‘Het eerste refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveau aan het ein<strong>de</strong> van <strong>de</strong> basisschool is te laat,je moet <strong>de</strong> ontwikkeling van kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>voortdur<strong>en</strong>d monitor<strong>en</strong> ’er op <strong>en</strong>kele on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong> e<strong>en</strong> kleine achteruitgang te zi<strong>en</strong>.Leerling<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> min<strong>de</strong>r ruimtelijke vaardighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> min<strong>de</strong>rvaardighe<strong>de</strong>n in tijdrek<strong>en</strong><strong>en</strong> dan voorhe<strong>en</strong>. Opvall<strong>en</strong>d hierin isdat alle leerling<strong>en</strong> op dit domein het slechtst scor<strong>en</strong>. Veelleerling<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> herleiding<strong>en</strong> in het <strong>met</strong>riekstelsel niet <strong>en</strong>zijn niet in staat om berek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> voor omtrek, oppervlakte <strong>en</strong>inhoud goed uit te voer<strong>en</strong>.• Taal<strong>Over</strong> het algeme<strong>en</strong> zijn <strong>de</strong> leesprestaties van leerling<strong>en</strong> in <strong>de</strong>groep<strong>en</strong> 6, 7 <strong>en</strong> 8 over <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> 1998-2005 gelijk geblev<strong>en</strong>(Cito, 2007). Hierbij gaat het over het begrijp<strong>en</strong> <strong>en</strong> interpreter<strong>en</strong>van geschrev<strong>en</strong> tekst<strong>en</strong>, het reflecter<strong>en</strong> op geschrev<strong>en</strong> tekst<strong>en</strong>,woor<strong>de</strong>nschat <strong>en</strong> het opzoek<strong>en</strong> van informatie. Voor stu<strong>de</strong>r<strong>en</strong>dlez<strong>en</strong>, waarbij leerling<strong>en</strong> informatie moet<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong> ofschematiser<strong>en</strong>, blijkt dat dit voor zwakke leerling<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> hunbereik ligt. Leerling<strong>en</strong> <strong>met</strong> doorstroomniveau basisberoepsgerichteleerweg van het vmbo zijn in het geheel nog niet toeaan stu<strong>de</strong>r<strong>en</strong>d lez<strong>en</strong>. De leesvaardigheid aan het ein<strong>de</strong> van hetprimair on<strong>de</strong>rwijs wordt niet op het gew<strong>en</strong>ste niveaugerealiseerd (On<strong>de</strong>rwijsraad, 2006). Alle<strong>en</strong> bij <strong>taal</strong>beschouwing<strong>en</strong> interpunctie haalt 90% van <strong>de</strong> leerling<strong>en</strong> het standaardminimum. <strong>Over</strong> e<strong>en</strong> reeks van ti<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> blijkt er bij hetluister<strong>en</strong> sprake te zijn van e<strong>en</strong> gelei<strong>de</strong>lijke negatieveontwikkeling, bij leesvaardigheid <strong>en</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rsteun<strong>en</strong><strong>de</strong>activiteit<strong>en</strong> blijft het niveau gelijk.De Inspectie rapporteert in het on<strong>de</strong>rwijsverslag van 2005/2006(2007) dat het jaar ervoor al geconstateerd is dat e<strong>en</strong> kwart van<strong>de</strong> leerling<strong>en</strong> het primair on<strong>de</strong>rwijs verlaat <strong>met</strong> e<strong>en</strong> vaardigheidin technisch lez<strong>en</strong> dat niet uitsteekt bov<strong>en</strong> dat van groep 6.Blijkt in groep 3 al ongeveer 15 proc<strong>en</strong>t onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> te scor<strong>en</strong>,in groep 4 loopt dit op tot e<strong>en</strong> kwart van alle leerling<strong>en</strong>. Hunproblem<strong>en</strong> bij technisch lez<strong>en</strong>, zijn niet toe te schrijv<strong>en</strong> aanfactor<strong>en</strong> als etniciteit, milieu, cultuur of schoolgrootte.De jongste PIRLS-on<strong>de</strong>rzoekgegev<strong>en</strong>s (International ReadingLiteracy Study) van afgelop<strong>en</strong> november gev<strong>en</strong> aan dat hetniveau van het lez<strong>en</strong> significant achteruit is gegaan bijleerling<strong>en</strong> van groep 6. Deze daling is toe te schrijv<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong>min<strong>de</strong>r goe<strong>de</strong> prestatie van <strong>de</strong> meisjes <strong>en</strong> is dus ge<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>eachteruitgang. De resultat<strong>en</strong> voor begrijp<strong>en</strong>d lez<strong>en</strong> van <strong>de</strong>groep leerling<strong>en</strong> van wie <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> ou<strong>de</strong>rs in Ne<strong>de</strong>rland zijngebor<strong>en</strong>, verschill<strong>en</strong> nog steeds sterk <strong>met</strong> die van <strong>de</strong> groepleerling<strong>en</strong> van wie <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> ou<strong>de</strong>rs in het buit<strong>en</strong>land zijngebor<strong>en</strong>. Het verschil tuss<strong>en</strong> bei<strong>de</strong> groep<strong>en</strong> is <strong>de</strong> afgelop<strong>en</strong> vijfjar<strong>en</strong> gelijk geblev<strong>en</strong>.2.2 Het voortgezet on<strong>de</strong>rwijsSchol<strong>en</strong> in het voortgezet on<strong>de</strong>rwijs prester<strong>en</strong> doorgaans goedals we naar <strong>de</strong> exam<strong>en</strong>s kijk<strong>en</strong>. Er zijn slechts beperkton<strong>de</strong>rzoeksgegev<strong>en</strong>s beschikbaar over het prestati<strong>en</strong>iveau in <strong>taal</strong><strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> mid<strong>de</strong>lbare schoolperio<strong>de</strong> door <strong>de</strong> jar<strong>en</strong>he<strong>en</strong>. Het VOCL (Voortgezet On<strong>de</strong>rwijs Cohort Leerling<strong>en</strong>) volgte<strong>en</strong> groep leerling<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> e<strong>en</strong> aantal jar<strong>en</strong> <strong>en</strong> geeft <strong>de</strong>mogelijkheid om over e<strong>en</strong> perio<strong>de</strong> van ti<strong>en</strong> jaar voor- <strong>en</strong>achteruitgang van <strong>de</strong> prestati<strong>en</strong>iveaus na te gaan. Uit diton<strong>de</strong>rzoek blijkt dat <strong>de</strong> prestaties voor tekstbegrip gelijk zijngeblev<strong>en</strong>. Voor wiskun<strong>de</strong> ligt dit an<strong>de</strong>rs. De leerling<strong>en</strong>, die binn<strong>en</strong><strong>de</strong> reguliere leerweg<strong>en</strong> van het vmbo extra aandacht krijg<strong>en</strong>, zijner sinds 1993 aanzi<strong>en</strong>lijk op vooruit gegaan, terwijl mavoleerling<strong>en</strong>,<strong>de</strong> leerling<strong>en</strong> van <strong>de</strong> theoretische leerweg, significantachteruit gegaan zijn. Voor <strong>de</strong> overige niveaus zijn <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong>verwaarloosbaar. Internationaal vergelijk<strong>en</strong>d on<strong>de</strong>rzoek voorrek<strong>en</strong><strong>en</strong> & wiskun<strong>de</strong> <strong>en</strong> <strong>taal</strong> laat zi<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> prestaties van <strong>de</strong> 15-jarige leerling<strong>en</strong> in Ne<strong>de</strong>rland op <strong>de</strong>ze gebie<strong>de</strong>n goed zijn, <strong>en</strong> datNe<strong>de</strong>rland wereldwijd in <strong>de</strong> top 10 staat, maar ook dat <strong>de</strong>prestaties min<strong>de</strong>r goed zijn dan drie jaar gele<strong>de</strong>n.• Rek<strong>en</strong><strong>en</strong> & wiskun<strong>de</strong>Uit internationaal vergelijk<strong>en</strong>d on<strong>de</strong>rzoek blijkt dat het niveauvan <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse leerling<strong>en</strong> bij het rek<strong>en</strong><strong>en</strong> goed is,internationaal gezi<strong>en</strong>, maar dat het gelei<strong>de</strong>lijk min<strong>de</strong>r wordt.Ne<strong>de</strong>rland staat over e<strong>en</strong> perio<strong>de</strong> van 1982-2003 in <strong>de</strong> subtopvan <strong>de</strong> rankings (Vos, 2007). Opvall<strong>en</strong>d is dat rek<strong>en</strong><strong>en</strong> e<strong>en</strong> van<strong>de</strong> sterkste gebie<strong>de</strong>n is voor onze leerling<strong>en</strong>. Rek<strong>en</strong><strong>en</strong>, <strong>met</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong>statistiek zijn <strong>de</strong> relatief sterkere domein<strong>en</strong> van <strong>de</strong> twee<strong>de</strong>klassers.Op <strong>de</strong>ze domein<strong>en</strong> trekk<strong>en</strong> ze <strong>de</strong> score omhoog,terwijl <strong>de</strong>ze score omlaag gehaald wordt op <strong>de</strong> domein<strong>en</strong>algebra <strong>en</strong> meetkun<strong>de</strong>.Na<strong>de</strong>re analyse leidt wel tot e<strong>en</strong> nuancering van <strong>de</strong> conclusies.De relatief goe<strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> blijk<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> te hang<strong>en</strong> <strong>met</strong> <strong>de</strong>relatief goe<strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> van <strong>de</strong> ‘on<strong>de</strong>rste’ helft van <strong>de</strong> scores;<strong>de</strong> laagst scor<strong>en</strong><strong>de</strong> helft scoort in Ne<strong>de</strong>rland beter dan el<strong>de</strong>rs,<strong>de</strong> ‘bov<strong>en</strong>ste’ helft blijft daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> achter (Vos, 2007). Degegev<strong>en</strong>s van het TIMMS on<strong>de</strong>rzoek (Tr<strong>en</strong>ds in InternationalMathematics and Sci<strong>en</strong>ce Study) lijk<strong>en</strong> door het PISA-on<strong>de</strong>rzoekbevestigd te wor<strong>de</strong>n. In het internationaal on<strong>de</strong>rzoek dat in2003 is uitgevoerd blijk<strong>en</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse leerling<strong>en</strong> na <strong>de</strong> Finseleerling<strong>en</strong> het hoogste gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> te behal<strong>en</strong> voor wiskun<strong>de</strong>.In het PISA-on<strong>de</strong>rzoek van <strong>de</strong>cember 2007 is het niveausignificant gedaald <strong>en</strong> dat is vooral toe te schrijv<strong>en</strong> aan <strong>de</strong>lagere prestaties van meisjes. De daling doet zich voor in <strong>de</strong>hoge vaardigheidsniveaus.• TaalWanneer we leesvaardigheid in <strong>de</strong>ze groep in internationaalperspectief bekijk<strong>en</strong> blijkt dat het Ne<strong>de</strong>rlands gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> op<strong>de</strong> leesvaardigheidschaal ruim bov<strong>en</strong> het internationalegemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> ligt (Cito, PISA on<strong>de</strong>rzoek 2003 <strong>en</strong> 2007). In hetPISA-2000 on<strong>de</strong>rzoek over leesvaardigheid is e<strong>en</strong> steekproefgetrokk<strong>en</strong> van praktijkon<strong>de</strong>rwijs tot vwo. Punt van zorg is dat<strong>de</strong> allochtone leerling<strong>en</strong> ver achterblijv<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> autochtoneleerling<strong>en</strong>. De zwakprester<strong>en</strong><strong>de</strong> jong<strong>en</strong>s vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> risicogroep.Het PISA-on<strong>de</strong>rzoek van 2007 laat e<strong>en</strong> lichte daling zi<strong>en</strong>t<strong>en</strong> opzichte van 2003. Zorgelijk hierbij is dat <strong>de</strong> achteruitgangvooral ligt aan e<strong>en</strong> sterke to<strong>en</strong>ame op <strong>de</strong> laagste niveaus, van11,5% naar 15,1%. De zwak prester<strong>en</strong><strong>de</strong> leerling<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> moeitehebb<strong>en</strong> volwaardig mee te kunn<strong>en</strong> do<strong>en</strong> in onzegecompliceer<strong>de</strong> maatschappij.Deze uitkomst<strong>en</strong> zijn opmerkelijk als we ze vergelijk<strong>en</strong> <strong>met</strong> <strong>de</strong>bevinding<strong>en</strong> over het lez<strong>en</strong> van studieboek<strong>en</strong>. Uit on<strong>de</strong>rzoekblijkt dat ongeveer 24 proc<strong>en</strong>t van <strong>de</strong> leerling<strong>en</strong> in <strong>de</strong> basis- <strong>en</strong>ka<strong>de</strong>rberoepsgerichte leerweg niet in staat zijn om zelfstandig<strong>de</strong> leerboek<strong>en</strong> te lez<strong>en</strong> die voor h<strong>en</strong> gemaakt zijn. Voor 17% van<strong>de</strong> leerling<strong>en</strong> in <strong>de</strong> theoretische leerweg <strong>en</strong> 18 % van <strong>de</strong>leerling<strong>en</strong> in havo/vwo geldt hetzelf<strong>de</strong> (Inspectie van heton<strong>de</strong>rwijs, 2006).2.3 Het mboIn het mbo wordt e<strong>en</strong> breed scala aan beroepsopleiding<strong>en</strong> opverschill<strong>en</strong><strong>de</strong> niveaus aangebo<strong>de</strong>n, waarbij <strong>de</strong>elnemers na hunopleiding e<strong>en</strong> startkwalificatie hebb<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> arbeidsmarkt.De laatste jar<strong>en</strong> heeft het beroepson<strong>de</strong>rwijs ook te mak<strong>en</strong> <strong>met</strong>e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>ame van <strong>de</strong> doorstroom van het mbo naar het hbo. Hetaan<strong>de</strong>el mbo-doorstromers in het hbo bedraagt ongeveer 27%van het to<strong>taal</strong> aantal stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> in het hbo (MBO-raad, 2006).Er zijn ge<strong>en</strong> kwantitatieve meetgegev<strong>en</strong>s voor het mbobeschikbaar. Wel zijn er <strong>en</strong>kele kwalitatieve on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong>uitgevoerd die uitsprak<strong>en</strong> do<strong>en</strong> over <strong>de</strong> basisvaardighe<strong>de</strong>nrek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>taal</strong>. Vanuit zowel het mbo als het hbo wordt e<strong>en</strong>ernstige aantoonbare vermin<strong>de</strong>ring van <strong>de</strong> basis(vak)k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> –vaardighe<strong>de</strong>n geconstateerd (LICA, 2006). E<strong>en</strong> aantal van <strong>de</strong>zetekort<strong>en</strong> geldt niet exclusief voor mbo-instroom, er wordtgemeld dat ook vo-instromers hier sterk op inboet<strong>en</strong>.Gerapporteerd wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> tekort<strong>en</strong>:• k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardighe<strong>de</strong>n die voorhe<strong>en</strong> vanuit <strong>de</strong>standaardvakk<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n aangebo<strong>de</strong>n: <strong>de</strong>nk aan <strong>de</strong> basisvakk<strong>en</strong>wiskun<strong>de</strong>, natuurkun<strong>de</strong>, scheikun<strong>de</strong> statistiek, mo<strong>de</strong>rnevreem<strong>de</strong> tal<strong>en</strong> <strong>en</strong> Ne<strong>de</strong>rlands,• ingeoef<strong>en</strong><strong>de</strong> vaardighe<strong>de</strong>n zoals <strong>taal</strong>vaardighe<strong>de</strong>n (schrijfvaardigheid,spell<strong>en</strong> <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong>) <strong>en</strong> e<strong>en</strong> zeker niveau vangecijferdheid, zowel het kunn<strong>en</strong> interpreter<strong>en</strong> van numeriekegegev<strong>en</strong>s als het kunn<strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong> van elem<strong>en</strong>taire rek<strong>en</strong>kundigebewerking<strong>en</strong> <strong>met</strong> letters <strong>en</strong> cijfers,• het gebrekkig hanter<strong>en</strong> van formules <strong>en</strong> vergelijking<strong>en</strong> <strong>en</strong> hetkunn<strong>en</strong> interpreter<strong>en</strong> van grafiek<strong>en</strong> <strong>en</strong> tabell<strong>en</strong>.Uit e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek van <strong>de</strong> On<strong>de</strong>rwijsraad (2006) naar het niveauvan het Ne<strong>de</strong>rlands in het mbo komt e<strong>en</strong> zorgelijk beeld over <strong>de</strong><strong>taal</strong>vaardigheid van mbo-leerling<strong>en</strong> naar vor<strong>en</strong>. Ruim <strong>de</strong> helftvan <strong>de</strong> leerling<strong>en</strong> beschikt over onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>taal</strong>vaardigheid inhet Ne<strong>de</strong>rlands om op school <strong>en</strong> in <strong>de</strong> beroepspraktijk a<strong>de</strong>quaatmee te kunn<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. Van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rvraag<strong>de</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is 60%tot 70% van m<strong>en</strong>ing dat het <strong>taal</strong>niveau van <strong>de</strong> <strong>de</strong>elnemers tekortschiet om <strong>de</strong> opleiding <strong>met</strong> succes te kunn<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>. Ver<strong>de</strong>r is80% van <strong>de</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van oor<strong>de</strong>el dat het niveau van lez<strong>en</strong>,schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> luister<strong>en</strong> bij leerling<strong>en</strong> van mbo 1 <strong>en</strong> 2 voor <strong>de</strong>beroepspraktijk tekort schiet. Ook bij leerling<strong>en</strong> van mbo 3 <strong>en</strong> 4is er sprake van onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> bekwaamhe<strong>de</strong>n op dit terrein.On<strong>de</strong>rzoekers constater<strong>en</strong> dat er te weinig on<strong>de</strong>rwijsaanbod in<strong>taal</strong>vaardigheid is; er wordt te weinig tijd aan <strong>taal</strong>vaardigheidbesteed, <strong>de</strong> aanpak is niet functioneel g<strong>en</strong>oeg <strong>en</strong> <strong>de</strong> eindterm<strong>en</strong>Ne<strong>de</strong>rlands zijn vaag of niet omschrev<strong>en</strong>.2.4 De lerar<strong>en</strong>opleiding<strong>en</strong>2.4.1 Pabo’sPabo’s k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> al geruime tijd e<strong>en</strong> bre<strong>de</strong> instroom vanuit vwo,havo <strong>en</strong> mbo. In principe is ie<strong>de</strong>re stu<strong>de</strong>nt vanuit g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong>vooropleiding<strong>en</strong> toelaatbaar. Sinds het cursusjaar 2006-2007wor<strong>de</strong>n er lan<strong>de</strong>lijke toets<strong>en</strong> afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> voor rek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>taal</strong>, diegehaald moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n om toegelat<strong>en</strong> te wor<strong>de</strong>n tot het twee<strong>de</strong>jaar van <strong>de</strong> opleiding. E<strong>en</strong> pabo-stu<strong>de</strong>nt die <strong>de</strong> toets haalt, rek<strong>en</strong>tbeter dan 80% van <strong>de</strong> basisschoolleerling<strong>en</strong> in groep 8. Bij <strong>de</strong><strong>taal</strong>toets ligt <strong>de</strong> adviesnorm op het niveau van havo-4. E<strong>en</strong>stu<strong>de</strong>nt die <strong>de</strong> <strong>taal</strong>toets haalt, beheerst het Ne<strong>de</strong>rlands beter dan90% van <strong>de</strong> havo-4 leerling<strong>en</strong>. De adviesnorm wordt <strong>met</strong> <strong>de</strong>lichting van 2008 verplicht gesteld. Stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> <strong>de</strong> bei<strong>de</strong>toets<strong>en</strong> in <strong>de</strong> loop van het eerste jaar maximaal twee keerherkans<strong>en</strong>. In het cursusjaar 2006-2007 heeft uitein<strong>de</strong>lijk 12%van <strong>de</strong> stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> <strong>de</strong> pabo moet<strong>en</strong> verlat<strong>en</strong> weg<strong>en</strong>s onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong>resultaat op het gebied van rek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong>/of <strong>taal</strong>. Zowel <strong>de</strong> rek<strong>en</strong>als<strong>de</strong> <strong>taal</strong>toets wordt door <strong>de</strong> lerar<strong>en</strong>oplei<strong>de</strong>rs als e<strong>en</strong> magereafspiegeling ervar<strong>en</strong> van het palet aan rek<strong>en</strong>- <strong>en</strong> <strong>taal</strong>vaardighe<strong>de</strong>ndie e<strong>en</strong> toekomstige leraar zou moet<strong>en</strong> bezitt<strong>en</strong> (o.a. VanZant<strong>en</strong> <strong>en</strong> Brom-Snij<strong>de</strong>rs, 2007).E<strong>en</strong> rec<strong>en</strong>t on<strong>de</strong>rzoek naar <strong>de</strong> <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>problematiek vanpabo-instromers (IVA-on<strong>de</strong>rzoek, conceptrapport, augustus 2007)laat zi<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> pabo-instromers vanuit mbo meer problem<strong>en</strong>hebb<strong>en</strong> dan <strong>de</strong> instromers vanuit havo. E<strong>en</strong> complex van factor<strong>en</strong>veroorzaakt <strong>de</strong>ze problem<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s dit on<strong>de</strong>rzoek: <strong>de</strong> aard <strong>en</strong>kwaliteit van het aanbod voor <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> & wiskun<strong>de</strong> in hetprimair on<strong>de</strong>rwijs, het gepleeg<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rhoud in het voortgezeton<strong>de</strong>rwijs, <strong>de</strong> beperkte on<strong>de</strong>rwijstijd voor <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> in <strong>de</strong>verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> on<strong>de</strong>rwijsector<strong>en</strong> <strong>en</strong> leerlingk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> alsmotivatie <strong>en</strong> aanleg. Eer<strong>de</strong>r on<strong>de</strong>rzoek (Meijer e.a., 2006) had alaangetoond dat er bij stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> uit het havo <strong>en</strong> vwo sprake isvan e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rhoudsprobleem, terwijl er bij mbo-stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong>eer<strong>de</strong>r sprake is van e<strong>en</strong> beschikbaarheidsprobleem.• Rek<strong>en</strong><strong>en</strong> & wiskun<strong>de</strong>Bij rek<strong>en</strong><strong>en</strong> & wiskun<strong>de</strong> is <strong>de</strong> beginsituatie van <strong>de</strong> instrom<strong>en</strong><strong>de</strong>stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> zeer divers. Grote verschill<strong>en</strong> zijn er bij het eig<strong>en</strong>niveau van rek<strong>en</strong>vaardigheid <strong>en</strong> gecijferdheid, waarbij opvaltdat vooral stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> afkomstig van het mbo e<strong>en</strong> relatief laageig<strong>en</strong> vaardigheidsniveau hebb<strong>en</strong> (Janss<strong>en</strong> e.a., 2005;Straetmans <strong>en</strong> Egg<strong>en</strong>, 2005; D<strong>en</strong> Hertog, 2006). Alle stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong>hebb<strong>en</strong> als geme<strong>en</strong>schappelijk k<strong>en</strong>merk dat in hun rec<strong>en</strong>ton<strong>de</strong>rwijsverle<strong>de</strong>n er niet of nauwelijks aandacht is besteed aanrek<strong>en</strong><strong>en</strong> als vaardigheid, zoals het ler<strong>en</strong> inschatt<strong>en</strong> <strong>en</strong> werk<strong>en</strong><strong>met</strong> verhouding<strong>en</strong> <strong>en</strong> mat<strong>en</strong>.De opleidingsprogramma’s rek<strong>en</strong><strong>en</strong> & wiskun<strong>de</strong> wor<strong>de</strong>n diversvormgegev<strong>en</strong>. Actuele vernieuwing<strong>en</strong> als compet<strong>en</strong>tiegerichtoplei<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>d uitgewerkt. Sommige pabo’shandhav<strong>en</strong> e<strong>en</strong> min of meer vaststaand aanbod op het gebiedvan rek<strong>en</strong><strong>en</strong> & wiskun<strong>de</strong> <strong>en</strong> didactiek, terwijl op an<strong>de</strong>reopleiding<strong>en</strong> het vak grot<strong>en</strong><strong>de</strong>els wordt geïntegreerd invakoverstijg<strong>en</strong><strong>de</strong> on<strong>de</strong>rwijse<strong>en</strong>he<strong>de</strong>n (Jonker e.a., 2007).12 13
De opleidingsprogramma’s zijn voor het grootste <strong>de</strong>el gebaseerdop <strong>de</strong> zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong> domein<strong>en</strong> van rek<strong>en</strong><strong>en</strong> & wiskun<strong>de</strong> op <strong>de</strong>basisschool.De tijd die aan rek<strong>en</strong><strong>en</strong> & wiskun<strong>de</strong> wordt besteed, wisselt sterkper opleiding. Uit e<strong>en</strong> inv<strong>en</strong>tarisatie (Keijzer <strong>en</strong> Van Os, 2002)on<strong>de</strong>r 24 pabo’s blijkt het aantal studiebelastingur<strong>en</strong> voorrek<strong>en</strong><strong>en</strong> & wiskun<strong>de</strong> uite<strong>en</strong> te lop<strong>en</strong> van 240 tot 600 uur. Ook hetaantal contactur<strong>en</strong> voor het verhog<strong>en</strong> van hetrek<strong>en</strong>vaardigheidsniveau van <strong>de</strong> stu<strong>de</strong>nt in het eerste jaar(zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong> ‘bijspijkerur<strong>en</strong>’) verschilt per pabo: van 0 tot 36 uur(D<strong>en</strong> Hertog, 2006).• TaalPabo’s wor<strong>de</strong>n geconfronteerd <strong>met</strong> e<strong>en</strong> groei<strong>en</strong><strong>de</strong> heterog<strong>en</strong>iteitin <strong>taal</strong>vaardigheid bij binn<strong>en</strong>komst van <strong>de</strong> stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong>. Dat heefton<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re te mak<strong>en</strong> <strong>met</strong> <strong>de</strong> instroom uit het mbo, waarstu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> in veel gevall<strong>en</strong> jar<strong>en</strong>lang ge<strong>en</strong> of weinig Ne<strong>de</strong>rlandson<strong>de</strong>rwez<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> gekreg<strong>en</strong> (zie Neuvel, 2004). Taalvaardigheidwordt in on<strong>de</strong>rzoek naar uitval vooral bij allochtone stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong>als notoire risicofactor g<strong>en</strong>oemd, maar e<strong>en</strong> nauwkeurige analysevan <strong>de</strong> aard van <strong>de</strong> <strong>taal</strong>problem<strong>en</strong> ontbreekt vooralsnog. Vrijwelalle pabo’s beste<strong>de</strong>n aandacht aan remediëring in het licht van<strong>de</strong> <strong>taal</strong>toets, maar ook elke opleiding ervaart dat hiermee tijdingeleverd wordt voor <strong>de</strong> didactiek van het vak <strong>taal</strong>. Hetopleidingsprogramma voor <strong>taal</strong> op <strong>de</strong> pabo is al vele jar<strong>en</strong> e<strong>en</strong>bron van inhou<strong>de</strong>lijke discussies. In 2002 wer<strong>de</strong>n groteverschill<strong>en</strong> geconstateerd qua inhoud, tijdsbesteding <strong>en</strong>werkwijze van het vak <strong>taal</strong> op <strong>de</strong> pabo’s (Van Stratum, 2002) <strong>en</strong><strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e indruk is dat die verschill<strong>en</strong> nog bestaan.Als het gaat om aandacht voor talige beroepscompet<strong>en</strong>tiesbinn<strong>en</strong> het pabocurriculum constateert het Lan<strong>de</strong>lijk Expertisec<strong>en</strong>trumOpleiding<strong>en</strong> Ne<strong>de</strong>rlands <strong>en</strong> Diversiteit (LEONED)dat lerar<strong>en</strong>opleiding<strong>en</strong> <strong>de</strong> b<strong>en</strong>odig<strong>de</strong> expertise <strong>met</strong> betrekkingtot <strong>taal</strong>ontwikkeling van stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> voor hun beroepspraktijknog onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> in hun curricula verwev<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Dat geldtzowel <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> <strong>taal</strong>compet<strong>en</strong>ties van stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> als <strong>de</strong> k<strong>en</strong>nisover <strong>taal</strong> <strong>en</strong> <strong>taal</strong>verwerving, zoals Ne<strong>de</strong>rlands als twee<strong>de</strong> <strong>taal</strong>.LEONED voert mom<strong>en</strong>teel e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek uit naar <strong>de</strong>zevoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>en</strong> eerste gegev<strong>en</strong>s lat<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re zi<strong>en</strong> dater weinig pabo’s zijn <strong>met</strong> e<strong>en</strong> expliciet <strong>taal</strong>beleidsplan <strong>en</strong> dat <strong>de</strong>meeste pabo’s aandacht beste<strong>de</strong>n aan <strong>taal</strong>vaardigheid opaanvangsniveau (remediëring). Er is maar zeer beperkt aandachtvoor professionele <strong>taal</strong>vaardigheid, zoals nodig in <strong>de</strong>beroepspraktijk.2.4.2 Twee<strong>de</strong>graads lerar<strong>en</strong>opleiding<strong>en</strong>Bij <strong>de</strong> twee<strong>de</strong>graads lerar<strong>en</strong>opleiding<strong>en</strong> die oplei<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong>on<strong>de</strong>rbouw van havo/vwo, het vmbo <strong>en</strong> het mbo, wor<strong>de</strong>n ge<strong>en</strong>eis<strong>en</strong> gesteld aan <strong>de</strong> instrom<strong>en</strong><strong>de</strong> stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> uit havo <strong>en</strong> mbo,behalve voor <strong>en</strong>kele vakk<strong>en</strong> zoals economie <strong>en</strong> biologie. Inseptember 2002 zijn alle vierjarige opleiding<strong>en</strong> omgezet inbacheloropleiding<strong>en</strong>. Tegelijkertijd wordt gewerkt aan hetinvoer<strong>en</strong> van compet<strong>en</strong>tiegericht on<strong>de</strong>rwijs <strong>en</strong> aan verbredingvan <strong>de</strong> opleiding<strong>en</strong> <strong>en</strong> kan er gekoz<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n voor drieuitstroomprofiel<strong>en</strong>: vakinhou<strong>de</strong>lijke vorming, beroepspraktijkvorming <strong>en</strong> profilering zorgontwikkeling. Net als bij <strong>de</strong> paboblijft <strong>de</strong> bre<strong>de</strong> bevoegdheid overeind, terwijl <strong>de</strong> bekwaamheidsmaller wordt.De ontwikkeling naar compet<strong>en</strong>tiegericht oplei<strong>de</strong>n <strong>en</strong>beoor<strong>de</strong>l<strong>en</strong> br<strong>en</strong>gt <strong>met</strong> zich mee dat <strong>de</strong> twee<strong>de</strong>graadslerar<strong>en</strong>opleiding<strong>en</strong> zich buig<strong>en</strong> over <strong>de</strong> vraag welke k<strong>en</strong>nis voor<strong>de</strong> aankom<strong>en</strong><strong>de</strong> stu<strong>de</strong>nt relevant is als basis voor <strong>de</strong>beroepsuitoef<strong>en</strong>ing. Er is nu e<strong>en</strong> g<strong>en</strong>erieke k<strong>en</strong>nisbasisbeschrev<strong>en</strong>, waarbij verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> typ<strong>en</strong> van k<strong>en</strong>nis wor<strong>de</strong>non<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n: k<strong>en</strong>nis van <strong>de</strong> leerling, k<strong>en</strong>nis van het (school)vak<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis van ler<strong>en</strong>. Met het oog op invoering per 2008 (ADEF,2007) wordt <strong>de</strong> inhoud van <strong>de</strong> k<strong>en</strong>nisbasis nog getoetst aan <strong>de</strong>schoolpraktijk <strong>en</strong> voorgelegd aan externe <strong>de</strong>skundig<strong>en</strong>.• Basale <strong>taal</strong>vaardighe<strong>de</strong>nVoor alle vakk<strong>en</strong> waarvoor op twee<strong>de</strong>graadsniveau e<strong>en</strong>bevoegdheid behaald kan wor<strong>de</strong>n, speelt <strong>de</strong> <strong>taal</strong>problematiekop twee front<strong>en</strong>. Enerzijds di<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>de</strong>ze stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> zelf <strong>de</strong> studievia het Ne<strong>de</strong>rlands te kunn<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>, waarvoor specifieke taligestudievaardighe<strong>de</strong>n vereist zijn. Net als in <strong>de</strong> pabo’s zijn erinitiatiev<strong>en</strong> om <strong>de</strong>ze <strong>taal</strong>compet<strong>en</strong>ties binn<strong>en</strong> ‘<strong>taal</strong>ontwikkel<strong>en</strong>dHBO’ e<strong>en</strong> integrale plaats in het curriculum te gev<strong>en</strong>.An<strong>de</strong>rzijds spel<strong>en</strong> alle doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in hun beroepspraktijk e<strong>en</strong> rolin <strong>de</strong> vakspecifieke <strong>taal</strong>ontwikkeling van hun leerling<strong>en</strong>.Daartoe di<strong>en</strong><strong>en</strong> ze over beroepsspecifieke <strong>taal</strong>compet<strong>en</strong>ties tebeschikk<strong>en</strong>, zoals het kunn<strong>en</strong> voer<strong>en</strong> van leerzame klass<strong>en</strong>gesprekk<strong>en</strong>,feedback gev<strong>en</strong> op zowel vorm als inhoud vanschrijfopdracht<strong>en</strong> etc. Deze taak van vakdoc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in <strong>taal</strong>gerichtvakon<strong>de</strong>rwijs komt bij <strong>de</strong> twee<strong>de</strong>graadsopleiding<strong>en</strong> steedsdui<strong>de</strong>lijker in beeld.• Basale rek<strong>en</strong>vaardighe<strong>de</strong>nIn <strong>de</strong> twee<strong>de</strong>graads lerar<strong>en</strong>opleiding<strong>en</strong> zijn basalerek<strong>en</strong>vaardighe<strong>de</strong>n nauwelijks on<strong>de</strong>rwerp van discussie, inie<strong>de</strong>r geval niet als on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el in alle vakk<strong>en</strong>. Wel zijn eropleiding<strong>en</strong> <strong>met</strong> vakk<strong>en</strong> als wiskun<strong>de</strong> <strong>en</strong> economie <strong>met</strong>rek<strong>en</strong>on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong> in het programma, die niet altijd voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> opniveau zijn.2.4.3 Eerstegraads lerar<strong>en</strong>opleiding<strong>en</strong>De universitaire eerstegraads lerar<strong>en</strong>opleiding<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n lerar<strong>en</strong>op voor het diploma leraar vho (voorberei<strong>de</strong>nd hoger on<strong>de</strong>rwijs).De lerar<strong>en</strong> zijn bevoegd om les te gev<strong>en</strong> in <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>bouw vwo <strong>en</strong>havo <strong>en</strong> daarnaast in alle an<strong>de</strong>re leerjar<strong>en</strong> van het voortgezeton<strong>de</strong>rwijs. Om toegelat<strong>en</strong> te wor<strong>de</strong>n moet e<strong>en</strong> stu<strong>de</strong>nt e<strong>en</strong>afgeron<strong>de</strong> doctoraal- of wo-masteropleiding in e<strong>en</strong> op hetschoolvak aansluit<strong>en</strong><strong>de</strong> discipline hebb<strong>en</strong> gevolgd. De eerstegraadslerar<strong>en</strong>opleiding is e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>jarige master, die vooralgericht is op het aanler<strong>en</strong> van pedagogische <strong>en</strong> (vak)-didactischevaardighe<strong>de</strong>n voor het betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> schoolvak. Stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> <strong>met</strong>e<strong>en</strong> wo-bacheloropleiding, die instrom<strong>en</strong> in <strong>de</strong> lerar<strong>en</strong>opleiding,volg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> tweejarige variant, waarin het eerste jaar gericht is ophet bereik<strong>en</strong> van het masterniveau in <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> vakdiscipline<strong>en</strong> het twee<strong>de</strong> jaar vooral pedagogisch-didactisch wordtingevuld. Alle aanmelding<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n beoor<strong>de</strong>eld door e<strong>en</strong>toelatingscommissie per lerar<strong>en</strong>opleiding. Voor zij-instromers ofvoor stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> die niet beschikk<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> bachelor énmasterdiploma in e<strong>en</strong> op het schoolvak aansluit<strong>en</strong><strong>de</strong> disciplinewordt nagegaan in hoeverre er vak<strong>de</strong>ficiënties zijn. Om hierin alsgezam<strong>en</strong>lijke eerstegraads lerar<strong>en</strong>opleiding<strong>en</strong>, ver<strong>en</strong>igd in <strong>de</strong>Interdisciplinaire Commissie Lerar<strong>en</strong>opleiding<strong>en</strong> e<strong>en</strong> lijn tetrekk<strong>en</strong>, wor<strong>de</strong>n vakinhou<strong>de</strong>lijke eindterm<strong>en</strong> voor alle vakk<strong>en</strong>ontwikkeld, die als instroomeis<strong>en</strong> gaan gel<strong>de</strong>n (ICL/VSNU, 2007).Het is sinds kort ook mogelijk via het hbo via e<strong>en</strong> mastertrajecte<strong>en</strong> eerstegraads bevoegdheid te hal<strong>en</strong>. Deze opleiding is vooralbestemd voor twee<strong>de</strong>graads doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>met</strong> praktijkervaring die in<strong>de</strong>eltijd hun eerstegraads on<strong>de</strong>rwijsbevoegdheid kunn<strong>en</strong> hal<strong>en</strong>.In 2005 volg<strong>de</strong>n ruim 5000 stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze opleiding. Hetprogramma voor het behal<strong>en</strong> van <strong>de</strong> eerstegraads bevoegdheidvia het hbo bestaat voor het mer<strong>en</strong><strong>de</strong>el uit vakinhou<strong>de</strong>lijkeverdieping (ongeveer 60%). De rest van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rwijstijd wordtbesteed aan algem<strong>en</strong>e professionele vorming, stage <strong>en</strong> e<strong>en</strong>on<strong>de</strong>rzoek in <strong>de</strong> schoolpraktijk.• Basale <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardighe<strong>de</strong>nIn <strong>de</strong> eerstegraadsopleiding<strong>en</strong> is <strong>de</strong> <strong>taal</strong>vaardigheid vanstu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rwerp van discussie. Of dit terecht is,is moeilijk vast te stell<strong>en</strong>. Wel kom<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> opleiding<strong>en</strong> totdoc<strong>en</strong>t mo<strong>de</strong>rne vreem<strong>de</strong> tal<strong>en</strong> native speakers van die tal<strong>en</strong>binn<strong>en</strong> bij wie <strong>de</strong> vaardigheid in het Ne<strong>de</strong>rlands e<strong>en</strong>aandachtspunt vormt.Ook <strong>de</strong> rek<strong>en</strong>vaardigheid van stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> is in <strong>de</strong> eerstegraadslerar<strong>en</strong>opleiding<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> thema voor discussie.2.5 Conclusie: significante veran<strong>de</strong>ring<strong>en</strong>Het geheel overzi<strong>en</strong>d is het <strong>de</strong> vraag of <strong>de</strong> prestaties van <strong>de</strong>leerling<strong>en</strong> <strong>en</strong> stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> op <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> & wiskun<strong>de</strong> nu ookverslechterd zijn. Het is <strong>de</strong>ze vraag die in <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>leving leeft.E<strong>en</strong> vraag die <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>leving ook zo in haar e<strong>en</strong>voud magstell<strong>en</strong>, al is het antwoord niet in e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>duidig ja of nee teformuler<strong>en</strong>. Hiervoor zijn <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeksgegev<strong>en</strong>s teuite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>d <strong>en</strong> in sommige sector<strong>en</strong> als het mbo <strong>en</strong> hboonvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> voorhan<strong>de</strong>n. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> is er binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong>leerstofdomein op <strong>de</strong>elgebie<strong>de</strong>n vaak zowel e<strong>en</strong> voor- alsachteruitgang te constater<strong>en</strong>. Om te voorkom<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> indrukontstaat dat <strong>de</strong> analyse e<strong>en</strong> vorm van optimistischterugre<strong>de</strong>ner<strong>en</strong> is, waarschuw<strong>en</strong> wij ervoor, dat er in algem<strong>en</strong>ezin te constater<strong>en</strong> is, dat er over e<strong>en</strong> groot aantal jar<strong>en</strong> he<strong>en</strong>, <strong>en</strong><strong>de</strong> laatste jar<strong>en</strong> zelfs versneld, e<strong>en</strong> daling optreedt in <strong>de</strong>leesvaardigheid <strong>en</strong> <strong>de</strong> rek<strong>en</strong>vaardigheid bij leerling<strong>en</strong> in <strong>de</strong>leerplichtige leeftijd. Dit beeld komt overe<strong>en</strong> <strong>met</strong> het oor<strong>de</strong>el van<strong>de</strong> inspectie zoals geformuleerd in het On<strong>de</strong>rwijsverslag van2007: het gaat goed <strong>met</strong> het Ne<strong>de</strong>rlands on<strong>de</strong>rwijs, maar er zijnhardnekkige problem<strong>en</strong>.‘Als je rek<strong>en</strong><strong>en</strong> wilt on<strong>de</strong>rhou<strong>de</strong>n dan is er e<strong>en</strong> extra uur nodig’14 15