong><br />
cascade-effect kan hebb<strong>en</strong> op andere sector<strong>en</strong> <strong>en</strong> gebied<strong>en</strong> van het<br />
lev<strong>en</strong> die niet onmiddellijk zichtbaar met elkaar verbond<strong>en</strong> zijn.<br />
Risicomanagem<strong>en</strong>t, zoals ook beoogt door het UCPM, wordt steeds<br />
meer geïntegreerd in andere beleidsterrein<strong>en</strong> waardoor civiele<br />
bescherming e<strong>en</strong> intrinsiek onderdeel wordt van andere beleidsterrein<strong>en</strong>.<br />
In deze context hebb<strong>en</strong> de civiele beschermingsautoriteit<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> belangrijke rol bij het ondersteun<strong>en</strong> van de verbeterde<br />
weerbaarheid van de vitale infrastructuur.<br />
Het aantal <strong>en</strong> de ernst van de door de m<strong>en</strong>s of de natuur veroorzaakte<br />
ramp<strong>en</strong> zijn de laatste jar<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Toekomstige ramp<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> waarschijnlijk nog extremer <strong>en</strong><br />
complexer zijn <strong>en</strong> vérreik<strong>en</strong>de gevolg<strong>en</strong> op de langere termijn<br />
hebb<strong>en</strong>. Dit komt met name door de klimaatverandering <strong>en</strong> de<br />
pot<strong>en</strong>tiële wisselwerking tuss<strong>en</strong> natuurlijke <strong>en</strong> technologische<br />
dreiging<strong>en</strong>. Om recht te do<strong>en</strong> aan al deze ontwikkeling<strong>en</strong> is het van<br />
belang dat er sprake is van e<strong>en</strong> geïntegreerde aanpak van crisis<br />
3<br />
Mededeling over EPCIP (COM(2006)786final). Het algem<strong>en</strong>e doel van EPCIP is<br />
het verhog<strong>en</strong> van de bescherming van de vitale infrastructuur.<br />
Building Bridges to Enhance<br />
Resili<strong>en</strong>t Infrastructures<br />
12 & 13 January 2016<br />
The Hague, The Netherlands<br />
beheersing, e<strong>en</strong> aanpak die op Europees niveau is uitgewerkt in het<br />
UCPM. Binn<strong>en</strong> het UCPM wordt rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong> met de<br />
noodzaak van synergie met relevante andere initiatiev<strong>en</strong> van de<br />
Unie zoals het EPCIP. Het Nederlands voorzitterschap wil in de<br />
Raadswerkgroep PROCIV de verhoging van de weerbaarheid van<br />
vitale infrastructuur als prev<strong>en</strong>tiemaatregel <strong>en</strong> de rol van de civiele<br />
beschermingsautoriteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> – instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> versterk<strong>en</strong> door<br />
brugg<strong>en</strong> te bouw<strong>en</strong>.<br />
Welke brugg<strong>en</strong> zijn er gebouwd tijd<strong>en</strong>s de<br />
workshop?<br />
Tijd<strong>en</strong>s de workshop kwam e<strong>en</strong> aantal belangrijke notities<br />
naar vor<strong>en</strong>.<br />
• Prev<strong>en</strong>tie is van cruciaal belang voor de hele <strong>crisisbeheersing</strong>scyclus.<br />
Onder het motto: “voorkom<strong>en</strong> is beter dan g<strong>en</strong>ez<strong>en</strong>”<br />
• E<strong>en</strong> goede prev<strong>en</strong>tie draagt bij aan de versterking van de<br />
weerbaarheid van de vitale infrastructuur <strong>en</strong> daarmee<br />
aan bredere doelstelling<strong>en</strong> zoals (economische) groei <strong>en</strong><br />
welvaart<br />
• Civiele bescherming staat of valt met weerbare vitale infrastructuur,<br />
zoals vitale infrastructuur alle<strong>en</strong> weerbaar kan zijn<br />
met e<strong>en</strong> goed beleid op civiele bescherming. Deze onderlinge<br />
verbond<strong>en</strong>heid kan versterkt word<strong>en</strong> door domein- <strong>en</strong> landgr<strong>en</strong>s-overstijg<strong>en</strong>de<br />
capaciteit<strong>en</strong> op te bouw<strong>en</strong>, vooral vanuit<br />
de invalshoek van prev<strong>en</strong>tie<br />
• Verder is van belang dat noch de vitale infrastructuur noch<br />
ramp<strong>en</strong> <strong>en</strong> risico’s zich houd<strong>en</strong> aan landsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>. Europees<br />
sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> is hierbij cruciaal<br />
• Het civiele beschermingsmechanisme biedt vele instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
die toegepast of aangepast kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om weerbare<br />
infrastructuur te versterk<strong>en</strong>. Het beter b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> van de bestaande<br />
instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> voor civiele bescherming om vitale infrastructuur<br />
weerbaar te mak<strong>en</strong> om zo de nationale veiligheid in de lidstat<strong>en</strong><br />
te versterk<strong>en</strong>.<br />
Dit heeft uiteindelijk geleid tot vijf thema’s waar de Raadswerkgroep<br />
PROCIV zich het kom<strong>en</strong>de half jaar in gaat verdiep<strong>en</strong>:<br />
1. het belang van gezam<strong>en</strong>lijke informatiedeling <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nisopbouw;<br />
2. het koppel<strong>en</strong> van (methodes) risicobeoordeling<strong>en</strong>;<br />
3. communicatie (tuss<strong>en</strong> overhed<strong>en</strong>, publiek-privaat, gr<strong>en</strong>soverschrijd<strong>en</strong>d)<br />
<strong>en</strong> awar<strong>en</strong>ess;<br />
4. sam<strong>en</strong>werking met alle relevante partners (dus ook publiek privaat);<br />
5. train<strong>en</strong> <strong>en</strong> oef<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Het Nederlands voorzitterschap is ervan overtuigd dat met deze<br />
vijf thema’s brugg<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geslag<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> civiele<br />
bescherming <strong>en</strong> vitale infrastructuur bescherming om zo optimaal<br />
de weerbaarheid van vitale infrastructuur te versterk<strong>en</strong>.<br />
Humanitarian Aid<br />
and Civil Protection<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 49
NCSC One Confer<strong>en</strong>ce 2016<br />
Voor de vierde keer op e<strong>en</strong> rij organiseerde het Nationaal Cyber Security C<strong>en</strong>trum (NCSC) begin april de One Confer<strong>en</strong>ce in<br />
het World Forum in D<strong>en</strong> Haag. Gedur<strong>en</strong>de twee dag<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> deelnemers uit de publieke <strong>en</strong> private sector, de wet<strong>en</strong>schap<br />
<strong>en</strong> de cybercommunity uit het binn<strong>en</strong>- <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>land ervaring<strong>en</strong> uitwissel<strong>en</strong> <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis opdo<strong>en</strong>.<br />
■■<br />
Noortje H<strong>en</strong>richs<br />
Nationaal Cyber Security C<strong>en</strong>trum<br />
De confer<strong>en</strong>tie werd geop<strong>en</strong>d door Patricia Zorko, directeur Cyber<br />
Security <strong>en</strong> plaatsvervang<strong>en</strong>d NCTV. Het thema was “Protecting Bits and<br />
Atoms”, oftewel de verbinding tuss<strong>en</strong> de fysieke <strong>en</strong> digitale veiligheid.<br />
Digitale middel<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> ons dagelijkse lev<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>woordig e<strong>en</strong> stuk<br />
gemakkelijker. Digitaal <strong>en</strong> fysiek zijn hierdoor niet los van elkaar te<br />
zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> nadrukkelijk met elkaar verbond<strong>en</strong>. Al deze nieuwe technologieën<br />
mak<strong>en</strong> ons ook afhankelijk van zak<strong>en</strong> die kwetsbaar zijn.<br />
De impact op de digitale wereld van e<strong>en</strong> uitval of e<strong>en</strong> storing in de<br />
fysieke wereld is groot, zoals e<strong>en</strong> stroomstoring. In de Oekraïne<br />
gebeurde dat e<strong>en</strong> paar maand<strong>en</strong> geled<strong>en</strong> opzettelijk. Cybercriminel<strong>en</strong><br />
hadd<strong>en</strong> drie distributiepunt<strong>en</strong> voor de <strong>en</strong>ergievoorzi<strong>en</strong>ing aangevall<strong>en</strong>.<br />
Zev<strong>en</strong>honderdduiz<strong>en</strong>d m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zat<strong>en</strong> zonder stroom in hartje<br />
winter. “Scary Stuff”, aldus Zorko. Digitale veiligheid is daarom e<strong>en</strong><br />
voorwaarde voor het goed functioner<strong>en</strong> van de economie <strong>en</strong> de<br />
sam<strong>en</strong> leving. Zij vroeg de publieke <strong>en</strong> private deelnemers hun<br />
verantwoordelijkheid te nem<strong>en</strong> door sam<strong>en</strong> te blijv<strong>en</strong> werk<strong>en</strong><br />
aan innovatieve concept<strong>en</strong> <strong>en</strong> door slimme coalities te smed<strong>en</strong>.<br />
vervoer tot <strong>en</strong>ergievoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>. “Het is niet gemakkelijk, maar<br />
wel mogelijk. Op die manier maak je het niet aantrekkelijk<br />
aanvall<strong>en</strong> uit te voer<strong>en</strong>”, aldus Kaspersky. Hij liet zi<strong>en</strong> dat computers<br />
met e<strong>en</strong> Windows-besturingssysteem veruit favoriet zijn bij<br />
internetcriminel<strong>en</strong>. Ook in de media maakte Kaspersky indruk.<br />
De Telegraaf kopte dezelfde dag: “Russische expert: beveilig ook<br />
koffieautomat<strong>en</strong>.” Hier slot<strong>en</strong> zij naadloos aan bij het pleidooi van<br />
Kaspersky om ook koffie te beschouw<strong>en</strong> als maatschappelijk vitaal.<br />
Eug<strong>en</strong>e Kaspersky<br />
Ronald Prins van Fox-IT was zelfs nog optimistischer dan Kaspersky<br />
over de mogelijkheid van het bouw<strong>en</strong> van veilige system<strong>en</strong> “Yes we<br />
can!” Sommige system<strong>en</strong> die de Nederlandse overheid gebruikt, zijn<br />
op digitaal vlak al zeer veilig. Toch wordt er in de productieket<strong>en</strong><br />
voor de vitale sector<strong>en</strong> <strong>en</strong> het grote publiek vaak voorrang gegev<strong>en</strong><br />
aan fysieke veiligheid, beschikbaarheid <strong>en</strong> gebruikersgemak.<br />
Digitale veiligheid wil er hier nog wel e<strong>en</strong>s bij inschiet<strong>en</strong>.<br />
Patricia Zorko<br />
In dat kader lanceerde Zorko het Dutch Cybersecurity Platform for<br />
Higher Education and Research (Dcypher) met als missie ag<strong>en</strong>dering<br />
<strong>en</strong> coördinatie van zowel wet<strong>en</strong>schappelijk als praktijkgericht cyber<br />
security onderzoek <strong>en</strong> – hoger onderwijs.<br />
Eug<strong>en</strong>e Kaspersky, directeur van het Russische beveiligingsbedrijf<br />
Kaspersky Lab, sprak over het beter beveilig<strong>en</strong> van apparat<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
sector<strong>en</strong>, van koffieautomaat tot zelfstur<strong>en</strong>de auto, van op<strong>en</strong>baar<br />
Naast digitale beveiliging van vitale infrastructuur was er veel aandacht<br />
voor het Nederlandse EU-voorzitterschap. Nederland streeft er naar<br />
om de Richtlijn inzake netwerk- <strong>en</strong> informatiebeveiliging binn<strong>en</strong> de<br />
lidstat<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s het voorzitterschap te implem<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>. Binn<strong>en</strong> deze<br />
richtlijn word<strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong> in de vitale sector<strong>en</strong> verplicht om beveiligingsincid<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
te meld<strong>en</strong> <strong>en</strong> digitale veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> te<br />
treff<strong>en</strong>. Er werd ook aandacht besteed aan het meld<strong>en</strong> van beveiligingsincid<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />
maar dan in de context van de meldplicht datalekk<strong>en</strong>.<br />
Wilbert Tomes<strong>en</strong> van de Autoriteit Persoonsgegev<strong>en</strong>s (AP) gaf<br />
e<strong>en</strong> beeld van de ervaring<strong>en</strong> met de meldplicht in de eerste 100 dag<strong>en</strong>.<br />
Tot nu toe zijn er al ongeveer 1000 melding<strong>en</strong> binn<strong>en</strong>gekom<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />
groot deel hiervan betrof het kwijtrak<strong>en</strong> van (onversleutelde)<br />
50 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
gegev<strong>en</strong>sdragers, het via het internet toegankelijk mak<strong>en</strong> van<br />
medische gegev<strong>en</strong>s <strong>en</strong> het aantreff<strong>en</strong> van salarisadministratie in<br />
afvalcontainers. Hoewel er niet per se sprake hoeft te zijn van e<strong>en</strong><br />
datalek, moet<strong>en</strong> ook cryptowarebesmetting<strong>en</strong> aan AP gemeld word<strong>en</strong>.<br />
“Vertrouw<strong>en</strong> is de fundering van de maatschappij”, aldus Tomes<strong>en</strong>.<br />
Het thema vertrouw<strong>en</strong> kwam ook in andere onderdel<strong>en</strong> terug.<br />
In de EU-track werd ruimte gegev<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> meet & greet voor de<br />
Europese Computer Security & Incid<strong>en</strong>t Response Teams (CSIRTs).<br />
Don Stikvoort begeleidde deze sessie waarin de teamled<strong>en</strong> elkaar in<br />
e<strong>en</strong> informele sfeer kond<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> dergelijke ontmoeting<br />
creëert onderling vertrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> maakt de bereidheid voor<br />
sam<strong>en</strong>werking bij toekomstige incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong> makkelijker <strong>en</strong> laat deze<br />
soepeler verlop<strong>en</strong>. Dit is e<strong>en</strong> belangrijk onderdeel voor de internationale<br />
betrekking<strong>en</strong> op het gebied van digitale veiligheid. Digitale<br />
incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong> houd<strong>en</strong> zich namelijk van nature niet aan de klassieke<br />
scheidslijn<strong>en</strong> van landsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>, waardoor e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijke,<br />
gr<strong>en</strong>soverschrijd<strong>en</strong>de aanpak ess<strong>en</strong>tieel is.<br />
In de diverse pl<strong>en</strong>aire <strong>en</strong> parallelle tracks pres<strong>en</strong>teerd<strong>en</strong> sprekers van<br />
onder andere de politie, TNO, het NCSC, vitale sector<strong>en</strong> <strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de<br />
universiteit<strong>en</strong> hun bevinding<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> ander terugker<strong>en</strong>d thema<br />
was cybercrime, dat in verschill<strong>en</strong>de perspectiev<strong>en</strong> werd toegelicht.<br />
Waar Yolanda van Sett<strong>en</strong> (OM Zeeland-West-Brabant) <strong>en</strong> Erwin van de<br />
Wiel (Politie) dieper inging<strong>en</strong> op het verschijnsel “banking malware”,<br />
de informatie-uitwisseling tuss<strong>en</strong> de opsporingsinstanties <strong>en</strong> de<br />
bank<strong>en</strong>, gaf Kimberly Z<strong>en</strong>z van Verisign iDef<strong>en</strong>se e<strong>en</strong> inkijkje in de<br />
wereld van de cybercriminel<strong>en</strong> zelf. Zij richtte zich op tr<strong>en</strong>ds onder<br />
Russisch sprek<strong>en</strong>de groep<strong>en</strong> cybercriminel<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun werkwijz<strong>en</strong>.<br />
Deze werkwijz<strong>en</strong> blek<strong>en</strong> niet zeer veel te verschill<strong>en</strong> van de manier<br />
waarop criminel<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> de digitale wereld aan hun geld kom<strong>en</strong>.<br />
Ook bij cybercriminel<strong>en</strong> geldt het principe van de minste actie <strong>en</strong><br />
werk<strong>en</strong> zij voor “maximum return for minimum risk.” Hierbij valt op dat<br />
ook cybercriminel<strong>en</strong> hun winst grot<strong>en</strong>deels niet alle<strong>en</strong> online<br />
kunn<strong>en</strong> realiser<strong>en</strong>: zij mak<strong>en</strong> op bepaalde mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> wel gebruik<br />
van elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in de fysieke wereld, zoals geldezels, ondersteun<strong>en</strong>d<br />
personeel <strong>en</strong> hosting providers. Voor opsporingsinstanties zijn juist<br />
deze elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> interessant <strong>en</strong> biedt dit perspectief voor het volg<strong>en</strong><br />
van zowel groep<strong>en</strong> als individu<strong>en</strong>. Hoewel Raj Samani (Intel Security)<br />
de prestaties van het Nederlandse Team High Tech Crime van de<br />
politie roemde als “second to none”, werd het thema cybercriminaliteit<br />
in diverse pres<strong>en</strong>taties niet bepaald met optimisme tegemoet<br />
getred<strong>en</strong>. Samani zag hoe innovatief cybercriminel<strong>en</strong> te werk ging<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> hoeveel verstand zij hebb<strong>en</strong> van marketingpraktijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> beveiliging.<br />
Sommige malware werd zelfs zo goed bijgehoud<strong>en</strong> dat het maar<br />
liefst 35 keer per dag door de criminel<strong>en</strong> geactualiseerd werd om zich<br />
aan de nieuwste beveiligingsmaatregel<strong>en</strong> te onttrekk<strong>en</strong>.<br />
James Lyne van SANS liet zi<strong>en</strong> hoe cybercriminel<strong>en</strong> hun slachtoffers<br />
teg<strong>en</strong>woordig b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong>. De misvatting dat e-mails van criminel<strong>en</strong><br />
vol staan met spelfout<strong>en</strong> of de ontvanger grote somm<strong>en</strong> geld<br />
belov<strong>en</strong>, is niet meer van deze tijd. Teg<strong>en</strong>woordig staan er meer<br />
spelfout<strong>en</strong> <strong>en</strong> rare links in e-mails die daadwerkelijk legitiem zijn,<br />
grapte Lyne. Zog<strong>en</strong>oemde phishingcampagnes word<strong>en</strong> veel meer<br />
gericht naar het slachtoffer toegeschrev<strong>en</strong>. Dit neemt soms de vorm<br />
aan van e<strong>en</strong> uitnodiging voor e<strong>en</strong> confer<strong>en</strong>tie, maar ook bericht<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> bezorgservice. Lyne noemde zelfs als voorbeeld e<strong>en</strong><br />
organisatie die geïnfecteerd werd<strong>en</strong> met malware nadat de<br />
personeelsadministratie e<strong>en</strong> bijgevoegd curriculum vitae geop<strong>en</strong>d<br />
had van e<strong>en</strong> sollicitant. Hij pleitte daarom voor e<strong>en</strong> bewustzijnscampagne<br />
onder gebruikers, om hun k<strong>en</strong>nis over b<strong>en</strong>aderingsmethod<strong>en</strong><br />
actueel te houd<strong>en</strong>.<br />
K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d voor de diversiteit van de confer<strong>en</strong>tie zijn de verschill<strong>en</strong>de<br />
belang<strong>en</strong> van de deelnemers <strong>en</strong> de geme<strong>en</strong>schappelijke<br />
zoektocht naar de balans tuss<strong>en</strong> veiligheid, vrijheid <strong>en</strong> maatschappelijke<br />
groei ofwel het kunn<strong>en</strong> b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> van de kans<strong>en</strong> die techniek<br />
ons biedt. Nederland is daarin koploper <strong>en</strong> durft bij complexe<br />
onderwerp<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> vooruitstrev<strong>en</strong>de positie in te nem<strong>en</strong> in de<br />
zoektocht hiernaar. E<strong>en</strong> voorbeeld is het kabinetsstandpunt<br />
rondom <strong>en</strong>cryptie: dit is uiteraard breder dan cyber security, maar<br />
raakt hier desalniettemin nadrukkelijk aan. Zorko haalde staatssecretaris<br />
Dijkhoff aan, die blij is dat Nederland de moed heeft om<br />
e<strong>en</strong> progressieve houding in te nem<strong>en</strong> t<strong>en</strong> opzichte van complexe<br />
vraagstukk<strong>en</strong> in het nationale <strong>en</strong> internationale debat. De huidige<br />
positie van de Nederlandse regering t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van <strong>en</strong>cryptie gaat<br />
verder dan cyber security alle<strong>en</strong>, maar dit laatste maakt hier<br />
natuurlijk e<strong>en</strong> groot deel van uit.<br />
Omdat er behoefte is aan ev<strong>en</strong>wicht tuss<strong>en</strong> de technische k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong><br />
de belang<strong>en</strong> van de sam<strong>en</strong>leving, is het goed dat de overheid het<br />
gebruik van <strong>en</strong>cryptie niet beperkt, maar juist stimuleert om de<br />
digitale veiligheid te bevorder<strong>en</strong>. Sterke versleuteling van data <strong>en</strong><br />
communicatie is belangrijk voor de privacy van burgers, voor<br />
bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> overheidsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>.<br />
Dit werd later nog door Ronald Prins aangehaald als red<strong>en</strong> waarom<br />
het goed ging met de beveiliging in Nederland. “We have Klaas, who<br />
loves crypto!” Met deze bemoedig<strong>en</strong>de woord<strong>en</strong> werd de confer<strong>en</strong>tie<br />
afgeslot<strong>en</strong>, maar niet voordat Hans de Vries, hoofd NCSC, alle<br />
aanwezige deelnemers bedankte voor hun bijdrage <strong>en</strong> aanwezigheid.<br />
Of zoals e<strong>en</strong> deelnemer het op Twitter verwoordde: “So long, thanks<br />
for the inspiration, networking, smart, nice people and fish.”<br />
Ronald Prins<br />
Foto’s: Paul Voorham<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 51
TUSExpo br<strong>en</strong>gt internationale speelveld<br />
Unmanned Systems industrie sam<strong>en</strong><br />
TUSExpo is de grootste Europese vakbeurs <strong>en</strong> confer<strong>en</strong>tie gericht op de snelgroei<strong>en</strong>de markt van onbemande system<strong>en</strong>;<br />
drones <strong>en</strong> robots, ter land, in het water <strong>en</strong> in de lucht.<br />
Van 2 tot <strong>en</strong> met 4 februari 2016 werd in het World Forum in D<strong>en</strong><br />
Haag de tweede editie van TUSExpo georganiseerd, The Unmanned<br />
Systems Expo. TUSExpo is e<strong>en</strong> vakbeurs <strong>en</strong> confer<strong>en</strong>tie voor<br />
Unmanned Systems in de breedste zin van het woord. Bedrijv<strong>en</strong>,<br />
instelling<strong>en</strong> <strong>en</strong> universiteit<strong>en</strong> ton<strong>en</strong> onder andere hun onbemande<br />
system<strong>en</strong>, s<strong>en</strong>sor<strong>en</strong>, camera’s <strong>en</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong>palet.<br />
Onder de onbemande system<strong>en</strong> vall<strong>en</strong> de drones, maritieme<br />
drones, grondvoertuig<strong>en</strong>, robots <strong>en</strong> satelliet<strong>en</strong>. Tev<strong>en</strong>s is er e<strong>en</strong><br />
scala aan toeleveranciers aanwezig, variër<strong>en</strong>d van s<strong>en</strong>sor- <strong>en</strong> camera<br />
ontwikkelaars, tot fabrikant<strong>en</strong> van onderdel<strong>en</strong>, composiet<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
cases die di<strong>en</strong><strong>en</strong> voor het veilige vervoer.<br />
Onbemande system<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ingezet voor commerciële <strong>en</strong> civiele<br />
toepassing<strong>en</strong> op tal van gebied<strong>en</strong> waaronder veiligheid, landbouw,<br />
bouw, industrie (olie <strong>en</strong> gas), natuurbescherming, inspectie,<br />
aardobservatie <strong>en</strong> <strong>en</strong>tertainm<strong>en</strong>t.<br />
De keuze van TUSExpo om zich te richt<strong>en</strong> op de gehele Unmanned<br />
Systems industrie (<strong>en</strong> bijvoorbeeld niet alle<strong>en</strong> de aerial drones) is<br />
geleg<strong>en</strong> in de overtuiging dat juist op deze wijze de kruisbestuiving<br />
gaat plaatsvind<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> al de g<strong>en</strong>oemde sub niches <strong>en</strong> hun<br />
toeleveranciers. Dit zorgt ervoor dat de marktpartij<strong>en</strong> in de breedte<br />
met elkaar word<strong>en</strong> verbond<strong>en</strong><br />
t<strong>en</strong> einde de markt sneller te<br />
do<strong>en</strong> groei<strong>en</strong>.<br />
TUSE Confer<strong>en</strong>ce<br />
Met 75 (inter)nationale leading experts uit de industrie word<strong>en</strong> alle<br />
relevante markt- <strong>en</strong> technologische ontwikkeling<strong>en</strong> onder de<br />
aandacht gebracht. Eén van de hoogtepunt<strong>en</strong> was de toelichting op<br />
het rapport “Technical Aspects Concerning the Safe and Secure Use<br />
of Drones”. Dit onderzoek is uitgevoerd door TNO, in opdracht van<br />
de NCTV. Pieter Elands van TNO verzorgde de toelichting. Het<br />
rapport geeft niet alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> inzicht in de voornaamste issues bij<br />
het veilig inzett<strong>en</strong> van drones maar biedt vooral e<strong>en</strong> overzicht van<br />
de technische maatregel<strong>en</strong> op het gebied van safety <strong>en</strong> security,<br />
die nodig zijn om drones op e<strong>en</strong> veilige <strong>en</strong> verantwoorde manier in<br />
te zett<strong>en</strong>.<br />
Andere veiligheid gerelateerde onderwerp<strong>en</strong> betroff<strong>en</strong> onder<br />
andere het detecter<strong>en</strong> van drones, de geld<strong>en</strong>de veiligheidsstandaard<strong>en</strong>,<br />
anti-submarine techniek<strong>en</strong> <strong>en</strong> het uitschakel<strong>en</strong> van (vijandige)<br />
drones. Er was op de beurs zelf e<strong>en</strong> opvall<strong>en</strong>de lancering van e<strong>en</strong><br />
nieuwe speler: Guard from Above. Dit bedrijf richt zich met name<br />
op techniek<strong>en</strong> om drones uit te schakel<strong>en</strong>, waarbij gebruik wordt<br />
gemaakt van roofvogels. De beeld<strong>en</strong> van de adelaar die e<strong>en</strong> drone<br />
onderschept zijn de hele wereld overgegaan.<br />
Enkele cijfers<br />
De groei <strong>en</strong> het stapsgewijs<br />
volwass<strong>en</strong> word<strong>en</strong> van de markt<br />
zie je terug in de ontwikkeling<br />
van TUSExpo. Met meer dan<br />
2.000 bezoekers, e<strong>en</strong> groei van<br />
ruim 35% t<strong>en</strong> opzichte van de<br />
eerste editie, met e<strong>en</strong> sterk<br />
internationaal <strong>en</strong> professioneel<br />
karakter is ook dit jaar weer<br />
geblek<strong>en</strong> dat Nederland<br />
beschikt over e<strong>en</strong> uitstek<strong>en</strong>d<br />
platform <strong>en</strong> ecosysteem voor de<br />
Unmanned Systems industrie.<br />
De participatie van 157 bedrijv<strong>en</strong><br />
is e<strong>en</strong> verdubbeling t<strong>en</strong> opzichte<br />
van vorig jaar.<br />
52 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
Op<strong>en</strong>ing <strong>en</strong> Aardobservatie<br />
TUSExpo werd geop<strong>en</strong>d door de Haagse wethouder Ingrid van<br />
Engelshov<strong>en</strong>, in aanwezigheid van vele industry leaders <strong>en</strong> ook<br />
Prins Pieter-Christiaan van Oranje, pleitbezorger voor het op<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> testlocatie voor onbemande system<strong>en</strong> op het vliegveld<br />
Valk<strong>en</strong>burg. Van Engelshov<strong>en</strong> kreeg het rapport “Aardobservatie op<br />
de kaart” overhandigd van Michel Rad<strong>en</strong>maker van het The Hague<br />
C<strong>en</strong>tre for Strategic Studies (HCSS). HCSS heeft het onderzoek<br />
geleid in opdracht van TNO, het InnovationQuarter <strong>en</strong> Netherlands<br />
Space Office. Het rapport concludeert dat aardobservaties via<br />
satelliet<strong>en</strong>, drones <strong>en</strong> andere system<strong>en</strong> met s<strong>en</strong>sor<strong>en</strong> kans<strong>en</strong><br />
bied<strong>en</strong> voor de Nederlandse economie. Zo wordt de omzet van de<br />
Europese aardobservatie sector geschat op 2,1 miljard <strong>en</strong> blijkt de<br />
sector tuss<strong>en</strong> de 7 <strong>en</strong> 10% per jaar te groei<strong>en</strong>. Daarnaast stelt het<br />
onderzoek dat de sector in Nederland tot 2020 met 3.200 ban<strong>en</strong><br />
kan uitbreid<strong>en</strong>.<br />
Lancering<strong>en</strong><br />
Veel andere bedrijv<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de vakbeurs ook van de<br />
geleg<strong>en</strong>heid gebruik gemaakt om hun nieuwe product, service of<br />
bedrijf te lancer<strong>en</strong> onder het oog van de aanwezige media. Het<br />
Nederlandse bedrijf Aerobotica lanceerde de drone Kratos, geschikt<br />
voor toepassing<strong>en</strong> als het vergar<strong>en</strong> van data in de landbouw of<br />
inspecties in de infrastructuur <strong>en</strong> industrie. Het bedrijf Skeye kondigde<br />
aan dat het twee nieuwe onbemande system<strong>en</strong> g<strong>en</strong>aamd HEF-30 van<br />
produc<strong>en</strong>t Higheye in gebruik gaat nem<strong>en</strong> om inspecties uit te voer<strong>en</strong>.<br />
Het nieuwe bedrijf Unmanned Inspections Group had e<strong>en</strong> wereldprimeur.<br />
Niet alle<strong>en</strong> werd het bedrijf gelanceerd maar ook werd<br />
bek<strong>en</strong>dgemaakt dat het als eerste op de wereld in staat is geweest<br />
om met e<strong>en</strong> drone e<strong>en</strong> inspectie uit te voer<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> olie<br />
opslagtank van Odfjell in de Rijnmond.<br />
Het Eindhov<strong>en</strong>se bedrijf Avular introduceerde hun nieuwe drone<br />
PrecisionScout, te gebruik<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> veelheid aan toepassing<strong>en</strong>, ook<br />
in het veiligheidsdomein; bijvoorbeeld het detecter<strong>en</strong> van gaslekkage.<br />
InnovationQuarter, de regionale ontwikkelingsmaatschappij van de<br />
Provincie Zuid-Holland, maakte de start van het “Unmanned Systems<br />
Platform” (USP), dat met medewerking van TUSExpo is geïnitieerd.<br />
USP is erop gericht om de groeipot<strong>en</strong>tie van de Unmanned Systems<br />
industrie te ondersteun<strong>en</strong> <strong>en</strong> te versnell<strong>en</strong> <strong>en</strong> de industrie te<br />
organiser<strong>en</strong> <strong>en</strong> te verbind<strong>en</strong>. Het platform is e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werking<br />
tuss<strong>en</strong> het bedrijfslev<strong>en</strong>, k<strong>en</strong>nisinstelling<strong>en</strong>, branchever<strong>en</strong>iging<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> overheid. En hoewel het zijn oorsprong in Zuid-Holland heeft,<br />
zal het snel uitgroei<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> landelijk netwerk.<br />
De meeste onbemande system<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> ook live <strong>en</strong> vlieg<strong>en</strong>d<br />
word<strong>en</strong> bekek<strong>en</strong> in de demonstratie ruimte.<br />
Partners<br />
Het succes van TUSExpo 2016 is mede te dank<strong>en</strong> aan de sam<strong>en</strong>werking<br />
met associaties <strong>en</strong> branchever<strong>en</strong>ging<strong>en</strong> uit de verschill<strong>en</strong>de Europese<br />
land<strong>en</strong>. Eén van de belangrijke strategische partners is The Hague<br />
Security Delta. Vanaf de 2016 editie is ook het Innovation Quarter<br />
zeer actief betrokk<strong>en</strong> geweest bij de invulling van het ev<strong>en</strong>em<strong>en</strong>t.<br />
Zo organiseerd<strong>en</strong> zij speciale sessies op het gebied van business<br />
developm<strong>en</strong>t, start up funding <strong>en</strong> foreign investm<strong>en</strong>ts <strong>en</strong> ondersteunde<br />
de aanwezigheid van meer dan ti<strong>en</strong> Zuid-Hollandse start ups.<br />
Vanuit de wet<strong>en</strong>schappelijke hoek werkt TUSExpo sam<strong>en</strong> met de<br />
TU Delft <strong>en</strong> RoboValley. RoboValley is de innovatiehub op het<br />
gebied van robotica in volle breedte; aerial drones, robotics, space<br />
<strong>en</strong> aquatic drones. RoboValley heeft haar netwerk <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis ingezet<br />
om de vakbeurs <strong>en</strong> confer<strong>en</strong>tie te versterk<strong>en</strong>. RoboValley was<br />
daarnaast ook fysiek aanwezig op de beursvloer met e<strong>en</strong> “plein van<br />
innovaties”. De innovaties van de laboratoria van de TU Delft <strong>en</strong><br />
RoboValley in combinatie met e<strong>en</strong> aantal start ups uit het universiteitsnetwerk<br />
zorgd<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> hoogtepunt voor alle bezoekers.<br />
Pot<strong>en</strong>tie voor de toekomst<br />
Met twee succesvolle edities achter de rug wordt nu naar de<br />
toekomst gekek<strong>en</strong>. De feedback van deelnemers <strong>en</strong> bezoekers is<br />
uiterst positief; er is veel handel gedrev<strong>en</strong>, TUSExpo is e<strong>en</strong> uitstek<strong>en</strong>d<br />
platform om te netwerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> bolwerk van industrie<br />
k<strong>en</strong>nis. TUSExpo heeft de pot<strong>en</strong>tie verder uit te groei<strong>en</strong> tot het<br />
Unmanned Systems ev<strong>en</strong>em<strong>en</strong>t in Europa. De internationale<br />
unmanned systems markt staat pas aan het begin, de groeiverwachting<br />
is expon<strong>en</strong>tieel <strong>en</strong> TUSExpo bouwt hier verder op voort.<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 53
“Building resili<strong>en</strong>ce<br />
in turbul<strong>en</strong>t times”<br />
CIP Institute nodigt u uit op 1 juli 2016 in Antwerp<strong>en</strong> voor<br />
haar derde internationale confer<strong>en</strong>tie. Promin<strong>en</strong>te sprekers<br />
uit de VS, Japan <strong>en</strong> België gev<strong>en</strong> uite<strong>en</strong>zetting<strong>en</strong> over<br />
cybersecurity <strong>en</strong> hackers, communicatie over nucleaire<br />
risico’s (Fukushima) <strong>en</strong> terrorismedreiging (lockdown<br />
Brussel). Het programma combineert drie lezing<strong>en</strong> met<br />
interactieve workshops.<br />
Meer informatie: www.cipinstitute.org<br />
Symposium less<strong>en</strong> crises<br />
2014/2015<br />
Op donderdag 23 juni organiseert SVDC Advies in<br />
Crisisbeheersing in Zeist e<strong>en</strong> symposium over less<strong>en</strong> die<br />
zijn te trekk<strong>en</strong> uit rec<strong>en</strong>te internationale <strong>en</strong> nationale<br />
crisissituaties. Op het programma staan de onderwerp<strong>en</strong><br />
MH17, de crash met Germanwings, de terroristische<br />
aanslag<strong>en</strong> in Frankrijk, de vogelgriep in Hek<strong>en</strong>dorp,<br />
de vluchteling<strong>en</strong>crisis, noodweer bij Pinkpop, cybercrime<br />
<strong>en</strong> de inzet van het Calamiteit<strong>en</strong> hospitaal te Utrecht.<br />
Voor meer achtergrond informatie <strong>en</strong> aanmelding zie:<br />
http://www.svdc.nl/ev<strong>en</strong>ts/<br />
symposium-less<strong>en</strong>-crises-2014-2015-/<br />
45.000 m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> bezoek<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>em<strong>en</strong>t<br />
Succesvolle derde editie Landelijke Veiligheidsdag<br />
Met e<strong>en</strong> ferme druk op de knop op<strong>en</strong>d<strong>en</strong> burgemeester Franc Weerwind <strong>en</strong> minister Ard van der Steur van<br />
Veiligheid <strong>en</strong> Justitie op 17 april officieel de Landelijke Veiligheidsdag. Direct daarna startte de eerste demonstratie,<br />
waarbij de politie twee gewap<strong>en</strong>de overvallers middels het arrestatieteam arresteerde, de ambulancemedewerkers<br />
e<strong>en</strong> van h<strong>en</strong> afvoerde naar het ziek<strong>en</strong>huis <strong>en</strong> de brandweer e<strong>en</strong> daaropvolg<strong>en</strong>de brand bluste.<br />
Het ev<strong>en</strong>em<strong>en</strong>t trok circa 45.000 belangstell<strong>en</strong>d<strong>en</strong> naar het c<strong>en</strong>trum van Almere. Op de Esplanade, het Forum<br />
<strong>en</strong> het Stationsplein zag<strong>en</strong> zij wat het werk van politie, brandweer, def<strong>en</strong>sie, ambulance, KNRM, kustwacht <strong>en</strong><br />
reddingsbrigade inhoudt <strong>en</strong> mocht<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> op voertuig<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> of ze van binn<strong>en</strong> bekijk<strong>en</strong>.<br />
Elke jaar breidt het ev<strong>en</strong>em<strong>en</strong>t uit. E<strong>en</strong> van de nieuwe demonstraties<br />
was het werk van USAR. Deze landelijke organisatie werkt nauw<br />
sam<strong>en</strong> om slachtoffers te redd<strong>en</strong> bij grote ramp<strong>en</strong> in binn<strong>en</strong>- <strong>en</strong><br />
buit<strong>en</strong>land. Specialist<strong>en</strong> van politie <strong>en</strong> ambulancedi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> uit vier<br />
veiligheidsregio’s werk<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met def<strong>en</strong>sie <strong>en</strong> Medisch C<strong>en</strong>trum<br />
Haagland<strong>en</strong> om slachtoffers onder het puin vandaan te hal<strong>en</strong>.<br />
Op het water werd e<strong>en</strong> reddingsactie nagebootst als er in Nederland<br />
dijk<strong>en</strong> doorbrek<strong>en</strong> <strong>en</strong> bewoners naar het dak van hun huis<br />
moet<strong>en</strong> vlucht<strong>en</strong>. Wie wordt er als eerste gered, wie komt later<br />
aan de beurt <strong>en</strong> hoe werk<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de hulporganisaties<br />
als Reddingsbrigade Nederland <strong>en</strong> KNRM sam<strong>en</strong>?<br />
54 | Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2
Colofon<br />
Redactieadres Magazine nationale<br />
veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong><br />
Ministerie van Veiligheid <strong>en</strong> Justitie<br />
Nationaal Coördinator<br />
Terrorismebestrijding <strong>en</strong> Veiligheid,<br />
kamer Z.06.136<br />
Postbus 20301<br />
2500 eh D<strong>en</strong> Haag<br />
E-mail: magazine@nctv.minv<strong>en</strong>j.nl<br />
Internet: www.nctv.nl<br />
Redactiecommissie<br />
Marcel van Eck, Paul Abels,<br />
Chris van Duur<strong>en</strong>, Jero<strong>en</strong> van der Ham,<br />
Chris Hanekamp, Eelco Jehee,<br />
Hedzer Komduur, Martine van de Kuit,<br />
Jan-Bart van Opp<strong>en</strong>raaij, Marieke Oosthoek,<br />
Geert Wismans (sam<strong>en</strong>stelling <strong>en</strong><br />
eindredactie)<br />
Redactieraad<br />
Prof. dr. B<strong>en</strong> Ale (Technische Universiteit Delft)<br />
Prof. dr. ir. Marjolein van Asselt<br />
(Wet<strong>en</strong>schappelijke Raad voor het<br />
Regeringsbeleid/Universiteit Maastricht)<br />
Prof. dr. Edwin Bakker (Universiteit Leid<strong>en</strong>/<br />
C<strong>en</strong>tre for Terrorism & Counterterrorism)<br />
Prof. dr. Arj<strong>en</strong> Boin (Universiteit Leid<strong>en</strong>)<br />
Mr. dr. Ernst Brainich (zelfstandig onderzoeker<br />
<strong>en</strong> juridisch adviseur)<br />
Prof. dr. Adelbert Bronkhorst (TNO Def<strong>en</strong>sie<br />
<strong>en</strong> Veiligheid)<br />
Prof. dr. Jan van Dijk (Universiteit Tw<strong>en</strong>te)<br />
Dr. M<strong>en</strong>no van Duin (Nederlands Instituut<br />
Fysieke Veiligheid)<br />
Prof. dr. Michel van Eet<strong>en</strong> (Technische<br />
Universiteit Delft)<br />
Prof. dr. Georg Frerks (Universiteit Utrecht/<br />
Nederlandse Def<strong>en</strong>sie Academie)<br />
Prof. dr. Beatrice de Graaf (Universiteit<br />
Utrecht)<br />
Prof. dr. Bob de Graaff (Universiteit Utrecht/<br />
Nederlandse Def<strong>en</strong>sie Academie)<br />
Prof. dr. Ira Helsloot (Radboud Universiteit<br />
Nijmeg<strong>en</strong>)<br />
Prof. dr. Erwin Muller (Universiteit Leid<strong>en</strong>)<br />
Dr. Astrid Scholt<strong>en</strong>s (Crisislab)<br />
Prof. dr. Rob de Wijk (Universiteit Leid<strong>en</strong>)<br />
Aan dit nummer werkt<strong>en</strong> mee<br />
Dianne Alting, Peter Bareman, Elin Berfelo,<br />
Martin Bobeldijk, Kees Boerkamp,<br />
Marc Bökkerink, Jan Bos, Amal Boukarfada,<br />
Wout Broekema, Mathilda Buijt<strong>en</strong>dijk,<br />
Jaap van Dissel, Marco Doeland,<br />
Annelieke Drog<strong>en</strong>dijk, Michel Dückers,<br />
Marijn Emans, Marit van Gal<strong>en</strong>,<br />
Ell<strong>en</strong> Giebels, Bruno Goddijn, Jan Gutteling,<br />
Noortje H<strong>en</strong>richs, Rub<strong>en</strong> van Hofweg<strong>en</strong>,<br />
Jori<strong>en</strong> Holsappel, Dora Horjus,<br />
Wouter Jong, Wim Klijn, Marco Meesters,<br />
Matthijs Moorkamp, Theo van Mullekom,<br />
Jero<strong>en</strong> Mutsaers, Ivar Nijhuis,<br />
Marieke Oosthoek, Marjolein van Pel,<br />
Caroline Piet, G<strong>en</strong>serik R<strong>en</strong>iers, Ineke Roex,<br />
Sabine van Ross<strong>en</strong>berg, Rob Sardemann,<br />
Nicolette Stoel, Janine Tan, R<strong>en</strong>é Tor<strong>en</strong>vlied,<br />
Laur<strong>en</strong>s van der Varst, Sara Vernooij,<br />
Marcel Vielvoije, Ramses Wessel,<br />
Niels West<strong>en</strong>dorp, Rob de Wijk,<br />
Geert Wismans, Jero<strong>en</strong> Wolbers,<br />
Harald Wychgel, Marco Zannoni<br />
Fotografie<br />
ANP/Pierre Crom, Elasstic, Liander,<br />
K. Nitschke, RIVM, Shutterstock,<br />
Slachtofferhulp Nederland, SVDC,<br />
TUSExpo, J. Tillmans, Paul Voorham,<br />
Veiligbankier<strong>en</strong>.nl<br />
Cartoons<br />
Peter Koch<br />
Vormgeving & druk<br />
Xerox/OBT, D<strong>en</strong> Haag<br />
© Auteursrecht<strong>en</strong> voorbehoud<strong>en</strong>.<br />
ISSN 1875-7561<br />
Voor e<strong>en</strong> gratis abonnem<strong>en</strong>t mail: magazine@nctv.minv<strong>en</strong>j.nl<br />
Het magazine is te download<strong>en</strong> via www.nctv.nl<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2 | 55
VR?G?N ??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ?<br />
??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?<br />
4 VR?G?N<br />
4<br />
??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ?<br />
??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?<br />
VR?G?N ??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ?<br />
??N VR?G?N 4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?<br />
4 VR?G?N ??N ??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ?<br />
??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?<br />
VR?G?N ??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ?<br />
1. Wat is het zikavirus?<br />
??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?<br />
4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ?<br />
3. Hoe ondersteunt het RIVM de Nederlandse<br />
??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?<br />
overzeese gebiedsdel<strong>en</strong>?<br />
VR?G?N ??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ?<br />
??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?<br />
4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ?<br />
4. Verwacht u dat door klimaatverandering zika <strong>en</strong><br />
??N 4 VR?G?N ??N 4<br />
andere<br />
VR?G?N<br />
vector-gebor<strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong><br />
??N<br />
zich op termijn<br />
4 VR?<br />
ook in Europa/Nederland kunn<strong>en</strong> vestig<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe<br />
zoud<strong>en</strong> we hiermee om moet<strong>en</strong> gaan?<br />
VR?G?N ??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ?<br />
“In Nederland is infectie met het zikavirus tot nu toe alle<strong>en</strong><br />
??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?<br />
4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ?<br />
??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?<br />
2. Wat kunn<strong>en</strong> de schadelijke gevolg<strong>en</strong> zijn van<br />
dit virus?<br />
VR?G?N ??N 4 VR?G?N ??N 4 VR?G?N ?<br />
“De WHO riep op 1 februari e<strong>en</strong> ‘Public Health Emerg<strong>en</strong>cy of<br />
International concern’ uit ter bevordering van internationale<br />
coördinatie van onderzoek naar het zikavirus. Het virus, dat zich<br />
snel verspreidt in Zuid- <strong>en</strong> Midd<strong>en</strong>-Amerika, waaronder land<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
gebied<strong>en</strong> van het Koninkrijk der Nederland<strong>en</strong>, wordt in verband<br />
gebracht met hers<strong>en</strong>afwijking<strong>en</strong> bij ongebor<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong><br />
(microcefalie) <strong>en</strong> met het syndroom van Guillain-Barré.<br />
Het virus is de oorzaak van e<strong>en</strong> mild ziektebeeld, met huiduitslag,<br />
rode og<strong>en</strong>, hoofdpijn, stijve gewricht<strong>en</strong> <strong>en</strong> vaak lichte koorts.<br />
Deze klacht<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> op knokkelkoorts (d<strong>en</strong>gue) <strong>en</strong> chikungunya,<br />
maar van die infecties kun je flink last hebb<strong>en</strong>. Van zikavirus veel<br />
minder, ook, omdat maar één op de vijf m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die besmet<br />
word<strong>en</strong> klacht<strong>en</strong> krijgt. Het zikavirus wordt overgebracht door<br />
mugg<strong>en</strong> die in de trop<strong>en</strong> veel in <strong>en</strong> rondom het huis rondzoem<strong>en</strong>:<br />
de gelekoortsmug is de belangrijkste verspreider. De ziekte gaat<br />
vanzelf over <strong>en</strong> er bestaat ge<strong>en</strong> behandeling voor. Het probleem<br />
betreft dus niet zozeer de infectie zelf, maar de mogelijke ernstige<br />
consequ<strong>en</strong>ties voor de zwangerschap <strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemde late neurologische<br />
complicaties.<br />
Het virus, dat oorspronkelijk uit Afrika (1947) komt, werd vanaf<br />
2007 in Micronesië <strong>en</strong> vanaf 2013 in Frans-Polynesië gevond<strong>en</strong>.<br />
Omdat de mug die het virus kan verspreid<strong>en</strong> in Zuid- <strong>en</strong> Midd<strong>en</strong>-<br />
Amerika al in grote aantall<strong>en</strong> aanwezig was <strong>en</strong> in de bevolking nog<br />
ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele weerstand was teg<strong>en</strong> het virus, kon het virus in korte<br />
tijd veel m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> besmett<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> grote uitbraak veroorzak<strong>en</strong>.<br />
Naast verspreiding door mugg<strong>en</strong> doet de WHO ook onderzoek<br />
naar ev<strong>en</strong>tuele seksuele overdraagbaarheid. Het virus is overdraagbaar<br />
via bloed <strong>en</strong> om dat teg<strong>en</strong> te gaan zijn maatregel<strong>en</strong><br />
getroff<strong>en</strong>.”<br />
“Er is inmiddels wet<strong>en</strong>schappelijke cons<strong>en</strong>sus dat besmetting met<br />
dit virus kán leid<strong>en</strong> tot microcefalie, e<strong>en</strong> hers<strong>en</strong>afwijking bij<br />
ongebor<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong>. Maar hoe vaak dat gebeurt, dát wet<strong>en</strong> we<br />
nog niet. Tot zolang we het risico beter kunn<strong>en</strong> inschatt<strong>en</strong> is<br />
daarom uit voorzorg het advies aan zwangere vrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
vrouw<strong>en</strong> die zwanger will<strong>en</strong> om met e<strong>en</strong> arts de noodzaak van de<br />
reis naar gebied<strong>en</strong> waar het virus voorkomt te besprek<strong>en</strong> <strong>en</strong> reiz<strong>en</strong><br />
die niet strikt noodzakelijk zijn, uit te stell<strong>en</strong>. Zwangere vrouw<strong>en</strong><br />
die terugkom<strong>en</strong> uit land<strong>en</strong> met zikatransmissie kunn<strong>en</strong> zich<br />
lat<strong>en</strong> test<strong>en</strong>, <strong>en</strong> indi<strong>en</strong> positief bevond<strong>en</strong>, word<strong>en</strong> ze extra<br />
gecontroleerd tijd<strong>en</strong>s hun zwangerschap.<br />
Jaap van Dissel<br />
directeur Infectieziektebestrijding RIVM over het zikavirus<br />
Daarnaast kunn<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> als complicatie het syndroom van<br />
Guillain-Barré krijg<strong>en</strong>. Dit is e<strong>en</strong> zeldzame aando<strong>en</strong>ing van de<br />
z<strong>en</strong>uw<strong>en</strong> waarbij sprake is van spierzwakte of verlamming <strong>en</strong> vaak<br />
ook van gevoelloosheid of tinteling<strong>en</strong>. Dit syndroom komt<br />
overig<strong>en</strong>s ook voor na andere infecties dan zika. De kans op dit<br />
syndroom na doorgemaakte zika-infectie ligt op circa 1 op 1000.”<br />
“In de Nederlandse overzeese gebiedsdel<strong>en</strong> komt de gelekoortsmug<br />
voor die het zikavirus kan verspreid<strong>en</strong>. Daarom geeft het RIVM<br />
specifieke ondersteuning <strong>en</strong> advies om te voorkom<strong>en</strong> dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
het virus krijg<strong>en</strong>. Die ondersteuning betreft vooral de praktische<br />
mugg<strong>en</strong>bestrijding. Ook is er int<strong>en</strong>sief contact, bijvoorbeeld over de<br />
scre<strong>en</strong>ing <strong>en</strong> follow-up van zwangere patiënt<strong>en</strong>. Omdat de gelekoortsmug<br />
aanwezig is <strong>en</strong> het virus in de omgeving heerst, is het de<br />
verwachting dat het virus zich over alle eiland<strong>en</strong> zal verspreid<strong>en</strong>. “<br />
vastgesteld bij m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die het virus in het buit<strong>en</strong>land hebb<strong>en</strong><br />
opgelop<strong>en</strong>. Op dit mom<strong>en</strong>t is verspreiding door mugg<strong>en</strong> binn<strong>en</strong><br />
Nederland onwaarschijnlijk, omdat de gelekoortsmugg<strong>en</strong> hier<br />
niet voorkom<strong>en</strong>. In Europa heeft de gelekoorts mug zich tot nu<br />
toe alle<strong>en</strong> gevestigd op Madeira. De Aziatische tijgermug die het<br />
zikavirus waarschijnlijk ook kan verspreid<strong>en</strong>, komt wel voor in<br />
Zuid Europa. Daar zijn ook al <strong>en</strong>kele clusters van d<strong>en</strong>gue <strong>en</strong><br />
chikungunya beschrev<strong>en</strong>, na incid<strong>en</strong>tele introductie van het virus<br />
vanuit de trop<strong>en</strong>, bijvoorbeeld met e<strong>en</strong> patiënt die het virus nog in<br />
het bloed draagt <strong>en</strong> lokaal geprikt wordt. Int<strong>en</strong>sieve bestrijding<br />
van mugg<strong>en</strong> maakt dan e<strong>en</strong> einde aan zo’n uitbraakje.<br />
In Nederland kom<strong>en</strong> eitjes of larv<strong>en</strong> van de tijgermug incid<strong>en</strong>teel<br />
mee met geïmporteerde product<strong>en</strong> als autoband<strong>en</strong> of Lucky<br />
Bamboo-plant<strong>en</strong>. Er zijn maatregel<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> om te voorkom<strong>en</strong><br />
dat de mug op deze manier wordt ingevoerd <strong>en</strong> zich hier vestigt,<br />
laat staan verspreidt. Daarnaast voert de NVWA regelmatig<br />
controles uit om na te gaan of de mug niet mee is gekom<strong>en</strong> met<br />
tweede hands autoband<strong>en</strong>.<br />
Als de klimaatverandering doorzet tot e<strong>en</strong> niveau dat invasieve<br />
exot<strong>en</strong>, zoals de gele koorts- of tijgermug, zich wel kunn<strong>en</strong><br />
vestig<strong>en</strong>, ja dan is de situatie e<strong>en</strong> geheel andere.”<br />
Magazine nationale veiligheid <strong>en</strong> <strong>crisisbeheersing</strong> 2016 - 2