‘Ik mis e<strong>en</strong> instroomniveau voor 4 jarig<strong>en</strong>’differ<strong>en</strong>tiatie <strong>en</strong> integratie: (1) van e<strong>en</strong>vormige (ongele<strong>de</strong>) <strong>en</strong>algem<strong>en</strong>e k<strong>en</strong>nis naar veelvormige (gele<strong>de</strong>) <strong>en</strong> specialistischek<strong>en</strong>nis; (2) van ongecontroleer<strong>de</strong> <strong>en</strong> onbewuste han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> naargecontroleer<strong>de</strong> <strong>en</strong> bewuste han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong>. Als het gaat om hetverwerv<strong>en</strong> van <strong>taal</strong>vaardigheid, spel<strong>en</strong> twee compet<strong>en</strong>ties e<strong>en</strong>rol: <strong>de</strong> cognitieve <strong>en</strong> <strong>de</strong> sociale compet<strong>en</strong>tie. Taalgebruik<strong>en</strong> isimmers e<strong>en</strong> sociale aangeleg<strong>en</strong>heid. A<strong>de</strong>quaat <strong>taal</strong>gebruik<strong>en</strong>betek<strong>en</strong>t: oog hebb<strong>en</strong> voor doel <strong>en</strong> publiek. Het in kunn<strong>en</strong>nem<strong>en</strong> van an<strong>de</strong>rmans perspectief is daarbij e<strong>en</strong> belangrijkeontwikkelingspsychologische begr<strong>en</strong>zer (Selman, 1980). Eerst iser het besef dat er verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> perspectiev<strong>en</strong> op <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong>werkelijkheid mogelijk zijn. Later kan het kind afstand nem<strong>en</strong>van zichzelf <strong>en</strong> zich in an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> verplaats<strong>en</strong>. Nog weer later is hetkind in staat om als e<strong>en</strong> objectieve buit<strong>en</strong>staan<strong>de</strong>r het perspectiefvan verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> te analyser<strong>en</strong> <strong>en</strong> op elkaar tebetrekk<strong>en</strong>. Ontwikkel<strong>de</strong> adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> in staat omzich voor te stell<strong>en</strong> hoe verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> sociale <strong>en</strong> culturelewaar<strong>de</strong>n op elkaar kunn<strong>en</strong> inwerk<strong>en</strong>.Complexiteit van <strong>taal</strong>tak<strong>en</strong>: het begrip afstandHet gebruik<strong>en</strong> van <strong>taal</strong> in communicatieve situaties wordtmoeilijker naarmate er sprake is van e<strong>en</strong> grotere afstand:Communicatieve situatie:• mate van formaliteit in <strong>de</strong> communicatie; hoe formeler, hoelastiger, want <strong>de</strong> leerling staat ver<strong>de</strong>r af van formeel<strong>taal</strong>gebruik, omdat dat niet zijn dagelijks <strong>taal</strong>gebruik is.On<strong>de</strong>rwerp van communicatie:• mate van voork<strong>en</strong>nis van <strong>de</strong> <strong>taal</strong>gebruikers van het on<strong>de</strong>rwerpvan communicatie: hoe meer k<strong>en</strong>nis, hoe makkelijker,• <strong>de</strong> moeilijkheidsgraad van het on<strong>de</strong>rwerp waarovergecommuniceerd wordt; hoe abstracter, hoe moeilijker,• mate van betrokk<strong>en</strong>heid van <strong>de</strong> <strong>taal</strong>gebruikers bij heton<strong>de</strong>rwerp van communicatie: hoe betrokk<strong>en</strong>er, hoemakkelijker.Aard van <strong>de</strong> opdrachtsituatie:• mate van zelfstandigheid waarmee kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>taal</strong>tak<strong>en</strong>uitvoer<strong>en</strong>: hoe min<strong>de</strong>r hulp, hoe moeilijker,• <strong>de</strong> aard van <strong>de</strong> opdracht die <strong>de</strong> leraar geeft bij het uitvoer<strong>en</strong> van<strong>taal</strong>tak<strong>en</strong> op school <strong>en</strong> <strong>de</strong> l<strong>en</strong>gte van <strong>de</strong> tekst die aangebo<strong>de</strong>nof gevraagd wordt. Hoe korter <strong>de</strong> tekst is, hoe min<strong>de</strong>r complex<strong>de</strong> <strong>taal</strong>taak in het algeme<strong>en</strong> zal zijn. In het algeme<strong>en</strong>, maar bijschrijv<strong>en</strong> bijvoorbeeld is het voor kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> vaak moeilijkbeknopt te zijn; ze schrijv<strong>en</strong> maar door <strong>en</strong> door <strong>en</strong> producer<strong>en</strong>gemakkelijk e<strong>en</strong> lange tekst. An<strong>de</strong>rzijds kan het stell<strong>en</strong> vanl<strong>en</strong>gte-eis<strong>en</strong> verlamm<strong>en</strong>d werk<strong>en</strong>.Reflectie van <strong>de</strong> <strong>taal</strong>gebruiker:• mate waarin <strong>en</strong> het niveau waarop <strong>taal</strong>gebruikers (kunn<strong>en</strong>)reflecter<strong>en</strong> op <strong>de</strong> communicatieve situatie <strong>en</strong> het verloop van<strong>de</strong> communicatie <strong>en</strong> het resultaat ervan. Kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong>hun <strong>taal</strong> door <strong>de</strong>ze actief te gebruik<strong>en</strong> <strong>en</strong> te reflecter<strong>en</strong> op <strong>de</strong><strong>taal</strong> <strong>en</strong> het <strong>taal</strong>gebruik. Naarmate kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> ver<strong>de</strong>r zijn in hunontwikkeling, zijn zij meer in staat afstand te nem<strong>en</strong> van huneig<strong>en</strong> <strong>taal</strong>gebruik <strong>en</strong> het te beschouw<strong>en</strong> vanuit het perspectiefvan <strong>de</strong> functie ervan (<strong>met</strong> welk doel spreek, luister, lees, schrijfik) <strong>en</strong> van het beoog<strong>de</strong> publiek ervan. Het niveau van reflecter<strong>en</strong>heeft ook te mak<strong>en</strong> <strong>met</strong> <strong>de</strong> complexiteit van hetge<strong>en</strong>waarop gereflecteerd wordt. Het beschouw<strong>en</strong> van het woordgebruikin e<strong>en</strong> tekst is doorgaans e<strong>en</strong>voudiger (want makkelijkerconcreet waarneembaar) dan het beschouw<strong>en</strong> van e<strong>en</strong>structuur van e<strong>en</strong> tekst.5.7 Taalgebruik- <strong>en</strong> <strong>taal</strong>leerstrategieënOp basis van <strong>de</strong> analyse van het gebruik van het strategieconceptin <strong>de</strong> formele curriculumdocum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> we beslot<strong>en</strong> tote<strong>en</strong> heranalyse te kom<strong>en</strong>, <strong>en</strong> die hier te pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> alson<strong>de</strong>rwijsinhoud voor <strong>taal</strong>on<strong>de</strong>rwijs, in alle sector<strong>en</strong>. We acht<strong>en</strong>het nog niet opportuun om per niveau e<strong>en</strong> inhou<strong>de</strong>lijke selectiete mak<strong>en</strong> van <strong>de</strong>ze strategieën.In <strong>de</strong> niveaubeschrijving<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> domein<strong>en</strong> Lez<strong>en</strong>, Schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong>Mon<strong>de</strong>linge Vaardighe<strong>de</strong>n beschrijv<strong>en</strong> we wat leerling<strong>en</strong> moet<strong>en</strong>kunn<strong>en</strong> <strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. We spits<strong>en</strong> die beschrijving<strong>en</strong> toe opactiviteit<strong>en</strong> die leerling<strong>en</strong> succesvol moet<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> toepass<strong>en</strong> inhet <strong>taal</strong>verkeer: op school <strong>en</strong> in <strong>de</strong> toekomstige opleiding(<strong>taal</strong>gebruik<strong>en</strong> om te ler<strong>en</strong>), in het maatschappelijke verkeer, <strong>en</strong>in <strong>de</strong> toekomstige beroepssituatie (in vmbo <strong>en</strong> mbo). In veel van<strong>de</strong> tekst<strong>en</strong> <strong>met</strong> eindterm<strong>en</strong> <strong>en</strong> kerndoel<strong>en</strong> is er ook sprake van teverwerv<strong>en</strong> strategieën, zoals leesstrategieën, comp<strong>en</strong>satiestrategieën,retorische strategieën. We hebb<strong>en</strong> beslot<strong>en</strong> in <strong>de</strong>domeinbeschrijving<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> aparte aandacht aan <strong>taal</strong>gebruikstrategieën<strong>en</strong> <strong>taal</strong>leerstrategieën te beste<strong>de</strong>n. Taalgebruiks- <strong>en</strong><strong>taal</strong>leerstrategieën vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> domein apart (Domein 0).Daar zijn twee re<strong>de</strong>n<strong>en</strong> voor.1. In feite gaat het hier om toe te pass<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis in<strong>taal</strong>gebruikssituaties: leerling<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis hebb<strong>en</strong> vanstrategieën <strong>en</strong> die bewust kunn<strong>en</strong> toepass<strong>en</strong>. In die zin zou e<strong>en</strong>beschrijving van wat leerling<strong>en</strong> aan strategiek<strong>en</strong>nis moet<strong>en</strong>verworv<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> op bepaal<strong>de</strong> mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in hun schoolloopbaane<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el moet<strong>en</strong> zijn van <strong>taal</strong>beschouwing.Tegelijkertijd is strategiek<strong>en</strong>nis verbon<strong>de</strong>n <strong>met</strong> <strong>de</strong> specifieke<strong>taal</strong>gebruiksmodus: sprek<strong>en</strong>, schrijv<strong>en</strong>, lez<strong>en</strong>, luister<strong>en</strong>, <strong>en</strong> zoudus beter pass<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> <strong>taal</strong>vaardigheidsdomein<strong>en</strong>.2. Als we die k<strong>en</strong>nis zou<strong>de</strong>n vermel<strong>de</strong>n bij ie<strong>de</strong>r van <strong>de</strong><strong>taal</strong>gebruiksmodi, dan zou dat tot onnodige overlap lei<strong>de</strong>n.Want ook al verwerv<strong>en</strong> leerling<strong>en</strong> die strategieën in e<strong>en</strong>bepaal<strong>de</strong> modus, er zijn sterke overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong>strategieën van <strong>de</strong> verschei<strong>de</strong>ne modi. Het is zeer <strong>de</strong> vraag inhoeverre strategieën domeinspecifiek zijn.We hebb<strong>en</strong> er daarom voor gekoz<strong>en</strong> om aandacht te vestig<strong>en</strong> opstrategieën in <strong>de</strong>ze algem<strong>en</strong>e verantwoording. Het verwerv<strong>en</strong> van<strong>taal</strong>gebruikstrategieën <strong>en</strong> <strong>taal</strong>leerstrategieën is e<strong>en</strong> belangrijkdoel van <strong>taal</strong>on<strong>de</strong>rwijs. Vooral in <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeksliteratuur overlez<strong>en</strong> <strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong> (Graham & Perin, 2007) blijkt steeds dat hetont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong>, construer<strong>en</strong> <strong>en</strong> toepass<strong>en</strong> van <strong>de</strong>ze strategieën <strong>de</strong>prestaties sterk positief beïnvloedt.Op zeker mom<strong>en</strong>t loont het dat leerling<strong>en</strong> zich bewust zijn vanhun <strong>taal</strong>leerproces, ze ler<strong>en</strong> hoe ze het lez<strong>en</strong>, schrijv<strong>en</strong>, sprek<strong>en</strong><strong>en</strong> luister<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> aanpakk<strong>en</strong>. Ze ler<strong>en</strong> wat handige <strong>en</strong> min<strong>de</strong>rhandige aanpakk<strong>en</strong> zijn, <strong>en</strong> on<strong>de</strong>r welke omstandighe<strong>de</strong>n <strong>de</strong> <strong>en</strong>eaanpak handiger is dan <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re. Ze ler<strong>en</strong> welke strategieën erzijn <strong>en</strong> ler<strong>en</strong> ze flexibel toe te pass<strong>en</strong>. Er zijn veel verschill<strong>en</strong><strong>de</strong>strategieën die op verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in het lees-, schrijf-,spreek of luisterproces gebruikt kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n. Leerling<strong>en</strong>kunn<strong>en</strong> zich ontwikkel<strong>en</strong> tot vaardige <strong>en</strong> veelzijdige <strong>taal</strong>gebruikerswanneer ze beschikk<strong>en</strong> over verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> strategieën,<strong>de</strong>ze flexibel kunn<strong>en</strong> inzett<strong>en</strong> <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> reflecter<strong>en</strong> op huneig<strong>en</strong> gebruik van strategieën. Hierdoor wor<strong>de</strong>n leerling<strong>en</strong>uitein<strong>de</strong>lijk zelfstandige leer<strong>de</strong>rs die hun eig<strong>en</strong> leer- <strong>en</strong><strong>de</strong>nkprocess<strong>en</strong> reguler<strong>en</strong>.E<strong>en</strong> strategie is e<strong>en</strong> doelgerichte cognitieve operatie die <strong>de</strong>uitvoering van e<strong>en</strong> taak faciliteert, <strong>met</strong> an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n: e<strong>en</strong>strategie helpt e<strong>en</strong> <strong>taal</strong>gebruiker om e<strong>en</strong> <strong>taal</strong>taak gerichter <strong>en</strong>efficiënter uit te voer<strong>en</strong>. We kunn<strong>en</strong> daarbij on<strong>de</strong>rscheid mak<strong>en</strong>tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>taal</strong>taak (voer <strong>de</strong>ze leestaak uit) <strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>taal</strong>leertaak(leer <strong>de</strong>ze leestaak uit te voer<strong>en</strong>). In het eerste geval sprek<strong>en</strong> wevan <strong>taal</strong>taakstrategieën, zoals e<strong>en</strong> leesstrategie, of e<strong>en</strong> schrijfstrategie:e<strong>en</strong> aanpak om e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> taak tot e<strong>en</strong> goed ein<strong>de</strong>te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. In het twee<strong>de</strong> geval gaat het om <strong>taal</strong>leerstrategieën:e<strong>en</strong> aanpak om e<strong>en</strong> <strong>taal</strong>taakstrategie te verwerv<strong>en</strong>. Voor heton<strong>de</strong>rwijs in strategieën maakt het on<strong>de</strong>rscheid nogal wat uit.Als m<strong>en</strong> via instructie leerling<strong>en</strong> e<strong>en</strong> schrijfstrategie wil aanler<strong>en</strong>,is het <strong>de</strong> didactische vraag langs welke weg die strategie het bestverworv<strong>en</strong> kan wor<strong>de</strong>n: via directe instructie, bijvoorbeeld, of viae<strong>en</strong> inductieve, construer<strong>en</strong><strong>de</strong> route. Taalon<strong>de</strong>rwijs is vooralon<strong>de</strong>rwijs in vaardighe<strong>de</strong>n, maar ook on<strong>de</strong>rwijs in het ler<strong>en</strong>verwerv<strong>en</strong> van die vaardighe<strong>de</strong>n.Het gebruik van strategieën kan onbewust of bewust plaatsvin<strong>de</strong>n.Niet ervar<strong>en</strong> <strong>taal</strong>gebruikers zijn zich vaak niet bewustvan <strong>de</strong> strategieën die ze gebruik<strong>en</strong> <strong>en</strong> stell<strong>en</strong> ze zich niet <strong>de</strong>vraag of <strong>de</strong> strategieën die ze gebruik<strong>en</strong> wel effectief zijn.Het <strong>taal</strong>on<strong>de</strong>rwijs helpt leerling<strong>en</strong> inzicht te verwerv<strong>en</strong> in hoezij tak<strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong>, hoe zij <strong>taal</strong>tak<strong>en</strong> aanpakk<strong>en</strong>. Bewustwordingvan <strong>de</strong> strategieën helpt leerling<strong>en</strong> tot betere resultat<strong>en</strong> tekom<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> <strong>taal</strong>gebruiker <strong>met</strong> e<strong>en</strong> goed ontwikkeld <strong>met</strong>acognitiefbewustzijn is in staat het eig<strong>en</strong> <strong>taal</strong>leerproces te stur<strong>en</strong><strong>en</strong> te reguler<strong>en</strong>.We gev<strong>en</strong> hier ge<strong>en</strong> limitieve opsomming van alle strategieën dietot <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rwijsinhoud zou<strong>de</strong>n moet<strong>en</strong> behor<strong>en</strong>. Dat is ook nietmogelijk: er zou e<strong>en</strong> aparte studie verricht moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n om tebepal<strong>en</strong> welke strategieën echt tot <strong>de</strong> kerntak<strong>en</strong> van heton<strong>de</strong>rwijs behor<strong>en</strong>. Ook <strong>de</strong> eindterm<strong>en</strong> <strong>en</strong> kerndoel<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>vaag over wat er in het on<strong>de</strong>rwijs aan bod zou moet<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>.In feite komt het erop neer dat leerling<strong>en</strong> e<strong>en</strong> beschouwelijkeattitu<strong>de</strong> ontwikkel<strong>en</strong> bij het uitvoer<strong>en</strong> van <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> <strong>taal</strong>leertak<strong>en</strong>.Dat wil zegg<strong>en</strong>:• zij kunn<strong>en</strong> zich oriënter<strong>en</strong> op inhoud, doel, vorm, eig<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis(k<strong>en</strong>nis over het on<strong>de</strong>rwerp, <strong>taal</strong>/tekstk<strong>en</strong>nis,• zij kunn<strong>en</strong> hun manier van luister<strong>en</strong>/sprek<strong>en</strong>/lez<strong>en</strong>/schrijv<strong>en</strong>afstemm<strong>en</strong> op het doel (<strong>en</strong> bij schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> sprek<strong>en</strong> ook oppubliek),• zij kunn<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns het uitvoer<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> taak nagaan of hetdoel gehaald zal wor<strong>de</strong>n, <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zo nodig hun aanpakbijstell<strong>en</strong>,• zij kunn<strong>en</strong> t<strong>en</strong> slotte het resultaat van <strong>de</strong> taakuitvoeringbeoor<strong>de</strong>l<strong>en</strong> in het licht van het doel van <strong>de</strong> taak, <strong>en</strong> op basisvan die evaluatie het taakresultaat bijstell<strong>en</strong> (taak ge<strong>de</strong>eltelijknog e<strong>en</strong>s uitvoer<strong>en</strong>) <strong>en</strong> lering trekk<strong>en</strong> over hoe toekomstigetak<strong>en</strong> aangepakt zou<strong>de</strong>n moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n.Repres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> (‘wat is het dat moet gebeur<strong>en</strong>?’), plann<strong>en</strong>,oriënter<strong>en</strong>, monitor<strong>en</strong>, observer<strong>en</strong>, evaluer<strong>en</strong> <strong>en</strong> reflecter<strong>en</strong> zijn<strong>de</strong> vaardighe<strong>de</strong>n waarop e<strong>en</strong> beroep wordt gedaan als <strong>de</strong>zestrategieën wor<strong>de</strong>n toegepast.5.8 Structuur van niveaubeschrijving<strong>en</strong>We hebb<strong>en</strong> al do<strong>en</strong><strong>de</strong> e<strong>en</strong> structuur opgesteld om <strong>de</strong> niveaus vane<strong>en</strong> vaardigheid te beschrijv<strong>en</strong>. Elke beschrijving bevat vijfon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong>.1. Korte, theoriegebaseer<strong>de</strong> uite<strong>en</strong>zetting over <strong>de</strong> ess<strong>en</strong>tie van <strong>de</strong>vaardigheid.2. Paragraaf over <strong>de</strong> dim<strong>en</strong>sies die t<strong>en</strong> grondslag ligg<strong>en</strong> aan <strong>de</strong>schaalpunt<strong>en</strong> (wat maakt dat niveau 2F hoger is dan niveau1F?). Daarbij kom<strong>en</strong> steeds twee complem<strong>en</strong>taire invalshoek<strong>en</strong>van pas: <strong>de</strong> complexiteit van <strong>de</strong> communicatieve situatie <strong>en</strong> <strong>de</strong>kwaliteit van <strong>de</strong> uitvoering van <strong>de</strong> taak. E<strong>en</strong> hoger niveau kanbetek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> situatie op e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r han<strong>de</strong>lingsniveauwordt uitgevoerd (bijvoorbeeld: vloei<strong>en</strong><strong>de</strong>r, automatisch,of op e<strong>en</strong> hoger retorisch niveau); het kan ookbetek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> complexere situatie op e<strong>en</strong> min of meerzelf<strong>de</strong> niveau wordt uitgevoerd (bijvoorbeeld: sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong> ine<strong>en</strong> synthese van <strong>en</strong>kele e<strong>en</strong>voudige bronn<strong>en</strong> wordt op e<strong>en</strong>hoger niveau ‘sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> synthese van elkaarteg<strong>en</strong>sprek<strong>en</strong><strong>de</strong> bronn<strong>en</strong>’)3. De vier niveaubeschrijving<strong>en</strong>.4. E<strong>en</strong> verantwoording vanuit <strong>de</strong> eindterm<strong>en</strong>, kerndoel<strong>en</strong> <strong>en</strong>exam<strong>en</strong>programma’s, waaruit moet blijk<strong>en</strong> dat alle officiëleeindterm<strong>en</strong> <strong>en</strong> exam<strong>en</strong>programma’s ge<strong>de</strong>kt wor<strong>de</strong>n door <strong>de</strong>niveaubeschrijving<strong>en</strong>, dat <strong>de</strong> niveaubeschrijving<strong>en</strong> ge<strong>en</strong>inhou<strong>de</strong>lijke uitbreiding zijn van <strong>de</strong> formele curriculumdocum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<strong>en</strong>, indi<strong>en</strong> van toepassing, waarin getoond wordtop welke punt<strong>en</strong> er discrepanties zijn tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> niveaubeschrijving<strong>en</strong><strong>en</strong> officiële curriculumdocum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>(inhoudsvaliditeit).5. E<strong>en</strong> verantwoording over het realiseerbare niveau, aan <strong>de</strong> handvan leerling-prestaties uit PPON, c<strong>en</strong>trale ein<strong>de</strong>xam<strong>en</strong>s <strong>en</strong>specifiek on<strong>de</strong>rzoek, zoals het on<strong>de</strong>rzoek van Witte (2008) naar<strong>de</strong> literaire ontwikkeling van leerling<strong>en</strong> in <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>bouw vanhavo <strong>en</strong> vwo.28 29
5.9 ToekomstHet huidige voorstel is e<strong>en</strong> eerste <strong>en</strong> belangrijke stap in hetbeschrijv<strong>en</strong> van op elkaar aansluit<strong>en</strong><strong>de</strong> niveaus. Er zijn echternog meer stapp<strong>en</strong> te zett<strong>en</strong>. Wij bevel<strong>en</strong> <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> aan.Aanbeveling 5.1 Verbeter<strong>en</strong> van <strong>de</strong> niveaubeschrijving<strong>en</strong>.De kom<strong>en</strong><strong>de</strong> jar<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> onze niveaubeschrijving<strong>en</strong> opbasis van na<strong>de</strong>re analyses <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek wor<strong>de</strong>n verbeterd.E<strong>en</strong> moeilijkheid bij ver<strong>de</strong>re analyse is dat veel <strong>taal</strong>prestatiessituatie-afhankelijk zijn, dat wil zegg<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> prestatie sterkfluctueert <strong>met</strong> het on<strong>de</strong>rwerp <strong>en</strong> <strong>de</strong> context. Zo scor<strong>en</strong> leerling<strong>en</strong>in <strong>de</strong> basisberoepsgerichte leerweg veelal lager op leestak<strong>en</strong> danleerling<strong>en</strong> in <strong>de</strong> theoretische leerweg als <strong>de</strong> tekst<strong>en</strong> betrekkinghebb<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> maatschappelijk on<strong>de</strong>rwerp. Hetomgekeer<strong>de</strong> geldt echter als <strong>de</strong> tekst<strong>en</strong> over <strong>de</strong> beroepscontextgaan: bij het lez<strong>en</strong> van recept<strong>en</strong> scor<strong>en</strong> leerling<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> horecaaf<strong>de</strong>lingdui<strong>de</strong>lijk hoger dan leerling<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> theoretischeleerweg (Van <strong>de</strong>n Bergh, 2006).De theoretische basis van <strong>de</strong> huidige niveaubeschrijving<strong>en</strong> is nogniet optimaal (bijvoorbeeld <strong>met</strong> betrekking tot strategieën). E<strong>en</strong>on<strong>de</strong>rzoek om actuele gegev<strong>en</strong>s te verkrijg<strong>en</strong> over wat leerling<strong>en</strong>kunn<strong>en</strong>, zou zeer welkom zijn. De niveaubeschrijving<strong>en</strong> zou<strong>de</strong>nuitdrukkelijker vergelek<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n <strong>met</strong> buit<strong>en</strong>landsevoorbeel<strong>de</strong>n.Aanbeveling 5.2 Verbeter<strong>en</strong> van didactische situaties.Om e<strong>en</strong> hoger niveau te kunn<strong>en</strong> bereik<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> <strong>de</strong>didactische voorwaar<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n verbeterd.Als we niet invester<strong>en</strong> in <strong>de</strong> diverse on<strong>de</strong>rwijskundige <strong>en</strong>didactische condities, dan mog<strong>en</strong> we al blij zijn <strong>met</strong> <strong>de</strong> huidig<strong>en</strong>iveaus. Want van <strong>de</strong> nu opgestel<strong>de</strong> niveaubeschrijving<strong>en</strong> staatnog niet vast of ze ook daadwerkelijk haalbaar zijn, ook albaser<strong>en</strong> wij ons – waar dat mogelijk is – op empirische gegev<strong>en</strong>s,<strong>en</strong> zijn <strong>de</strong> reacties uit <strong>de</strong> veldraadpleging gunstig.De omstandighe<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n bijvoorbeeld ongunstig beïnvloeddoor <strong>de</strong> werkdruk van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Ne<strong>de</strong>rlands. In <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Fasebedi<strong>en</strong><strong>en</strong> zij al gauw 250 leerling<strong>en</strong>.Aanbeveling 5.3 Verbeter<strong>en</strong> van <strong>taal</strong>zorg.De <strong>taal</strong>zorg di<strong>en</strong>t in het on<strong>de</strong>rwijs verbeterd te wor<strong>de</strong>ndoor e<strong>en</strong> gericht <strong>taal</strong>beleid in <strong>de</strong> schol<strong>en</strong>, door <strong>taal</strong>gerichtvakon<strong>de</strong>rwijs, door less<strong>en</strong> Ne<strong>de</strong>rlands in hetberoepson<strong>de</strong>rwijs <strong>en</strong> door c<strong>en</strong>trale examinering.E<strong>en</strong> van <strong>de</strong> problem<strong>en</strong> waarvoor het huidige <strong>taal</strong>on<strong>de</strong>rwijs zichgesteld ziet, is dat leerling<strong>en</strong> veel schrijv<strong>en</strong> in allerlei digitalesettings <strong>met</strong> nieuwe g<strong>en</strong>res <strong>en</strong> conv<strong>en</strong>ties. Die gel<strong>de</strong>n echter nietin het meer formele <strong>taal</strong>verkeer op school, op het werk of in <strong>de</strong>maatschappij. Leerling<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> op school heel veel lez<strong>en</strong> <strong>en</strong>schrijv<strong>en</strong>, zon<strong>de</strong>r dat er altijd aandacht kan wor<strong>de</strong>n besteed aan<strong>de</strong> kwaliteit van <strong>de</strong> tekst. Vaak zijn <strong>de</strong> consequ<strong>en</strong>ties van hetmak<strong>en</strong> van fout<strong>en</strong> in spelling, formulering, stijl <strong>en</strong> g<strong>en</strong>reconv<strong>en</strong>tieszeer gering. Zolang het schoolbeleid is datonverzorg<strong>de</strong> tekst<strong>en</strong> qua vorm <strong>en</strong> <strong>taal</strong>gebruik geaccepteerdwor<strong>de</strong>n, gaat daarvan het signaal uit dat vorm <strong>en</strong> <strong>taal</strong>gebruik erniet toe do<strong>en</strong>.Schol<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> prober<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>taal</strong>beleid op te stell<strong>en</strong> waarin hetalle<strong>en</strong> toegestaan is schrijftak<strong>en</strong> uit te vaardig<strong>en</strong> als die gepaardgaan <strong>met</strong> pass<strong>en</strong><strong>de</strong> instructie over g<strong>en</strong>re, inhoud, vorm <strong>en</strong><strong>taal</strong>eis<strong>en</strong>, <strong>met</strong> a<strong>de</strong>quate feedback op het resultaat <strong>en</strong> <strong>de</strong>geleg<strong>en</strong>heid om het werk te verbeter<strong>en</strong>, om zodo<strong>en</strong><strong>de</strong> van <strong>de</strong>feedback te kunn<strong>en</strong> ler<strong>en</strong>.De tijd die op school besteed kan wor<strong>de</strong>n aan het schoolvakNe<strong>de</strong>rlands is steeds ver<strong>de</strong>r teruggebracht. De doc<strong>en</strong>t Ne<strong>de</strong>rlandswordt ook relatief <strong>en</strong>orm belast. In het mbo <strong>en</strong> het hbo komt e<strong>en</strong>doc<strong>en</strong>t Ne<strong>de</strong>rlands vrijwel niet meer voor, al keert hier <strong>en</strong> daar <strong>de</strong>wal het schip. In het beroepson<strong>de</strong>rwijs ontstaat er e<strong>en</strong> beleid datalle doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> <strong>taal</strong>ontwikkeling van <strong>de</strong>leerling<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>elnemers. Taalgericht vakon<strong>de</strong>rwijs staat voore<strong>en</strong> didactiek die gebruik maakt van het feit dat <strong>taal</strong> e<strong>en</strong>belangrijke rol speelt bij het ler<strong>en</strong>, wat er ook geleerd wordt. Ermoet dan veel aandacht uitgaan naar uitbreiding van <strong>de</strong>woor<strong>de</strong>nschat <strong>en</strong> mon<strong>de</strong>linge <strong>en</strong> schriftelijke productie gerichtop inhou<strong>de</strong>n van het vak.Verbeter<strong>en</strong> van <strong>taal</strong>zorg kan ook door schrijfvaardigheid (weer) in<strong>de</strong> exam<strong>en</strong>s Ne<strong>de</strong>rlands op te nem<strong>en</strong>, maar dan <strong>met</strong> beterecondities voor intersubjectieve beoor<strong>de</strong>ling. De k<strong>en</strong>nis rondbeoor<strong>de</strong>lingsvorm<strong>en</strong> is inmid<strong>de</strong>ls zodanig dat beoor<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> viaankertekst<strong>en</strong> door drie tot vijf beoor<strong>de</strong>laars e<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> mogelijkheidtot betrouwbare <strong>en</strong> vali<strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> kan lei<strong>de</strong>n.Zowel voor het functioner<strong>en</strong> in <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>leving als op school isleesvaardigheid ess<strong>en</strong>tieel.Aanbeveling 5.4 Aandacht voor leeszorg.In <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> fas<strong>en</strong> van <strong>de</strong> schoolloopbaan moet <strong>de</strong>leesvaardigheid gepaste aandacht krijg<strong>en</strong>.De problem<strong>en</strong> beginn<strong>en</strong> al in het aanvankelijk leeson<strong>de</strong>rwijs:teveel leerling<strong>en</strong> beheers<strong>en</strong> het technisch lez<strong>en</strong> te laat of niet.Technisch lez<strong>en</strong>, <strong>met</strong> daaraan gekoppeld fonologisch inzicht, isvoorwaar<strong>de</strong>lijk voor leesbegrip <strong>en</strong> leesbeleving. Moeizaam lez<strong>en</strong>is e<strong>en</strong> ernstige handicap voor schoolsucces.Ook in het voortgezet on<strong>de</strong>rwijs is leesdidactiek vereist.Leerling<strong>en</strong> in het vmbo hebb<strong>en</strong> grote moeite <strong>met</strong>leerboektekst<strong>en</strong>. Dat ligt <strong>de</strong>els aan die tekst<strong>en</strong>, maar ook aan <strong>de</strong>didactiek van het begrijp<strong>en</strong>d lez<strong>en</strong>: ook voor leerling<strong>en</strong> dietechnisch goed kunn<strong>en</strong> lez<strong>en</strong>, blijft begrijp<strong>en</strong>d lez<strong>en</strong> e<strong>en</strong>probleem.Aanbeveling 5.5 Invoering.Bij <strong>de</strong> implem<strong>en</strong>tatie moet er ruimte zijn voor:• <strong>taal</strong>specifieke pilots,• e<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>sectorale regeling waarop herzi<strong>en</strong>ing vankerndoel<strong>en</strong>, eindterm<strong>en</strong> <strong>en</strong> ein<strong>de</strong>xam<strong>en</strong>s wor<strong>de</strong>n gebaseerd,• e<strong>en</strong> monitorsysteem om <strong>de</strong> leerwinst van leerling<strong>en</strong> in hundoorlop<strong>en</strong><strong>de</strong> leerlijn vast te stell<strong>en</strong> (e<strong>en</strong> longitudinaalPPON-on<strong>de</strong>rzoek).• Aandacht voor invoering.Betrokk<strong>en</strong>heid van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is bij <strong>de</strong> implem<strong>en</strong>tatie ess<strong>en</strong>tieel.In lokale werkgroep<strong>en</strong> vindt uitwisseling plaats van tak<strong>en</strong>, vanleerling<strong>en</strong>werk, van gehanteer<strong>de</strong> norm<strong>en</strong>. De niveaubeschrijving<strong>en</strong>help<strong>en</strong> dan om e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijk ka<strong>de</strong>r te creër<strong>en</strong>.Deze lokale werkgroep<strong>en</strong> van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Ne<strong>de</strong>rlands <strong>en</strong>basisschoolleerkracht<strong>en</strong> bouw<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verzameling op vanvoorbeeldmateriaal om zodo<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> niveau-in<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> teconcretiser<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> afstan<strong>de</strong>n tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> niveaus preciezer inkaart te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Vooral ook om leerling<strong>en</strong>werk te kunn<strong>en</strong>diagnosticer<strong>en</strong> <strong>en</strong> leerling<strong>en</strong> aanwijzing<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> opwelke dim<strong>en</strong>sies zij nog moet<strong>en</strong> bijler<strong>en</strong>.Aanbeveling 5.6 Uitbreiding niveau-in<strong>de</strong>ling.De niveaubeschrijving<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> e<strong>en</strong> vervolg te krijg<strong>en</strong> in• beschrijving<strong>en</strong> van <strong>de</strong> leerstoflijn<strong>en</strong> van <strong>de</strong> niveaus,• niveaubeschrijving<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> hbo <strong>en</strong> wo.De huidige niveaus bie<strong>de</strong>n geleg<strong>en</strong>heid om het stelsel door tebouw<strong>en</strong> naar leerjar<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r groep 8 <strong>en</strong> naar het hogeron<strong>de</strong>rwijs. Ook <strong>de</strong> cumulatieve leerstoflijn<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> vierbeschrev<strong>en</strong> niveaus kunn<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n, geschraagd doordidactisch on<strong>de</strong>rzoek. Hierbij kunn<strong>en</strong> publicaties op het gebiedvan tuss<strong>en</strong>doel<strong>en</strong> van het Expertisec<strong>en</strong>trum Ne<strong>de</strong>rlands als brondi<strong>en</strong><strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>als <strong>de</strong> uitwerking die in sam<strong>en</strong>werking <strong>met</strong> <strong>de</strong> SLO isgemaakt.‘De doorstroom wordt door <strong>de</strong> refer<strong>en</strong>tiebeschrijving<strong>en</strong> positief beïnvloed, maar je mag dit niet zomaar op hetbordje van <strong>de</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> schuiv<strong>en</strong>’30 31