Verdwenen kerspelkapellen en gasthuizen in ... - theobakker.net
Verdwenen kerspelkapellen en gasthuizen in ... - theobakker.net
Verdwenen kerspelkapellen en gasthuizen in ... - theobakker.net
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> Maastrichtde arm<strong>en</strong>zorg onder rek<strong>en</strong>de. Tot die tijd was de arm<strong>en</strong>zorgverdeeld over de stedelijke overheid, de beide kapittels <strong>en</strong> deparochies <strong>en</strong> <strong>in</strong> beperkte mate ook de ambacht<strong>en</strong> (voor hungildebroeders) <strong>en</strong> de broederschapp<strong>en</strong>. Hoezeer deze <strong>in</strong>stitut<strong>en</strong>met elkaar verstrikt war<strong>en</strong> blijkt uit de organisatie van dezorg. De kerkelijke overheid had de stad <strong>in</strong> e<strong>en</strong> ver verled<strong>en</strong>verdeeld <strong>in</strong> kerspel<strong>en</strong> met als c<strong>en</strong>trale basis steeds e<strong>en</strong> kerspelkerkje.Gedur<strong>en</strong>de de 16 e eeuw veranderd<strong>en</strong> de kerspel<strong>en</strong><strong>in</strong> e<strong>en</strong> stedelijke wijk<strong>in</strong>del<strong>in</strong>g onder toezicht van kerspelmeesters.Deze hield<strong>en</strong> dan weer wel toezicht op de geloofsbelev<strong>in</strong>gvan de <strong>in</strong>woners. In eerste opzet war<strong>en</strong> er acht kerspel<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>de 17 e eeuw uite<strong>in</strong>delijk derti<strong>en</strong>. De <strong>in</strong>del<strong>in</strong>g kwam niet overe<strong>en</strong>met die der parochies <strong>en</strong> hield ook ge<strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g met d<strong>en</strong>ativiteit (Luiks/Brabants). E<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele van de kerspelkerkjesbestond al als kapel, sommig<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> mogelijk voor dit doelgebouwd. In de opsomm<strong>in</strong>g hieronder zal e<strong>en</strong> oorspronkelijkefunctie van de kapel aangeduid word<strong>en</strong> als die bek<strong>en</strong>d is.Bov<strong>en</strong>: Tor<strong>en</strong>landschap van Maastricht e<strong>in</strong>d 16e eeuw. Kapittelkerk<strong>en</strong>,parochiekerk<strong>en</strong>, kloosterkerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> kapell<strong>en</strong> wissel<strong>en</strong> elkaar af.Arm<strong>en</strong>tafelsDe arm<strong>en</strong>zorg werd al <strong>in</strong> de middeleeuw<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zaak voor dearm<strong>en</strong>tafels. Er was e<strong>en</strong> stedelijke arm<strong>en</strong>tafel, de (Grote) HeiligeGeesttafel <strong>en</strong> er war<strong>en</strong> parochiale arm<strong>en</strong>tafels. Dat war<strong>en</strong>die van S<strong>in</strong>t Jan <strong>en</strong> S<strong>in</strong>t Matthijs (beide St.Servaaskapittel) <strong>en</strong>S<strong>in</strong>t Nicolaas, <strong>en</strong> S<strong>in</strong>t Mart<strong>in</strong>us (O.L.Vrouwekapittel), die dearm<strong>en</strong>zorg speciaal voor hun parochian<strong>en</strong> behartigd<strong>en</strong>.De bedel<strong>in</strong>g door de arm<strong>en</strong>tafels was altijd <strong>in</strong> natura <strong>en</strong> voorbehoud<strong>en</strong>aan burgers van Maastricht, waardoor bedelaars ofzwervers er buit<strong>en</strong> viel<strong>en</strong>. Extra problem<strong>en</strong> bij de bedel<strong>in</strong>gontstond<strong>en</strong> na 1632 door e<strong>en</strong> groei<strong>en</strong>d aantal protestant<strong>en</strong> <strong>in</strong>de stad, waaronder ook arm<strong>en</strong> schuild<strong>en</strong> <strong>en</strong> die niet door de(katholieke) parochietafels bedeeld werd<strong>en</strong>. Zij war<strong>en</strong> waarschijnlijkaangewez<strong>en</strong> op de stedelijke arm<strong>en</strong>tafel. Behalve deparochiale arm<strong>en</strong>tafels werd<strong>en</strong> <strong>in</strong>cid<strong>en</strong>teel vanuit de kerspel<strong>en</strong>arm<strong>en</strong>tafels georganiseerd.In de hier volg<strong>en</strong>de tekst<strong>en</strong> <strong>en</strong> afbeeld<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zijn soms bijdrag<strong>en</strong>aan discussies op het forum MestreechOnl<strong>in</strong>e verwerkt. Mijndank voor al het speurwerk dat daar verricht werd.3
<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> MaastrichtDe (Grote) Heilige GeestDe belangrijkste arm<strong>en</strong>tafel was die van de (Grote) HeiligeGeest met bijbehor<strong>en</strong>de Heilige Geestkapel <strong>en</strong> -gasthuis. Watde locatie betreft zitt<strong>en</strong> we met e<strong>en</strong> probleem. Het meest rec<strong>en</strong>testandaardwerk, de Historische Encyclopedie van Maastricht,situeert de bijbehor<strong>en</strong>de kapel t<strong>en</strong> zuid<strong>en</strong> van de Markt<strong>in</strong> het Heilige Geeststraatje. Op de oudste stadsplattegrondvan Maastricht door Simon de Bellomonte, die volg<strong>en</strong>s de Kon<strong>in</strong>klijkeBibliotheek <strong>in</strong> 1572 <strong>in</strong> Keul<strong>en</strong> werd gepubliceerd,stond die kapel aan de Grote Staat ter hoogte van het huidigehuisnummer 26, daar waar nu Parfumerie Douglas is (zie afbeeld<strong>in</strong>g).Deze locatie wordt ondersteund door de opmet<strong>in</strong>gskaartvan het team van Larcher d’Aubancourt uit 1748. Dietoont aan het e<strong>in</strong>d van het Heilige Geeststraatje e<strong>en</strong> iets groterpand met zijn front aan de Grote Staat <strong>en</strong> met e<strong>en</strong> schilddakwaarop met <strong>en</strong>ige fantasie e<strong>en</strong> exc<strong>en</strong>trisch geplaatste ruiter teontdekk<strong>en</strong> valt. Dat strookt niet met de tek<strong>en</strong><strong>in</strong>g van Van Gulp<strong>en</strong>(zie afbeeld<strong>in</strong>g pag. 5), die e<strong>en</strong> zadeldak suggereert mete<strong>en</strong> c<strong>en</strong>trale dakruiter. De kapel was echter al verbouwd to<strong>en</strong>Van Gulp<strong>en</strong> <strong>in</strong> Maastricht actief was <strong>en</strong> de tek<strong>en</strong><strong>in</strong>g is dus‘historiser<strong>en</strong>d’.Bov<strong>en</strong>: De Heilige Geestkapel op de kaart van Larcher d’Aubancourt -1748L<strong>in</strong>ks: De Heilige Geestkapel op de stadsplattegrond van Blaeu. De plaatis rond 1610 gestok<strong>en</strong>. Afmet<strong>in</strong>g <strong>en</strong> uiterlijk mag u met e<strong>en</strong> korreltjezout nem<strong>en</strong>. Vergelijk deze plattegrond met die van 1748 hierbov<strong>en</strong>.4
<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> MaastrichtDe amateurhistoricus Jaspar,die zich op geschrift<strong>en</strong>van de Dom<strong>in</strong>icanerpater De Heer zegt te baser<strong>en</strong>,weet ons te meld<strong>en</strong> datde kapel <strong>in</strong> 1230 gebouwdwerd <strong>en</strong> zeker <strong>in</strong> 1316 al<strong>in</strong>geschakeld was voor dearm<strong>en</strong>tafel van de HeiligeGeest, e<strong>en</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g dieto<strong>en</strong> onder het kapittel vanS<strong>in</strong>t Servaas viel. De organisatiekwam later <strong>in</strong> hand<strong>en</strong>van e<strong>en</strong> college van Heilige Geestmeesters, uit naam vande stedelijke magistraat. De led<strong>en</strong> van dit college werd<strong>en</strong> aanvankelijkdoor de diverse ambacht<strong>en</strong> b<strong>en</strong>oemd, de bevoegdhed<strong>en</strong>werd<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1378 door de magistraat nog e<strong>en</strong>s zorgvuldigomschrev<strong>en</strong>. Het college beschikte over eig<strong>en</strong> (ruime) f<strong>in</strong>anciën,maar het kapittel hield str<strong>en</strong>g toezicht op het gebruik vande middel<strong>en</strong>. Inkomst<strong>en</strong> kreeg het college, behalve uit vastgoed<strong>en</strong> sch<strong>en</strong>k<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, ook uit stedelijke boetes <strong>en</strong> niet opgeëisteerf<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> die de stad aan de arm<strong>en</strong>tafel afstond.De kapel was mogelijk speciaal voor de arm<strong>en</strong>tafel gebouwd,maar kreeg <strong>in</strong> 1471 e<strong>en</strong> meer publieke functie. Er werd<strong>en</strong> to<strong>en</strong>regelmatig di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong>, wat na 1731 ook wel protestantsedi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> voor bijvoorbeeld de militair<strong>en</strong> van het garnizo<strong>en</strong>kond<strong>en</strong> zijn.Tijd<strong>en</strong>s de rekatholiser<strong>in</strong>g preekt<strong>en</strong> er Jezuïet<strong>en</strong>, die ook catechismusless<strong>en</strong>aan volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> gav<strong>en</strong>. Aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> wordtdat dit <strong>in</strong> comb<strong>in</strong>atie met de bedel<strong>in</strong>g was. De di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> <strong>en</strong> less<strong>en</strong>werd<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1629 door de Kruisher<strong>en</strong> overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> laterook <strong>in</strong>cid<strong>en</strong>teel door Dom<strong>in</strong>ican<strong>en</strong> <strong>en</strong> Bogaard<strong>en</strong>.In 1803 werd de kapel buit<strong>en</strong> gebruik gesteld <strong>en</strong> omgebouwdtot woonhuis. Na nieuwbouw <strong>in</strong> 1870 (foto pag. 6) verviel dedoorgang naar het Heilige Geeststraatje. Het is goed mogelijkdat ook dit vernieuwbouw was. De l<strong>in</strong>kerfoto op pag. 6 uit1919 laat namelijk vermoed<strong>en</strong> dat de achtergevel nog steedsBov<strong>en</strong>: De Heilige Geestkapel door Philippe van Gulp<strong>en</strong> rond 1845. Dekapel was 40 jaar daarvoor buit<strong>en</strong> gebruik gesteld <strong>en</strong> verbouwd.Rechts: Mogelijke locatie van het gasthuis van de Grote Heilige Geest <strong>in</strong> hetHeilige Geeststraatje.5
<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> MaastrichtBov<strong>en</strong>: Momus Soepkokerij <strong>in</strong> 1919. E<strong>en</strong> foto van Alexander Simays.Rechts: De nieuwbouw Grote Staat 26 van 1870 <strong>en</strong> die van 1920-’30 waarDouglas nu zijn w<strong>in</strong>kel heeft.die van de kapel was, gezi<strong>en</strong> het spitsboogv<strong>en</strong>ster. Het HeiligeGeeststraatje speelde nog iets langer e<strong>en</strong> rol <strong>in</strong> de arm<strong>en</strong>zorg;er stond<strong>en</strong> nog zev<strong>en</strong> van de oorspronkelijk neg<strong>en</strong> arm<strong>en</strong>huisjesdie <strong>in</strong> de 19 e eeuw afgebrok<strong>en</strong> werd<strong>en</strong>. De carnavalsver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>gMomus stichtte e<strong>en</strong> soepkokerij <strong>in</strong> het Heilige Geeststraatje(foto l<strong>in</strong>ks). Van 1848 tot 1919 werd <strong>in</strong> de w<strong>in</strong>termaand<strong>en</strong>december, januari <strong>en</strong> februari soep verstrekt met soms e<strong>en</strong>of twee har<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Dit burger<strong>in</strong>itiatief was e<strong>en</strong> onderdeel vande algem<strong>en</strong>e voedselverstrekk<strong>in</strong>g aan behoeftig<strong>en</strong> <strong>en</strong> werdook wel de ‘kle<strong>in</strong>e arm<strong>en</strong>tafel’ g<strong>en</strong>oemd.6
<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> MaastrichtKerspel<strong>en</strong> (kerspel, karspel = kerkdorp)Dit begrip kerspel evolueerde <strong>in</strong> de loop der eeuw<strong>en</strong> van:• verkondig<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> rechtsbesluit via• het gebied waarvoor dit besluit geldig was tot• kerkdorp of parochie-<strong>in</strong>del<strong>in</strong>g (<strong>in</strong> e<strong>en</strong> stad)Van de late 16 e eeuw tot de Napoleontische tijd werd het begripkerspel gebruikt voor de burgerlijke wijk<strong>in</strong>del<strong>in</strong>g vane<strong>en</strong> stad, zo ook <strong>in</strong> Maastricht. De van oorsprong kerkelijke<strong>in</strong>del<strong>in</strong>g kreeg dus <strong>in</strong> de loop van de 15 e <strong>en</strong> 16 e eeuw steedsmeer het karakter van e<strong>en</strong> stedelijke <strong>in</strong>del<strong>in</strong>g. Wel is daarmeeverklaard waarom uitgerek<strong>en</strong>d kapell<strong>en</strong> het adm<strong>in</strong>istratievemiddelpunt van de kerspel<strong>en</strong> zijn.Met als ijkpunt 1439 war<strong>en</strong> er <strong>in</strong> Maastricht acht kerspel<strong>en</strong>.Op e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele na hadd<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> kapel als middelpunt van deactiviteit<strong>en</strong>: S<strong>in</strong>t Jan, S<strong>in</strong>t Joris, S<strong>in</strong>t Maria-t<strong>en</strong>-Oever, S<strong>in</strong>terkruis(Serv; fuseert met St.Cathar<strong>in</strong>a), S<strong>in</strong>terklaas (OLV;St.Nicolaas), S<strong>in</strong>t Jacob, S<strong>in</strong>t Amor <strong>en</strong> Wyck.In de 17 e eeuw blijk<strong>en</strong> er derti<strong>en</strong> kerspel<strong>en</strong> te zijn: S<strong>in</strong>t Jan,S<strong>in</strong>t Joris, S<strong>in</strong>t Maria-t<strong>en</strong>-Oever, S<strong>in</strong>t Anthonius, Nicolaasgasthuis,S<strong>in</strong>t Jacob, S<strong>in</strong>t Matthijs, S<strong>in</strong>t Everardus (=Evergislus),S<strong>in</strong>t Hilarius, S<strong>in</strong>t V<strong>in</strong>c<strong>en</strong>tius, S<strong>in</strong>t Amor, Witte Vrouw<strong>en</strong><strong>en</strong> Wyck, dat gesplitst werd <strong>in</strong> S<strong>in</strong>t Gilles <strong>en</strong> S<strong>in</strong>t Mart<strong>in</strong>us.ParochiesIn 1587, waarschijnlijk onder <strong>in</strong>vloed van het Concilie vanTr<strong>en</strong>te, werd Maastricht verdeeld <strong>in</strong> vier parochies, twee voorelke nativiteit. De parochie<strong>in</strong>del<strong>in</strong>g bestond al veel langer,maar was zo slecht omschrev<strong>en</strong> dat de parochiegeestelijk<strong>en</strong>iet precies wist wie er nu tot zijn parochie hoorde.Dat werd<strong>en</strong> de parochies van S<strong>in</strong>t Jan (als parochiekerk vanhet S<strong>in</strong>t Servaaskapittel): Brusselsestraat – Grote Gracht methoekhuis Capucijn<strong>en</strong>straat – Stat<strong>en</strong>straat – Vrijthof – GroteStaat – Spilstraat – Markt (zuidzijde) – Muntstraat – GroteStaat – Spor<strong>en</strong>straat – St.Amorsple<strong>in</strong> – Hegg<strong>en</strong>straat (westzijde)– Kapo<strong>en</strong>straat (westzijde) – L<strong>en</strong>cul<strong>en</strong>straat met Verwerhoek– Ezelmarkt – Looiersgracht <strong>en</strong> Bonnefant<strong>en</strong> – stadswaltot aan de Brusselse Poort.Dan S<strong>in</strong>t Matthijs, e<strong>en</strong> dep<strong>en</strong>dance van de S<strong>in</strong>t Jansparochie:Bokstraat met Jod<strong>en</strong>straat (noordzijde) – Mariastraat<strong>en</strong> Ho<strong>en</strong>derstraat – Markt (noordzijde) – Grote Gracht – Capucijn<strong>en</strong>straatzonder het hoekhuis – stadswal tot de Maas <strong>en</strong>verder tot de Ho<strong>en</strong>derstraat.Dan de parochie van S<strong>in</strong>t Nicolaas (als parochiekerk vanhet O.L.Vrouwekapittel): Maasbrug – Jod<strong>en</strong>straat (zuidzijde)– D<strong>in</strong>ghuis – Kle<strong>in</strong>e Staat – Achter het Vleeshuis – Vijfhar<strong>in</strong>g<strong>en</strong>straat– Hegg<strong>en</strong>straat (oostzijde) – Lantaarnstraat –Kapo<strong>en</strong>straat (oostzijde) – Achter de Mol<strong>en</strong>s – Grote Looiersstraat– De Bosquetple<strong>in</strong> – Heks<strong>en</strong>straat – stadswal tot deMaasbrug.Dan S<strong>in</strong>t Maart<strong>en</strong> dat heel Wyck omvatte.Met de nam<strong>en</strong> van de parochies is ook aangegev<strong>en</strong> welke deparochiekerk<strong>en</strong> war<strong>en</strong>. Op de S<strong>in</strong>t Nicolaaskerk na bestaandie all<strong>en</strong> nog, zij het dat de S<strong>in</strong>t Mart<strong>in</strong>uskerk <strong>in</strong> 1857-‘58 herbouwdis. De parochies war<strong>en</strong> ontstaan uit de kerspel<strong>en</strong>, vanoorsprong e<strong>en</strong> kerkelijke <strong>in</strong>del<strong>in</strong>g. De parochies beheerd<strong>en</strong>elk hun eig<strong>en</strong> arm<strong>en</strong>tafel.Bronn<strong>en</strong> WikipediaTwee Her<strong>en</strong>, Twee Confessies, Dr.P.J.H.Ubachs - 19757
<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> MaastrichtG<strong>en</strong>eraal. Bij de besprek<strong>in</strong>g van de S<strong>in</strong>t Jacobskapel hieronderwordt nader <strong>in</strong>gegaan op de toestand<strong>en</strong> rond het afstaan <strong>en</strong>weer omruil<strong>en</strong> van kerk<strong>en</strong> voor de protestant<strong>en</strong>. Het gevolgwas dat de S<strong>in</strong>t Hilariuskapel <strong>in</strong> 1633 weer verlat<strong>en</strong> werd <strong>en</strong>noodgedwong<strong>en</strong> door katholiek<strong>en</strong> <strong>in</strong> gebruik g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> werd.De slechte staat waar<strong>in</strong> het gebouwtje to<strong>en</strong> al verkeerde maaktehet echter onbruikbaar voor godsdi<strong>en</strong>stuitoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>en</strong> hetkwam <strong>in</strong> gebruik als opslagplaats voor het garnizo<strong>en</strong>. In 1680kreg<strong>en</strong> de naar Maastricht uitgewek<strong>en</strong> Franse protestant<strong>en</strong> de<strong>in</strong>middels meer dan bouwvallige kapel <strong>in</strong> eig<strong>en</strong>dom. Daarvoorhadd<strong>en</strong> zij de Jezuïet<strong>en</strong>kerk aan de Bredestraat tijdelijk<strong>in</strong> bruikle<strong>en</strong> <strong>en</strong> kerkt<strong>en</strong> zij bij toerbeurt<strong>in</strong> de S<strong>in</strong>t Matthijs. In of na 1686 werd deS<strong>in</strong>t Hilariuskapel afgebrok<strong>en</strong> <strong>en</strong> de huidigeWaalse kerk daarvoor <strong>in</strong> de plaatsgebouwd. Wanneer dat precies gebeurdeblijft ongewis, want de Waalse kerk werdpas e<strong>in</strong>d 1733 gewijd.S<strong>in</strong>t Hilarius van Poitiers (±315-368, 14september), bisschop <strong>en</strong> kerkvader. Wasgetrouwd, maar g<strong>in</strong>g gescheid<strong>en</strong> van zijnvrouw won<strong>en</strong> to<strong>en</strong> hij <strong>in</strong> 353 tot bisschop gekoz<strong>en</strong>werd. E<strong>en</strong> der monnik<strong>en</strong> van de groepdie hij om zich he<strong>en</strong> verzamelde was e<strong>en</strong>voormalig soldaat, Mart<strong>in</strong>us, die e<strong>en</strong> protégévan Hilarius werd <strong>en</strong> later, naast Nicolaasvan Myra, e<strong>en</strong> der meest vereerde heilig<strong>en</strong>.http://www.heilig<strong>en</strong>.<strong>net</strong>/heilig<strong>en</strong>/01/13/01-13-0368-hilarius.phpS<strong>in</strong>t JoriskapelVlak naast de Heilige Geestkapel <strong>in</strong> de Grote Staat stondde S<strong>in</strong>t Joriskapel (ook: St. Georgiuskapel). De kapel werdhet voor ’t eerst <strong>in</strong> 1263 g<strong>en</strong>oemd, maar is zeker ouder. Devermeld<strong>in</strong>g betreft namelijk de weiger<strong>in</strong>g van het S<strong>in</strong>t Servaaskapittelde S<strong>in</strong>t Joriskapel over te do<strong>en</strong> aan het Dom<strong>in</strong>icanerklooster,dat zich medio 13 e eeuw <strong>in</strong> Maastricht vestigde.De kloosterl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, ook wel ‘preekher<strong>en</strong>’ g<strong>en</strong>oemd, wild<strong>en</strong> hunkerk graag op de hoek van Grote Staat <strong>en</strong> Spilstraat bouw<strong>en</strong>,precies daar waar de S<strong>in</strong>t Joriskapel stond. In 1267 bouwdeBov<strong>en</strong>: De S<strong>in</strong>t Joriskapel aan de Grote Staat, to<strong>en</strong> St. Jorisstraat gehet<strong>en</strong>.Direct daar bov<strong>en</strong> de Dom<strong>in</strong>icanerkerk <strong>en</strong> -klooster.L<strong>in</strong>ks: S<strong>in</strong>t Hilarius9
<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> Maastrichthet klooster t<strong>en</strong> e<strong>in</strong>de raad dekerk achter de S<strong>in</strong>t Joriskapel,bereikbaar via e<strong>en</strong> smallegang vanaf de Grote Staat. Diekapel groeide uit tot de Dom<strong>in</strong>icanerkerk,die vandaag nogsteeds wat achteraf staat.De S<strong>in</strong>t Joriskapel was doorhet ‘g<strong>en</strong>eeskrachtige’ S<strong>in</strong>t Joriswaterpopulair <strong>en</strong> daardoorwelvar<strong>en</strong>d. Het westelijke deelvan de Grote Staat heette <strong>in</strong> demiddeleeuw<strong>en</strong> zelfs S<strong>in</strong>t Jorisstraat.Er hoorde bij de kapel zelfs e<strong>en</strong> kerkhofje, aan deSpilstraat geleg<strong>en</strong>, wat overig<strong>en</strong>s moeilijk te rijm<strong>en</strong> valt mete<strong>en</strong> buurtkapel. Na door de Beeld<strong>en</strong>storm al geled<strong>en</strong> te hebb<strong>en</strong>werd de kapel weg<strong>en</strong>s bouwvalligheid <strong>in</strong> 1616 afgebrok<strong>en</strong>.Daar was wel de toestemm<strong>in</strong>g van de paus <strong>en</strong> de twee her<strong>en</strong>van Maastricht voor nodig. In 1617 kreg<strong>en</strong> de Dom<strong>in</strong>ican<strong>en</strong>alsnog het grondstuk van de kapel t<strong>en</strong> gesch<strong>en</strong>ke.S<strong>in</strong>t Joris (?-303, 24 april) leefde <strong>in</strong> de 3 e eeuw <strong>en</strong> stierf <strong>in</strong>303 e<strong>en</strong> marteldood. De leg<strong>en</strong>de werd pas eeuw<strong>en</strong> later vormgegev<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> tijd dat de militante drak<strong>en</strong>doder meer tot deverbeeld<strong>in</strong>g sprak. S<strong>in</strong>t Joris staat <strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong> voor weerbaarheiddoor strijd.http://www.heilig<strong>en</strong>.<strong>net</strong>/heilig<strong>en</strong>/04/23/04-23-0303-georgius-lydda.phpS<strong>in</strong>t Maria-t<strong>en</strong>-OeverSancta Maria ad Littus, ook wel de kle<strong>in</strong>e Mariakerk g<strong>en</strong>oemd,was e<strong>en</strong> kapel aan de Mariastraat die onder het kapittel vanOnze Lieve Vrouwe viel. De eerste vermeld<strong>in</strong>g van de MariaM<strong>in</strong>or-kapel zou uit 1281 stamm<strong>en</strong>. De naamsverander<strong>in</strong>gnaar Maria ad Littam, ofwel Maria t<strong>en</strong> Oevere is van later datum.Deze nieuwe b<strong>en</strong>am<strong>in</strong>g heeft romantici <strong>in</strong> vroeger eeuw<strong>en</strong>verleid tot de aanname dat de kapel gefrequ<strong>en</strong>teerd werddoor Maasschippers <strong>en</strong> dat het miraculeuze beeld ‘Sterre derZee’ al <strong>in</strong> deze kapel gestaan heeft. Het laatste is <strong>in</strong> elk gevalniet waar; het van oorsprong 15 e -eeuwse Duitse beeld werd<strong>in</strong> 1470 bij <strong>in</strong>tred<strong>in</strong>g van Nicolaus van Harlaer <strong>in</strong> het eersteM<strong>in</strong>derbroederklooster (St.Pieterstraat) geschonk<strong>en</strong> <strong>en</strong> heeftBov<strong>en</strong>: Uit de schetstek<strong>en</strong><strong>in</strong>g van Bellomonte (1587) blijkt dat de kapel ruimover de Splistraat uitstak. Bij de sloop is de straat opnieuw gerooid.Rechts: De S<strong>in</strong>t Maria t<strong>en</strong> Oever-kapel <strong>in</strong> de Mariastraat.10
<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> Maastrichtde kapel aan de Mariastraat nooit gezi<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> favoriete kapelvoor schippers is natuurlijk niet onmogelijk, maar er moet welbedacht word<strong>en</strong> dat de kapel nooit aan de Maas gestaan heeft.Daar lag de bebouw<strong>in</strong>g aan de Bokstraat <strong>en</strong> de Maaswal <strong>in</strong>zijn volle l<strong>en</strong>gte nog tuss<strong>en</strong>. De dichtstbijzijnde toegang metaanlegplaats was bij de Koolpoort.De kapel was de thuisbasis voor het gelijknamige kerspel, datondermeer <strong>in</strong> 1466 vermeld wordt. Tev<strong>en</strong>s was het de basisvoor het S<strong>in</strong>t Hubertus Broederschap, die bij de sloop van dekapel naar de Augustijn<strong>en</strong>kerk verhuisde. Van het functioner<strong>en</strong>van kapel of kerspel is verder we<strong>in</strong>ig bek<strong>en</strong>d. De kapelkreeg <strong>in</strong> 1566 e<strong>en</strong> staartje van de Beeld<strong>en</strong>storm te verdur<strong>en</strong>,wat de ondergang <strong>in</strong>luidde. In 1586 deed het stadsbestuur derest<strong>en</strong> van de kapel cadeau aan de zojuist neergestrek<strong>en</strong> Augustijn<strong>en</strong>.De Jezuïet<strong>en</strong> drong<strong>en</strong> nog aan op restauratie vande kapel <strong>en</strong> begonn<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1592 metFranstalige catechismusless<strong>en</strong> <strong>in</strong>de kapel. Naast de kapel was e<strong>en</strong>kluis waar <strong>in</strong> 1590 nog e<strong>en</strong> nieuwebewoonster <strong>in</strong>trok. Dat alles voorkwamniet dat de kapel vrijgegev<strong>en</strong>werd voor afbraak, die <strong>in</strong> 1611 afgerondwerd. Dat de kapel plaatsmoest mak<strong>en</strong> voor de bouw van hetAugustijn<strong>en</strong>klooster is ook onjuist.Dat verrees aan de overzijde vande Mariastraat. Na de sloop van dekapel werd de vrijgekom<strong>en</strong> grond tegelde gemaakt.S<strong>in</strong>t AmorkapelDeze kapel stond op het huidige S<strong>in</strong>t Amorsple<strong>in</strong>, aan dekruis<strong>in</strong>g Platielstraat/Spor<strong>en</strong>straat. S<strong>in</strong>t Amor bezocht als pelgrimMaastricht om de reliek<strong>en</strong> van S<strong>in</strong>t Servatius te verer<strong>en</strong>.Hij stierf rond 700 tijd<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> pelgrimstocht <strong>in</strong> Maastricht<strong>en</strong> werd begrav<strong>en</strong> op de plaats waar <strong>in</strong> 1157 e<strong>en</strong> kapel werdgebouwd. Na 1632 werd de kapel door het Staatse garnizo<strong>en</strong>gevorderd <strong>en</strong> gebruikt als munitieopslagplaats. Het kloostervan Munsterbilz<strong>en</strong>, het door S<strong>in</strong>t Amor gesticht was, eisteto<strong>en</strong> de twee luidklokk<strong>en</strong> op die door de Maastrichtse burgerijaan de kapel geschonk<strong>en</strong> war<strong>en</strong>. Het kapelletje werd <strong>in</strong>Bov<strong>en</strong>: De S<strong>in</strong>t Joriskapel aan de Grote Staat, to<strong>en</strong> St. Jorisstraat gehet<strong>en</strong>.Direct daar bov<strong>en</strong> de Dom<strong>in</strong>icanerkerk <strong>en</strong> -klooster.L<strong>in</strong>ks: S<strong>in</strong>t Maria-t<strong>en</strong>-Oever. Alles wat rest is e<strong>en</strong> beeldje <strong>in</strong> de Mariastraat11
<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> Maastricht1653 afgebrok<strong>en</strong>. Op hetS<strong>in</strong>t Amorsple<strong>in</strong> staat nue<strong>en</strong> beeld van S<strong>in</strong>t Amorop e<strong>en</strong> zuil, die van hetgesloopte oksaal van deO.L.Vrouwekerk stamt.De tekst op de zuil luidt:sanCtVs aMor DIaConVstraleCt<strong>en</strong>sIbus CIVIbVsInterpres Vere VetVstUsofwel “De Heilige diak<strong>en</strong>Amor is s<strong>in</strong>ds m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>heug<strong>en</strong>isvoorsprekervoor de burgers vanMaastricht”. De kapelmaakte plaats voor uitbreid<strong>in</strong>gvan de gro<strong>en</strong>temarkt,vandaar de Maastrichts<strong>en</strong>aam ‘Moosmerret’ voor het ple<strong>in</strong>.De heilige Amor (9e eeuw, 8 oktober) was e<strong>en</strong> diak<strong>en</strong> of priesterafkomstig uit Aquitanië (Z-W-Frankrijk) <strong>en</strong> leefde als monnik<strong>in</strong> Maastricht. Later stichtte hij het klooster van Munsterbilz<strong>en</strong>.Hij betrok <strong>in</strong> de nabijheid van de S<strong>in</strong>t-Servaaskerk e<strong>en</strong>‘kluis’. Tijd<strong>en</strong>s zijn laatste pelgrimstocht overleed S<strong>in</strong>t Amor<strong>in</strong> Maastricht. Hij werd begrav<strong>en</strong> op het huidige ple<strong>in</strong> op deplaats van g<strong>en</strong>oemde kluis. In 850 werd<strong>en</strong> zijn stoffelijke rest<strong>en</strong>overgebracht naar de S<strong>in</strong>t Landradakerk te Munsterbilz<strong>en</strong>.S<strong>in</strong>t V<strong>in</strong>c<strong>en</strong>tiusDe S<strong>in</strong>t V<strong>in</strong>c<strong>en</strong>tiuskapel stond op de hoek van Bredestraat<strong>en</strong> O.L.Vrouweple<strong>in</strong>, westelijk van de huidige ‘Wolwaag’. Hijwerd beg<strong>in</strong> 13 e eeuw al vermeld. De kapel lag aan de uiterstegr<strong>en</strong>s van de immuniteit van het St.Servaaskapittel <strong>en</strong> markeerdemogelijk de parochiegr<strong>en</strong>s. Net zo goed kan het weere<strong>en</strong> provocatie zijn geweest <strong>in</strong> het kader van de rivaliteit tuss<strong>en</strong>beide kapittels. Op de feestdag van de heilige werd doorde dek<strong>en</strong> van de S<strong>in</strong>t Servaas e<strong>en</strong> mis opgedrag<strong>en</strong> <strong>in</strong> de kapel.In 1632 werd de kapel gevorderd voor wap<strong>en</strong>opslag door hetStaatse garnizo<strong>en</strong>. In teg<strong>en</strong>stell<strong>in</strong>g tot wat de plattegrond hierondersuggereert stond de kapel niet aan het O.L.Vrouweple<strong>in</strong>maar aan de Bredestraat waar nu Salon Kraft huist.Bov<strong>en</strong>: Het beeld van S<strong>in</strong>t Amor op e<strong>en</strong> zuil op het S<strong>in</strong>t Amorsple<strong>in</strong>.Rechts: De S<strong>in</strong>t V<strong>in</strong>c<strong>en</strong>tiuskapel, teg<strong>en</strong>over de S<strong>in</strong>t Nicolaaskerk.12
<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> MaastrichtV<strong>in</strong>c<strong>en</strong>tius van Zaragoza (Saragossa) (?-304, 22 januari) wasde eerste Spaanse martelaar tijd<strong>en</strong>s de vervolg<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van Diocletianus.Er is maar we<strong>in</strong>ig van hem bek<strong>en</strong>d, behalve dathij is gestorv<strong>en</strong> <strong>in</strong> 304, to<strong>en</strong> hij diak<strong>en</strong> was onder bisschopValerianus. Volg<strong>en</strong>s de leg<strong>en</strong>de werd hij <strong>in</strong> zee geworp<strong>en</strong> mete<strong>en</strong> mol<strong>en</strong>ste<strong>en</strong> om zijn nek, maar bleef hij gewoon drijv<strong>en</strong>.Daarna werd hijletterlijk geroosterd;m<strong>en</strong>verbrandde hemop e<strong>en</strong> rooster<strong>en</strong> dat leiddetot zijn dood.V<strong>in</strong>c<strong>en</strong>tius isde patroonheiligevan dakdekkers,scholier<strong>en</strong>,ste<strong>en</strong>bakkers,zeelied<strong>en</strong>, kuipers,wijnbouwers<strong>en</strong> -handelaars.Hij wordtaangeroep<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> buikpijn,koorts, zwer<strong>en</strong><strong>en</strong> ook voor hett e r u g k r i j g e nvan gestol<strong>en</strong>spull<strong>en</strong>.S<strong>in</strong>t Maart<strong>en</strong> <strong>in</strong> WyckE<strong>en</strong> kerspelkapel is <strong>in</strong> Wyck niet bek<strong>en</strong>d. Wel wet<strong>en</strong> we dater aan de parochiekerk S<strong>in</strong>t Mart<strong>in</strong>us vast e<strong>en</strong> of meer kapell<strong>en</strong>gebouwd war<strong>en</strong>, zoals vaker bij kerk<strong>en</strong> gebeurde. Maar ofdie e<strong>en</strong> rol speeld<strong>en</strong> <strong>in</strong> het kerspel Wyck is niet bek<strong>en</strong>d. Latervolgde e<strong>en</strong> splits<strong>in</strong>g van Wyck <strong>in</strong> twee del<strong>en</strong>, waarbij het zuidelijkedeel de kapel van het S<strong>in</strong>t Gillishospitaal als basis had(zie hieronder bij gasthuiz<strong>en</strong>).Bov<strong>en</strong>: De oude S<strong>in</strong>t Mart<strong>in</strong>uskerk <strong>in</strong> Wyck. Mogelijk was de kerk of e<strong>en</strong>aangebouwde kapel de basis voor het kerspel Wyck.L<strong>in</strong>ks: S<strong>in</strong>t V<strong>in</strong>c<strong>en</strong>tius met de mol<strong>en</strong>ste<strong>en</strong> om de nek. Blad uit e<strong>en</strong> middeleeuwsgetijdeboek.13
<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> Maastrichtdat is dan weer de feestdag van Ebregisus, de 24 e bisschop vanTonger<strong>en</strong>-Maastricht. Red<strong>en</strong> voor Bucherius om <strong>in</strong> 1612 dezeleg<strong>en</strong>darische bisschop al van de lijst te schrapp<strong>en</strong>. Het zou bijEbergisus, Everardus <strong>en</strong> Evergislus om één <strong>en</strong> dezelfde bisschophandel<strong>en</strong>. Om e<strong>en</strong> naar Everardus vernoemde kapel ookte schrapp<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> logische gevolgtrekk<strong>in</strong>g, temeer omdat hetbestaan van e<strong>en</strong> kapel op de Vissersmarkt niet aan te ton<strong>en</strong> is.In de Maastrichtse geschied<strong>en</strong>is word<strong>en</strong> twee broederschapp<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemd, die <strong>in</strong> e<strong>en</strong> Everarduskapel optrad<strong>en</strong>: de broederschapvan Everardus (Evert) <strong>en</strong> de broederschap van deGeb<strong>en</strong>edijde Vijf Heilige Wond<strong>en</strong>, beid<strong>en</strong> e<strong>en</strong>maal g<strong>en</strong>oemd<strong>in</strong> de 16 e eeuw.S<strong>in</strong>t EverarduskapelDe twee laatste <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>in</strong> dit rijtje lever<strong>en</strong> e<strong>en</strong> probleemop. Naar niet nader aangegev<strong>en</strong> bronn<strong>en</strong> vermeldt Jasparhet bestaan van e<strong>en</strong> S<strong>in</strong>t Everarduskapel op de Vissersmarkt,gebouwd <strong>in</strong> 1281 <strong>en</strong> afgebrok<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1619. E<strong>en</strong> reeks vangeschiedkundig<strong>en</strong> voor <strong>en</strong> na hem trekk<strong>en</strong> het bestaan van dekapel <strong>in</strong> twijfel <strong>en</strong> dat weer gebaseerd op het gehaspel met dediverse nam<strong>en</strong> van de eerste Germaanse bisschop van Keul<strong>en</strong>,Evergislus. Di<strong>en</strong>s translatie vond op e<strong>en</strong> 28 e maart plaats <strong>en</strong>Bov<strong>en</strong>: De S<strong>in</strong>t Evergisluskapel aan de Maastrichter Brugstraat, hoekBokstraat. De kapel daar onder is de eerste Augustijnerkapeltuss<strong>en</strong> Bokstraat <strong>en</strong> Maas, voordat ze de kerk e<strong>en</strong> de Mariastraatbouwd<strong>en</strong>. Schetskaart van Bellomonte uit 1587.Rechts: Gevelste<strong>en</strong> In het Kerxk<strong>en</strong> – 1740 <strong>in</strong> de Maastrichter Brugstraat 8.14
<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> MaastrichtS<strong>in</strong>t EvergisluskapelVan e<strong>en</strong> kapel met de naam van de heiliggesprok<strong>en</strong> Keulse bisschop Evergislus ismeer bek<strong>en</strong>d. Die stond <strong>in</strong> de MaastrichterBrugstraat, niet ver van de Bokstraat.E<strong>en</strong> precieze locatie is niet bek<strong>en</strong>d maarm<strong>en</strong> neemt aan dat die ongeveer gestaanzal hebb<strong>en</strong> waar nu <strong>in</strong> huisnummer 8 e<strong>en</strong>gevelste<strong>en</strong> is <strong>in</strong>gemetseld: In het Kerxk<strong>en</strong>– 1740. De kapel was georiënteerd, dusstond <strong>in</strong> de l<strong>en</strong>gte aan de oost-west lop<strong>en</strong>de straat (zie tek<strong>en</strong><strong>in</strong>gBellomonte, 1587, pag. 14).De kapel viel onder het O.L.Vrouwekapittel die de kapel beg<strong>in</strong>17 e eeuw aankocht om te vervang<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> aantal woonhuisjes.Daarvoor was toestemm<strong>in</strong>g nodig van de magistraat <strong>en</strong>die werd verkreg<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1619, toevallig(?) de datum die ook alssloopdatum van de Everarduskapel g<strong>en</strong>oemd werd. Het blijktdat <strong>in</strong> 1632 die sloop nog niet plaats had gevond<strong>en</strong> want dekapel werd door het Staatse garnizo<strong>en</strong> <strong>in</strong> beslag g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> voorberg<strong>in</strong>g van oorlogsmaterieel. Daaronder bevond<strong>en</strong> zich maarliefst 5000 spad<strong>en</strong>. In 1652 vroeg het kapittel aan de Raad vanState nogmaals om te mog<strong>en</strong> slop<strong>en</strong>. H<strong>en</strong> werd meegedeelddat dit akkoord was als het kapittel de verhuiz<strong>in</strong>g van het materieelnaar de M<strong>in</strong>derbroederkerk aan de St.Pieterstraat zoubetal<strong>en</strong>. En zo gebeurde het.Evergislus van Keul<strong>en</strong> (?-594, 24 oktober), ook Ebregisus,Ebergisilus of Eberigisilus.http://www.heilig<strong>en</strong>.<strong>net</strong>/heilig<strong>en</strong>/10/24/10-24-0594-evergislus.phphttp://www.heilig<strong>en</strong>.<strong>net</strong>/heilig<strong>en</strong>/03/28/03-28-0596-ebregisus.phpBij de naamgev<strong>in</strong>g van kapell<strong>en</strong> v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> we regelmatig devolg<strong>en</strong>de populaire nam<strong>en</strong> toegepast.Primaire heilig<strong>en</strong>* Heilige Maria Magdal<strong>en</strong>a* Heilige Agatha* Heilige Agnes* Heilige Anastasia* Heilige Ceacilia* Heilige Cathar<strong>in</strong>a* Heilige LuciaNoodhelpers* Achatius , martelaar, aangeroep<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> hoofdpijn* Barbara, maagd <strong>en</strong> martelares, aangeroep<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> koorts* Blasius, bisschop <strong>en</strong> martelaar, aangeroep<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> keelpijn* Cathar<strong>in</strong>a, maagd <strong>en</strong> martelares, aangeroep<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> de pest* Christoffel, martelaar, aangeroep<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> de pest* Cyriacus, diak<strong>en</strong> <strong>en</strong> martelaar, aangeroep<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> bekor<strong>in</strong>g<strong>en</strong>op het sterfbed* Dionysius, bisschop <strong>en</strong> martelaar, aangeroep<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> hoofdpijn* Erasmus van Formiae, bisschop <strong>en</strong> martelaar, aangeroep<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> maag- <strong>en</strong> darmklacht<strong>en</strong>, ook bek<strong>en</strong>d als S<strong>in</strong>t Elmo* Eustachius, martelaar, aangeroep<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> familiale m<strong>en</strong><strong>in</strong>gsverschill<strong>en</strong>* Joris, soldaat martelaar, aangeroep<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong> vanhuisdier<strong>en</strong>* Egidius, kluiz<strong>en</strong>aar <strong>en</strong> abt, aangeroep<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> plag<strong>en</strong>* Margaretha, maagd <strong>en</strong> martelares, aangeroep<strong>en</strong> bij zwangerschap* Pantaleon, bisschop <strong>en</strong> martelaar, patroonheilige van arts<strong>en</strong>* Vitus, martelaar, aangeroep<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> epilepsie15
<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> Maastrichtgasthuis moest weg<strong>en</strong>s bouwvalligheid al <strong>in</strong> 1584 verlat<strong>en</strong>word<strong>en</strong> <strong>en</strong> fuseerde met het S<strong>in</strong>t Cathar<strong>in</strong>ahospitaal aan deHoutmarkt/Boschstraat. De activiteit<strong>en</strong> van het S<strong>in</strong>terkruiskerspelverhuisd<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> nieuwe vestig<strong>in</strong>g halverwege deBrusselsestraat, waarbij – voor zover we wet<strong>en</strong> – ge<strong>en</strong> kapelmeer gebouwd werd.Verwarr<strong>en</strong>d is dat de parochiekerk van het O.L.Vrouwekapittelook aan S<strong>in</strong>t Nicolaas gewijd was <strong>en</strong> de parochie ook daarnaarvernoemd was.S<strong>in</strong>t Nicolaas van Myra (280?-350?, 6 december), de <strong>in</strong> Europameest vereerde heilige.http://www.heilig<strong>en</strong>.<strong>net</strong>/heilig<strong>en</strong>/12/06/12-06-0350-nicolaas.phpGasthuiskapell<strong>en</strong>S<strong>in</strong>terkruis (S<strong>in</strong>terklaas) of S<strong>in</strong>t NicolaasgasthuisDaar beland<strong>en</strong> we mete<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> moeilijk geval; de vestig<strong>in</strong>gsplaatsvan kerspel, gasthuis <strong>en</strong> kapel van S<strong>in</strong>t Nicolaasis nogal ongewis omdat ze op ge<strong>en</strong> der stadsplattegrond<strong>en</strong>voorkom<strong>en</strong>. Het beg<strong>in</strong>t met e<strong>en</strong> eerste vermeld<strong>in</strong>g <strong>in</strong> 1324 opde hoek van Brusselsestraat <strong>en</strong> Kommel. De kapel met bijbehor<strong>en</strong>dgasthuis viel onder het St.Servaaskapittel. To<strong>en</strong> <strong>in</strong>1612 de zuidzijde van de Brusselsestraat tuss<strong>en</strong> Jekerstraat <strong>en</strong>Kommel (vijftig huiz<strong>en</strong>!) volledig afbrandde werd ook de kapelvernield <strong>en</strong> niet meer opgebouwd. Het bij de kapel hor<strong>en</strong>dRechts: De locatie van het S<strong>in</strong>t Nicolaasgasthuis met bijbehor<strong>en</strong>de kapelis bek<strong>en</strong>d als “Brusselsestraat (zuidzijde), hoek Kommel. Met veelfantasie is er iets als e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e kapel te ontdekk<strong>en</strong> op de kaart vanSimon de Bellomonte uit 1588. L<strong>in</strong>ks onder de Kruisher<strong>en</strong>kerk.16
<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> MaastrichtS<strong>in</strong>t JacobsgasthuisIn de zuidoosthoek van het Vrijthof, op de hoek van Bredestraat<strong>en</strong> S<strong>in</strong>t Jacobstraat, lag het S<strong>in</strong>t Jacobsgasthuis metbijbehor<strong>en</strong>de kapel. Het was <strong>in</strong> de 13 e eeuw gesticht door hetSt.Servaaskapittel als opvang voor de vele bedevaartgangersnaar Santiago de Compostella die <strong>en</strong> passant het graf van deheilige Servatius bezocht<strong>en</strong>. Aan het gasthuis was tev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong>herberg verbond<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> die bedevaart<strong>en</strong> na de 15 e eeuw afnam<strong>en</strong>hief het St.Servaaskapittel het gasthuis weer op <strong>en</strong> voegdedit – <strong>in</strong>clusief de kapel <strong>en</strong> de <strong>in</strong>komst<strong>en</strong> – toe aan het S<strong>in</strong>t Servaasgasthuis,dat ernaast op de hoek van Platielstraat/Vrijthoflag. Over het gasthuis vernem<strong>en</strong> we dan niets meer, maar overde kapel des te meer. In 1632, na de verover<strong>in</strong>g van Maastrichtdoor Frederik H<strong>en</strong>drik, werd de kapel ter beschikk<strong>in</strong>g gesteldvan de protestantse eredi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>, sam<strong>en</strong> met de S<strong>in</strong>t Hilariuskapel.Die werd<strong>en</strong> te kle<strong>in</strong> geacht <strong>en</strong> vooral de to<strong>en</strong> al bouwvalligeHilariuskapel werd als onbruikbaar ervar<strong>en</strong>. Omdathet capitulatieverdrag op dit vlak onnauwkeurig was geweest<strong>en</strong> niet duidelijk g<strong>en</strong>oeg vermelde welke twee kerk<strong>en</strong> aan deprotestant<strong>en</strong> ter beschikk<strong>in</strong>g gesteld zoud<strong>en</strong> word<strong>en</strong> kwam deStaatse reger<strong>in</strong>g terug op de acceptatie van de S<strong>in</strong>t Jacobs- <strong>en</strong>S<strong>in</strong>t Hilariuskapel. E<strong>in</strong>d 1633 werd de S<strong>in</strong>t Jan, de voornaamsteparochiekerk van het St.Servaaskapittel, gevorderd voorBov<strong>en</strong>: De locatie van de S<strong>in</strong>t Jacobskapel, Bredestraat, hoek S<strong>in</strong>t Jacobsstraat.L<strong>in</strong>ksbov<strong>en</strong> het Vrijthof.L<strong>in</strong>ks: Val<strong>en</strong>tijn Klotz tek<strong>en</strong>de <strong>in</strong> 1670 de zuid-oosthoek van het Vrijthof.In het midd<strong>en</strong> is het tor<strong>en</strong>tje van de S<strong>in</strong>t Jacobskapel te zi<strong>en</strong>. L<strong>in</strong>ksdaarvan de ruiter van de kapel bij het S<strong>in</strong>t Servaasgasthuis <strong>en</strong>rechts het Spaans gouvernem<strong>en</strong>t.17
<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> Maastrichtde protestant<strong>en</strong><strong>en</strong> wek<strong>en</strong> dekatholiek<strong>en</strong> uitnaar de S<strong>in</strong>t Jacobskapel.Diewas natuurlijkook voor h<strong>en</strong>veel te kle<strong>in</strong> <strong>en</strong>de zondagsedi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> zull<strong>en</strong>over meerderekapell<strong>en</strong><strong>en</strong> kerkjes verdeeldzijn.De Staatse reger<strong>in</strong>gduurdetot 1673, to<strong>en</strong>Maastricht vielna de beleger<strong>in</strong>gdoor LodewijkXIV. De<strong>in</strong> 1639 verbann<strong>en</strong>kloosterl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>mocht<strong>en</strong> terugker<strong>en</strong>, waaronder de M<strong>in</strong>derbroeders.Hun klooster <strong>en</strong> kerk aan de St. Pieterstraat war<strong>en</strong> echter <strong>in</strong>gebruik als o.m. ars<strong>en</strong>aal <strong>en</strong> weeshuis <strong>en</strong> daarom kreg<strong>en</strong> deM<strong>in</strong>derbroeders de S<strong>in</strong>t Jacobskapel <strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal huiz<strong>en</strong> <strong>in</strong>de St.Jacobstraat toegewez<strong>en</strong>, <strong>in</strong> afwacht<strong>in</strong>g van de bouw vane<strong>en</strong> nieuw klooster met kerk op de M<strong>in</strong>derbroedersberg. Di<strong>en</strong>ieuwe kerk kon <strong>in</strong> 1705 gewijd word<strong>en</strong> <strong>en</strong> de S<strong>in</strong>t Jacobskapelwerd weer vrijgemaakt. Bij hun vertrek uit de stad hadd<strong>en</strong> deM<strong>in</strong>derbroeders het miraculeuze beeld van de ‘Sterre der Zee’meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. In 1675 werd het uit Tonger<strong>en</strong> opgehaald <strong>en</strong> <strong>in</strong>optocht naar Maastricht overgebracht. Acht dag<strong>en</strong> stond het<strong>in</strong> de S<strong>in</strong>t Servaaskerk t<strong>en</strong>toongesteld om daarna naar de S<strong>in</strong>tBov<strong>en</strong>: Philippes van Gulp<strong>en</strong> maakte rond 1840 deze historiser<strong>en</strong>detek<strong>en</strong><strong>in</strong>g van de to<strong>en</strong> reeds afgebrok<strong>en</strong> S<strong>in</strong>t Jacobskapel. Als dit hetlaatste stadium van de kapel was had er e<strong>en</strong> fikse verbouw<strong>in</strong>g <strong>in</strong>barokke stijl plaatsgevond<strong>en</strong>. Onmogelijk is dat niet; het is bek<strong>en</strong>ddat aan de kapel voortdur<strong>en</strong>d verbouwd <strong>en</strong> vooral verfraaid werd.Rechts: Op deze tek<strong>en</strong><strong>in</strong>g van Joshua de Grave uit 1670 staat de Jacobskapelvóór de verbouw<strong>in</strong>g afgebeeld.18
<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> MaastrichtJacobskapel overgebracht te word<strong>en</strong>. Ook het beeld verhuisdemet de M<strong>in</strong>derbroeders <strong>in</strong> 1705 naar hun ‘berg’.Nu duurde de bezett<strong>in</strong>g van de Frans<strong>en</strong> van 1673 tot de Vredevan Nijmeg<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1678. Maastricht werd zonder slag of stootaan de Staats<strong>en</strong> van stadhouder Willem III uitgeleverd. Voorzover daar duidelijkheid over te krijg<strong>en</strong> is lijkt het erop dat <strong>in</strong>die vijf jar<strong>en</strong> aan de kerktoewijz<strong>in</strong>g niets veranderde. De S<strong>in</strong>tJan bleef protestants tot de huidige dag.Gedur<strong>en</strong>de de 15 e eeuw zetelde <strong>in</strong> de kapel e<strong>en</strong> Jacobsbroederschap<strong>en</strong> <strong>in</strong> de 18 e eeuw de Broederschap van de Altijddur<strong>en</strong>deAanbidd<strong>in</strong>g van het Allerheiligste Sacram<strong>en</strong>t. Opgerichtwerd die laatste <strong>in</strong> 1765 <strong>en</strong> telde zestig led<strong>en</strong> <strong>en</strong> zes meesters.Tijd<strong>en</strong>s de Franse tijd viel<strong>en</strong> de activiteit<strong>en</strong> stil. De S<strong>in</strong>t Jacobskapelwerd <strong>in</strong> 1803 afgebrok<strong>en</strong>.S<strong>in</strong>t Jacobus Apostel Maior (?-44, 25 juli), Leerl<strong>in</strong>g van Jezus.http://www.heilig<strong>en</strong>.<strong>net</strong>/heilig<strong>en</strong>/07/25/07-25-0044-jacobus.phpS<strong>in</strong>t Cathar<strong>in</strong>ahospitaalOok dit wordt e<strong>en</strong> roerige geschied<strong>en</strong>is! E<strong>in</strong>d 13 e beg<strong>in</strong> 14 eeeuw ontstond dit gasthuis buit<strong>en</strong> de eerste muur, westelijkvan de Houtmarkt. Het Gasthuis werd los van de kapel gebouwd;de kapel kwam aan de S<strong>in</strong>t Cathar<strong>in</strong>agang die tuss<strong>en</strong>de huidige pand<strong>en</strong> Markt 27 <strong>en</strong> 28 naar de Batterijstraatliep. Door de bebouw<strong>in</strong>g van de Houtmarkt <strong>en</strong> de Boschstraatraakte de kapel volledig <strong>in</strong>gebouwd. Het gasthuis kwam noordelijker,aan wat later de Kerkgang g<strong>in</strong>g het<strong>en</strong> <strong>en</strong> na de doorbraakS<strong>in</strong>t Cathar<strong>in</strong>astraat, achter het huidige dubbelpand Bo-Bov<strong>en</strong>: De locatie van de S<strong>in</strong>t Cathar<strong>in</strong>akerk op de opmet<strong>in</strong>gstek<strong>en</strong><strong>in</strong>g vanhet team van Larcher dÁubancourt uit 1748.L<strong>in</strong>ks: Rond 1740 werkte Jan de Beijer ev<strong>en</strong> <strong>in</strong> Maastricht. In die tijd legdehij de Markt <strong>en</strong> de Boschstraat vast, waar dit e<strong>en</strong> detail uit is. Hettor<strong>en</strong>tje is van de oude S<strong>in</strong>t Cathar<strong>in</strong>akapel; lees de tekst.19
<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> Maastrichtschstraat 104-106. De eerste vermeld<strong>in</strong>g van kapel <strong>en</strong> gasthuisis van 1309 <strong>en</strong> dat ligt dan buit<strong>en</strong> de muur, of zoals Jaspar weette meld<strong>en</strong> “<strong>in</strong> ’t veld”. De stichters zull<strong>en</strong> to<strong>en</strong> al wel gewet<strong>en</strong>hebb<strong>en</strong> van de plann<strong>en</strong> om beg<strong>in</strong> 14 e eeuw te beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> met detweede omwall<strong>in</strong>g van Maastricht. In of rond 1610 werd hetgasthuis opgehev<strong>en</strong>, maar kreeg iets later opnieuw e<strong>en</strong> functieals arm<strong>en</strong>tafel van de S<strong>in</strong>t Matthijsparochie. De kapel werd <strong>in</strong>1633 tot parochiekerk verhev<strong>en</strong> van de S<strong>in</strong>t Matthijsparochie,nadat <strong>in</strong> dat jaar de S<strong>in</strong>t Matthijs door de Staatse reger<strong>in</strong>g voorde protestant<strong>en</strong> gevorderd was. Deze parochie was met e<strong>en</strong>Bov<strong>en</strong>: Philippes van Gulp<strong>en</strong> maakte rond 1840 deze historiser<strong>en</strong>de tek<strong>en</strong><strong>in</strong>gvan de to<strong>en</strong> reeds niet meer gebruikte oude Cathar<strong>in</strong>akapel.Alle<strong>en</strong> de tor<strong>en</strong> bleef <strong>in</strong> gebruik, maar aan de Boschstraat kwame<strong>en</strong> nieuw kerkgebouw.Rechts: Op de Franse maquette van 1750 staat dat nieuwe kerkgebouw mete<strong>en</strong>rechts van de S<strong>in</strong>t Matthijs, hier nog met zijn oude tor<strong>en</strong>spits.Midd<strong>en</strong>achter het Dom<strong>in</strong>ican<strong>en</strong>klooster <strong>en</strong> -kerk.derde van het aantal Maastricht<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> de grootste parochie <strong>in</strong>de stad <strong>en</strong> de S<strong>in</strong>t Cathar<strong>in</strong>akapel veel te kle<strong>in</strong> om de gelovig<strong>en</strong>te berg<strong>en</strong>. Tijdelijk werd<strong>en</strong> omligg<strong>en</strong>de kloosterkapell<strong>en</strong><strong>in</strong>geschakeld om het aantal bezoekers te verdel<strong>en</strong>, zeer teg<strong>en</strong>de z<strong>in</strong> van de parochiepastoor. Zo kreeg het S<strong>in</strong>t Andrieskloostertoestemm<strong>in</strong>g regelmatig di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> te houd<strong>en</strong>, <strong>net</strong> alshet kerkje van de Recollect<strong>in</strong>n<strong>en</strong> aan de Boschstraat (nu Sph<strong>in</strong>xcomplex).We tast<strong>en</strong> volledig <strong>in</strong> het duister hoe op de maquette van 1751<strong>en</strong> de voorbereid<strong>en</strong>de opmet<strong>in</strong>g<strong>en</strong> vanaf 1748 ope<strong>en</strong>s met hetfront aan de Markt e<strong>en</strong> nieuwe S<strong>in</strong>t Cathar<strong>in</strong>akerk staat. Ondanksdat <strong>in</strong> de 17 e eeuw bouwactiviteit van deze aard meestalgoed gedocum<strong>en</strong>teerd is ontbreekt die voorlopig waar het dezekerk betreft. Aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> moet word<strong>en</strong> dat het kerkbestuur20
<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> Maastrichtéén of waarschijnlijker twee pand<strong>en</strong> aan de Markt heeft verworv<strong>en</strong>(huidige huisnummer 28) <strong>en</strong> daarop e<strong>en</strong> nieuwe kerkbouwde. Dit gebouw kreeg ge<strong>en</strong> tor<strong>en</strong> omdat de oude tor<strong>en</strong>,die op de oude kapel gebouwd was, bleef staan. Die oude kapelwerd omgebouwd tot woonhuis voor notaris G. Caris, r<strong>en</strong>tmeestervan het S<strong>in</strong>t Cathar<strong>in</strong>agasthuis. De tor<strong>en</strong> was alle<strong>en</strong>via zijn huis bereikbaar.In 1804 kreeg de parochie de S<strong>in</strong>t Matthijskerk weer terug.Nadat de ernstigebeschadig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> verholp<strong>en</strong>war<strong>en</strong> kon <strong>in</strong>1809 de S<strong>in</strong>t Cathar<strong>in</strong>akerkafgestot<strong>en</strong>word<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> particulier.In 1865 richtte<strong>en</strong>e Hopp daar<strong>in</strong> e<strong>en</strong>mechanische broodfabriek<strong>in</strong>, zij het datde lokaliteit dan e<strong>en</strong>“schuur” g<strong>en</strong>oemdwordt. Tek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>van de gevelwand vanPhilippe van Gulp<strong>en</strong>rond 1840-’45 lat<strong>en</strong>niet meer de kerkgevelzi<strong>en</strong>, maar e<strong>en</strong>simpele gevel die e<strong>en</strong>zadeldak <strong>in</strong> dezelfdericht<strong>in</strong>g als dat van dekerk verraadt. In het laatste kwart van de 19 e eeuw verwerftLouis Regout het perceel <strong>en</strong> sloopt de fabriek om er e<strong>en</strong> riantwoonhuis te bouw<strong>en</strong>, dat er vandaag nog staat: Markt 28.Het gasthuis, of na 1633 de arm<strong>en</strong>tafel aan de Kerkgang, werd<strong>in</strong> 1678 opgehev<strong>en</strong>. De gebouw<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> bij het ervoor ligg<strong>en</strong>dedubbelpand van Hotel de Tur<strong>en</strong>ne gevoegd (Boschstraat104-106; nu nog steeds e<strong>en</strong> hotel) <strong>en</strong> later afgebrok<strong>en</strong>.In 1898 besloot het stadsbestuur e<strong>en</strong> doorbraak te forcer<strong>en</strong>tuss<strong>en</strong> Batterijstraat <strong>en</strong> Boschstraat, daar waar vroeger deKerkgang had geleg<strong>en</strong>. Daarvoor werd de b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>verdiep<strong>in</strong>gvan het pand Boschstraat 102 gesloopt <strong>en</strong> werd de Balk<strong>en</strong>straattuss<strong>en</strong> Uitbelder- <strong>en</strong> Boschstraat gerooid. Na sloop vanhet hele pand Boschstraat 102 kreeg <strong>in</strong> 1903 deze straat d<strong>en</strong>aam S<strong>in</strong>t Cathar<strong>in</strong>astraat, als laatste her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g aan het gelijknamigegasthuis met kapel.S<strong>in</strong>t Cathar<strong>in</strong>a van Alexandrië (?-310, 25 november), e<strong>en</strong> derzev<strong>en</strong> primaire heilig<strong>en</strong> (zie kader pag. 15), all<strong>en</strong> vrouw<strong>en</strong>waarvan zes Italiaans, die alle zes de marteldood stierv<strong>en</strong>.De zev<strong>en</strong>de was Maria Magdal<strong>en</strong>a. S<strong>in</strong>t Cathar<strong>in</strong>a is patronesvan bibliothek<strong>en</strong>, meisjesschol<strong>en</strong>, van de onderwijz<strong>en</strong>destand, sem<strong>in</strong>aries, universiteit<strong>en</strong> (waaronder Parijs). Haarvoorspraak wordt <strong>in</strong>geroep<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> ademnood, bar<strong>en</strong>spijn<strong>en</strong>,gewrichtsziekt<strong>en</strong>, hers<strong>en</strong>ziekt<strong>en</strong>, hoofdpijn, r<strong>in</strong>gworm (‘katri<strong>en</strong><strong>en</strong>rad’of ‘-wiel’), migra<strong>in</strong>e, tongziekt<strong>en</strong>, zwer<strong>en</strong>; daarnaastom tot de dood te volhard<strong>en</strong> <strong>en</strong> om verdronk<strong>en</strong><strong>en</strong> terugte v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>.In de Oosterse kerk wordt zij vereerd als heilige g<strong>en</strong>ezer; <strong>in</strong>het West<strong>en</strong> behoort zij ook nog tot de veerti<strong>en</strong> Noodhelpers.http://www.heilig<strong>en</strong>.<strong>net</strong>/heilig<strong>en</strong>/11/25/11-25-0310-cathar<strong>in</strong>a.php21
<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> Maastrichtstierv<strong>en</strong>. De zev<strong>en</strong>de was Maria Magdal<strong>en</strong>a. De attribut<strong>en</strong>van S<strong>in</strong>t Agatha zijn e<strong>en</strong> nijptang, schaar <strong>en</strong> e<strong>en</strong> schaal methaar afgesned<strong>en</strong> borst<strong>en</strong>. Zij is patrones van de sp<strong>in</strong>sters <strong>en</strong>klokk<strong>en</strong>gieters. Als bewoonster van de hell<strong>in</strong>g van de vulkaanEtna is zij de beschermheilige teg<strong>en</strong> vuur <strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong>(brandwond<strong>en</strong>) <strong>en</strong> alles wat met vulkaanuitbarst<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong>aardbev<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> heeft.Hospitaal van S<strong>in</strong>t AgathaDit gasthuis werd voor ’t eerst <strong>in</strong> 1387 g<strong>en</strong>oemd. Het lag <strong>in</strong>de Tafelstraat, niet ver van de S<strong>in</strong>t Hilariuskapel. Het werdtuss<strong>en</strong> 1628 <strong>en</strong> 1650 opgehev<strong>en</strong>, waarna de gebouw<strong>en</strong> vooronbek<strong>en</strong>de doel<strong>en</strong> gebruikt werd<strong>en</strong>. Het complex werd <strong>in</strong> 1717verkocht aan e<strong>en</strong> particulier, die er woonhuiz<strong>en</strong> voor <strong>in</strong> deplaats zette.S<strong>in</strong>t Agatha (225-251, 5 februari) was e<strong>en</strong> door de RK-kerk <strong>in</strong>252 heilige verklaarde martelares <strong>in</strong> Catania op Sicilië. Zij ise<strong>en</strong> van de zev<strong>en</strong> ‘primaire’ heilig<strong>en</strong> (zie kader pag. 15), all<strong>en</strong>vrouw<strong>en</strong> waarvan zes Italiaans, die alle zes de marteldoodS<strong>in</strong>t MariagasthuisDit gasthuis lag aan de Cort<strong>en</strong>straat<strong>en</strong> werd voor ’t eerstvermeld <strong>in</strong> 1347. Het viel onderhet O.L.Vrouwekapittel.Het werd geheel gesloopt <strong>in</strong>1618, maar de goeder<strong>en</strong> werd<strong>en</strong>door het kapittel verderals e<strong>en</strong> apart fonds beheerd.Het is onbek<strong>en</strong>d of er ooit bijhet gasthuis e<strong>en</strong> kapel gebouwdwerd.Bov<strong>en</strong>: Het S<strong>in</strong>t Agathagasthuis met kapel.Rechts: S<strong>in</strong>t Agatha.22
<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> MaastrichtS<strong>in</strong>t GillishospitaalHet gebouw dat <strong>in</strong> de Hoogbrugstraat nog steeds S<strong>in</strong>t Gillishospitaalheet is het overblijfsel van e<strong>en</strong> groter complex, waarook e<strong>en</strong> kapel toe hoorde. De eerste vermeld<strong>in</strong>g stamt uit 1286als Hospitalis Beati Egidij <strong>in</strong> Wic, dus vernoemd naar de heiligeEgidius, ook wel Gillis of Gilles. Het gasthuis had twaalfkamers <strong>en</strong> e<strong>en</strong> kapel. Oorspronkelijk was het e<strong>en</strong> religieuzegeme<strong>en</strong>schap, maar vanaf de 18 e eeuw tot aan het derde kwartvan de 20 e eeuw slechts e<strong>en</strong> huis voor bejaarde vrouw<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>de <strong>in</strong>gang zi<strong>en</strong> we nog de contour van e<strong>en</strong> reliëf van S<strong>in</strong>tGillis, afgebeeld met e<strong>en</strong> pijl door de borst. De heilige raakte<strong>in</strong> de buurt van het Franse Nîmes gewond to<strong>en</strong> jagers hèmraakt<strong>en</strong>, <strong>in</strong> plaats van het hert dat hij beschermde. De revolutionaireFrans<strong>en</strong>, die niet veel op hadd<strong>en</strong> met de kerk, kapt<strong>en</strong>het reliëf van S<strong>in</strong>t Gillis e<strong>in</strong>d 18 e eeuw weg. Bij e<strong>en</strong> rec<strong>en</strong>terestauratie is het maar zo gelat<strong>en</strong>.S<strong>in</strong>t Egidius (±640-724, 1 september) was e<strong>en</strong> Griek die <strong>in</strong> eig<strong>en</strong>land zoveel bek<strong>en</strong>dheid g<strong>en</strong>oot dat hij voor zijn rust naarFrankrijk uitweek. In het bisdom Nîmes (<strong>in</strong> het latere Sa<strong>in</strong>t-Gilles) stichtte hij <strong>in</strong> 680 e<strong>en</strong> klooster <strong>en</strong> werd er abt. Hij ispatroon van de herders, de jagers, de schipbreukel<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, debedelaars, de kreupel<strong>en</strong>, de fysiek gehandicapt<strong>en</strong>, de smed<strong>en</strong>,de kruid<strong>en</strong>iers, de vetsmelters, van het hout, het bos <strong>en</strong> hetvee <strong>en</strong> de paard<strong>en</strong>. Hij wordt aangeroep<strong>en</strong> bij brand, dorheid,storm <strong>en</strong> ongeluk, bij de biecht, bij geestelijke nood <strong>en</strong>verlat<strong>en</strong>heid, bij nachtangst, teg<strong>en</strong> het vall<strong>en</strong>, geestesziekt<strong>en</strong>,epilepsie, melaatsheid, (borst)kanker <strong>en</strong> onvruchtbaarheid bijm<strong>en</strong>s <strong>en</strong> dier.Bov<strong>en</strong>: Deze vleugel is alleswat er rest van het gasthuiscomplex.Deze fotowerd <strong>in</strong> de 30-er jar<strong>en</strong>gemaakt.L<strong>in</strong>ks: Het S<strong>in</strong>t Gillishospitaal<strong>in</strong> de Hoogbrugstraat.Rechts: Het geschond<strong>en</strong> reliëfbov<strong>en</strong> de toegangsdeur.23
<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> MaastrichtDan nu nog twee kapell<strong>en</strong> die ge<strong>en</strong> kerspelkapel, nog kloosterofgasthuiskapel war<strong>en</strong>. S<strong>in</strong>t AmanduskapelDe S<strong>in</strong>t Amanduskapel <strong>in</strong> Maastricht stond <strong>in</strong> de hof vande Poort van Rimberg (ook: ’t Huys van Groesselt), achterde Bredestraat tuss<strong>en</strong> M<strong>in</strong>ckelers- <strong>en</strong> Hegg<strong>en</strong>straat. In 1593schonk de eig<strong>en</strong>ares van de hof de kapel aan de Jezuïet<strong>en</strong>, diede kapel met zorg restaureerd<strong>en</strong>. In 1596 werd de kapel doorde wijbisschop van Luik opnieuw gewijd. Onbek<strong>en</strong>d is wanneerde kapel gesloopt is.Amandus werd rond 600 gebor<strong>en</strong> <strong>in</strong> Nantes <strong>en</strong> <strong>in</strong> 647 bisschopvan Maastricht; feestdag 6 februari. Hij was persoonlijk raadsmanvan Ida van Nijvel <strong>en</strong> di<strong>en</strong>s zoon Allow<strong>in</strong> van Hasp<strong>en</strong>gouw(Bavo). De verer<strong>in</strong>g van Amandus conc<strong>en</strong>treert zich op Vlaander<strong>en</strong>;hij was vooral bestrijder van heid<strong>en</strong>se rituel<strong>en</strong> <strong>en</strong> onchristelijkelev<strong>en</strong>swijze van zijn geloofsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>. Na zo’n tweejaar werd hij door die zelfde geloofsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> van zijn bisschopszetelverjaagd. Hij was patroon van bierbrouwers, brandewijnstokers,wijnhandelar<strong>en</strong>, apothekers <strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong>deVlaamse sted<strong>en</strong>. Als heilige werd hij aangeroep<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> reuma,jicht, verlamm<strong>in</strong>g, epilepsie, stuip<strong>en</strong> <strong>en</strong> nog wat aando<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>.http://nl.wikipedia.org/wiki/AmandusS<strong>in</strong>t Maria Magdal<strong>en</strong>a <strong>en</strong> AgneskapelDeze kapel lag op de hoek van Brusselsestraat <strong>en</strong> Kommel <strong>in</strong>de heerlijkheid Tweeberg<strong>en</strong>. Dat zou <strong>in</strong>houd<strong>en</strong> dat de kapelaan de noordzijde van de Brusselsestraat heeft gestaan (zievoor e<strong>en</strong> plattegrondje pag. 16). Uit het jaar 1353 stamt e<strong>en</strong>vermeld<strong>in</strong>g dat Theodoricus uit Wijlre priester <strong>en</strong> rector vande kapel was. Jaspar weet van nog twee vermeld<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1358<strong>en</strong> 1404. Wat er daarna met de kapel gebeurde is niet bek<strong>en</strong>d.De locatie vanzowel de S<strong>in</strong>tAmanduskapelals de S<strong>in</strong>t MariaMagdal<strong>en</strong>a<strong>en</strong>-Agneskapelzijn niet preciesbek<strong>en</strong>d.Over de heiligeAmandus, de 17ebisschop vanMaastricht (tek.rechts) is al ietsmeer bek<strong>en</strong>d.24
<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> MaastrichtArm<strong>en</strong>zorg <strong>in</strong> de moderne tijdNa 1794, het beg<strong>in</strong> van de Franse tijd, kwam<strong>en</strong> alle oudevoorzi<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> op de hell<strong>in</strong>g. Arm<strong>en</strong>zorg, weduw<strong>en</strong>- <strong>en</strong> wez<strong>en</strong>zorg<strong>en</strong> gezondheidszorg werd<strong>en</strong> kracht<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> wet van 27november 1796 e<strong>en</strong> zaak van de overheid. Op 12 februari 1797startt<strong>en</strong> de activiteit<strong>en</strong> van het ‘Bureau de Bi<strong>en</strong>faisance’ ofwelBureau van Weldadigheid.Na de Napoleontische tijd (1815) werd aanvankelijk de arm<strong>en</strong>zorgvolg<strong>en</strong>s het oude strami<strong>en</strong> hersteld, maar al <strong>in</strong> 1818volgde de eerste van e<strong>en</strong> hele serie wett<strong>en</strong> op de arm<strong>en</strong>zorg diedeze geheel e<strong>en</strong> zaak van de overheid maakte. In Maastrichtkwam de uitvoer<strong>in</strong>g <strong>in</strong> hand<strong>en</strong> van het Burgerlijk Armbestuur.Deze <strong>in</strong>stantie is e<strong>en</strong> regelrechte voortzett<strong>in</strong>g van hetFranse Bureau van Weldadigheid, die op zijn beurt weer e<strong>en</strong>voortzett<strong>in</strong>g was van de Arm<strong>en</strong>tafel van de Heilige Geest.De arm<strong>en</strong>zorg is maar e<strong>en</strong> onderdeel van het zorgpakket datde overheid aan zich trok. Weduw<strong>en</strong> <strong>en</strong> wez<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> e<strong>en</strong>aparte tak, ev<strong>en</strong> als de geestelijk gehandicapt<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> spectaculaireontwikkel<strong>in</strong>g maakte de gezondheidszorg door als gevolgvan de sticht<strong>in</strong>g van ziek<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong>, die uit Calvariënbergvoortkwam<strong>en</strong>.Bov<strong>en</strong>: Calvariënberg <strong>in</strong> 1937 vanuit het west<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong>. Ook de uitgestrektelanderij<strong>en</strong> op de voorgrond behoord<strong>en</strong> tot het klooster.Onder: Ziek<strong>en</strong>huis S<strong>in</strong>t Annadal, tuss<strong>en</strong> 1940 <strong>en</strong> 1950 gebouwd.Het werk van het Burgerlijk Armbestuuris <strong>in</strong> 1997 uitgebreid belicht <strong>in</strong>e<strong>en</strong> tweedelige uitgave <strong>in</strong> de serieVierkant Maastricht, nrs. 26+27http://historischereeksmaastricht.nl25
Topografische bijzonderhed<strong>en</strong> van MaastrichtTheo Bakker’s Dome<strong>in</strong>De topografische bijzonderhed<strong>en</strong> van Maastrichts ontwikkel<strong>in</strong>gDivers<strong>en</strong>●●●●●●Maastricht, mix van tw<strong>in</strong>tig eeuw<strong>en</strong> stedelijke structur<strong>en</strong>.Hoe geografische omstandighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> m<strong>en</strong>selijk <strong>in</strong>grijp<strong>en</strong> destad vorm gegev<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.Vest<strong>in</strong>g Maastricht, aanleg, uitbreid<strong>in</strong>g, onderhoud,ontmantel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> slecht<strong>in</strong>g der Maastrichtse vest<strong>in</strong>gwerk<strong>en</strong>.Middeleeuwse kloosters <strong>in</strong> Maastricht, hun ontstaan <strong>en</strong> hundoelstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Bijna <strong>en</strong> bloc moet<strong>en</strong> ze tijd<strong>en</strong>s de Franseoverheers<strong>in</strong>g sluit<strong>en</strong>. Wat is er van over <strong>en</strong> waarvoor wordt datgebruikt?<strong>Verdw<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>kerspelkapell<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong>. In Maastrichtstond<strong>en</strong> veel buurtkapell<strong>en</strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> met kapell<strong>en</strong>, die<strong>in</strong>geschakeld werd<strong>en</strong> <strong>in</strong> de buurtorganisatie <strong>en</strong> arm<strong>en</strong>zorg.Hoogst zeld<strong>en</strong> kreg<strong>en</strong> ze e<strong>en</strong> taak b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> de parochie.Onze Lieve Vrouwebasiliek. Stap b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>in</strong> de HogeMiddeleeuw<strong>en</strong> <strong>en</strong> g<strong>en</strong>iet van e<strong>en</strong> goed geconserveerderomaanse kerk. Lees over de kapittelstrijd tuss<strong>en</strong> het S<strong>in</strong>tServaas- <strong>en</strong> het O.L.Vrouwekapittel, over de restauratie doorP.J.H.Cuijpers <strong>en</strong> over het verdwijn<strong>en</strong> van de belangrijkstekerkschatt<strong>en</strong> naar het Vaticaan. Lees ook over de geschied<strong>en</strong>isvan het wonderbaarlijke beeld van de Sterre der Zee.Vergeet niet de monum<strong>en</strong>tbeschrijv<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de volg<strong>en</strong>de kolom.Van Kanaal tot Maasboulevard. De geschied<strong>en</strong>is van hetKanaal van Luik naar Maastricht.●●●Watermol<strong>en</strong>s van Maastricht. E<strong>en</strong> <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisatie van allewatermol<strong>en</strong>s die <strong>in</strong> 1800 nog actief war<strong>en</strong>, hun geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong>e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong> beetje mol<strong>en</strong>techniek. Tev<strong>en</strong>s is dit het verhaal vande Jeker, zoals die door Maastricht stroomt.Maastrichts tweeherigheid. Hoe e<strong>en</strong> middeleeuwseovere<strong>en</strong>komst door de eeuw<strong>en</strong> slim gebruikt werd voor hetwelzijn van de stad <strong>en</strong> hoeveel tweedracht die ook bracht.Wateroorlog België–Nederland. S<strong>in</strong>ds 1830 woedt e<strong>en</strong>wateroorlog tuss<strong>en</strong> België <strong>en</strong> Nederland rond de angels <strong>in</strong> het“Belgische vlees”: Maastricht <strong>en</strong> Zeeuws-Vlaander<strong>en</strong>.Artikel<strong>en</strong> over Maastricht van andere auteurs* Elisabeth Strouv<strong>en</strong>, stichtster van het tertiariss<strong>en</strong>kloosterCalvariënberg, de bakermat van Maastrichts moderneziek<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong>. Door Flor<strong>en</strong>ce Kroon* S<strong>in</strong>t Servaasbasiliek, e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>tbeschrijv<strong>in</strong>g* O.L.Vrouwebasiliek, e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>tbeschrijv<strong>in</strong>gPDF: Zet Beeld/Pag<strong>in</strong>aweergave op Eén pag<strong>in</strong>a <strong>en</strong> Beeld/Zoom<strong>en</strong> op Pass<strong>en</strong>de pag<strong>in</strong>a.Website: http://www.<strong>theobakker</strong>.<strong>net</strong>/m<strong>en</strong>u_maastricht_pdf.html