Oostelijke eilanden Kattenburg, Wittenburg en ... - theobakker.net
Oostelijke eilanden Kattenburg, Wittenburg en ... - theobakker.net
Oostelijke eilanden Kattenburg, Wittenburg en ... - theobakker.net
- No tags were found...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Amsterdam’s zeehav<strong>en</strong> in beweging:<strong>Katt<strong>en</strong>burg</strong>, <strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong> <strong>en</strong> Oost<strong>en</strong>burg
Amsterdamse hav<strong>en</strong> in bewegingDe oostelijke <strong>eiland<strong>en</strong></strong> <strong>Katt<strong>en</strong>burg</strong>, <strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong> <strong>en</strong> Oost<strong>en</strong>burgzijn kunstmatige <strong>eiland<strong>en</strong></strong>, gedeeltelijk vergrav<strong>en</strong>in bestaand buit<strong>en</strong>dijks land, gedeeltelijk aangeplemptop ondiepe stukk<strong>en</strong> moeras of modderbank<strong>en</strong> in het IJ.Hoe dat land er uitzag is te zi<strong>en</strong> op onderstaande kaart, alhoewelelke kaart<strong>en</strong>maker e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> idee had over de gr<strong>en</strong>s tuss<strong>en</strong> land <strong>en</strong>water. Het uiterste bolwerk van de oude oostelijke omwalling wasto<strong>en</strong> het Ryss<strong>en</strong>hooft bij de kop van Rap<strong>en</strong>burg, het teg<strong>en</strong>woordigeKadijksplein. E<strong>en</strong> vroeg voorstel voor e<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>de uitleg is opdeze kaart ingetek<strong>en</strong>d op de linkerzijde van de kaart maar dit planheeft ‘t niet gehaald. De ambitie van de vroedschap was groter.Zoals we bij het Waalseiland al zag<strong>en</strong> moest de Oude Waal nodigverbeterd word<strong>en</strong>. De schep<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> alsmaar groter <strong>en</strong> de waaldaarteg<strong>en</strong> steeds ondieper. Red<strong>en</strong> om de waal noordwaarts flinkuit te breid<strong>en</strong> naar dieper water. In 1633 begon m<strong>en</strong> met het verplaats<strong>en</strong>van de pal<strong>en</strong>rij noordwaarts. In 1634 kwam<strong>en</strong> er klacht<strong>en</strong>binn<strong>en</strong> over roerig water in het nieuwe gedeelte van de waal <strong>en</strong>werd dring<strong>en</strong>d om e<strong>en</strong> golfbreker gevraagd ter beschutting van deschep<strong>en</strong>. De golfbreker kon opgeworp<strong>en</strong> word<strong>en</strong> van bagger uit dewaal. Nog iets later bedacht m<strong>en</strong> dat het e<strong>en</strong> flink brede dam moestword<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> bolwerk erop. Dit idee nu werd de basis voor hetlatere <strong>Katt<strong>en</strong>burg</strong>. Het was e<strong>en</strong> ingrijp<strong>en</strong>de aanvulling van de eer-Bov<strong>en</strong>: De gew<strong>en</strong>ste golfbreker wordt op de tek<strong>en</strong>tafel alsnog e<strong>en</strong> wal met bolwerk.Links: De situatie van ±1630; Rijss<strong>en</strong>hooft is het uiterste bolwerk van de TweedeUitleg, de Oude Waal moet nog uitgebreid word<strong>en</strong> naar dieper water. Zodradat geregeld is blijkt het IJ ter plaatse te ruw <strong>en</strong> verzoekt m<strong>en</strong> de stad e<strong>en</strong>golfbreker te legg<strong>en</strong>. Op deze kaart is e<strong>en</strong> mogelijke volg<strong>en</strong>de stadsuitbreidinggetek<strong>en</strong>d die in 1662 veel ruimer uitgevoerd gaat word<strong>en</strong>.40
Amsterdamse hav<strong>en</strong> in bewegingIn het kader van de Vierde Uitleg werd ter bescherming van de nieuwe<strong>eiland<strong>en</strong></strong> met hun belangrijke scheepsbouwindustrie in het oost<strong>en</strong>e<strong>en</strong> <strong>en</strong>orme uitbreiding van de stad ontworp<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> schans<strong>en</strong> bolwerk<strong>en</strong> op ‘t Fun<strong>en</strong> (ook wel Keerweer g<strong>en</strong>oemd). Binn<strong>en</strong>de nieuwe schans werd over de hele l<strong>en</strong>gte e<strong>en</strong> gracht gegrav<strong>en</strong>,de Baangracht (ook wel: Lijnbaansgracht). Uitvoering daarvan lietechter tot 1665 op zich wacht<strong>en</strong>; vandaag is deze gedeeltelijk gedempt<strong>en</strong> de rest heet nu Plantage Muidergracht. Ook tuss<strong>en</strong> debuit<strong>en</strong>dijks geleg<strong>en</strong> schans <strong>en</strong> Oost<strong>en</strong>burg werd e<strong>en</strong> gracht aangelegd,die echter onder de Conradstraat is verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>.Voorafgaand aan al deze plann<strong>en</strong> was in 1649 begonn<strong>en</strong> met hetgrav<strong>en</strong> van de Nieuwe Vaart, die gedacht was als oplossing inde eeuwige strijd teg<strong>en</strong> de verlanding van het IJ <strong>en</strong> de slechtewaterkwaliteit in de stad. Deze in principe 300 voet (85m) bredevaart liep van de zojuist vernieuwde waal naar het Buit<strong>en</strong>-IJ bijste plann<strong>en</strong> <strong>en</strong> dit vergde meer voorbereiding; het werd 1641 voormet dat werk begonn<strong>en</strong> werd. Nog tijd<strong>en</strong>s de aanleg werd beslot<strong>en</strong>tot verl<strong>en</strong>ging van de dam <strong>en</strong> de aanleg van e<strong>en</strong> tweede bolwerk.Het resultaat is op de afbeelding hierbov<strong>en</strong> te zi<strong>en</strong>. De knik is totvandaag op <strong>Katt<strong>en</strong>burg</strong> terug te vind<strong>en</strong> in de muur rond de Marinewerf<strong>en</strong> de <strong>Katt<strong>en</strong>burg</strong>erstraat.Bov<strong>en</strong>: Nog e<strong>en</strong> extra bolwerk werd in het plan opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> op basis van dit ideebegonn<strong>en</strong> de werkzaamhed<strong>en</strong>.Rechts: Nog tijd<strong>en</strong>s de werkzaamhed<strong>en</strong> werd e<strong>en</strong> nog grootser plan uitgewerkt. E<strong>en</strong>deel van de scheepsbouwactiviteit<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> nog verder de stad uit verdwijn<strong>en</strong>op nieuwe werk<strong>eiland<strong>en</strong></strong>: de <strong>Oostelijke</strong> <strong>eiland<strong>en</strong></strong>.41
Amsterdamse hav<strong>en</strong> in beweginghet Fun<strong>en</strong>. Links <strong>en</strong> rechts van de vaart kwam<strong>en</strong> twee bolwerk<strong>en</strong>,Oosterbeer <strong>en</strong> Jaap Hannes. E<strong>en</strong> derde bolwerk Zeeburg kwamt<strong>en</strong> noord<strong>en</strong> daarvan, ter bescherming van de kop van Oost<strong>en</strong>burg.De nieuw te mak<strong>en</strong> <strong>eiland<strong>en</strong></strong> werd<strong>en</strong> door deze vaart van de stadgescheid<strong>en</strong>, waardoor ze tot de dag van vandaag alle<strong>en</strong> via brugg<strong>en</strong>bereikbaar zijn.Als gevolg van de aanval die stadhouder Willem II in 1650 op destad pleegde kwam de uitvoering van de verdedigingswerk<strong>en</strong> op<strong>Katt<strong>en</strong>burg</strong> <strong>en</strong> rond de geplande nieuwe <strong>eiland<strong>en</strong></strong> in e<strong>en</strong> stroomversnelling.De uitvoering van dit stadsdeel liep vooruit op de VierdeUitleg maar kwam door de Eerste Engelse Oorlog in 1652 voor e<strong>en</strong>paar jaar stil te ligg<strong>en</strong>.In 1662 was de aanleg van de drie <strong>eiland<strong>en</strong></strong> afgerond <strong>en</strong> in 1664werd beslot<strong>en</strong> de wall<strong>en</strong> van alle <strong>eiland<strong>en</strong></strong> te bestrat<strong>en</strong>. In 1665 wasde algehele inrichting grot<strong>en</strong>deels afgerond, behalve van <strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong>misschi<strong>en</strong> (zie intermezzo op pag. 43).Opvall<strong>en</strong>d is dat de vroedschap zich helemaal niet om naamgevingbekommerde. Alle nam<strong>en</strong> van de oostelijke <strong>eiland<strong>en</strong></strong>, afgezi<strong>en</strong> van‘t Fun<strong>en</strong> misschi<strong>en</strong>, zijn in het spraakgebruik ontstaan. De gepland<strong>en</strong>aam ‘s-Grav<strong>en</strong>eiland voor Oost<strong>en</strong>burg heeft het nooit gehaald.De herkomst van de ingeburgerde nam<strong>en</strong> zijn meestal niet meer teachterhal<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar wordt dan ook lustig over gespeculeerd, waaraanik niet al te zeer wil deelnem<strong>en</strong>.Lees ook: Ons Amsterdam jg.5 (1953) pp.25-28, OA jg.41 (1989), pp.37-43<strong>en</strong> 58-63Bov<strong>en</strong>: ‘s-Lands Zeemagazijn dat in 1656 in neg<strong>en</strong> maand<strong>en</strong> tijd gebouwd werd. Opde voorgrond de Nieuwe Vaart met de (voorlopig) <strong>en</strong>ige brug naar de <strong>Oostelijke</strong><strong>eiland<strong>en</strong></strong>.Links: De Nieuwe Vaart is met zijn 300 voet breedte e<strong>en</strong> riante vaarweg. In de loopder tijd zal hiervan steeds weer strok<strong>en</strong> geplempt word<strong>en</strong>.42
Amsterdamse hav<strong>en</strong> in bewegingDe vormgeving van de oostelijke <strong>eiland<strong>en</strong></strong>Allerhande krijgshandeling<strong>en</strong> in het land <strong>en</strong> rond Amsterdam mak<strong>en</strong>duidelijk waarom <strong>en</strong> wanneer de Amsterdamse stadsuitbreiding<strong>en</strong>versneld<strong>en</strong> of vertraagd<strong>en</strong>. Dat werd heel duidelijk met deaanleg van de oostelijke <strong>eiland<strong>en</strong></strong>. Het landsbelang was gedi<strong>en</strong>dmet e<strong>en</strong> goed functioner<strong>en</strong>de Admiraliteit <strong>en</strong> de stad Amsterdamfaciliteerde dat waar ze maar kon. Zo werd de hele westelijke helftvan <strong>Katt<strong>en</strong>burg</strong> in volle eig<strong>en</strong>dom aan de Admiraliteit overgedrag<strong>en</strong><strong>en</strong> werd<strong>en</strong> stedelijk personeel <strong>en</strong> middel<strong>en</strong> ingezet bij de uitlegvan <strong>Katt<strong>en</strong>burg</strong>. De VOC die op Rap<strong>en</strong>burg <strong>en</strong> op diverse verspreiddelocaties in de stad uit zijn jasje knapte kreeg het grootste(noordelijkste) deel van Oost<strong>en</strong>burg ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s in volle eig<strong>en</strong>dom<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> in het zuidelijke woongedeelte 28 woonerv<strong>en</strong> voorbehuizing van personeel. Het Lijnbaanseiland was e<strong>en</strong> onderonsjevan Admiraliteit <strong>en</strong> VOC. Beid<strong>en</strong> bouwd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> lijnbaan van 1650voet lang (467m), met de zijkant<strong>en</strong> aan elkaar gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>d. Dat eilandwas ooit als vierde eiland gedacht maar werd nu met maar150 voet breed gereserveerd voor Admiraliteit <strong>en</strong> VOC. Op elkverzoek tot wijziging of aanvulling van de plann<strong>en</strong> voor de uitlegvan de <strong>eiland<strong>en</strong></strong> volgde meestal instemming van de vroedschap <strong>en</strong>aanpassing van de nog uit te voer<strong>en</strong> plann<strong>en</strong>.Kind van de rek<strong>en</strong>ing werd <strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong>, dat sec bedoeld was voorparticuliere werv<strong>en</strong> <strong>en</strong> bewoning. Tijd<strong>en</strong>s de vele schermutseling<strong>en</strong>was de vraag naar handelsschep<strong>en</strong> minimaal <strong>en</strong> war<strong>en</strong>scheepsbouwers niet geïnteresseerd in het hur<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> nieuwewerf. Vooral na het Rampjaar had die industrietak het moeilijk. Dekortstondige period<strong>en</strong> met vrede war<strong>en</strong> meestal te kort om op ademte kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> medio achtti<strong>en</strong>de eeuw lag half <strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong> er nogsteeds braak bij. Het ergste was het wegspoel<strong>en</strong> van de ophoging<strong>en</strong>omdat de stad zelfs ge<strong>en</strong> geld meer overhad voor beschoeiing.De kop van het nieuw geplempte noordelijke deel van het eilandzag er in 1672 uit als e<strong>en</strong> zandstrandje. Dat wegspoel<strong>en</strong> van grondveroorzaakte ondiept<strong>en</strong> in de vaart<strong>en</strong> maar zelfs voor bagger<strong>en</strong>werd de noodzaak niet ingezi<strong>en</strong>. Van de 15 scheepswerv<strong>en</strong> war<strong>en</strong>er in 1758 nog steeds maar acht verhuurd.Links: De uiteindelijk uitgevoerde plann<strong>en</strong> voor <strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong> <strong>en</strong> Oost<strong>en</strong>burg, zoalsneergelegd op deze tek<strong>en</strong>ing van 1660. Van rechts naar links de bolwerk<strong>en</strong>Jaap Hannes <strong>en</strong> Zeeburg met de schans <strong>en</strong> gracht. Dan het lijnbaanseilandde Oost<strong>en</strong>burgervaart, Oost<strong>en</strong>burg, de <strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong>ervaart <strong>en</strong> <strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong>.43
Amsterdamse hav<strong>en</strong> in beweging<strong>Katt<strong>en</strong>burg</strong><strong>Katt<strong>en</strong>burg</strong> is ouder dan de beide andere <strong>eiland<strong>en</strong></strong> omdat het aldeel uitmaakte van die uitbreiding van de verdedigingswerk<strong>en</strong>rond de vergrote waal. In 1634 pres<strong>en</strong>teerde e<strong>en</strong> onderzoekscommissiee<strong>en</strong> plan daarvoor maar de definitieve uitvoering liet tot1641 op zich wacht<strong>en</strong>. Gelijk met de uitvoering van de bolwerk<strong>en</strong>werd ook het Waalseiland aangeplempt <strong>en</strong> de kade van de Oude <strong>en</strong>Kromme Waal verbeterd. De fortificatie werd aangelegd door deuit Antwerp<strong>en</strong> afkomstige vestingbouwkundige Coeck (katholiekNederlander maar uitgewek<strong>en</strong> naar Antwerp<strong>en</strong> om het geloof; datkon óók). In Zuid-Nederland is e<strong>en</strong> ‘kat’ of ‘katte’ e<strong>en</strong> begrip inmilitaire verdedigingswerk<strong>en</strong>, namelijk e<strong>en</strong> verhoogd, bov<strong>en</strong> destadswal uitstek<strong>en</strong>d geschutsplateau. Dit is naar m<strong>en</strong> aanneemt debron van de naam die de dam kreeg, waarop de drie bolwerk<strong>en</strong>met de tuss<strong>en</strong>ligg<strong>en</strong>de courtines lag<strong>en</strong>: Catt<strong>en</strong>burgh. Op de plattegrondhieronder <strong>Katt<strong>en</strong>burg</strong>s transformatie van forteiland tot werfeiland,met bij A ‘s-Lands Zeemagazijn, B de admiraliteitswerf, Cde particuliere werv<strong>en</strong> <strong>en</strong> D het begin van <strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong>. De nieuwebolwerk<strong>en</strong> zijn dan alweer geslecht; het overgeblev<strong>en</strong> bolwerkRyss<strong>en</strong>hooft, met mol<strong>en</strong>, is vandaag het Kadijksplein. De verhouding<strong>en</strong>op de tek<strong>en</strong>ing zijn niet helemaal correct. De admiraliteits-Bov<strong>en</strong>: <strong>Katt<strong>en</strong>burg</strong> zal als eerste in gebruik g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door de Admiraliteit.Links: De Admiraliteitswerf in bedrijf; rechts ‘s-Lands Zeemagazijn.44
Amsterdamse hav<strong>en</strong> in beweging<strong>en</strong> magazijn<strong>en</strong>. Dat wordt slechts e<strong>en</strong> deel van het eiland maar mete<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> deel van de waal (Admiraliteitsdok). In 1656 begint debouw van ‘s-Lands Zeemagazijn dat in datzelfde jaar (gedeeltelijk)in gebruik g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> wordt. De werf, smederij <strong>en</strong> loods<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>1658 in gebruik; de werf deed tot 1915 di<strong>en</strong>st, het hele complexis nog steeds in gebruik bij de Marine. In 1791 brandt het Zeemagazijnvolledig uit; alle<strong>en</strong> de mur<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> overeind. De herbouwduurde heel wat langer dan de eerste bouw <strong>en</strong> was ook duurder. Nuherbergt het gebouw het Nationale Scheepvaartmuseum.In de beginjar<strong>en</strong> was ‘t nog e<strong>en</strong> kale boel op het eiland, getuige delege vlakte om ‘s-Lands Zeemagazijn in 1670 (afb. p.42). In 1660werd<strong>en</strong> nog meer woonerv<strong>en</strong> gerooid <strong>en</strong> verkocht <strong>en</strong> in 1662 kwam<strong>en</strong>er nog zes grote timmerwerv<strong>en</strong> aan de <strong>Katt<strong>en</strong>burg</strong>ervaart (zieplattegrond 1881 links).De brug over de Nieuwe Vaart, die de <strong>eiland<strong>en</strong></strong> scheidde van dewerf nam in werkelijkheid minder plaats in. Frappant is dat de knikin de verdedigingswerk<strong>en</strong> tot de dag van vandaag in de (Grote)<strong>Katt<strong>en</strong>burg</strong>erstraat terug te vind<strong>en</strong> is (zie ook plattegrond 1881hierbov<strong>en</strong>). In 1655 werd<strong>en</strong> de eerste drie particuliere werv<strong>en</strong> opde uiterste noordwestpunt (C) van <strong>Katt<strong>en</strong>burg</strong> opgeleverd; nu isdat de Marinierskade. Bij die werv<strong>en</strong> komt e<strong>en</strong> rij woonhuiz<strong>en</strong>.Op dat mom<strong>en</strong>t meldt de Admiraliteit van Amsterdam zich bij devroedschap <strong>en</strong> claimt het hele eiland <strong>Katt<strong>en</strong>burg</strong> voor marinewerfBov<strong>en</strong>: Het Marine-etablissem<strong>en</strong>t op de stadskaart van 1881.Rechts: Watersnood op <strong>Katt<strong>en</strong>burg</strong> op 15 november 1775 door e<strong>en</strong> dijkbreuk bijZeeburg. De hoge waterstand sloeg ook elders in de stad toe (bijv. bij deMartelaarsgracht).45
Amsterdamse hav<strong>en</strong> in bewegingrest van de stad, was e<strong>en</strong> mogelijkheid om de wijk erachter zowelaf te sluit<strong>en</strong> als te verdedig<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> indringers. De brug speeldee<strong>en</strong> rol in de strijd van de mer<strong>en</strong>deels Oranjegezinde <strong>Katt<strong>en</strong>burg</strong>ersteg<strong>en</strong> de patriott<strong>en</strong> in 1787, waarbij de laatst<strong>en</strong> de wijk op 30mei toch overmeesterd<strong>en</strong>.To<strong>en</strong> de Nieuwe Vaart niet aan de verwachting<strong>en</strong> bleek te voldo<strong>en</strong>werd de riante breedte door plemp<strong>en</strong> steeds smaller. Het westelijkedeel bleef bij de scheepsbouw in gebruik <strong>en</strong> aan het oostelijkewerd<strong>en</strong> twee vuilwatermol<strong>en</strong>s gebouwd die op het Nieuwediepuitsloeg<strong>en</strong>. De mol<strong>en</strong>s werd<strong>en</strong> nog verhuisd maar blev<strong>en</strong> onvoldo<strong>en</strong>de,tot bij Zeeburg e<strong>en</strong> stoomgemaal kwam. Daarvoor werdhet separate Lozingskanaal gegrav<strong>en</strong>.Lees: OA16 (1964) pp.66-67, OA39 (1987) pp.58-61<strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong>De aanleg van het eiland <strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong> startte in 1660 maar op debuit<strong>en</strong>dijkse grond waar het zou ontstaan werd<strong>en</strong> in 1656 al deeerste werv<strong>en</strong> verhuurd <strong>en</strong> in 1658 werd de <strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong>ergrachtgegrav<strong>en</strong>. De eerste werf was van de compagnons Jan Witheyn <strong>en</strong>Jacob Burggraaf. Volg<strong>en</strong>s speculaties zou hun werf Wit(heyn) <strong>en</strong>Burg(graaf) gehet<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> wat (voor ‘t eerst in 1662) de naam<strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong> opgeleverd heeft, die op het hele eiland overging. Voorzo ver het verhaal.Bov<strong>en</strong>: Op <strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong>, temidd<strong>en</strong> van de woonhuiz<strong>en</strong>, kwam de Oosterkerk te staan.Links: Nog e<strong>en</strong>s de Admiraliteitswerf, nu in de hoedanigheid van Marinewerf, bije<strong>en</strong> tewaterlating van e<strong>en</strong> marinefregat in 1832.46
Amsterdamse hav<strong>en</strong> in beweginglat<strong>en</strong> lop<strong>en</strong>. red<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> aantal huurders om niet e<strong>en</strong>s het eindevan de huurperiode af te wacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> met achterlating van de opstall<strong>en</strong>te vertrekk<strong>en</strong>. Daarnaast was, zoals eerder gezegd, de helftvan het eiland ruim 70 jaar onbruikbaar omdat de geplempte grondeerst moest inklink<strong>en</strong>. <strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong> was al met al economisch ge<strong>en</strong>succes, al wil de pr<strong>en</strong>t links van e<strong>en</strong> vreugdevolle tewaterlatinganders do<strong>en</strong> gelov<strong>en</strong>. Dit alles was de aanleiding dat de meestewoningbouw voor personeel van alle werv<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanverwante bedrijv<strong>en</strong>uiteindelijk op <strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong> terecht kwam. Ook e<strong>en</strong> kerkwas op dit eiland gepland; eerst werd gekerkt in e<strong>en</strong> schuur bijde Rap<strong>en</strong>burgersluis, maar in 1671 kwam de st<strong>en</strong><strong>en</strong> Oosterkerk ingebruik.To<strong>en</strong> Van Speijk zichzelf de lucht in joeg bij zijn roemruchte actie<strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong> stak e<strong>en</strong> heel eind verder het IJ in dan dat er buit<strong>en</strong>dijksland was geweest; dat betek<strong>en</strong>t dat het deels aangeplemptwerd. Die geplempte grond bleek zo instabiel dat het bouw<strong>en</strong> vane<strong>en</strong> werf voor grote zeeschep<strong>en</strong> niet verantwoord bleek. Dat deelvan het eiland zou zelfs tot halverwege de achtti<strong>en</strong>de eeuw braakligg<strong>en</strong>, getuige e<strong>en</strong> plattegrond van 1735 (zie afb. rechts). In 1758werd eindelijk de kop van <strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong> verhuurd aan scheepsbouwerJacob May.Op <strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong> zoud<strong>en</strong>, volg<strong>en</strong>s de plann<strong>en</strong> van de vroedschap, 14kapitale werv<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. Door de ondiepte van de <strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong>ergrachtwas het niet mogelijk hier grote schep<strong>en</strong> van stapel teBov<strong>en</strong>: Stapelloop van e<strong>en</strong> scheepswerf op <strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong> in 1825Rechts: Op deze kaart van 1735 staat meer dan de helft van <strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong> nog leeg.47
Amsterdamse hav<strong>en</strong> in bewegingin 1831, werd<strong>en</strong> zijn spaarzame rest<strong>en</strong> naar Amsterdam overgebracht<strong>en</strong> in deze Oosterkerk begrav<strong>en</strong>. Van Speijk werd echtere<strong>en</strong> volksheld <strong>en</strong> in 1832 werd<strong>en</strong> zijn stoffelijke rest<strong>en</strong> met grootceremonieel overgebracht naar e<strong>en</strong> praalgraf in de Nieuwe kerk.Rechts: Het IJ voor de <strong>Oostelijke</strong> <strong>eiland<strong>en</strong></strong>.Onder: De overbr<strong>en</strong>ging van de stoffelijke rest<strong>en</strong> van Van Speijk. De tocht ging vande Oosterkerk, waar hij eerst begrav<strong>en</strong> was, via het Oosterdok in aanlegnaar het Op<strong>en</strong> Hav<strong>en</strong>front om daar aan wal gebracht te word<strong>en</strong> <strong>en</strong> in stoetnaar de Nieuwe Kerk om daar in e<strong>en</strong> praalgraaf bijgezet te word<strong>en</strong>.Oost<strong>en</strong>burgWaar de beide andere <strong>eiland<strong>en</strong></strong> nog e<strong>en</strong> gem<strong>en</strong>gd gebruik k<strong>en</strong>d<strong>en</strong>werd Oost<strong>en</strong>burg nag<strong>en</strong>oeg geheel het domein van de Ver<strong>en</strong>igdeOost-Indische Compagnie. Alle<strong>en</strong> op het vooreiland stond<strong>en</strong>woonhuiz<strong>en</strong>, maar niet alle<strong>en</strong> van de VOC. Alle onderdel<strong>en</strong> vanOost<strong>en</strong>burg werd<strong>en</strong> door gracht<strong>en</strong> omringd <strong>en</strong> van toegangspoort<strong>en</strong>voorzi<strong>en</strong>. De hele inrichting van het eiland di<strong>en</strong>de dit <strong>en</strong>e doel:zo efficiënt mogelijke conc<strong>en</strong>tratie van alle activiteit<strong>en</strong> van deV.O.C. Hier ging de kamer van Amsterdam zetel<strong>en</strong>, één van zeskamers, maar die van Amsterdam bracht wel ruim 50% van hetkapitaal in, in ruil voor 8 van de 17 stemm<strong>en</strong>. Er is al veel gepubli-48
Amsterdamse hav<strong>en</strong> in bewegingvan de Admiraliteit. Het front aan de Nieuwe vaart war<strong>en</strong> st<strong>en</strong><strong>en</strong>gebouw<strong>en</strong>, maar daarachter strekt<strong>en</strong> zich hout<strong>en</strong> gebouw<strong>en</strong> (langste467m) uit, die in 1673 jammerlijk afbrandd<strong>en</strong>. Beide lijnban<strong>en</strong>hadd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijke binn<strong>en</strong>muur. Ook het werfeilandwerd weer door e<strong>en</strong> vaart van het O.I.Zeemagazijn gescheid<strong>en</strong> <strong>en</strong>dat magazijn weer van het woongedeelte van Oost<strong>en</strong>burg.Het Zeemagazijn was gigantisch, namelijk 215m breed, 25m diep<strong>en</strong> telde vier verdieping<strong>en</strong>. Op de werf van de V.O.C. werd<strong>en</strong> 509van de in totaal ongeveer 1500 schep<strong>en</strong> gebouwd. Daarvan war<strong>en</strong>er 175 bov<strong>en</strong> de 1000 t, 111 van 800-1000 t <strong>en</strong> 176 van 500-800 t.De rest war<strong>en</strong> schuit<strong>en</strong> <strong>en</strong> kleinere vaartuig<strong>en</strong> b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> de 500 ton.ceerd over deze zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de-eeuwse multinational, dat hoeft hierniet nog e<strong>en</strong>s opnieuw gedaan te word<strong>en</strong>. Het gaat hier per slot omde topografie van de oostelijke <strong>eiland<strong>en</strong></strong>!Behalve dat de Baangracht, de gracht parallel aan de stadsomwalling,tot het IJ doorliep werd in 1660-1661 ook nog e<strong>en</strong>s de Oost<strong>en</strong>burgervaartgegrav<strong>en</strong>. Daardoor ontstond het 500m lange Lijnbaanseilandwaarop twee lijnban<strong>en</strong> gebouwd werd<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> eerstevan de V.O.C. zelf die, behalve voor eig<strong>en</strong> gebruik, ook aan dekoopvaardij leverde. Dat ded<strong>en</strong> de smederij, blokk<strong>en</strong>- <strong>en</strong> zeilmakerijop het werfeiland overig<strong>en</strong>s ook. T<strong>en</strong> tweede lijnbaan was dieBov<strong>en</strong>: Het <strong>en</strong>orme zeemagazijn van de VOC van 215 meter breed.Rechts: De lijnban<strong>en</strong> van de Admiraliteit <strong>en</strong> de VOC van 467 meter lang stond<strong>en</strong>rug-aan-rug, met e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijke tuss<strong>en</strong>muur.49
Amsterdamse hav<strong>en</strong> in bewegingDe schep<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> zeer zwaar uitgevoerd om e<strong>en</strong> verblijf van tweejaar buit<strong>en</strong>gaats te kunn<strong>en</strong> doorstaan, tot er geleg<strong>en</strong>heid voor grootonderhoud was. Deze schep<strong>en</strong> haald<strong>en</strong> maximaal e<strong>en</strong> leeftijd van25 jaar <strong>en</strong> werd<strong>en</strong> dan gesloopt. In 1783 liep<strong>en</strong> op één dag e<strong>en</strong>s drieschep<strong>en</strong> tegelijk van stapel. Onderdeel van de werfgebouw<strong>en</strong> wasde smederij met 18 vur<strong>en</strong> waar o.a. de ankers gesmeed werd<strong>en</strong>.De vele Engelse Oorlog<strong>en</strong> (<strong>en</strong> dan vooral de vierde, 1780-1784),mismanagem<strong>en</strong>t <strong>en</strong> gezapigheid ded<strong>en</strong> het concern de das om. In1795 werd de V.O.C. failliet verklaard <strong>en</strong> 31 december 1799 hieldze officieel op te bestaan. Er is archeologisch onderzoek gedaannaar rest<strong>en</strong> van de V.O.C.-werf; zie link op p.51.Na de Franse overheersing (1798-1813) zag koning Willem I kans<strong>en</strong>voor dit vroeg-industriële complex <strong>en</strong> hij ondersteunde Paul vanVlissing<strong>en</strong>, oprichter van de Amsterdamse Stoomboot Maatschappijbij de vestiging van de Fabriek van Stoom- <strong>en</strong> Andere Werktuig<strong>en</strong>(1826) in het voormalig Rookhuis op Oost<strong>en</strong>burg (1827).Begonn<strong>en</strong> als reparatiewerf telde de onderneming rond 1850 al1000 werknemers <strong>en</strong> had zich over heel Oost<strong>en</strong>burg uitgebreid. In1897 liep het bedrijf vijf <strong>en</strong>orme bedrijfshall<strong>en</strong> bouw<strong>en</strong> door debek<strong>en</strong>de Amsterdamse architect Van G<strong>en</strong>dt (o.a. Concertgebouw).Deze hall<strong>en</strong> bestaan nog! In 1929 werd de naam van het bedrijfgewijzigd in Werkspoor omdat de productie van roll<strong>en</strong>d spoorma-Bov<strong>en</strong>: Opgravingskaart van Oost<strong>en</strong>burg, BMA 2006, met e<strong>en</strong> projectie van deVOC-bebouwing over de bebouwing van Stork Werkspoor. Gearceerd aangegev<strong>en</strong>de gebouw<strong>en</strong> die afgebrok<strong>en</strong> war<strong>en</strong> <strong>en</strong> in zwart de nog bestaande.Links: Het Werkspoor-museum is ondergebracht in het kopgebouw van de lijnban<strong>en</strong>50
Amsterdamse hav<strong>en</strong> in beweging<strong>en</strong> heet nu Conradstraat. Tuss<strong>en</strong> 1828 <strong>en</strong> 1832 werd<strong>en</strong> de oostelijke<strong>eiland<strong>en</strong></strong> van het IJ afgeslot<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> dam die eb <strong>en</strong> vloedbuit<strong>en</strong> moest<strong>en</strong> houd<strong>en</strong>, de Oosterdoksdijk. In 1874 werd de dijkverbreed <strong>en</strong> verhoogd voor de aanleg van e<strong>en</strong> spoorbaan, het Oosterspoorvan Amsterdam naar Amersfoort <strong>en</strong> Arnhem. Deze spoorbaanwerd na de bouw van het C<strong>en</strong>traal station daar naartoe doorgetrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> kreeg e<strong>en</strong> aansluiting op het Weesperspoor.Meer wet<strong>en</strong>?http://nl.wikipedia.org/wiki/Oost<strong>en</strong>burghttp://www.werkspoor.org/storkeiland.shtmlhttp://www.<strong>theobakker</strong>.<strong>net</strong>/pdf/oost<strong>en</strong>burg-werkspoor.pdfhttp://www.<strong>theobakker</strong>.<strong>net</strong>/pdf/aar18oost3.pdfhttp://www.<strong>theobakker</strong>.<strong>net</strong>/pdf/SPvE_Nw_Oost<strong>en</strong>burgerstraat_eo.pdfteriaal de hoofdactiviteit geword<strong>en</strong> was. Het bedrijf was overig<strong>en</strong>sal in 1913 van Oost<strong>en</strong>burg naar Nieuw Zuil<strong>en</strong> verhuisd. In 1954fuseerde Werkspoor met Stork, fabrikant van dieselmotor<strong>en</strong>. Ev<strong>en</strong>daarvoor, in 1950, werd in de frontgebouw<strong>en</strong> van de lijnban<strong>en</strong> hetWerkspoormuseum ingericht. In 1998 heeft Stork-Werkspoor hetterrein verkocht aan e<strong>en</strong> vastgoed-bedrijf. Alle<strong>en</strong> het Werkspoormuseumis geblev<strong>en</strong>. De geschied<strong>en</strong>is van het bedrijf vindt u viade link tot slot van dit artikel.In de periode dat Werkspoor het terrein gebruikte is e<strong>en</strong> groot deelvan de Oost<strong>en</strong>burgergracht gedempt <strong>en</strong> de Baangracht helemaalverdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. Die laatste werd opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in de Czaar PeterbuurtBov<strong>en</strong>: De Fabriek van Stoom- <strong>en</strong> andere Werktuig<strong>en</strong> aan de Nieuwe VaartRechts: De Czaar Peterbuurt met daarachter de <strong>eiland<strong>en</strong></strong>.51
} WebsiteTheo Bakker’s DomeinDe topografische bijzonderhed<strong>en</strong> van Amsterdams ontwikkelingMiddeleeuws Amsterdam● De cope-ontginning van Amstelland● Poerte <strong>en</strong>de Vrihede van Amstelredamme● De eerste 300 jaar in het bestaan van Amsterdam● Stadspoort<strong>en</strong> op de Nieuw<strong>en</strong>dijk● Is de Nieuwezijds wel gegrav<strong>en</strong>?● De kop van de Nieuw<strong>en</strong>dijk, e<strong>en</strong> 14 e -eeuwse stadsuitbreiding● De Boer<strong>en</strong>wetering <strong>en</strong> zijn loop door Amsterdam● Hoe oud is het Damrak als kade langs de Amstel?● Middeleeuwse kloosters van Amsterdam● Het Sint Anthonius gasthuis (Leproz<strong>en</strong>huis)* Het Leproz<strong>en</strong>huis te Amsterdam,Mej. Dr. I. H. van Eegh<strong>en</strong> 1955● Het Kartuizerklooster Sint Andries ter Zaliger Hav<strong>en</strong>● In d<strong>en</strong> Uuterst<strong>en</strong> Nesse bider Amstel; Binn<strong>en</strong>gasthuis● De metamorfose van die Plaetse tot de Dam● Amsterdam, van Her<strong>en</strong>, van bisschopp<strong>en</strong> <strong>en</strong> van grav<strong>en</strong>● Amsterdam, van Hoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> Kabeljauw<strong>en</strong>● Pacificatie, Satisfactie & Alteratie● Het Pap<strong>en</strong>eilandAmsterdams nijverheid, handel <strong>en</strong> transport● Markt<strong>en</strong> van Amsterdam (locaties door de eeuw<strong>en</strong>gevolgd)* Botermarkt <strong>en</strong> Kaasplein, Dr. A. Halberstadt 1910● Beurtvaarders, trekschuit<strong>en</strong> <strong>en</strong> overzetver<strong>en</strong>● Middeleeuwse bierbrouwerij<strong>en</strong> in Amsterdam● Vroege industriegebied<strong>en</strong>: Stadsrietland<strong>en</strong>, Zaagmol<strong>en</strong>sloot,M<strong>en</strong>noniet<strong>en</strong>sloot, Overtoomsevaart, Kwakerspoel<strong>en</strong> Zaagmol<strong>en</strong>buurt* De mol<strong>en</strong>s in de Stadsrietland<strong>en</strong>,Mr. J. H. van d<strong>en</strong> Hoek Ost<strong>en</strong>de* Het einde van de kor<strong>en</strong>mol<strong>en</strong>s op de bolwerk<strong>en</strong> aan deSingelgracht, Mr. J. H. van d<strong>en</strong> Hoek Ost<strong>en</strong>de, 1972* Precario <strong>en</strong> Windgeld,Mr. J. H. van d<strong>en</strong> Hoek Ost<strong>en</strong>de, 1969● Geschied<strong>en</strong>is van Rederij J. H. Bergmann● Geschied<strong>en</strong>is van Rederij Boekel● Geschied<strong>en</strong>is van het Leidseplein <strong>en</strong> Hirsch & Cie● De geschied<strong>en</strong>is van de Haarlemse tram (NZH)● Straattyp<strong>en</strong> <strong>en</strong> standwerkers● Straathandel● Stadschroniqueurs in de 17 e <strong>en</strong> 18 e eeuw● Topografische tek<strong>en</strong>aars in Amsterdam● Topografische fotograf<strong>en</strong> in Amsterdam● Casino, Musis Sacrum <strong>en</strong> Huize Bob● Brouwerij De Hooiberg & Die Port van Cleve● Van Liesveldsche Bijbel tot Beursplein 5: Bible HotelAmsterdam hav<strong>en</strong>stad● Zeehav<strong>en</strong> in beweging, van c<strong>en</strong>trum naar oost <strong>en</strong> weernaar west. Met de Lastage, Rap<strong>en</strong>burg, Mark<strong>en</strong> <strong>en</strong>Uil<strong>en</strong>burg, het Waalseiland <strong>en</strong> de <strong>Oostelijke</strong> <strong>eiland<strong>en</strong></strong><strong>Katt<strong>en</strong>burg</strong>, <strong>Witt<strong>en</strong>burg</strong> <strong>en</strong> Oost<strong>en</strong>burg○ Westelijke <strong>eiland<strong>en</strong></strong> Bickers-, Prins<strong>en</strong>- & Real<strong>en</strong>eiland* Opkomst der Amsterdamse hav<strong>en</strong>,W. H. M. de Fremery 1925* Geschied<strong>en</strong>is Amsterdamse scheepsbouw,Dr. L. van Nierop● Van Petroleumhav<strong>en</strong> tot grootste b<strong>en</strong>zinehav<strong>en</strong> terwereldStadsuitleg 1578-1596● De Eerste <strong>en</strong> Tweede Uitleg 1578-1596● Rembrandtplein, metamorfose van e<strong>en</strong> onbedoeld plein● Vlooi<strong>en</strong>burg & Zwan<strong>en</strong>burg● De Haarlemmerbuurt, verdeeld over 2e <strong>en</strong> 3e Uitleg● De eerste Joodse geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun synagog<strong>en</strong>Stadsuitleg 1609-1700● De Derde <strong>en</strong> Vierde Uitleg 1609-1700● Het masterplan voor de gracht<strong>en</strong>gordel, géén mythe● Die Verheelinghe; geschied<strong>en</strong>is van de Leidsegracht.● De Amsterdamse schans <strong>en</strong> bolwerk<strong>en</strong>● De Trapjesschans, e<strong>en</strong> nijver stukje Schans● Westelijke <strong>eiland<strong>en</strong></strong> Bickers-, Prins<strong>en</strong>- & Real<strong>en</strong>eiland● De vijf grote wag<strong>en</strong>plein<strong>en</strong>● Het ontstaan van de Jordaan● Gang<strong>en</strong> <strong>en</strong> hov<strong>en</strong> van de Jordaan● De vertraagde bebouwing van de Driehoekstraat○ = elders in de lijst ook al g<strong>en</strong>oemd * = ondersteun<strong>en</strong>d artikel van andere auteur● De Plantage, e<strong>en</strong> geslaagde mislukking● Amstelkerk, noodgebouw met eeuwigheidswaardeStadsuitleg 1877-1921● Annexaties 1877-1921● Stadsontwikkeling <strong>en</strong> de politiek● Spaarndammerbuurt <strong>en</strong> Zeeheld<strong>en</strong>buurt● Van Smalle Pad tot Planciusstraat● Het Museumkwartier <strong>en</strong> de Waskaars<strong>en</strong>fabriek* Westerplantso<strong>en</strong> in de Zeeheld<strong>en</strong>buurt, A Huyser* De wet k<strong>en</strong>t ge<strong>en</strong> sted<strong>en</strong>,Drs. J. P. Janse, 1992 (annexatie Nieuwer-Amstel)* Dorpse strat<strong>en</strong> in de stad, Ph. Spang<strong>en</strong>berg 1995-1996Verkeersdoorbrak<strong>en</strong>● Damstraat-Paleisstraat 1865-1914● Raadhuisstraat 1894-1897● Vijzelstraat 1917-1935● Weesperstraat 1959-1969; de Wibaut-asAmsterdam <strong>en</strong> het water● Amsterdams Waterstaat● Raadselachtige waterwerk<strong>en</strong>● Donkeresluis● Stadsuitleg <strong>en</strong> de omring<strong>en</strong>de waterschapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>● ‘t IJ, van getijdekreek via waterwolf tot droogmakerij● Van op<strong>en</strong> hav<strong>en</strong>front tot Op<strong>en</strong> Hav<strong>en</strong>front● De vreemde geschied<strong>en</strong>is van de Kostverlor<strong>en</strong>wetering<strong>en</strong> de overtoom● Aanloop tot het Noordzeekanaal; Holland op z’nsmalst, Amsterdam op z’n smalst● Hoe komt de Mirakelbrug aan z’n naam?Als u problem<strong>en</strong> ondervindt met de weergave inSafari op<strong>en</strong>t u deze pdf-bestand<strong>en</strong> in Acrobat.