De computer bij de centrale examens 2009 - 2013. Duidelijk digitaal
De computer bij de centrale examens 2009 - 2013. Duidelijk digitaal
De computer bij de centrale examens 2009 - 2013. Duidelijk digitaal
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>De</strong> <strong>computer</strong> <strong>bij</strong> <strong>de</strong> <strong>centrale</strong> <strong>examens</strong><strong>2009</strong>-2013dui<strong>de</strong>lijk <strong>digitaal</strong>
<strong>De</strong> <strong>computer</strong> <strong>bij</strong> <strong>de</strong> <strong>centrale</strong> <strong>examens</strong><strong>2009</strong>-2013dui<strong>de</strong>lijk <strong>digitaal</strong>
InhoudDui<strong>de</strong>lijk kiezen voor <strong>digitaal</strong> 51 Wanneer digitaliseren 72 Hoe digitaliseren 133 Plannen <strong>2009</strong> – 2013 154 Wat betekent dit voor <strong>de</strong> scholen 17Overzicht CBT-<strong>examens</strong> <strong>2009</strong> - 2013 31
Gebruikte termenComputerexamen of <strong>digitaal</strong> examen: algemene term waarmee alle <strong>examens</strong> wor<strong>de</strong>n aangeduidwaar<strong>bij</strong> <strong>de</strong> <strong>computer</strong> een rol speelt. Hieron<strong>de</strong>r vallen <strong>de</strong> compex-, <strong>de</strong> CBT- en <strong>de</strong> huidigekunst<strong>examens</strong>.CBT(<strong>computer</strong> based testing)-examen: Bij een CBT-examen verschijnen alle vragen op hetbeeldscherm. <strong>De</strong> kandidaat beantwoordt alle vragen op <strong>de</strong> <strong>computer</strong>. Ook <strong>de</strong> correctie vindt op<strong>de</strong> <strong>computer</strong> plaats. Gesloten vragen wor<strong>de</strong>n automatisch gecorrigeerd, open vragen door eendocent.ExamenTester (voorheen CitoTester): <strong>de</strong> <strong>examens</strong>oftware die op dit moment in gebruik is voor <strong>de</strong>CBT-<strong>examens</strong>.Compex-examen: papieren examen op vmbo GL/TL, havo en vwo, waar<strong>bij</strong> <strong>de</strong> <strong>computer</strong> <strong>bij</strong> eenaantal vragen als hulpmid<strong>de</strong>l moet wor<strong>de</strong>n gebruikt om die vragen te kunnen beantwoor<strong>de</strong>n.Scholen kunnen op dit moment kiezen voor een compex-examen of een volledig papieren examen.Externe ICT-toepassing: <strong>computer</strong>programma dat tij<strong>de</strong>ns het examen wordt gebruikt, zoals eenspreadsheet of een tekstverwerker. Dit is het geval <strong>bij</strong> <strong>de</strong> huidige compex-<strong>examens</strong> en <strong>bij</strong> <strong>de</strong><strong>computer</strong>opdrachten van <strong>de</strong> cspe’s voor <strong>de</strong> beroepsgerichte vakken.Simulatie: toepassing in het <strong>computer</strong>examen die wordt gebruikt om iets uit te beel<strong>de</strong>n (<strong>bij</strong>voorbeel<strong>de</strong>en kloppend hart) of om <strong>de</strong> leerling een han<strong>de</strong>ling te laten uitvoeren (<strong>bij</strong>voorbeeld eenformule invullen). Simulaties wor<strong>de</strong>n gemaakt in Macromedia Flash of Adobe Director.6
<strong>De</strong> <strong>computer</strong> <strong>bij</strong> <strong>de</strong> <strong>centrale</strong> <strong>examens</strong> <strong>2009</strong> - 2013 dui<strong>de</strong>lijk <strong>digitaal</strong>Dui<strong>de</strong>lijk kiezen voor <strong>digitaal</strong>Het afnemen van een centraal examen op <strong>de</strong> <strong>computer</strong> kan om meer re<strong>de</strong>nen voor<strong>de</strong>lenbie<strong>de</strong>n. Het is <strong>bij</strong>voorbeeld mogelijk om een an<strong>de</strong>re vaardigheid te toetsen. Hetexamen is aantrekkelijker voor <strong>de</strong> leerlingen en sluit beter aan <strong>bij</strong> hun belevingswereld.Bij <strong>examens</strong> met veel gesloten vragen kan <strong>de</strong> correctie groten<strong>de</strong>els uit han<strong>de</strong>nvan <strong>de</strong> docent wor<strong>de</strong>n genomen. Op het vmbo is <strong>de</strong> grotere flexibiliteit <strong>bij</strong> <strong>de</strong> afnameeen voor<strong>de</strong>el gebleken.Veel scholen in het voortgezet on<strong>de</strong>rwijs hebben inmid<strong>de</strong>ls één of meer digitale <strong>centrale</strong><strong>examens</strong> afgenomen. Op grond van <strong>de</strong> overwegend positieve ervaringen is besloten om<strong>de</strong> komen<strong>de</strong> jaren door te gaan met het ontwikkelen van digitale <strong>centrale</strong> <strong>examens</strong>.Het is zeker niet <strong>de</strong> bedoeling om op korte termijn álle <strong>centrale</strong> <strong>examens</strong> af te nemenop <strong>de</strong> <strong>computer</strong>. Bij een aantal vakken zijn <strong>de</strong> groepen zo groot, dat dit alleen al organisatorischniet mogelijk is. Bij enkele <strong>examens</strong> zien vakdocenten en an<strong>de</strong>re <strong>de</strong>skundigengeen meerwaar<strong>de</strong> van het examen op <strong>de</strong> <strong>computer</strong>. Soms ook is het te moeilijk ofte duur.<strong>De</strong> komen<strong>de</strong> vijf jaar staan <strong>de</strong> <strong>examens</strong> op het programma, waar<strong>bij</strong> digitalisering eendui<strong>de</strong>lijke meerwaar<strong>de</strong> biedt. En waarvan alle betrokkenen het logisch en vanzelfsprekendvin<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong>ze <strong>examens</strong> <strong>digitaal</strong> wor<strong>de</strong>n aangebo<strong>de</strong>n. Aan welke randvoorwaar<strong>de</strong>nzo’n examen moet voldoen, hoe het invoeringstraject eruitziet en hoe uw schooldaar<strong>bij</strong> betrokken is, kunt u lezen in <strong>de</strong>ze brochure van <strong>de</strong> CEVO.Drs. H.W. Laanvoorzitter CEVO7
<strong>De</strong> <strong>computer</strong> <strong>bij</strong> <strong>de</strong> <strong>centrale</strong> <strong>examens</strong> <strong>2009</strong> - 2013 dui<strong>de</strong>lijk <strong>digitaal</strong>1 Wanneer digitaliserenHet is alleen zinvol om een examen op <strong>de</strong> <strong>computer</strong> af te nemen als aan een aantalrandvoorwaar<strong>de</strong>n is voldaan. Hierna staan die randvoorwaar<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> wijze waaropCEVO en Cito daar <strong>de</strong> komen<strong>de</strong> jaren vorm aan zullen geven. Alle <strong>examens</strong> die <strong>digitaal</strong>wor<strong>de</strong>n aangebo<strong>de</strong>n, moeten aan <strong>de</strong> randvoorwaar<strong>de</strong>n voldoen.9
Meerwaar<strong>de</strong>Het aanbie<strong>de</strong>n van een centraal examen op <strong>de</strong> <strong>computer</strong> is een mid<strong>de</strong>l en geen doelop zichzelf. Digitalisering van het <strong>centrale</strong> examen moet vakinhou<strong>de</strong>lijke en/of pedagogischeen logistieke meerwaar<strong>de</strong> opleveren ten opzichte van het papieren examen.Door on<strong>de</strong>rzoek en ervaringen op scholen bestaat inmid<strong>de</strong>ls een goed beeld overwanneer <strong>bij</strong> digitale <strong>examens</strong> sprake is van meerwaar<strong>de</strong>. <strong>De</strong> planning voor <strong>de</strong> perio<strong>de</strong><strong>2009</strong> - 2013 is op dit inzicht gebaseerd. <strong>De</strong> komen<strong>de</strong> jaren gaan we in nauwe samen-10
<strong>De</strong> <strong>computer</strong> <strong>bij</strong> <strong>de</strong> <strong>centrale</strong> <strong>examens</strong> <strong>2009</strong> - 2013 dui<strong>de</strong>lijk <strong>digitaal</strong>spraak met scholen ver<strong>de</strong>r met aftasten en experimenteren. Vindt het veld dat een<strong>computer</strong>examen niet méér waard is dan het papieren examen, dan stoppen we met<strong>de</strong> ontwikkeling van dat <strong>computer</strong>examen.Draagvlak en dui<strong>de</strong>lijkheidOm een examen <strong>digitaal</strong> aan te bie<strong>de</strong>n, is draagvlak nodig in het veld. Docentenmoeten <strong>de</strong> meerwaar<strong>de</strong> zien. En scholen moeten goed geïnformeerd zijn, zodat zezich tijdig kunnen voorberei<strong>de</strong>n en merken dat ze in staat zijn het examen veilig teorganiseren. Schoolbezoeken, <strong>bij</strong>eenkomsten en evaluaties zijn <strong>de</strong> mid<strong>de</strong>len diewe inzetten om draagvlak te toetsen en te creëren. Brochures en e-mails hou<strong>de</strong>nscholen en vakverenigingen op <strong>de</strong> hoogte van <strong>de</strong> planning en ontwikkeling van <strong>de</strong>digitale <strong>examens</strong>.OrganisatieHet examen moet organiseerbaar zijn voor scholen. Goe<strong>de</strong> informatievoorziening isdaar<strong>bij</strong> cruciaal. Scholen krijgen informatie via <strong>bij</strong>eenkomsten, voorlichtingsdocumentenen activiteitenplanningen. CEVO, Cito en IB-Groep werken samen in projectteamsdie <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> projecten voorberei<strong>de</strong>n.Scholen kunnen met hun vragen terecht <strong>bij</strong> <strong>de</strong> help<strong>de</strong>sk en <strong>de</strong> website van Cito, die <strong>de</strong>komen<strong>de</strong> jaren ver<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n geprofessionaliseerd.Bij een vak met relatief weinig leerlingen, zoals Frans in vmbo KB, is <strong>de</strong> organisatievan het examen doorgaans geen probleem. Bij een vak met veel leerlingen kan dit veellastiger zijn. Om die afname toch soepel te laten verlopen, moet het mogelijk zijn omleerlingen op verschillen<strong>de</strong> momenten het examen te laten doen. Als <strong>de</strong> groepsgroottedaarom vraagt, kan <strong>de</strong> CEVO besluiten in het rooster een extra afnamemoment op tenemen. Hiervoor wordt een extra variant van het examen gemaakt.11
Beveiliging<strong>De</strong> inhoud van <strong>de</strong> digitale <strong>examens</strong>, <strong>de</strong> antwoor<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> leerlingen en het correctiewerkvan <strong>de</strong> docenten moeten goed beveiligd zijn. <strong>De</strong> <strong>examens</strong>oftware moet hiereen belangrijke <strong>bij</strong>drage aan leveren. Essentieel is dat <strong>de</strong> scholen goe<strong>de</strong> voorlichtingkrijgen over geheimhouding en beveiliging. <strong>De</strong>ze on<strong>de</strong>rwerpen komen uitgebreid aan<strong>de</strong> or<strong>de</strong> tij<strong>de</strong>ns voorlichtings<strong>bij</strong>eenkomsten en in het voorlichtingsmateriaal en <strong>de</strong>handleidingen.UniformiteitComputer<strong>examens</strong> zijn beter hanteerbaar voor scholen als ze allemaal met <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong>systematiek werken. <strong>De</strong> komen<strong>de</strong> jaren wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> <strong>computer</strong><strong>examens</strong> daarom zoveelmogelijk omgezet in CBT-<strong>examens</strong>. Bij <strong>de</strong>ze <strong>examens</strong> verschijnen alle vragen op hetbeeldscherm. <strong>De</strong> kandidaat beantwoordt <strong>de</strong> vragen op <strong>de</strong> <strong>computer</strong>. Ook <strong>de</strong> correctievindt op <strong>de</strong> <strong>computer</strong> plaats. <strong>De</strong>ze CBT-vorm wordt nu al gebruikt voor veel algemenevakken in vmbo BB en KB. Ook <strong>de</strong> minitoetsen van <strong>de</strong> cspe’s voor <strong>de</strong> beroepsgerichtevakken wor<strong>de</strong>n in CBT-vorm aangebo<strong>de</strong>n.Alleen <strong>de</strong> <strong>computer</strong>opdrachten van <strong>de</strong> cspe’s voor <strong>de</strong> beroepsgerichte vakken in hetvmbo, zullen ook in <strong>de</strong> toekomst niet wor<strong>de</strong>n vervangen door CBT-<strong>examens</strong>. In <strong>de</strong>ze<strong>examens</strong> is het een doel op zich dat met gangbare, externe ICT-toepassingen wordtgewerkt. Een voorbeeld is het invullen van een voorraadoverzicht in een spreadsheetof het gebruiken van een CAD-programma <strong>bij</strong> metaaltechniek.HaalbaarheidEen bestaand examen kan niet zon<strong>de</strong>r meer in een CBT-examen wor<strong>de</strong>n omgezet.Sommige vraagtypen zijn op papier goed te doen, maar op <strong>de</strong> <strong>computer</strong> min<strong>de</strong>rhanteerbaar, zoals het maken van tekeningen of het noteren van ingewikkel<strong>de</strong>12
<strong>De</strong> <strong>computer</strong> <strong>bij</strong> <strong>de</strong> <strong>centrale</strong> <strong>examens</strong> <strong>2009</strong> - 2013 dui<strong>de</strong>lijk <strong>digitaal</strong>formules. Aan het gebruiken van een externe ICT-toepassing in een CBT-examen,<strong>bij</strong>voorbeeld Excel, kleven juridische en technische bezwaren. Vaak wordt daarom eensimulatie ontwikkeld, om <strong>de</strong> externe ICT-toepassing na te bootsen. Dat is niet altij<strong>de</strong>envoudig en moet financieel en technisch haalbaar zijn.13
Lange tekstenOn<strong>de</strong>rzoek naar het gebruik van (lange) teksten op het scherm is noodzakelijk. <strong>De</strong>ervaringen wijzen uit dat scrollen door een tekst om hem in zijn geheel te lezen onprettigis voor leerlingen. Dit geldt voor alle schooltypes.<strong>De</strong> experimenten met <strong>computer</strong><strong>examens</strong> voor havo Duits in 2008 en <strong>2009</strong> moetenmeer inzicht opleveren over het aanbie<strong>de</strong>n van lange teksten op een an<strong>de</strong>re manier.Toegankelijk voor ie<strong>de</strong>reenOok leerlingen met beperkingen moeten <strong>digitaal</strong> examen kunnen doen. Van alle digitale<strong>examens</strong> zal een versie beschikbaar zijn, waar<strong>bij</strong> een <strong>computer</strong>stem <strong>de</strong> tekstenvoorleest. In <strong>2009</strong> kunnen blin<strong>de</strong> en dove leerlingen <strong>de</strong>elnemen aan <strong>de</strong> <strong>computer</strong><strong>examens</strong>op vmbo BB. <strong>De</strong> ervaringen geven informatie voor een eventuele aanpassing van<strong>de</strong> techniek.14
<strong>De</strong> <strong>computer</strong> <strong>bij</strong> <strong>de</strong> <strong>centrale</strong> <strong>examens</strong> <strong>2009</strong> - 2013 dui<strong>de</strong>lijk <strong>digitaal</strong>2 Hoe digitaliserenEen examen wordt niet zomaar <strong>digitaal</strong> aangebo<strong>de</strong>n. Daar gaat een zorgvuldig invoeringstrajectaan vooraf. Van een aantal <strong>examens</strong> is zon<strong>de</strong>r meer voor ie<strong>de</strong>reen dui<strong>de</strong>lijkdat digitalisering meerwaar<strong>de</strong> biedt. Van an<strong>de</strong>re <strong>examens</strong> moet die meerwaar<strong>de</strong> eerstvanuit <strong>de</strong> scholen wor<strong>de</strong>n aangetoond, voordat tot invoering kan wor<strong>de</strong>n overgegaan.Het invoeringstrajectJaar 1 (en 2) - AftastenIn <strong>de</strong>ze fase wordt <strong>de</strong> vakinhou<strong>de</strong>lijke en pedagogische meerwaar<strong>de</strong> van het CBT-examenvastgesteld door docenten, leerlingen en an<strong>de</strong>re <strong>de</strong>skundigen. Dit gebeurt pervak met behulp van een voorbeel<strong>de</strong>xamen, dat representatief is voor het toekomstigeCBT-examen. Met name aan vakdocenten wordt gevraagd of ze een CBT-examen meerwaard vin<strong>de</strong>n dan het huidige papieren examen. Daarnaast wordt in <strong>de</strong>ze fase gekekennaar <strong>de</strong> financiële en technische haalbaarheid. In <strong>2009</strong> gebeurt het aftasten voorbiologie op vmbo GL/TL en havo Duits.Jaar (1 en) 2 - ExperimentParallel aan het aftasten neemt een klein aantal scholen een volledig examen af(dat wel of niet meetelt), buiten <strong>de</strong> examentijd. Zo wor<strong>de</strong>n softwaretoepassingen opgebruikersvrien<strong>de</strong>lijkheid getest en soms psychometrische gegevens verzameld. Ermogen zich geen grote technische en/of organisatorische problemen voordoen.Jaar 3 ExamentestAls naar aanleiding van het aftasten en het experiment <strong>de</strong> meerwaar<strong>de</strong> wordt on<strong>de</strong>rkend,wordt ver<strong>de</strong>rgegaan met <strong>de</strong> invoering. Een klein aantal scholen neemt een15
volledig examen af, binnen <strong>de</strong> examentijd. <strong>De</strong> <strong>de</strong>elnemen<strong>de</strong> scholen moeten het afnemenvan het examen als probleemloos ervaren en positief zijn over <strong>de</strong> meerwaar<strong>de</strong>.Jaar 4 PilotMaximaal veertig procent van <strong>de</strong> scholen neemt het examen af. Het doel van een pilotis om te bekijken of ver<strong>de</strong>re invoering verantwoord is. <strong>De</strong> technische on<strong>de</strong>rsteuning en<strong>de</strong> organisatie moeten voor Cito, CEVO en IB-groep goed verlopen.Jaar 5 OvergangsjaarAlle scholen krijgen het <strong>computer</strong>examen aangebo<strong>de</strong>n. <strong>De</strong>ze fase is goed afgeslotenals ten minste tachtig procent van <strong>de</strong> scholen zich inschrijft, technische problemen op<strong>de</strong> niet-<strong>de</strong>elnemen<strong>de</strong> scholen zijn opgelost en alle scholen goed zijn voorgelicht.Jaar 6 CBT-examen is standaardAlle scholen doen examen op <strong>de</strong> <strong>computer</strong>. Zodra het CBT-examen het standaar<strong>de</strong>xamenis, kan een school alleen nog in uitzon<strong>de</strong>ringssituaties terugvallen op een papierenexamen. Bijvoorbeeld als het onmogelijk is om ExamenTester op het netwerk van<strong>de</strong> school te installeren.Dit invoeringstraject is een uitgangspunt. Negatieve én positieve ervaringen/resultatenin <strong>de</strong> projectfase kunnen re<strong>de</strong>n zijn om een afwijkend traject te volgen. Afname op<strong>de</strong> <strong>computer</strong> moet aan dui<strong>de</strong>lijk omschreven criteria voldoen, om een volgen<strong>de</strong> fase inte mogen gaan.16
<strong>De</strong> <strong>computer</strong> <strong>bij</strong> <strong>de</strong> <strong>centrale</strong> <strong>examens</strong> <strong>2009</strong> - 2013 dui<strong>de</strong>lijk <strong>digitaal</strong>3 Plannen <strong>2009</strong> - 2013<strong>De</strong> <strong>computer</strong> gaat gelei<strong>de</strong>lijk een grotere rol spelen <strong>bij</strong> <strong>de</strong> <strong>centrale</strong> <strong>examens</strong>. Hieron<strong>de</strong>rstaan <strong>de</strong> plannen voor <strong>de</strong> komen<strong>de</strong> perio<strong>de</strong>. <strong>De</strong>ze punten zijn gebaseerd op inzichtenuit on<strong>de</strong>rzoek en <strong>de</strong> ervaringen op scholen <strong>de</strong> afgelopen jaren. <strong>De</strong> uitwerking van <strong>de</strong>plannen staat in hoofdstuk 4.1 Invoeren en verbeteren van <strong>de</strong> <strong>computer</strong><strong>examens</strong> in vmbo BB. Uitbrei<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> richtingvan vmbo KB en daarna vmbo GL/TL.2 Uitbrei<strong>de</strong>n en verbeteren van <strong>de</strong> <strong>computer</strong><strong>examens</strong> voor kunstvakken op vmbo GL/TL, havo en vwo.3 Starten van <strong>computer</strong><strong>examens</strong> voor <strong>de</strong> talen op vmbo GL/TL, havo en vwo.4 On<strong>de</strong>rzoeken welke <strong>examens</strong> voor <strong>de</strong> zaakvakken in vmbo GL/TL, havo en vwo(voornamelijk <strong>de</strong> compex-<strong>examens</strong>) geschikt zijn als CBT-examen.5 Werken aan kwalitatief goe<strong>de</strong> <strong>examens</strong>oftware voor <strong>de</strong> CBT-<strong>examens</strong>.17
<strong>De</strong> <strong>computer</strong> <strong>bij</strong> <strong>de</strong> <strong>centrale</strong> <strong>examens</strong> <strong>2009</strong> - 2013 dui<strong>de</strong>lijk <strong>digitaal</strong>4 Wat betekent dit voor <strong>de</strong> scholen<strong>De</strong> ene school heeft meer ervaring opgedaan met <strong>computer</strong><strong>examens</strong> dan <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re.Dat zal in <strong>de</strong> komen<strong>de</strong> perio<strong>de</strong> ook zo zijn. Hieron<strong>de</strong>r zijn <strong>de</strong> plannen voor <strong>de</strong> jaren<strong>2009</strong> - 2013 na<strong>de</strong>r uitgewerkt.1 Invoeren en verbeteren van <strong>de</strong> <strong>computer</strong><strong>examens</strong> in vmbo BB, vervolgens KBen daarna GL/TLVmbo BB flexibel<strong>De</strong> scholen kunnen in een perio<strong>de</strong> van 2,5 maand zelf <strong>de</strong> afnamemomenten bepalenvan <strong>de</strong> digitale <strong>examens</strong>. Hiervoor krijgen ze <strong>de</strong> beschikking over meer varianten vanéén examen.In 2008 heeft 85 procent van <strong>de</strong> scholen met vmbo BB voor <strong>de</strong> digitale <strong>examens</strong> gekozen.Dit overgangsjaar is re<strong>de</strong>lijk verlopen. <strong>De</strong> <strong>de</strong>elnemen<strong>de</strong> scholen vin<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong>digitale <strong>examens</strong> zeker meerwaar<strong>de</strong> hebben. <strong>De</strong> <strong>examens</strong>oftware vol<strong>de</strong>ed echter nietaan alle eisen, waardoor <strong>de</strong> scholen een zware inspanning moesten leveren om <strong>de</strong><strong>examens</strong> zon<strong>de</strong>r problemen te laten verlopen.Ook in <strong>2009</strong> kunnen scholen daarom kiezen om <strong>de</strong> BB-<strong>examens</strong> <strong>digitaal</strong> of op papier afte nemen. Het streven is om in 2010 <strong>de</strong> CBT-vorm <strong>de</strong> standaard te laten zijn.Vmbo KB flexibelIn het examenjaar 2010 vindt een pilot plaats met flexibele KB-<strong>examens</strong>. <strong>De</strong> invoeringkan relatief snel gebeuren. Bijna alle scholen zijn al vertrouwd met ExamenTester en<strong>de</strong> organisatie van digitale <strong>examens</strong>. Als <strong>de</strong> pilot in 2010 goed verloopt, is 2011 eenovergangsjaar en kan <strong>de</strong> CBT-vorm in 2012 <strong>de</strong> standaardvorm zijn.Belangrijke aandachtspunten zijn <strong>de</strong> geheimhouding van <strong>examens</strong>, <strong>de</strong> aanpassing van19
digitale toepassingen voor vmbo KB en <strong>de</strong> organisatie van het grotere aantal <strong>computer</strong><strong>examens</strong>.Vmbo GL/TL flexibel<strong>De</strong> ervaringen met <strong>de</strong> invoering van digitale <strong>examens</strong> in vmbo KB zijn me<strong>de</strong> bepalendvoor het tijdstip en tempo van invoering van digitale <strong>examens</strong> in vmbo GL/TL. <strong>De</strong> data zijnnog onbekend. Begonnen wordt met een paar vakken op vaste momenten in het rooster.20
<strong>De</strong> <strong>computer</strong> <strong>bij</strong> <strong>de</strong> <strong>centrale</strong> <strong>examens</strong> <strong>2009</strong> - 2013 dui<strong>de</strong>lijk <strong>digitaal</strong>2 Uitbrei<strong>de</strong>n en verbeteren van <strong>de</strong> <strong>computer</strong><strong>examens</strong> voor kunstvakken op vmboGL/TL, havo en vwo<strong>De</strong> digitale <strong>examens</strong> voor <strong>de</strong> kunstvakken blijken een hoge meerwaar<strong>de</strong> te hebben.Daarom wor<strong>de</strong>n meer van <strong>de</strong>ze <strong>examens</strong> op <strong>de</strong> <strong>computer</strong> aangebo<strong>de</strong>n. <strong>De</strong> bestaan<strong>de</strong>digitale kunst<strong>examens</strong> wor<strong>de</strong>n omgebouwd naar CBT-vorm.vmbo GL/TL muziek, dans dramaNaar verwachting zijn vanaf 2011 op vmbo GL/TL <strong>de</strong> <strong>computer</strong><strong>examens</strong> muziek, dansen drama alleen nog in CBT-vorm.21
Havo en vwo kunst (algemeen)Het schoolexamen CKV2 op havo en vwo zal respectievelijk in <strong>2009</strong> en 2010 zijn omgezetin het centraal examen kunst (algemeen).Het plan is om ook <strong>de</strong> <strong>examens</strong> kunst (algemeen) op havo en vwo vanaf 2011 alleennog in CBT-vorm aan te bie<strong>de</strong>n.Ondui<strong>de</strong>lijk is nog hoe groot <strong>de</strong> <strong>de</strong>elname aan dit examen zal zijn. Omdat kunst (algemeen)het eerste grote examen in CBT-vorm is zon<strong>de</strong>r flexibele afname, kan het zijn22
<strong>De</strong> <strong>computer</strong> <strong>bij</strong> <strong>de</strong> <strong>centrale</strong> <strong>examens</strong> <strong>2009</strong> - 2013 dui<strong>de</strong>lijk <strong>digitaal</strong>dat in mei twee afnamemomenten wor<strong>de</strong>n gepland. Dit is afhankelijk van het aantalaanmeldingen.Havo en vwo muziekDigitale kunst<strong>examens</strong>, zoals muziek in vmbo GL/TL, blijken meerwaar<strong>de</strong> te hebben. Hetis daarom een logische stap om ook op havo en vwo <strong>de</strong> muziek<strong>examens</strong> op <strong>de</strong> <strong>computer</strong>aan te bie<strong>de</strong>n. In 2008 heeft buiten <strong>de</strong> examentijd een eerste experiment plaatsgevon<strong>de</strong>nmet een CBT-examen voor muziek op vwo. Dit is goed verlopen. In <strong>2009</strong> wordt daarom opeen klein aantal scholen het CBT-examen binnen <strong>de</strong> examentijd aangebo<strong>de</strong>n. Als dit goedgaat, zijn <strong>de</strong> muziek<strong>examens</strong> op havo en vwo vanaf 2012 standaard op <strong>de</strong> <strong>computer</strong>.3 Starten van <strong>computer</strong><strong>examens</strong> voor <strong>de</strong> talen op vmbo GL/TL, havo en vwoOok <strong>de</strong> digitale <strong>examens</strong> voor <strong>de</strong> talen blijken veel meerwaar<strong>de</strong> te hebben. Het is<strong>bij</strong>voorbeeld mogelijk om meer vaardighe<strong>de</strong>n te toetsen, zoals luistervaardigheid.Vmbo GL/TL Frans en DuitsIn 2010 gaan <strong>de</strong> eerste experimenten met Frans en Duits op vmbo GL/TL van start. <strong>De</strong>CBT-vorm zal voor <strong>de</strong>ze <strong>examens</strong> pas na 2013 <strong>de</strong> standaard wor<strong>de</strong>n.Het examen Engels GL/TL is nog niet aangemerkt voor digitale afname, vanwege <strong>de</strong>grote groepen examenkandidaten voor dit vak. Hoe zwaar <strong>de</strong> organisatorische last isvoor Frans en Duits, moet blijken uit <strong>de</strong> experimenten en pilots.Havo Duits, Frans en SpaansMet een CBT-examen Duits havo zijn in 2007 en in 2008 experimenten buiten <strong>de</strong> examentijduitgevoerd. Ook in <strong>2009</strong> vindt een experiment plaats en komt bovendien een23
voorbeel<strong>de</strong>xamen beschikbaar voor scholen. Als het experiment goed verloopt en<strong>de</strong> meerwaar<strong>de</strong> van het CBT-<strong>examens</strong> wordt on<strong>de</strong>rkend, dan zal in 2010 op een kleinaantal scholen het eerste digitale examen Duits wor<strong>de</strong>n afgenomen in <strong>de</strong> examentijd.<strong>De</strong> verwachting is dat <strong>de</strong> CBT-vorm voor dit examen rond 2013 <strong>de</strong> standaard is. Daarnavolgen Frans en Spaans.VwoVoorlopig staan <strong>de</strong> talen op het vwo niet op het programma. Daarvoor is eerst meerervaring nodig met lange teksten op het beeldscherm.4 On<strong>de</strong>rzoeken welke <strong>examens</strong> voor <strong>de</strong> zaakvakken (voornamelijk <strong>de</strong> compex<strong>examens</strong>)geschikt zijn als CBT-examenNaast <strong>de</strong> talen en <strong>de</strong> kunstvakken zijn er ook an<strong>de</strong>re vakken waar<strong>bij</strong> een <strong>computer</strong>examenmeerwaar<strong>de</strong> heeft. Dit is met name dui<strong>de</strong>lijk te zien <strong>bij</strong> <strong>de</strong> compex-<strong>examens</strong>,waar sprake is van een vakinhou<strong>de</strong>lijke meerwaar<strong>de</strong>. Een groot aantal scholenneemt daarom al jaren één of meer <strong>examens</strong> af in compex-vorm. <strong>De</strong> komen<strong>de</strong>jaren wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> huidige compex-<strong>examens</strong> vervangen door CBT-<strong>examens</strong>. Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong>aftastfase wordt bekeken of <strong>de</strong> CBT-<strong>examens</strong> inhou<strong>de</strong>lijke meerwaar<strong>de</strong> hebben (ziehoofdstuk 2).Bij <strong>de</strong> huidige compex-<strong>examens</strong> wordt gebruik gemaakt van (vaak commerciële) externeICT-programma’s, zoals een spreadsheetprogramma of IP Coach. Het is om technischeen juridische re<strong>de</strong>nen niet mogelijk om dit te blijven doen <strong>bij</strong> <strong>de</strong> CBT-<strong>examens</strong>. Bij<strong>de</strong> ombouw naar CBT-<strong>examens</strong> zal daarom wor<strong>de</strong>n geprobeerd om inhou<strong>de</strong>lijk gelijkwaardigesimulaties te maken van <strong>de</strong>ze ICT-toepassingen. Per examen wordt bekekenof dit technisch en financieel haalbaar is. Het blijkt dat hoe hoger het examenniveau is,24
<strong>De</strong> <strong>computer</strong> <strong>bij</strong> <strong>de</strong> <strong>centrale</strong> <strong>examens</strong> <strong>2009</strong> - 2013 dui<strong>de</strong>lijk <strong>digitaal</strong>hoe ingewikkel<strong>de</strong>r <strong>de</strong> simulaties zijn ter vervanging van <strong>de</strong> externe ICT-toepassingen.Dit vergt dus langer on<strong>de</strong>rzoek.Om <strong>de</strong> continuïteit te garan<strong>de</strong>ren, blijven <strong>de</strong> meeste huidige compex-<strong>examens</strong> bestaantotdat <strong>de</strong> nieuwe CBT-<strong>examens</strong> beschikbaar zijn. Invoering van <strong>de</strong> CBT-<strong>examens</strong> gebeurtgefaseerd. Aftasten en experimenteren vin<strong>de</strong>n eerst plaats: in het vmbo (<strong>2009</strong> - 2011),in havo (2010 - 2012) en in vwo (2013 en later). Na het experimenteren wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> CBT-25
<strong>examens</strong> rustig ingevoerd, totdat <strong>de</strong> CBT-vorm <strong>de</strong> standaardvorm is. Daarna kan eenschool alleen nog in uitzon<strong>de</strong>ringssituaties terugvallen op een papieren examen.<strong>De</strong> verwachting is dat <strong>de</strong> omzetting naar CBT-vorm voor alle compex-<strong>examens</strong> haalbaaris en dat voldoen<strong>de</strong> vakinhou<strong>de</strong>lijk meerwaar<strong>de</strong> aanwezig is. Als dit voor een bepaaldvak niet zo is, dan komt er geen CBT-examen. Ook dán wordt het compex-examen voordit vak stopgezet.26
<strong>De</strong> <strong>computer</strong> <strong>bij</strong> <strong>de</strong> <strong>centrale</strong> <strong>examens</strong> <strong>2009</strong> - 2013 dui<strong>de</strong>lijk <strong>digitaal</strong>Per examen betekent dit het volgen<strong>de</strong>:Vmbo GL/TL biologie, economie en nask 1In <strong>2009</strong> vindt buiten <strong>de</strong> examentijd een experiment plaats met het populaire <strong>computer</strong>examenbiologie GL/TL. Ook komt een <strong>digitaal</strong> voorbeel<strong>de</strong>xamen beschikbaar voorscholen, om af te tasten of <strong>de</strong>ze vorm van examineren voor dit vak meerwaar<strong>de</strong> heeft.Is <strong>de</strong> meerwaar<strong>de</strong> dui<strong>de</strong>lijk en verloopt het experiment goed, dan zal in 2010 een kleinaantal scholen een CBT-examen afnemen in <strong>de</strong> examentijd. <strong>De</strong> CBT-vorm voor dit examenis dan rond 2013 <strong>de</strong> standaard. Vanaf 2011 wordt het huidige compex-examen nietmeer aangebo<strong>de</strong>n en kunnen <strong>de</strong> scholen die nu meedoen met het compex-examen,het examen in CBT-vorm afnemen. Economie en nask1 volgen een jaar na biologie.Havo biologie, natuurkun<strong>de</strong>, economie en aardrijkskun<strong>de</strong>Tot 2011 gaat CEVO samen met Cito on<strong>de</strong>rzoeken of het technisch en financieel mogelijkis om voor <strong>de</strong>ze vakken voldoen<strong>de</strong> toepassingen in digitale <strong>examens</strong> te verwerken.Lukt dit, dan kunnen in 2011 digitale voorbeel<strong>de</strong>xamens voor havo biologie, economieen aardrijkskun<strong>de</strong> aan scholen wor<strong>de</strong>n getoond om <strong>de</strong> meerwaar<strong>de</strong> af te tasten. Ookwordt in dat jaar op een klein aantal scholen geëxperimenteerd met CBT-<strong>examens</strong>buiten <strong>de</strong> examenperio<strong>de</strong>. Natuurkun<strong>de</strong> volgt een jaar later.<strong>De</strong> huidige compex-<strong>examens</strong> biologie en natuurkun<strong>de</strong> lopen door tot 2011, respectievelijk2012. Het compex-examen voor economie is stopgezet na 2007 en aardrijkskun<strong>de</strong>na 2008 om geld vrij te maken voor <strong>de</strong> ontwikkeling van CBT-<strong>examens</strong>.Vwo biologie, natuurkun<strong>de</strong>Bij <strong>de</strong>ze vakken is veel tijd nodig om te bekijken of het technisch en financieel mogelijkis om voldoen<strong>de</strong> toepassingen in <strong>de</strong> digitale <strong>examens</strong> te verwerken. Pas in 2013krijgen scholen <strong>de</strong> digitale voorbeel<strong>de</strong>xamens.27
Vwo economie en aardrijkskun<strong>de</strong>Ook <strong>de</strong> vwo-<strong>examens</strong> aardrijkskun<strong>de</strong> en economie wor<strong>de</strong>n <strong>digitaal</strong>. <strong>De</strong>ze twee vakkenvolgen <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> planning als vwo biologie en natuurkun<strong>de</strong>: aftasten met voorbeel<strong>de</strong>xamensen experimenten in <strong>2013.</strong>Vwo wiskun<strong>de</strong><strong>De</strong> compex-<strong>examens</strong> wiskun<strong>de</strong> A1 en A1,2 verdwijnen (net als <strong>de</strong> vakken zelf) na <strong>2009</strong>.Enkele nieuwe wiskun<strong>de</strong>-vakken lenen zich mogelijk voor digitalisering, maar vooralsnogkomt hiernaar geen on<strong>de</strong>rzoek. <strong>De</strong> on<strong>de</strong>rzoeken naar het omzetten van an<strong>de</strong>re<strong>examens</strong> krijgen voorrang.5 Werken aan kwalitatief goe<strong>de</strong> <strong>examens</strong>oftware voor <strong>de</strong> CBT-<strong>examens</strong>.<strong>De</strong> CEVO richt zich <strong>de</strong> komen<strong>de</strong> jaren op één examenvorm voor het afnemen van <strong>de</strong>digitale <strong>examens</strong>: <strong>de</strong> CBT-vorm. <strong>De</strong> <strong>examens</strong>oftware voor <strong>de</strong>ze CBT-<strong>examens</strong> moeton<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re stabiel, gebruikersvrien<strong>de</strong>lijk en veilig zijn.Hoe functioneert <strong>de</strong> huidige software? Welke verbeteringen wor<strong>de</strong>n aangebracht?En wat zijn <strong>de</strong> eisen voor <strong>de</strong> toekomst?ExamenTester<strong>De</strong> software die inmid<strong>de</strong>ls vier jaar in gebruik is voor <strong>de</strong> CBT-<strong>examens</strong> is ExamenTester(voorheen CitoTester). Voor <strong>de</strong> minitoetsen wordt MiniTester gebruikt, een afgeslankteversie van ExamenTester.ExamenTester is ontwikkeld door Cito in opdracht van <strong>de</strong> CEVO en geduren<strong>de</strong> <strong>de</strong>afgelopen vier jaar voortdurend verbeterd. Aan <strong>de</strong> basis van <strong>de</strong> aanpassingen liggen<strong>de</strong> wensen van gebruikers (leerlingen, <strong>examens</strong>ecretarissen, docenten en systeembeheer<strong>de</strong>rs),CEVO en Cito. Gebruikers vragen om gebruikers- en installatiegemak28
<strong>De</strong> <strong>computer</strong> <strong>bij</strong> <strong>de</strong> <strong>centrale</strong> <strong>examens</strong> <strong>2009</strong> - 2013 dui<strong>de</strong>lijk <strong>digitaal</strong>van <strong>de</strong> software. CEVO en Cito willen daarnaast goe<strong>de</strong> geheimhouding en beveiliging.Examenmakers van Cito willen graag verschillen<strong>de</strong> vraagvormen in het examen kunnenopnemen.Local Server<strong>De</strong> nieuwste versie van ExamenTester bevat een centraal programma, dat op <strong>de</strong> servervan <strong>de</strong> school draait. Dit <strong>centrale</strong> programma, <strong>de</strong> Local Server, zorgt ervoor dat ie<strong>de</strong>re29
gebruiker zijn eigen gegevens te zien krijgt en zorgt ook voor <strong>de</strong> verwerking van ingetyptegegevens. In vorige versies zorg<strong>de</strong> het afnameprogramma (Testcenter) zelf voor ditverplaatsen. Leerlingen had<strong>de</strong>n daarom directe toegang tot <strong>de</strong> plaats met geheime gegevens,zoals examenbestan<strong>de</strong>n en antwoor<strong>de</strong>n. Door <strong>de</strong> Local Server is die directe toegangniet meer nodig. Dit is een groot voor<strong>de</strong>el op het gebied van beveiliging. Een an<strong>de</strong>rvoor<strong>de</strong>el is dat alleen <strong>de</strong> server waarop <strong>de</strong> <strong>centrale</strong> service staat, contact met het internethoeft te maken. In <strong>de</strong> vorige versies moesten meer<strong>de</strong>re gebruikers<strong>computer</strong>s dit kunnen.30
<strong>De</strong> <strong>computer</strong> <strong>bij</strong> <strong>de</strong> <strong>centrale</strong> <strong>examens</strong> <strong>2009</strong> - 2013 dui<strong>de</strong>lijk <strong>digitaal</strong>Een voorbeeldEen leerling geeft aan dat hij een volgen<strong>de</strong> vraag wil zien: <strong>de</strong> Local Server zoekt <strong>de</strong>vraag op en toont <strong>de</strong> vraag. <strong>De</strong> leerling geeft een antwoord: <strong>de</strong> Local Server pakt hetantwoord op en verplaatst het naar een veilige plek.Besturingssysteem<strong>De</strong> Local Server werkt alleen op een server met het Microsoft-besturingssysteem.Scholen met alleen Linux- of Novell-servers on<strong>de</strong>rvin<strong>de</strong>n daarom moeilijkhe<strong>de</strong>n <strong>bij</strong><strong>de</strong> installatie van ExamenTester. Zij zullen dus minstens één Microsoft-server moeteninstalleren. Ook <strong>de</strong> afname op een <strong>computer</strong> zon<strong>de</strong>r een Microsoft-besturingssysteemis niet eenvoudig.<strong>De</strong> afname van <strong>computer</strong><strong>examens</strong> op een netwerk met Thin Clients is moeilijk. <strong>De</strong>ze<strong>computer</strong>s zijn niet geschikt om met veel multimedia te werken, terwijl <strong>de</strong> <strong>examens</strong>vrijwel allemaal vragen met geluid- en vi<strong>de</strong>ofragmenten bevatten.CEVO en Cito realiseren zich dat ExamenTester breed gebruikt moet kunnen wor<strong>de</strong>nen bekijken samen <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n hiervoor. Scholen krijgen informatie over <strong>de</strong>ontwikkelingen via documentatie en voorlichtings<strong>bij</strong>eenkomsten. Zo vindt eind2008 een informatie<strong>bij</strong>eenkomst plaats voor systeembeheer<strong>de</strong>rs met een Novellnetwerk.VerbeteringenHoewel ook in 2008 <strong>de</strong> scholen enthousiast waren over <strong>de</strong> digitale <strong>examens</strong>, zijn veelscholen tegen problemen met ExamenTester aangelopen. <strong>De</strong> installatie verliep nietaltijd vlekkeloos, tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> afnames haper<strong>de</strong> wel eens wat en <strong>de</strong> connectie met <strong>de</strong><strong>centrale</strong> server <strong>bij</strong> Cito liet zo nu en dan te wensen over. In <strong>de</strong> zomer van 2008 is <strong>de</strong>software op veel van <strong>de</strong>ze punten verbeterd.31
Europese aanbesteding<strong>De</strong> CEVO is verplicht om <strong>de</strong> software voor <strong>de</strong> <strong>examens</strong> Europees aan te beste<strong>de</strong>n. <strong>De</strong>procedure hiervoor start in <strong>2009</strong>. <strong>De</strong> nieuwe software moet aan een aantal eisen voldoen.<strong>De</strong> belangrijkste zijn:- eenvoudig in installatie en gebruik- goed te beveiligen- te installeren/gebruiken op diverse platforms, zoals Apple Macintosh, Linux enNovell- zowel met <strong>examens</strong> die op een server binnen <strong>de</strong> school (off-line) als met <strong>examens</strong>die op een server buiten <strong>de</strong> school staan geïnstalleerd (on-line) kunnen werken- zo mogelijk browser-based- zo mogelijk met behulp van Open-Source-software geschreven.Het vaststellen van <strong>de</strong> functionele behoeften voor <strong>de</strong> nieuwe <strong>examens</strong>oftware gebeurtin overleg met scholen en an<strong>de</strong>re betrokkenen.32
<strong>De</strong> <strong>computer</strong> <strong>bij</strong> <strong>de</strong> <strong>centrale</strong> <strong>examens</strong> <strong>2009</strong> - 2013 dui<strong>de</strong>lijk <strong>digitaal</strong>Overzicht CBT-<strong>examens</strong> <strong>2009</strong> - 2013<strong>2009</strong> 2010 2011 2012 2013Vmbo BBAlgemene vakken overgang standaard standaard standaard standaardVmbo KBTalen Frans standaard standaard standaard standaard standaardDuits overgang standaard standaard standaard standaardAlgemene vakken pilot overgang standaard standaardVmbo GL/TLKunst Muziek pilot overgang standaard standaard standaardDans experiment overgang standaard standaard standaardDrama overgang standaard standaard standaardTalen Frans experiment examentest pilot overgangDuits examentest pilotZaakvakken Biologie * experiment examentest pilot overgang standaardNask * experiment examentest pilot overgangEconomie * experiment examentest pilot overgangHavoKunst Kunst (algemeen) pilot overgang standaard standaard standaardMuziek pilot overgang standaard standaardTalen Duits experiment examentest pilot overgang standaardFrans pilot overgangSpaanspilotZaakvakken Biologie * experiment examentest pilot overgangNatuurkun<strong>de</strong> * experiment examentest pilotEconomie * experiment examentest pilot overgangAardrijkskun<strong>de</strong> * experiment examentest pilot overgangVwoKunst Kunst (algemeen) overgang standaard standaard standaardMuziek examentest pilot overgang standaard standaardZaakvakken Biologie * experimentNatuurkun<strong>de</strong> *experimentEconomieexperimentAardrijkskun<strong>de</strong>experiment* <strong>De</strong> huidige compex-vorm loopt door tot er een pilot met <strong>de</strong> CBT-vorm plaatsvindt. In dat jaar wordt het compex-examen niet meer 33 aangebo<strong>de</strong>n en kunnen <strong>de</strong>scholen meedoen met <strong>de</strong> pilot voor <strong>de</strong> CBT-vorm. Zo is 2010 het laatste jaar dat het compex-examen voor biologie vmbo GL/TL wordt gemaakt.Met sommige compex-vakken is om verschillen<strong>de</strong> re<strong>de</strong>nen al eer<strong>de</strong>r gestopt: havo economie (laatste jaar in 2007) havo aardrijkskun<strong>de</strong> (laatste jaar in 2008),en vwo wiskun<strong>de</strong> A1 en A1,2 (laatste jaar in <strong>2009</strong>).
Dit is een uitgave van <strong>de</strong> CEVOMuntka<strong>de</strong> 83531 AK, UtrechtPostbus 81283503 RC UtrechtTel. 030-2840700info@cevo.nlwww.cevo.nlwww.ein<strong>de</strong>xamen.nlTekst: Nynke <strong>de</strong> BoerRedactie: Mariëlle van <strong>de</strong> VenVormgeving: Studio V&V bv, <strong>De</strong>n HaagDruk: Ando bv, <strong>De</strong>n HaagTeksten en overzichten uit <strong>de</strong>ze uitgavemogen, voorzien van bronvermelding, doormid<strong>de</strong>l van druk, fotokopie, microfilm ofop welke wijze dan ook zon<strong>de</strong>r schriftelijketoestemming van <strong>de</strong> CEVO overgenomenwor<strong>de</strong>n.Utrecht, oktober 2008