Bedrijven-en-Biodiversiteit-Inzichten-uit-de-Community-of-Practice
Bedrijven-en-Biodiversiteit-Inzichten-uit-de-Community-of-Practice
Bedrijven-en-Biodiversiteit-Inzichten-uit-de-Community-of-Practice
- No tags were found...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong><strong>Biodiversiteit</strong>Inzicht<strong>en</strong> <strong>uit</strong> <strong>de</strong> <strong>Community</strong> <strong>of</strong> <strong>Practice</strong>Caroline van Le<strong>en</strong><strong>de</strong>rs <strong>en</strong> Anne-Marie Bor
Col<strong>of</strong>onDeel Publicatie<strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Biodiversiteit</strong>Inzicht<strong>en</strong> <strong>uit</strong> <strong>de</strong> <strong>Community</strong> <strong>of</strong> <strong>Practice</strong>TekstAnne-Marie Bor, AMBOR creatieCaroline van Le<strong>en</strong><strong>de</strong>rs,Rijksdi<strong>en</strong>st voor On<strong>de</strong>rnem<strong>en</strong>d Ne<strong>de</strong>rlandDeze publicatie is te vind<strong>en</strong> opwww.duurzaamdoor.nl/bedrijv<strong>en</strong>-<strong>en</strong>-biodiversiteitDeelnemers CoP <strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Biodiversiteit</strong>Copyright © 2014 Inhoud
INHOUDVoorwoord4Sam<strong>en</strong>vatting5Nawoord83Ver<strong>de</strong>r lez<strong>en</strong> 84afkorting<strong>en</strong>86›› Landgoed Verwol<strong>de</strong>:Elke plek is uniek3 <strong>Biodiversiteit</strong>,nieuwe begripp<strong>en</strong>›› Brabant Water: Waar<strong>de</strong>bepal<strong>en</strong> met nieuwe stakehol<strong>de</strong>rs4 Waar<strong>de</strong>van ecosystem<strong>en</strong>›› Hortimare: We hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong>ecosysteemstabilisator ont<strong>de</strong>kt!8 Pro-biodiversiteitversterkt ecosystem<strong>en</strong>9 Tips›› Heinek<strong>en</strong>: Blijf drom<strong>en</strong> <strong>en</strong> durfte verleid<strong>en</strong>om collega’s te betrekk<strong>en</strong>5De›› Eneco: <strong>Biodiversiteit</strong> bijwind-op-zee <strong>en</strong> biomassarelatie tuss<strong>en</strong> bedrijfsactiviteit<strong>en</strong><strong>en</strong> ecosystem<strong>en</strong>›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>: Zoek<strong>en</strong> naare<strong>en</strong> maatschappelijk verdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>l10 Stakehol<strong>de</strong>rsin <strong>de</strong> context me<strong>en</strong>em<strong>en</strong>1<strong>Community</strong>›› Heijmans: Meerwaar<strong>de</strong> metnatuurinclusief bouw<strong>en</strong><strong>of</strong> <strong>Practice</strong><strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Biodiversiteit</strong>6 Impact›› Tata Steel: Scan plaatst themabiodiversiteit in bre<strong>de</strong>r MVO perspectiefop locatie›› Interface: Blijf innover<strong>en</strong> <strong>en</strong>wordt ecosysteemrestauratief11 Transiti<strong>en</strong>aar e<strong>en</strong> duurzame sam<strong>en</strong>leving2Urg<strong>en</strong>tie›› Jachthav<strong>en</strong> Het Anker:We zijn sam<strong>en</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkvoedt ambitie <strong>en</strong> innovatie7Drukfactor<strong>en</strong>›› Kruid<strong>en</strong>ier: Min<strong>de</strong>r impact doorkortere ket<strong>en</strong>svia <strong>de</strong> ket<strong>en</strong>›› ASN Bank: Hoe <strong>de</strong>finiër<strong>en</strong> we kwantitatiefbiodiversiteitsbeleid?›› Antropia: Door e<strong>en</strong> ecosysteembrilzie je <strong>de</strong> regio
VoorwoordDe tijd waarin natuur <strong>en</strong> economische activiteit lijnrecht teg<strong>en</strong>over elkaarstond<strong>en</strong> is voorbij. De bewustwording dat ze elkaar versterk<strong>en</strong> wordt juistgroter. De natuur levert <strong>de</strong> hulpbronn<strong>en</strong> <strong>en</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> waar <strong>de</strong> economie opdraait <strong>en</strong> is één van <strong>de</strong> belangrijkste vestigingsplaatsfactor<strong>en</strong>. Elk zichzelfrespecter<strong>en</strong>d bedrijf heeft dan ook inmid<strong>de</strong>ls e<strong>en</strong> duurzaamheidsag<strong>en</strong>dawaarop natuur bijzon<strong>de</strong>re aandacht krijgt. Rek<strong>en</strong>ing houd<strong>en</strong> met natuur <strong>en</strong>biodiversiteit werkt kost<strong>en</strong>bespar<strong>en</strong>d <strong>en</strong> creëert draagvlak in <strong>de</strong> omgeving.<strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> word<strong>en</strong> daar ook steeds vaker publiekelijk om gewaar<strong>de</strong>erd.En <strong>de</strong> vraag naar oplossing<strong>en</strong> voor duurzaamheidsvraagstukk<strong>en</strong> leidt totnieuwe product<strong>en</strong> <strong>en</strong> start-ups op <strong>de</strong> markt.<strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> die aan <strong>de</strong> slag will<strong>en</strong> met gro<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rnemerschap zi<strong>en</strong> zichvoor vele vrag<strong>en</strong> gesteld. “Wat is mijn relatie met natuur? Hoe kan ik dieop e<strong>en</strong> behapbare manier meetbaar mak<strong>en</strong>? Kan ik iets ler<strong>en</strong> van mijnconcurr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>? Of misschi<strong>en</strong> van on<strong>de</strong>rnemers <strong>uit</strong> an<strong>de</strong>re sector<strong>en</strong>?”De digitale publicatie <strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Biodiversiteit</strong>. Inzicht<strong>en</strong> <strong>uit</strong> <strong>de</strong><strong>Community</strong> <strong>of</strong> <strong>Practice</strong> biedt antwoord<strong>en</strong>. Het is e<strong>en</strong> publicatie van<strong>de</strong> praktijk – voor <strong>de</strong> praktijk: over biodiversiteit <strong>en</strong> natuur in relatie totbedrijv<strong>en</strong>; van<strong>uit</strong> on<strong>de</strong>rnemersperspectief <strong>en</strong> in klare taal. En dat maakt het e<strong>en</strong> onmisbare vraagbaak voor bedrijv<strong>en</strong> die metgro<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rnemerschap aan <strong>de</strong> slag will<strong>en</strong> <strong>of</strong> hun ambities op dit punt ver<strong>de</strong>r will<strong>en</strong> aanscherp<strong>en</strong>. De k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> verhal<strong>en</strong> <strong>uit</strong> <strong>de</strong>zepublicatie kom<strong>en</strong> voort <strong>uit</strong> <strong>de</strong> <strong>Community</strong> <strong>of</strong> <strong>Practice</strong> <strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> & <strong>Biodiversiteit</strong>. Bij bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> van <strong>de</strong>ze <strong>Community</strong> kwam<strong>en</strong>tuss<strong>en</strong> 2011 <strong>en</strong> 2013 betrokk<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rnemers <strong>uit</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> sector<strong>en</strong> bije<strong>en</strong> om van elkaar te ler<strong>en</strong>. Ze on<strong>de</strong>rvond<strong>en</strong> dat gro<strong>en</strong>on<strong>de</strong>rnemerschap om nieuwe coalities <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werking “over sectorgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> he<strong>en</strong>” vraagt. E<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werking die vervolg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong>belangrijke inspiratiebron voor innovatie is geblek<strong>en</strong>. Bijvoorbeeld doordat nieuwe markt<strong>en</strong> in beeld kwam<strong>en</strong> <strong>of</strong> bedrijfsstrategieënverrijkt werd<strong>en</strong> met k<strong>en</strong>nis over <strong>de</strong> rol van biodiversiteit in <strong>de</strong> productieket<strong>en</strong>. Ook leid<strong>de</strong> <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>werking reeds tot verschill<strong>en</strong><strong>de</strong>spin <strong>of</strong>fs, zoals e<strong>en</strong> Gre<strong>en</strong> Deal gericht op gro<strong>en</strong>e dak<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>Community</strong> <strong>of</strong> <strong>Practice</strong> in <strong>de</strong> financiële sector. Mooie ervaring<strong>en</strong> <strong>en</strong>resultat<strong>en</strong> die ik an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> ook toew<strong>en</strong>s. De bedrijfsresultat<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> er gar<strong>en</strong> bij spinn<strong>en</strong>, <strong>en</strong> <strong>de</strong> natuur ook.Sharon DijksmaStaatssecretaris van het Ministerie van Economische Zak<strong>en</strong>4Inhoud›› Heijmans1 CoP B&B›› Het Anker2 Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 <strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 Relatie›› Tata Steel6 Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 Versterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 Stakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Sam<strong>en</strong>vatting51<strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> ler<strong>en</strong> van elkaars praktijk in e<strong>en</strong><strong>Community</strong> <strong>of</strong> <strong>Practice</strong>. De overheid faciliteert<strong>en</strong> verbindt <strong>de</strong> CoP aan <strong>de</strong> context zoalsk<strong>en</strong>nisinstitut<strong>en</strong>, NGOs <strong>en</strong> beleidsmakers. Er ontstaatnieuwe sam<strong>en</strong>werking <strong>en</strong> <strong>de</strong> transitie wordt versnelddoor gezam<strong>en</strong>lijke k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> actie.2De urg<strong>en</strong>tie om aandacht te bested<strong>en</strong> aanbiodiversiteit is groot. Na klimaat is biodiversiteithet volg<strong>en</strong><strong>de</strong> thema in <strong>de</strong> MVO-ambitie vanbedrijv<strong>en</strong>. Koplopers will<strong>en</strong> met biodiversiteit aan <strong>de</strong>slag vanwege voorzi<strong>en</strong>ingszekerheid van hulpbronn<strong>en</strong>,maatschappelijke verantwoor<strong>de</strong>lijkheid, marktwaar<strong>de</strong>,reputatie, innovatie <strong>of</strong> problem<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> exoot.<strong>Biodiversiteit</strong> is “<strong>de</strong> verscheid<strong>en</strong>heid van allelev<strong>en</strong>svorm<strong>en</strong>”. Het gaat om 1. g<strong>en</strong>etische3diversiteit, 2. diversiteit in soort<strong>en</strong> <strong>en</strong>3. verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> soort<strong>en</strong> ecosystem<strong>en</strong>. Diversiteit isvan belang voor <strong>de</strong> veerkracht van ecosystem<strong>en</strong> <strong>en</strong>daarmee <strong>de</strong> basis voor onze economie.Ecosystem<strong>en</strong> lever<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> aan m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>zoals <strong>de</strong> productie van voedsel, het reguler<strong>en</strong>4waterhuishouding <strong>en</strong> het zuiver<strong>en</strong> van drinkwater.D<strong>en</strong>k<strong>en</strong> in ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> laat <strong>de</strong> waar<strong>de</strong> vanbiodiversiteit zi<strong>en</strong>. Als het ecosysteem als <strong>uit</strong>gangspuntwordt g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, ontstaan er innovatieve kans<strong>en</strong> <strong>en</strong>nieuwe sam<strong>en</strong>werkingspartners.Relatie tuss<strong>en</strong> ecosysteem <strong>en</strong> bedrijf. Bedrijf is voor activiteitafhankelijk van <strong>en</strong>/<strong>of</strong> heeft impact op ecosysteem.5EcosysteemImpactAfhankelijkBEDRIJFDe relatie van bedrijv<strong>en</strong> met biodiversiteit kanword<strong>en</strong> inge<strong>de</strong>eld in drie categorieën. A. Impactop ecosystem<strong>en</strong> op locatie, zoals bij <strong>de</strong> bouw,mijnbouw, maakindustrie <strong>en</strong> chemie. B. Afhankelijk vanecosystem<strong>en</strong> via ket<strong>en</strong> speelt bij food- <strong>en</strong> agrobedrijv<strong>en</strong>,drinkwaterproductie <strong>en</strong> biobased product<strong>en</strong>.C. Pro-biodiversiteit versterkt ecosystem<strong>en</strong> bijzeeboer<strong>de</strong>rij, landgoe<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> gro<strong>en</strong>e dak<strong>en</strong>.Inhoud›› Heijmans1 CoP B&B›› Het Anker2 Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 <strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 Relatie›› Tata Steel6 Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 Versterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 Stakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 Transitie›› ASN Bank›› Antropia
6Categorie A van bedrijv<strong>en</strong> met impact ope<strong>en</strong> ecosystem<strong>en</strong> via hun locatie zijn voor6hun voortbestaan niet direct afhankelijk vanecosystem<strong>en</strong>. De impact kan word<strong>en</strong> gecomp<strong>en</strong>seerd<strong>en</strong> Natuurinclusief bouw<strong>en</strong> biedt perspectief voorinnovatie.Bij categorie B komt <strong>de</strong> levering grondst<strong>of</strong>f<strong>en</strong>komt in gevaar als ecosystem<strong>en</strong> <strong>uit</strong>geput <strong>of</strong>7vervuild rak<strong>en</strong>. Dit risico speelt voor bedrijv<strong>en</strong> dievia <strong>de</strong> ket<strong>en</strong> afhankelijk zijn van gezon<strong>de</strong> ecosystem<strong>en</strong>.Duurzame productie stimuler<strong>en</strong> <strong>en</strong> certificering bied<strong>en</strong>mogelijkhed<strong>en</strong> voor het verlag<strong>en</strong> van ecosysteemrisico’s.Pro-biodiversiteit bedrijfsactiviteit<strong>en</strong> (C)versterk<strong>en</strong> biodiversiteit <strong>en</strong> lever<strong>en</strong> ecosystem<strong>en</strong>.8De private investeringskost<strong>en</strong> lever<strong>en</strong>maatschappelijke bat<strong>en</strong> op. De bat<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> zichtbaarword<strong>en</strong>, <strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re baathou<strong>de</strong>rs moet e<strong>en</strong>nieuw verdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>l word<strong>en</strong> ontwikkeld.9Om collega’s te betrekk<strong>en</strong> moet je klein <strong>en</strong> oplocatie beginn<strong>en</strong>. Sl<strong>uit</strong> aan bij <strong>de</strong> taal <strong>en</strong> waard<strong>en</strong>van an<strong>de</strong>re af<strong>de</strong>ling<strong>en</strong>. Appelleer aan urg<strong>en</strong>tiemid<strong>de</strong>ls emotie. Formuleer e<strong>en</strong> impactambitie <strong>en</strong>veranker <strong>de</strong> aandacht voor biodiversiteit in bestaan<strong>de</strong>managem<strong>en</strong>tsystem<strong>en</strong>.On<strong>de</strong>rnem<strong>en</strong> met biodiversiteit gaat ver<strong>de</strong>rdan <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> praktijk. Neem stakehol<strong>de</strong>rs10in <strong>de</strong> context mee om kans<strong>en</strong> te b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> <strong>en</strong>belemmering<strong>en</strong> op te ruim<strong>en</strong>. Stimuleer overhed<strong>en</strong>tot biodivers inkop<strong>en</strong>, formuleer vrag<strong>en</strong> voor <strong>de</strong>k<strong>en</strong>niswereld, werk sam<strong>en</strong> met NGO’s <strong>en</strong> betrekfinanciële partij<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> nieuw verdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>l.11De transitie bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> biodiversiteit is nog pril.De CoP bracht inzicht in <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> soort<strong>en</strong>relatie met ecosystem<strong>en</strong>, <strong>en</strong> in wat partij<strong>en</strong> in<strong>de</strong> context kunn<strong>en</strong> do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> transitie te versnell<strong>en</strong>.Deelnem<strong>en</strong><strong>de</strong> bedrijv<strong>en</strong> versneld<strong>en</strong> in hun praktijk, erontstond<strong>en</strong> innovatieve kans<strong>en</strong>, nieuwe coalities, e<strong>en</strong>nieuwe Gre<strong>en</strong> Deal <strong>en</strong> e<strong>en</strong> nieuwe CoP.Inhoud›› Heijmans1 CoP B&B›› Het Anker2 Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 <strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 Relatie›› Tata Steel6 Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 Versterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 Stakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 Transitie›› ASN Bank›› Antropia
›› HeijmansVisualisatie: bmdInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Meerwaar<strong>de</strong> creër<strong>en</strong> met natuurinclusief bouw<strong>en</strong>8DuurzaamheidsmanagerFrank Hoekemeijer,Heijmans Weg<strong>en</strong> <strong>en</strong> CivielEén van <strong>de</strong> grootste aannemers van Ne<strong>de</strong>rland.“Hoe kan Heijmans meetbaar waar<strong>de</strong> creër<strong>en</strong> voorbiodiversiteit?” vroeg Frank Hoekemeijer zich af. “En hoekan Heijmans daarvoor beloond word<strong>en</strong>?” Met zijn bedrijfontwikkel<strong>de</strong> hij het concept Natuurinclusief bouw<strong>en</strong> <strong>en</strong>zette het sam<strong>en</strong> met zijn directeur bij het aanbested<strong>en</strong> bijopdrachtgevers op <strong>de</strong> ag<strong>en</strong>da.Verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> schaalniveaus“Heijmans had al e<strong>en</strong> aantal jar<strong>en</strong> e<strong>en</strong> actief CO 2-reductiebeleid. De volg<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>uit</strong>daging zag ik in <strong>de</strong> achter<strong>uit</strong>gang vanbiodiversiteit <strong>en</strong> dat wil<strong>de</strong> ik bij ons op <strong>de</strong> ag<strong>en</strong>da zett<strong>en</strong> <strong>en</strong>vertal<strong>en</strong> naar actie. Het was voor mij e<strong>en</strong> eye op<strong>en</strong>er datwij als Ne<strong>de</strong>rlands bouwbedrijf vooral via onze CO 2-<strong>uit</strong>stootimpact hebb<strong>en</strong> op biodiversiteitsverlies op mondiaal niveau.Maar kans<strong>en</strong> voor het versterk<strong>en</strong> van <strong>de</strong> biodiversiteit ligg<strong>en</strong>voor Heijmans vooral in Ne<strong>de</strong>rland <strong>en</strong> <strong>de</strong> lokale gebied<strong>en</strong>rondom onze project<strong>en</strong>. Op dat schaalniveau is versnipperingvan natuurgebied<strong>en</strong> door weg<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re infrastructurelewerk<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke oorzaak voor <strong>de</strong> achter<strong>uit</strong>gang vanbiodiversiteit. Daarom heb ik nam<strong>en</strong>s <strong>de</strong> CoP aan <strong>de</strong> Help<strong>de</strong>sk<strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Biodiversiteit</strong> gevraagd wat in Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong>belangrijkste issues <strong>en</strong> beleidska<strong>de</strong>rs zijn.Gezam<strong>en</strong>lijke verantwoor<strong>de</strong>lijkheidVergunningverl<strong>en</strong>ing is erop gericht <strong>de</strong> biodiversiteit tebescherm<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> aannemers met grote bulldozers. Enbiodiversiteit wordt vaak vertaald in bescherm<strong>de</strong> plant<strong>en</strong> <strong>en</strong>diersoort<strong>en</strong> die in bouw- <strong>en</strong> vergunningstraject<strong>en</strong> als hin<strong>de</strong>rlijkword<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong>. Dat heeft e<strong>en</strong> reactieve houding van <strong>de</strong> bouwtot gevolg gehad. Feitelijk zit <strong>de</strong> meeste impact op biodiversiteitInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
eslot<strong>en</strong> in <strong>de</strong> beslissing waar <strong>de</strong> weg komt te ligg<strong>en</strong>. Als hetRijk besl<strong>uit</strong> e<strong>en</strong> snelweg door e<strong>en</strong> natuurgebied aan te legg<strong>en</strong>,dan kunn<strong>en</strong> we daar als Heijmans vrij weinig meer aan do<strong>en</strong>.De negatieve impact op biodiversiteit door <strong>de</strong> bouw is dus e<strong>en</strong>gezam<strong>en</strong>lijke verantwoor<strong>de</strong>lijkheid waarin ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> zijn eig<strong>en</strong>rol moet spel<strong>en</strong>.“Het vastlegg<strong>en</strong> van mijnleertraject gaf mij e<strong>en</strong> goedinzicht in mijn kanteling ind<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over biodiversiteit.Van impact naarwaar<strong>de</strong>creatie”Van impact naar meerwaar<strong>de</strong>De vraag is hoe we met onze bouwopgave in plaats vannegatieve impact e<strong>en</strong> positieve impact kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong>natuurdoel<strong>en</strong> met functiedoel<strong>en</strong> te combiner<strong>en</strong>. En daar isook e<strong>en</strong> rol weggelegd voor an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> zoals het Ministerievan I<strong>en</strong>M, van EZ, van Rijkswaterstaat, Staatbosbeheer etc.Zoals bij het project Ruimte voor <strong>de</strong> Rivier waarin naast <strong>de</strong>waterveiligheidsdoel<strong>en</strong> ook natuurdoel<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> gerealiseerd.Op <strong>de</strong> Natuurtop van Staatssecretaris Dijksma in 2013, hebb<strong>en</strong>wij als Heijmans <strong>de</strong> Gro<strong>en</strong>e Tafel Natuurinclusief Bouw<strong>en</strong>georganiseerd. Natuurinclusief bouw<strong>en</strong> vraagt van ons alsbouwers e<strong>en</strong> meer proactieve houding. En van <strong>de</strong> overhei<strong>de</strong><strong>en</strong> op<strong>en</strong> <strong>en</strong> creatieve houding. Wij zoud<strong>en</strong> meer will<strong>en</strong>sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> om te kijk<strong>en</strong> hoe we e<strong>en</strong> betere natuur kunn<strong>en</strong>9achterlat<strong>en</strong>. En zo toewerk<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> kantelpunt van <strong>de</strong>afname van biodiversiteit in Ne<strong>de</strong>rland in 2020.Innovatieve oplossing<strong>en</strong>Ik ga er van<strong>uit</strong> dat Natuurinclusief bouw<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> herver<strong>de</strong>lingvan bestaan<strong>de</strong> budgett<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> gerealiseerd. Als <strong>de</strong>sam<strong>en</strong>werking met overhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> natuurorganisaties ope<strong>en</strong> vernieuw<strong>en</strong><strong>de</strong> manier wordt ingestok<strong>en</strong>. Met slimmerorganiser<strong>en</strong> b<strong>en</strong> ik ervan overtuigd dat er met biodiversiteit <strong>en</strong>functiecombinaties veel winst te behal<strong>en</strong> valt. Lat<strong>en</strong> we gaankijk<strong>en</strong> naar mogelijkhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> kans<strong>en</strong> in aanbesteding- <strong>en</strong>vergunningstraject<strong>en</strong>. Als <strong>de</strong> overheid haar aanbesteding alintegraal insteekt, zodat <strong>de</strong> natuurdoel<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> vroeg stadiumin beeld zijn, kunn<strong>en</strong> wij als marktpartij kom<strong>en</strong> met innovatieveoplossing<strong>en</strong>.ISO 14001 helptSinds 2012 zijn alle relevante Heijmans bedrijfson<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong>ISO 14001 gecertificeerd. In 2013 is biodiversiteit als apartaandachtsgebied in <strong>de</strong> scope van dit systeem opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.Dit betek<strong>en</strong>t dat het on<strong>de</strong>rwerp nu structureel op ons netvliesstaat <strong>en</strong> we prober<strong>en</strong> onze activiteit<strong>en</strong> op het on<strong>de</strong>rwerpblijv<strong>en</strong>d te verbeter<strong>en</strong>. Hierdoor ontstaat <strong>de</strong> proactieve houdingdie nodig is om dit on<strong>de</strong>rwerp ver<strong>de</strong>r te krijg<strong>en</strong>.”Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
1<strong>Community</strong> <strong>of</strong> <strong>Practice</strong><strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Biodiversiteit</strong>“Er valt nog zoveelte ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong>”Redmond O’HanlonInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
1 CoP B&BTransitie naar e<strong>en</strong> gro<strong>en</strong>e economieEr is e<strong>en</strong> transitie nodig van e<strong>en</strong> economie die hulpbronn<strong>en</strong><strong>uit</strong>put naar e<strong>en</strong> economie die biodiversiteit <strong>en</strong> natuurlijkehulpbronn<strong>en</strong> behoudt <strong>en</strong> versterkt. We moet<strong>en</strong> natuurlijkehulpbronn<strong>en</strong> duurzaam gebruik<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> voor<strong>de</strong>l<strong>en</strong> eerlijk <strong>de</strong>l<strong>en</strong>.De Gre<strong>en</strong> Deal CoP B&BEr zijn steeds meer m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong> die hetbehoud van biodiversiteit zi<strong>en</strong> als het volg<strong>en</strong><strong>de</strong> thema op<strong>de</strong> duurzaamheidsag<strong>en</strong>da. Maar <strong>uit</strong> on<strong>de</strong>rzoek blijkt dat erwordt geworsteld om ambitie om te zett<strong>en</strong> in activiteit<strong>en</strong> op <strong>de</strong>11CoP <strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Biodiversiteit</strong> bij Tata Steelwerkvloer <strong>en</strong> in het productieproces. Van<strong>uit</strong> <strong>de</strong> gedachte datler<strong>en</strong> sneller gaat als je sam<strong>en</strong> optrekt, is <strong>de</strong> <strong>Community</strong> <strong>of</strong><strong>Practice</strong> <strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Biodiversiteit</strong> (CoP B&B) gestart.Omdat het versnell<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> transitie naar e<strong>en</strong> gro<strong>en</strong>eeconomie on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el is van <strong>de</strong> regeringsambitie, is <strong>de</strong>CoP B&B on<strong>de</strong>rsteund door <strong>de</strong> Rijksoverheid in <strong>de</strong> vormvan e<strong>en</strong> Gre<strong>en</strong> Deal. Gre<strong>en</strong> Deals zijn e<strong>en</strong> belangrijk instrum<strong>en</strong>tvoor het aanjag<strong>en</strong> van gro<strong>en</strong>e initiatiev<strong>en</strong>.Wat was het doel van <strong>de</strong> CoP?Doel van <strong>de</strong> CoP was om te kom<strong>en</strong> van negatieve impactop biodiversiteit naar e<strong>en</strong> situatie van ge<strong>en</strong> netto verlies (NoNet Loss) <strong>of</strong> nog beter nog naar e<strong>en</strong> positieve bijdrage vanbedrijv<strong>en</strong> bij het versterk<strong>en</strong> van ecosystem<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> CoP is e<strong>en</strong>geme<strong>en</strong>schap van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, in dit geval <strong>uit</strong> het bedrijfslev<strong>en</strong>,die van elkaars praktijk will<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> om sneller te innover<strong>en</strong>.E<strong>en</strong> CoP wordt voorbereid <strong>en</strong> begeleid door procesmanagers.Bij <strong>de</strong> CoP B&B war<strong>en</strong> die werkzaam bij <strong>de</strong> overheid,on<strong>de</strong>rsteund door experts. Voorwaar<strong>de</strong> voor <strong>de</strong>elname aan e<strong>en</strong>CoP is dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> praktijkproject met het thema aan <strong>de</strong>slag zijn.Hoe verliep het proces van <strong>de</strong> CoP?Voor e<strong>en</strong> transitie is gezam<strong>en</strong>lijke urg<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> ambitie nodig.We zocht<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die aan het experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> war<strong>en</strong>met biodiversiteit in <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> bedrijfspraktijk. Die werkzaamwar<strong>en</strong> in diverse sector<strong>en</strong> in zowel grote multinationals alsin e<strong>en</strong> éénmanszaak. Want diversiteit leidt tot ler<strong>en</strong>. Met alle<strong>de</strong>elnemers is e<strong>en</strong> voorbereid<strong>en</strong>d gesprek gevoerd over <strong>de</strong>vrag<strong>en</strong> die ze teg<strong>en</strong>kwam<strong>en</strong> in hun praktijkproject. Dezegesprekk<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> gebruikt als nulmeting <strong>en</strong> als input voor e<strong>en</strong>longlist aan on<strong>de</strong>rwerp<strong>en</strong>. De on<strong>de</strong>rwerp<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> door <strong>de</strong><strong>de</strong>elnemers op <strong>de</strong> kick-<strong>of</strong>f bije<strong>en</strong>komst geprioriteerd waardoore<strong>en</strong> strategische ag<strong>en</strong>da voor <strong>de</strong> bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> ontstond.Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
In totaal is <strong>de</strong> CoP in <strong>de</strong> loop van 2 jaar 10 maal bije<strong>en</strong>geweest, steeds op locatie bij één van <strong>de</strong> <strong>de</strong>elnemers.Inspiratie door externe sprekers werd afgewisseld met het ler<strong>en</strong>van elkaars praktijk.Hoe is verbond<strong>en</strong> met <strong>de</strong> context?Voor reflectie <strong>en</strong> verbinding met <strong>de</strong> context werd e<strong>en</strong>klankbordgroep ingericht <strong>en</strong> via e<strong>en</strong> LinkedIn groep werd<strong>en</strong>inzicht<strong>en</strong> <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis met e<strong>en</strong> grotere groep ge<strong>de</strong>eld. Naast<strong>de</strong> 10 bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> van <strong>de</strong> CoP zelf, zijn er <strong>en</strong>kele extrabije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> georganiseerd. Vrij vroeg in het proces metNGOs <strong>en</strong> <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> later met beleidsmakers. En we gav<strong>en</strong> e<strong>en</strong>participatieve systeemstudie in opdracht.On<strong>de</strong>rsteuning voor bedrijv<strong>en</strong>Van<strong>uit</strong> het Platform Bedrijfslev<strong>en</strong> Ecologie <strong>en</strong> Economie is e<strong>en</strong>help<strong>de</strong>sk opgezet waar je 2 dag<strong>en</strong> gratis advies kunt krijg<strong>en</strong>.De zoektocht naar nieuwe verdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong> wordt on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>reopgepakt in e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoeksprogramma van Het Gro<strong>en</strong>e Breinin sam<strong>en</strong>werking met NWO. De praktijkvoorbeeld<strong>en</strong> van <strong>de</strong><strong>de</strong>elnemers word<strong>en</strong> in dit on<strong>de</strong>rzoeksprogramma ingebracht.De Rijksdi<strong>en</strong>st voor On<strong>de</strong>rnem<strong>en</strong>d Ne<strong>de</strong>rland voert voor hetministerie van Economische Zak<strong>en</strong> het subsidieprogrammabiodiversiteit <strong>en</strong> bedrijfslev<strong>en</strong> <strong>uit</strong>.Leeswijzer <strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Biodiversiteit</strong>Deze publicatie is bedoeld voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die bij e<strong>en</strong> bedrijfwerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> met het thema biodiversiteit aan <strong>de</strong> slag will<strong>en</strong>. Hetgeeft handvatt<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> praktijk<strong>en</strong> die er binn<strong>en</strong>bedrijv<strong>en</strong> te vind<strong>en</strong> zijn. De publicatie volgt gr<strong>of</strong>weg het procesvan <strong>de</strong> CoP. De less<strong>en</strong> <strong>uit</strong> <strong>de</strong> sessies zijn <strong>de</strong> basis voor <strong>de</strong>zepublicatie.De eerste ho<strong>of</strong>stukk<strong>en</strong> bevatt<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis over het on<strong>de</strong>rwerpbiodiversiteit <strong>en</strong> ecosystem<strong>en</strong>. Daarna volg<strong>en</strong> er <strong>en</strong>kele12ho<strong>of</strong>dstukk<strong>en</strong> die ingaan op <strong>de</strong> praktijk van bedrijv<strong>en</strong>.De publicatie sl<strong>uit</strong> af met e<strong>en</strong> aantal ho<strong>of</strong>dstukk<strong>en</strong> waarin tipsvoor actor<strong>en</strong> in <strong>de</strong> omgeving van e<strong>en</strong> bedrijf zijn opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.De publicatie bestaat <strong>uit</strong> twee verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> soort<strong>en</strong> informati<strong>en</strong>amelijk:a. Inhou<strong>de</strong>lijke ho<strong>of</strong>dstukk<strong>en</strong> gebaseerd op <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rwerp<strong>en</strong>die door <strong>de</strong> <strong>de</strong>elnemers zijn gekoz<strong>en</strong>.b. Persoonlijke verhal<strong>en</strong> van het proces dat <strong>de</strong> <strong>de</strong>elnemershebb<strong>en</strong> doorlop<strong>en</strong>.De praktijkverhal<strong>en</strong> <strong>en</strong> inhou<strong>de</strong>lijke ho<strong>of</strong>dstukk<strong>en</strong> wissel<strong>en</strong>elkaar af. We hebb<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> volgor<strong>de</strong> waarbij e<strong>en</strong>illustratief <strong>en</strong> pass<strong>en</strong>d praktijkverhaal steeds vooraf gaat aan <strong>de</strong>g<strong>en</strong>erieke k<strong>en</strong>nis <strong>uit</strong> e<strong>en</strong> ho<strong>of</strong>dstuk.VERDER LEZENInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
›› Het AnkerInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
We zijn sam<strong>en</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijk14On<strong>de</strong>rnemer Jasper Blom,Jachthav<strong>en</strong> het AnkerE<strong>en</strong> recreatieve on<strong>de</strong>rneming aan <strong>de</strong>Loosdrechtse Plass<strong>en</strong>.Als recreatief on<strong>de</strong>rnemer gebruikt Jasper het gro<strong>en</strong>e<strong>de</strong>cor van <strong>de</strong> Loosdrechtse plass<strong>en</strong> voor zijn on<strong>de</strong>rneming.“Wie is verantwoor<strong>de</strong>lijk voor het oploss<strong>en</strong> van <strong>de</strong>problem<strong>en</strong> met <strong>de</strong> exoot Cabomba in <strong>de</strong> Loosdrechtseplass<strong>en</strong>?” was het dilemma van Jasper Blom. Hij heeftnam<strong>en</strong>s Hiswa <strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met het Platform Recreatie<strong>en</strong> Toerisme Wij<strong>de</strong>mer<strong>en</strong> <strong>en</strong> het Watersportverbond <strong>de</strong>provincie zo ver gekreg<strong>en</strong> dat ze h<strong>en</strong> als on<strong>de</strong>rnemerse<strong>en</strong> gebiedsvisie lat<strong>en</strong> opstell<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> vernieuw<strong>en</strong>d traject,in sam<strong>en</strong>werking met geme<strong>en</strong>te Wij<strong>de</strong>mer<strong>en</strong>, Waternet,Waterschap, Di<strong>en</strong>st Lan<strong>de</strong>lijk Gebied, Natuurmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,Staatsbosbeheer, LTO <strong>en</strong> <strong>de</strong> Provincie Noord-Holland.Van lastig naar praktijk“Ik d<strong>en</strong>k dat het heel belangrijk is dat we <strong>de</strong> biodiversiteit zogoed mogelijk in stand houd<strong>en</strong> in <strong>de</strong> wereld, maar aan <strong>de</strong>an<strong>de</strong>re kant vind ik het ook wel lastig. Moet je elke soort instand houd<strong>en</strong> <strong>of</strong> is het gewoon evolutie dat sommige soort<strong>en</strong>gewoon verdwijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> daarvoor terugkom<strong>en</strong>?Als jachthav<strong>en</strong> zijn we maar e<strong>en</strong> klein on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van e<strong>en</strong>groot watersysteem <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> maar e<strong>en</strong> kleine bijdrage aanhet verbeter<strong>en</strong> van <strong>de</strong> waterkwaliteit. We prober<strong>en</strong> het waterzo schoon mogelijk te houd<strong>en</strong> <strong>en</strong> kiez<strong>en</strong> bijvoorbeeld voorantivries die biologisch afbreekbaar is.Van soort<strong>en</strong> naar gro<strong>en</strong> <strong>de</strong>corWij als jachthav<strong>en</strong>, ik als recreatief on<strong>de</strong>rnemer, hebb<strong>en</strong>natuur op ons terrein <strong>en</strong> in <strong>de</strong> omgeving. Maar volg<strong>en</strong>s mijheeft soort<strong>en</strong>rijkdom voor <strong>de</strong> recreant, voor onze klant, weinigtoegevoeg<strong>de</strong> waar<strong>de</strong>. Het gro<strong>en</strong> <strong>de</strong>cor voegt natuurlijk welInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
iets toe. Als er erg<strong>en</strong>s riet staat dan vind<strong>en</strong> ze dat mooi. Hetis belangrijk om <strong>de</strong> aankleding van dat gro<strong>en</strong>e <strong>de</strong>cor zo goedmogelijk te do<strong>en</strong> bijvoorbeeld met houtwalletjes <strong>en</strong> bosjes.Dan kom<strong>en</strong> er an<strong>de</strong>re vogelsoort<strong>en</strong>. Maar wie gaat ervoorbetal<strong>en</strong> als die aanleg twintig proc<strong>en</strong>t duur<strong>de</strong>r is dan <strong>de</strong>standaardaanleg? Onze klant<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> niet zoveel meer <strong>uit</strong> aane<strong>en</strong> gro<strong>en</strong> <strong>de</strong>cor. Het is voor ons daarmee dus ge<strong>en</strong> businesscase.De woeker<strong>en</strong><strong>de</strong> exoot CabombaWe hebb<strong>en</strong> in <strong>de</strong> Loosdrechtse plass<strong>en</strong> e<strong>en</strong> exoot, <strong>de</strong>Cabomba. Dit is e<strong>en</strong> waterplant die erg woekert. Ik b<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>met partners <strong>en</strong> contact<strong>en</strong> van<strong>uit</strong> onze CoP bij <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>teWij<strong>de</strong>mer<strong>en</strong> geweest om te kijk<strong>en</strong> <strong>of</strong> <strong>de</strong>ze waterplant alsbiomassagrondst<strong>of</strong> kan di<strong>en</strong><strong>en</strong> voor vergisting. Dan kost hetniet alle<strong>en</strong> geld om die Cabomba <strong>uit</strong> het water te verwij<strong>de</strong>r<strong>en</strong>,maar het levert ook financieel wat op. De plass<strong>en</strong> word<strong>en</strong> weerbeter bevaarbaar <strong>en</strong> er is weer ruimte voor an<strong>de</strong>re soort<strong>en</strong>.Op <strong>de</strong>ze manier is er e<strong>en</strong> positief effect op biodiversiteit.“Door mijn <strong>de</strong>elname aan <strong>de</strong>CoP nam<strong>en</strong> natuurorganisaties<strong>en</strong> <strong>de</strong> overheid me serieus alsgesprekspartner”Verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> waard<strong>en</strong><strong>Biodiversiteit</strong> heeft voor ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re waar<strong>de</strong>. Wij will<strong>en</strong>graag dat e<strong>en</strong> ou<strong>de</strong> vaarweg, die 400 jaar is gebruikt, weerop<strong>en</strong> gaat. Die vaarweg heeft verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> waard<strong>en</strong>. Hij heeft15belevingswaar<strong>de</strong> voor <strong>de</strong> recreant<strong>en</strong>, heeft waar<strong>de</strong> door <strong>de</strong>biodiversiteit <strong>en</strong> e<strong>en</strong> cultuurhistorische waar<strong>de</strong> met het gebruikvan <strong>de</strong> brugg<strong>en</strong> <strong>en</strong> sluiz<strong>en</strong>. De vaarweg heeft dus e<strong>en</strong> waar<strong>de</strong>als leefomgeving van <strong>de</strong> bewoners <strong>en</strong> voor het ecologischsysteem. Maar door die hoge ecologische waar<strong>de</strong> zal recreatiefgebruik niet zomaar gaan. Hij mag niet op<strong>en</strong>gesteld word<strong>en</strong>omdat <strong>de</strong> schroev<strong>en</strong> van onze bot<strong>en</strong> <strong>de</strong> waterbo<strong>de</strong>m kapotmak<strong>en</strong>. En dat terwijl ze voor het beheer <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rhoudvan <strong>de</strong> vaarweg <strong>de</strong> waterbo<strong>de</strong>m jar<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> gemaaid <strong>en</strong><strong>uit</strong>gebaggerd! De vraag is dan dus voor wie die natuur is.En wat will<strong>en</strong> we ermee?Serieus meeprat<strong>en</strong>Doordat ik met biodiversiteit bezig b<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k ik dat d<strong>en</strong>atuurorganisaties <strong>en</strong> <strong>de</strong> overheid me serieus nem<strong>en</strong> alsgesprekspartner. Ze voel<strong>en</strong> dat ik interesse heb <strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong>b<strong>en</strong> bij het on<strong>de</strong>rwerp. Ik probeer op e<strong>en</strong> positieve manierzak<strong>en</strong> met Natuurmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te do<strong>en</strong>. Natuurmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>moet <strong>de</strong> natuur steeds meer op<strong>en</strong>stell<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> bevolking,an<strong>de</strong>rs krijg<strong>en</strong> ze min<strong>de</strong>r steun. En tegelijkertijd hebb<strong>en</strong> ze alsho<strong>of</strong>ddoel natuur in stand houd<strong>en</strong>. We moet<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong>naar e<strong>en</strong> goed ev<strong>en</strong>wicht tuss<strong>en</strong> natuur, cultuur <strong>en</strong> economie.”Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
2Urg<strong>en</strong>tievoedt ambitie <strong>en</strong> innovatie“The ultimate bank on whichwe all <strong>de</strong>p<strong>en</strong>d, the bank <strong>of</strong>natural capital, is in the red”Prins Charles <strong>of</strong> EnglandInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
2 Urg<strong>en</strong>tieGr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van <strong>de</strong> aar<strong>de</strong> zijn bereiktBijna 10 jaar geled<strong>en</strong> kwam, in opdracht van <strong>de</strong> VN <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rredactie van het World Resource Institute, <strong>de</strong> Mill<strong>en</strong>niumEcosystem Assessm<strong>en</strong>t (MEA) <strong>uit</strong>. Het was het eerstewereldwij<strong>de</strong> wet<strong>en</strong>schappelijke on<strong>de</strong>rzoek naar <strong>de</strong> staat van <strong>de</strong>ecosystem<strong>en</strong> op aar<strong>de</strong>. Er kwam ge<strong>en</strong> rooskleurig beeld naarvor<strong>en</strong>. De veerkracht van ecosystem<strong>en</strong> staat on<strong>de</strong>r druk opmondiaal, regionaal <strong>en</strong> lokaal niveau. Drie belangrijke inzicht<strong>en</strong><strong>uit</strong> <strong>de</strong> MEA war<strong>en</strong>:1. Door <strong>de</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> vraag naar voedsel, schoon water,hout e.d. hebb<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>de</strong> afgelop<strong>en</strong>50 jaar ecosystem<strong>en</strong> sneller veran<strong>de</strong>rd dan in <strong>en</strong>ige an<strong>de</strong>reperio<strong>de</strong> van <strong>de</strong> m<strong>en</strong>sheid met als gevolg e<strong>en</strong> substantieelverlies aan <strong>de</strong> diversiteit op aar<strong>de</strong>.2. Deze veran<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> geleid tot meer welbevind<strong>en</strong><strong>en</strong> economische groei, maar ook tot <strong>de</strong>gradatie van veleecosystem<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>d risico op onomkeerbareveran<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>ame van armoe<strong>de</strong> bij bepaal<strong>de</strong>groep<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>.3. Significante veran<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> in beleid van instituties <strong>en</strong> in <strong>de</strong>praktijk van bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is nodig om <strong>de</strong>zeontwikkeling teg<strong>en</strong> te gaan.Het verlies aan biodiversiteit heeft <strong>de</strong> gr<strong>en</strong>s van <strong>de</strong> draagkracht<strong>en</strong> mogelijkhed<strong>en</strong> voor herstel op aar<strong>de</strong> ruimschootsoverschred<strong>en</strong>. Het Resili<strong>en</strong>ce Institute in Stockholm verbeeld ditmet planetary boundaries (zie figuur).E<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re indicator is <strong>de</strong> Earth Overshoot Day die wordtbijgehoud<strong>en</strong> door het Global Footprint Network. Uitgaan<strong>de</strong>van e<strong>en</strong> jaar wordt berek<strong>en</strong>d op welke dag er meer natuurlijkehulpbronn<strong>en</strong> zijn gebruikt dan dat <strong>de</strong> aar<strong>de</strong> kan herstell<strong>en</strong>.17Planetary boundaries (Rockstrom 2009, Stockholm Resili<strong>en</strong>ce C<strong>en</strong>tre)De Earth Overshoot Day lag in 1996 in november, in 2006 washet op 9 oktober <strong>en</strong> dit jaar was het al op 19 augustus.Wat zijn oorzak<strong>en</strong> van <strong>de</strong> druk op biodiversiteit?De biodiversiteit op aar<strong>de</strong> gaat achter<strong>uit</strong> door veran<strong>de</strong>ringvan landgebruik <strong>en</strong> overexploitatie van ecosystem<strong>en</strong>.Klimaatveran<strong>de</strong>ring, grootschalige monocultur<strong>en</strong> in <strong>de</strong> landbouw,vervuiling van bo<strong>de</strong>m, water <strong>en</strong> lucht door <strong>de</strong> industrie, maarook mobiliteit <strong>en</strong> huisvesting drag<strong>en</strong> bij aan <strong>de</strong> <strong>de</strong>gradatie.En <strong>de</strong> introductie van <strong>uit</strong>heemse soort<strong>en</strong> door <strong>de</strong> globaliseringvan han<strong>de</strong>lsket<strong>en</strong>s bedreigt <strong>de</strong> gezondheid van ecosystem<strong>en</strong>.De sam<strong>en</strong>vatting van het Living Planet Report 2012 van hetWereld Natuur Fonds laat dit goed zi<strong>en</strong> (zie figuur).Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Sam<strong>en</strong>hang tuss<strong>en</strong> biodiversiteit <strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> (WWF Living PLanet Report 2012)CAUSAL FACTORSINDIRECT DRIVERSDIRECT PRESSURESON BIODIVERSITY ANDECOSYSTEMSSTATE OF GLOBALBIODIVERSITYECOSYSTEM SERVICESFigure 45:Interconnections betwe<strong>en</strong> people,biodiversity, ecosystem health andprovision <strong>of</strong> ecosystem servicesAgricultureand forestryHabitat loss,alteration andfragm<strong>en</strong>tationProvisioningservices• food• medicine• timber• bio<strong>en</strong>ergyPopulationTerrestrialFishing andhuntingOverexploitationRegulatingservices• waste <strong>de</strong>composition• climate regulation• crop pollination• regulation <strong>of</strong> somehuman diseasesConsumptionUrban andindustryInvasivespeciesFreshwaterSupportingservices• nutri<strong>en</strong>t cycling• photosynthesis• soil formationDe belangrijkste internationale afspraak voor het behoud vanbiodiversiteit <strong>en</strong> herstel van ecosystem<strong>en</strong> is <strong>de</strong> Conv<strong>en</strong>tionon Biological Diversity van <strong>de</strong> Ver<strong>en</strong>ig<strong>de</strong> Naties. De EuropeseUnie streeft naar e<strong>en</strong> No Net Loss situatie in 2020 met hunstrategie. In Ne<strong>de</strong>rland werd in 2009 <strong>de</strong> Taskforce <strong>Biodiversiteit</strong><strong>en</strong> Natuurlijke Hulpbronn<strong>en</strong> opgezet. Eén van <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong>van <strong>de</strong> taskforce was het Platform Bedrijfslev<strong>en</strong> Economie <strong>en</strong>Ecologie dat bedrijv<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rsteunt bij <strong>de</strong> implem<strong>en</strong>tatie vanbiodiversiteit in <strong>de</strong> bedrijfspraktijk. In <strong>de</strong> Rijksnatuurvisie 2014zijn <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse overheidsambities voor het behoud vannatuurlijke hulpbronn<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. De overheidsplann<strong>en</strong> voornationaal <strong>en</strong> internationaal behoud <strong>en</strong> duurzaam gebruik vanbiodiversiteit staan in <strong>de</strong> Uitvoeringsag<strong>en</strong>da Natuurlijk Kapitaal.18Resource effici<strong>en</strong>cyWater usePollutionThe b<strong>en</strong>efits that people obtain from ecosystemsCulturalservices• <strong>en</strong>riching• recreational• aesthetic• spiritualEnergy andtransportClimatechangeMarineWaarom gaan bedrijv<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> slagmet biodiversiteit?Uit <strong>de</strong> praktijk van <strong>de</strong> CoP <strong>en</strong> <strong>uit</strong> <strong>de</strong>literatuur komt e<strong>en</strong> variëteit aan red<strong>en</strong><strong>en</strong>naar vor<strong>en</strong> om met biodiversiteit aan<strong>de</strong> slag te gaan. Beweegred<strong>en</strong><strong>en</strong> zijnafhankelijk van het soort bedrijfsactiviteit,<strong>de</strong> plaats van e<strong>en</strong> bedrijf in <strong>de</strong> ket<strong>en</strong>, <strong>de</strong>missie van het bedrijf <strong>en</strong> van <strong>de</strong> passievan individuele m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong>bedrijf. Red<strong>en</strong><strong>en</strong> die g<strong>en</strong>oemd werd<strong>en</strong>,zijn bijvoorbeeld:• Voldo<strong>en</strong> aan regelgeving <strong>en</strong>maatschappelijke randvoorwaard<strong>en</strong>;• Om red<strong>en</strong><strong>en</strong> gerelateerd aanreputatie <strong>en</strong> imago;• Toegang tot grondst<strong>of</strong>f<strong>en</strong> <strong>en</strong>/<strong>of</strong> e<strong>en</strong>stabiel ecosysteem;• Omdat het aansl<strong>uit</strong> bij <strong>de</strong> visie <strong>en</strong>praktijk van het bedrijf;• Het bedrijf heeft last van e<strong>en</strong> exootvoor haar bedrijfsvoering;• Om innovatieve kans<strong>en</strong> te verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>.• In <strong>de</strong> CoP was door <strong>de</strong> diversiteit aan m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong>e<strong>en</strong> mix van red<strong>en</strong><strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordigd.PraktijkVERHALENHet Anker, Eneco, InterfaceVERDER LEZENInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
›› Verwol<strong>de</strong>Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Elke plek is uniek20Landgoed Coach Gijs vanHeemstra, tot voor kortLandgoed Verwol<strong>de</strong>Door provincie Gel<strong>de</strong>rland <strong>uit</strong>geroep<strong>en</strong> tot meestinnovatief landgoed 2013.Gijs van Heemstra wil<strong>de</strong> <strong>de</strong> to<strong>en</strong>ame van biodiversiteitop het landgoed als comp<strong>en</strong>satie aanbied<strong>en</strong> aan partij<strong>en</strong>die biodiversiteit belast<strong>en</strong>. Hij ont<strong>de</strong>kte kans<strong>en</strong> rondbiodiversiteit als economisch bestaansrecht, die nunog niet word<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> door eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> van an<strong>de</strong>relandgoe<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. Gijs is bestuurslid van het Gel<strong>de</strong>rsParticulier Grondbezit <strong>en</strong> inmid<strong>de</strong>ls huismeester vanJachthuis Sint Hubertus op het Nationale Park <strong>de</strong>Hoge Veluwe.Indicatorsoort<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> gezondheid landgoed aan“Omdat <strong>de</strong> jaarlijkse kost<strong>en</strong> van het landgoedon<strong>de</strong>rhoud niet inbalans zijn met <strong>de</strong> opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong>, zijn we als landgoedmanagersvoortdur<strong>en</strong>d op zoek naar nieuwe economische dragers.<strong>Biodiversiteit</strong> was, net als duurzaamheid eer<strong>de</strong>r, e<strong>en</strong> buzz-wordzon<strong>de</strong>r betek<strong>en</strong>is voor mij. Landgoed Verwol<strong>de</strong> houdt het aantalsoort<strong>en</strong> bij op het landgoed. We werk<strong>en</strong> met indicatorsoort<strong>en</strong>die aangev<strong>en</strong> hoe het met <strong>de</strong> staat van het bos op het landgoedis. Het waarnem<strong>en</strong> van bijvoorbeeld <strong>de</strong> klokjesg<strong>en</strong>tiaan <strong>en</strong>kleine ijsvogelvlin<strong>de</strong>r betek<strong>en</strong>t dat het goed gaat met <strong>de</strong>biodiversiteit in het bos. Ik heb geleerd dat er op landgoe<strong>de</strong>r<strong>en</strong>veel biodiversiteit is.Mooiere <strong>en</strong> rijkere natuur mak<strong>en</strong> landgoed aantrekkelijkJe kunt met relatief kleine ingrep<strong>en</strong> <strong>de</strong> biodiversiteit weerterugbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> op het oorspronkelijke niveau <strong>en</strong> soms zelfsrijker mak<strong>en</strong>. Door <strong>de</strong> kwaliteit van <strong>de</strong> natuur te verbeter<strong>en</strong>verhoog je direct ook het wan<strong>de</strong>l-, paardrij- <strong>of</strong> fietsg<strong>en</strong>otvan <strong>de</strong> recreant<strong>en</strong>. Op <strong>de</strong>ze wijze haal je biodiversiteit <strong>uit</strong><strong>de</strong> anonimiteit <strong>en</strong> leer je welke maatregel<strong>en</strong> <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>hangInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> soort<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun leefgebied optimaliser<strong>en</strong>. Zo wordtbiodiversiteit op e<strong>en</strong> landgoed e<strong>en</strong> niche t<strong>en</strong> opzichte vanan<strong>de</strong>re natuurgebied<strong>en</strong> <strong>en</strong> trek je extra recreant<strong>en</strong>.Impact van landbouw <strong>en</strong> watermanagem<strong>en</strong>tE<strong>en</strong> belangrijke negatieve impact op biodiversiteit komtvan <strong>de</strong> landbouw <strong>en</strong> <strong>de</strong> inwaai van mestst<strong>of</strong>f<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> aantalmaisakkers op het landgoed heeft daarom plaats gemaaktvoor graanakkers die min<strong>de</strong>r mest nodig hebb<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> hogerebiodiversiteit herberg<strong>en</strong> <strong>en</strong> het landschap aantrekkelijkermak<strong>en</strong>. De boer<strong>en</strong> will<strong>en</strong> het water op hun akker zo snelmogelijk lat<strong>en</strong> afvloei<strong>en</strong> om mond <strong>en</strong> klauwzeer van hunvee te voorkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> rot van <strong>de</strong> oogst teg<strong>en</strong> te gaan. Voor<strong>de</strong> biodiversiteit wild<strong>en</strong> wij het water juist zoveel mogelijkvasthoud<strong>en</strong>. Met damm<strong>en</strong>, sluiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> schutjes kun je het watervasthoud<strong>en</strong> in <strong>de</strong> boss<strong>en</strong> <strong>en</strong> op het bouwland sneller lat<strong>en</strong>afvloei<strong>en</strong>. Iets wat bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> het waterschap belangrijk vindtvoor <strong>de</strong> waterberging <strong>of</strong> anti-verdrogingsmaatregel<strong>en</strong>.E<strong>en</strong> win-win voor ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong>.Streekproduct<strong>en</strong>Op Landgoed Verwol<strong>de</strong> is <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> moestuin hersteld metgro<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die we als streekproduct<strong>en</strong> verkop<strong>en</strong>. Met mooi<strong>en</strong>atuur <strong>en</strong> <strong>de</strong>ze lokale product<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> recreant<strong>en</strong> vaker <strong>en</strong>gev<strong>en</strong> ze door <strong>de</strong> extra belevingswaar<strong>de</strong> meer geld <strong>uit</strong> aan e<strong>en</strong>stuk appeltaart <strong>of</strong> e<strong>en</strong> pann<strong>en</strong>koek. Ik vind dat biodiversiteit e<strong>en</strong>heel toegankelijke economische drager is voor landgoe<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<strong>Biodiversiteit</strong>screditsIn <strong>de</strong> toekomst zijn er misschi<strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong> die hun negatieveimpact bij mij will<strong>en</strong> comp<strong>en</strong>ser<strong>en</strong> met te ontwikkel<strong>en</strong>biodiversiteitscredits. Als één landgoed te kleinschalig is,kun je van<strong>uit</strong> <strong>de</strong> collectiviteit van landgoe<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, terreinbeher<strong>en</strong><strong>de</strong> organisaties (zoals Staatsbosbeheer <strong>en</strong>21Natuurmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>), hon<strong>de</strong>rdduiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong> hectares natuuraanbied<strong>en</strong> om te comp<strong>en</strong>ser<strong>en</strong>.“CoP-<strong>de</strong>elnemers mete<strong>en</strong> negatieve impactbracht<strong>en</strong> mij op het i<strong>de</strong>eom biodiversiteitscredits teontwikkel<strong>en</strong>”Ie<strong>de</strong>r landgoed is an<strong>de</strong>rsE<strong>en</strong> landgoed is e<strong>en</strong> multifunctionele e<strong>en</strong>heid van functies alslandbouw, won<strong>en</strong>, cultuurhistorie <strong>en</strong> natuur, water, frisse lucht<strong>en</strong> recreatie. Ie<strong>de</strong>r landgoed herbergt e<strong>en</strong> unieke combinatievan landschap <strong>en</strong> (cultuur)historische elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. En is uniekin <strong>de</strong> combinatie van eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> <strong>en</strong> waterschapp<strong>en</strong>, geme<strong>en</strong>tes<strong>en</strong> provincies. De spelers zijn divers, <strong>de</strong> natuur is divers.Dus moet je steeds kijk<strong>en</strong> wat je aantreft. Juist <strong>de</strong> uniciteitbiedt voor ie<strong>de</strong>r landgoed zijn eig<strong>en</strong> verdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>l. Voor dielandgoedformule moet je kijk<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van e<strong>en</strong>gebied <strong>en</strong> wat je er mee wilt. Als je dat voor og<strong>en</strong> hebt, kun jepartij<strong>en</strong> gaan zoek<strong>en</strong> met wie je ontwikkeling kan realiser<strong>en</strong>.On<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van <strong>de</strong> formule is hoe je biodiversiteit kuntoptimaliser<strong>en</strong>. Het is misschi<strong>en</strong> niet <strong>de</strong> ho<strong>of</strong>ddrager van hetverdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>l, maar wel e<strong>en</strong> belangrijk on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el in e<strong>en</strong> mixvan exploitatiemogelijkhed<strong>en</strong>.”Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
3<strong>Biodiversiteit</strong>,nieuwe begripp<strong>en</strong>“Look <strong>de</strong>ep into nature,and th<strong>en</strong> you will un<strong>de</strong>rstan<strong>de</strong>verything better”Albert EinsteinInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
3 <strong>Biodiversiteit</strong>Alle lev<strong>en</strong>svorm<strong>en</strong><strong>Biodiversiteit</strong> is e<strong>en</strong> veelomvatt<strong>en</strong>d begrip. De één vertaalthet in zorg<strong>en</strong> om het tropische reg<strong>en</strong>woud, e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r om e<strong>en</strong>exoot in Ne<strong>de</strong>rland. Het kan gaan het <strong>uit</strong>sterv<strong>en</strong> van bepaal<strong>de</strong>soort<strong>en</strong>, over <strong>de</strong> stand van <strong>de</strong> bij<strong>en</strong>, over <strong>de</strong> terugkeer vanou<strong>de</strong> koei<strong>en</strong>rass<strong>en</strong> <strong>of</strong> over sam<strong>en</strong>werking met Filipijnse vissersvoor het herstel van <strong>de</strong> oceaanbo<strong>de</strong>m. We begonn<strong>en</strong> in <strong>de</strong><strong>Community</strong> <strong>of</strong> <strong>Practice</strong> met het zoek<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> betek<strong>en</strong>is vanbiodiversiteit in ie<strong>de</strong>rs bedrijfspraktijk <strong>en</strong> met het ontwikkel<strong>en</strong>van e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijke taal.Hoe <strong>de</strong>finieer je biodiversiteit?De Conv<strong>en</strong>tion on Biological Diversity <strong>de</strong>finieert biodiversiteitals ‘life in all it’s manifestations’ <strong>of</strong> te wel <strong>de</strong> verscheid<strong>en</strong>heidaan alle lev<strong>en</strong>svorm<strong>en</strong>. Die lev<strong>en</strong>svorm<strong>en</strong> zijn on<strong>de</strong>rver<strong>de</strong>eld indrie niveaus. Het eerste niveau betreft het g<strong>en</strong>etisch materiaalin <strong>de</strong> wereld. Zo wordt er gewerkt aan e<strong>en</strong> opslagplaats op<strong>de</strong> Noordpool voor alle zad<strong>en</strong> van <strong>de</strong> wereld om te blijv<strong>en</strong>beschikk<strong>en</strong> over alle g<strong>en</strong>etische diversiteit. Het twee<strong>de</strong> niveaugaat over soort<strong>en</strong>. Daarbij hoort bijvoorbeeld <strong>de</strong> Ro<strong>de</strong> Lijstwaarop het <strong>uit</strong>sterv<strong>en</strong> van soort<strong>en</strong> wordt bijgehoud<strong>en</strong>. Op het<strong>de</strong>r<strong>de</strong> niveau staan <strong>de</strong> ecosystem<strong>en</strong>.De niveaus zijn aan elkaar verbond<strong>en</strong>. Zo is <strong>de</strong> diversiteitvan soort<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ecosysteem e<strong>en</strong> maatstaf voor <strong>de</strong>veerkracht van dat systeem. IUCN <strong>en</strong> <strong>de</strong> WBCSD ontwikkeld<strong>en</strong>e<strong>en</strong> gids die aan bedrijv<strong>en</strong> <strong>uit</strong>legt hoe ze gebruik kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>van e<strong>en</strong> ecosysteemconcept<strong>en</strong> zoals <strong>de</strong> Ro<strong>de</strong> Lijst.23Wat is e<strong>en</strong> ecosysteem?E<strong>en</strong> ecosysteem is e<strong>en</strong> <strong>en</strong>igszins afgebak<strong>en</strong><strong>de</strong> e<strong>en</strong>heidbestaan<strong>de</strong> <strong>uit</strong> lev<strong>en</strong><strong>de</strong> organism<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet-lev<strong>en</strong>d materiaal. Ine<strong>en</strong> ecosysteem gaat het om verbinding. Om <strong>de</strong> wisselwerkingtuss<strong>en</strong> alle organism<strong>en</strong>, maar ook met niet lev<strong>en</strong><strong>de</strong> voorwerp<strong>en</strong>zoals rots<strong>en</strong> <strong>en</strong> water. Ecosystem<strong>en</strong> met veel verschill<strong>en</strong><strong>de</strong>soort<strong>en</strong>, zijn over het algeme<strong>en</strong> meer veerkrachtig dansystem<strong>en</strong> met min<strong>de</strong>r soort<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> diversiteit aan soort<strong>en</strong>verlaagt het risico van het omvall<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> systeem, omdatbepaal<strong>de</strong> soort<strong>en</strong> het verlies van e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re soort kunn<strong>en</strong>opvang<strong>en</strong>. Deze soort<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ook wel indicatorsoort<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemd. Ze drukk<strong>en</strong> <strong>de</strong> veerkracht <strong>en</strong> daarmee gezondheidvan e<strong>en</strong> ecosysteem <strong>uit</strong>.Soort<strong>en</strong>rijkdom op drie niveaus (bron: Biodiversity British Columbia)Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> ecosystem<strong>en</strong>Ie<strong>de</strong>r ecosysteem – bos, woestijn, zee <strong>of</strong> oerwoud – heeftan<strong>de</strong>re karakteristiek<strong>en</strong>, met meer, min<strong>de</strong>r <strong>of</strong> an<strong>de</strong>re soort<strong>en</strong>.Maar in ie<strong>de</strong>r ecosysteem geldt dat <strong>de</strong> soort<strong>en</strong> elkaarnodig hebb<strong>en</strong> om te overlev<strong>en</strong>. Sommige ecosystem<strong>en</strong> zijnwereldwijd zoals het klimaatsysteem, an<strong>de</strong>re hebb<strong>en</strong> regionalegr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> zoals <strong>de</strong> Noordzee <strong>en</strong> weer an<strong>de</strong>re system<strong>en</strong>, zoalse<strong>en</strong> boer<strong>en</strong>akker, zijn lokaal van aard. Ook hierbij geldt dat<strong>de</strong>ze niveaus op verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> manier<strong>en</strong> verbond<strong>en</strong> zijn.Ecosystem<strong>en</strong> zijn dynamisch <strong>en</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> in <strong>de</strong> loop van <strong>de</strong>tijd. De tijd <strong>en</strong> geschied<strong>en</strong>is spel<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijk rol. M<strong>en</strong>selijkhan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> kan <strong>de</strong> staat van e<strong>en</strong> ecosysteem veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. E<strong>en</strong>windpark op zee heeft invloed op het bestaan<strong>de</strong> ecosysteem.Maar het oorspronkelijke ecosysteem was al verstoord doorvisvangst <strong>en</strong> vrachtvaart. E<strong>en</strong> veran<strong>de</strong>ring kan zowel positieveals negatieve gevolg<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.Hoe staat het met e<strong>en</strong> ecosysteem?Om <strong>de</strong> staat van ecosystem<strong>en</strong> in Ne<strong>de</strong>rland te achterhal<strong>en</strong>kun je het Comp<strong>en</strong>dium voor <strong>de</strong> Leefomgeving gebruik<strong>en</strong>.Het biedt informatie over biodiversiteitsthema’s per gebied inNe<strong>de</strong>rland. Op dit mom<strong>en</strong>t wordt door <strong>de</strong> overheid gewerktaan e<strong>en</strong> Digitale Atlas van het Natuurlijk Kapitaal in Ne<strong>de</strong>rland.Verwacht wordt dat <strong>de</strong> eerste versie eind 2014 klaar is. Om <strong>de</strong>staat van ecosystem<strong>en</strong> b<strong>uit</strong><strong>en</strong> Ne<strong>de</strong>rland te verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, kunje aan je ket<strong>en</strong>partners vrag<strong>en</strong> hoe <strong>de</strong> staat van het lokaleecosysteem is. E<strong>en</strong> internationale NGO als IUCN on<strong>de</strong>rsteuntbij internationale sam<strong>en</strong>werking voor het versterk<strong>en</strong> vanecosystem<strong>en</strong> op locaties in het b<strong>uit</strong><strong>en</strong>land.24Wat zijn ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>?Als we kijk<strong>en</strong> naar ecosystem<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> natuurlijkproductiesysteem voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, sprek<strong>en</strong> we vanecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>. Waterzuivering door <strong>de</strong> duin<strong>en</strong>,ontspanning in <strong>de</strong> natuur op e<strong>en</strong> landgoed, voedsel- <strong>en</strong>houtproductie <strong>of</strong> bestuiving door bij<strong>en</strong> kun je als e<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st zi<strong>en</strong>die het ecosysteem je biedt. Ecosystem<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> dus e<strong>en</strong>bepaal<strong>de</strong> waar<strong>de</strong>. We zijn afhankelijk van ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong><strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> er invloed op. In <strong>de</strong> natuurverk<strong>en</strong>ning van PBLstaat e<strong>en</strong> overzicht van gestapel<strong>de</strong> ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> inNe<strong>de</strong>rland.Ons natuurlijk kapitaalDe natuurlijke productie van ecosystem<strong>en</strong> is <strong>de</strong> basisvoor onze economie. Steeds meer bedrijv<strong>en</strong> beseff<strong>en</strong> datecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> ons natuurlijk kapitaal zijn. De NaturalCapital Declaration <strong>de</strong>finieert natuurlijk kapitaal als <strong>de</strong> voorraa<strong>de</strong>cosystem<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> hernieuwbare stroom van goe<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong>di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> levert voor onze economie <strong>en</strong> voor<strong>de</strong>l<strong>en</strong> biedt aanbedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>. De World Business Council onSustainable Developm<strong>en</strong>t werkt met IUCN <strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong> aane<strong>en</strong> protocol voor het bepal<strong>en</strong> van het natuurlijk kapitaal datbedrijv<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> in <strong>de</strong> Natural Capital Coalition.Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Raakvlakk<strong>en</strong> met an<strong>de</strong>re concept<strong>en</strong>?De natuur komt steeds vaker terug in nieuwe concept<strong>en</strong>.Biomimicry is e<strong>en</strong> vakgebied dat laat zi<strong>en</strong> wat je van <strong>de</strong> natuurkunt ler<strong>en</strong>. Op productniveau, d<strong>en</strong>k aan <strong>de</strong> ontwikkeling vane<strong>en</strong> zwembroek op basis van <strong>de</strong> werking van e<strong>en</strong> haai<strong>en</strong>huid,<strong>of</strong> maatschappelijk bij het werk<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> meer circulaireeconomie. Binn<strong>en</strong> het innovatie framewerk Cradle to Cradle is“celebrate diversity” e<strong>en</strong> van <strong>de</strong> drie leid<strong>en</strong><strong>de</strong> ontwerpprincipes.De Natural Step streeft naar e<strong>en</strong> duurzame sam<strong>en</strong>levingwaarbij <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s in balans leeft met <strong>de</strong> natuur. En <strong>de</strong> BlauweEconomie combineert <strong>de</strong> wett<strong>en</strong> van natuurkun<strong>de</strong>, biologie<strong>en</strong> chemie tot slimme innovaties in <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>leving. Door tekijk<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> kans<strong>en</strong> die <strong>de</strong> natuur biedt, heeft bed<strong>en</strong>kerGunter Pauli ruim dan 100 concrete voorbeeld<strong>en</strong> van duurzamebusiness cases ontwikkeld.Praktijkverhal<strong>en</strong>Verwol<strong>de</strong>, Kruid<strong>en</strong>ier, Hortimare, ASN BankVer<strong>de</strong>r lez<strong>en</strong>25Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
›› Brabant WaterInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Waar<strong>de</strong> bepal<strong>en</strong> met nieuwe stakehol<strong>de</strong>rs27S<strong>en</strong>ior beleidsme<strong>de</strong>werkerSandra Verheijd<strong>en</strong>,Brabant WaterDrinkwaterproductie met hulp van Brabantse natuur.“Wat is <strong>de</strong> betek<strong>en</strong>is van biodiversiteit voor <strong>de</strong> keuzes dieje als bedrijf maakt in je productieproces?” vroeg SandraVerheijd<strong>en</strong> zich af. “Kan biodiversiteit e<strong>en</strong> rol spel<strong>en</strong>in <strong>de</strong> bescherming van het grondwater, <strong>de</strong> grondst<strong>of</strong>voor het drinkwater in Brabant. In <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>werking metgrondgebruikers rondom kwetsbare drinkwaterwinning<strong>en</strong>komt <strong>de</strong> ecosysteemb<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring goed van pas. Hij geeftrichting aan <strong>de</strong> manier waarop we met boer<strong>en</strong>, geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong><strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> slag zijn om <strong>de</strong> effect<strong>en</strong> van hetgebruik van bestrijdingsmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> op <strong>de</strong> waterkwaliteit tevermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.”De eig<strong>en</strong> voetafdruk verklein<strong>en</strong>“Brabant Water produceert jaarlijks zo’n 180 miljo<strong>en</strong> m 3drinkwater voor <strong>de</strong> inwoners van Brabant. Als bron voor hetdrinkwater gebruik<strong>en</strong> we grondwater. De waterwingebied<strong>en</strong>,waar we het grondwater oppomp<strong>en</strong>, zijn vaak in onseig<strong>en</strong>dom. In veel gevall<strong>en</strong> zijn <strong>de</strong>ze gebied<strong>en</strong> rustig geleg<strong>en</strong>natuurgebied<strong>en</strong>. In totaal beher<strong>en</strong> we zo’n 1500 hectar<strong>en</strong>atuur. In <strong>de</strong>ze gebied<strong>en</strong> lever<strong>en</strong> wij rechtstreeks e<strong>en</strong>bijdrage aan biodiversiteit. Maar met ons productieproces,het onttrekk<strong>en</strong> van grondwater, het zuiver<strong>en</strong> tot drinkwater<strong>en</strong> het distribuer<strong>en</strong> ervan aan onze klant<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong> weook e<strong>en</strong> min<strong>de</strong>r positieve impact op biodiversiteit. Weprober<strong>en</strong> onze impact te vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> door reststrom<strong>en</strong> zoalskalkresidu<strong>en</strong> <strong>uit</strong> waterzuivering weer in te zett<strong>en</strong> <strong>en</strong> te werk<strong>en</strong>aan <strong>en</strong>ergiebesparing. Sinds januari 2014 is Brabant Watergecertificeerd als eerste klimaatneutrale drinkwaterbedrijf inNe<strong>de</strong>rland.Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> met agrariërsDe kwaliteit van onze bronn<strong>en</strong> is gebaat bij e<strong>en</strong> goe<strong>de</strong>biodiversiteit. En die wordt in onze waterwingebied<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>zeerdoor an<strong>de</strong>re grondgebruikers beïnvloed. Bijvoorbeeld <strong>de</strong> wijzewaarop agrariërs met <strong>de</strong> bo<strong>de</strong>m omgaan. In het programmaSchoon Water voor Brabant werk<strong>en</strong> we met partners aan hetverbeter<strong>en</strong> van grondwaterkwaliteit door het vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van<strong>uit</strong>spoeling van gewasbeschermingsmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong>. Ook do<strong>en</strong> wemee in e<strong>en</strong> pilot met e<strong>en</strong> aantal voorlopers <strong>uit</strong> <strong>de</strong> agrarischesector gericht op gezon<strong>de</strong> grond door gewasbeschermingmet min<strong>de</strong>r emissies <strong>en</strong> min<strong>de</strong>r vervuiling van het grondwater.Het blijft zoek<strong>en</strong> naar hoe duurzaam tel<strong>en</strong> lon<strong>en</strong>d te mak<strong>en</strong>.E<strong>en</strong> interessante verk<strong>en</strong>ning op dit gebied kwam via <strong>de</strong> CoPtot stand. Met Kruid<strong>en</strong>ier Foodservices d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> we na overe<strong>en</strong> markt voor schoon water product<strong>en</strong>. Daar ligg<strong>en</strong> zekerkans<strong>en</strong>. En in e<strong>en</strong> pilot gericht op waterkwantiteit on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong>we hoe je in <strong>de</strong> landbouw <strong>de</strong> gevoeligheid voor droogte kuntvermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> vochtvoorzi<strong>en</strong>ing kunt verbeter<strong>en</strong> om tevoorkom<strong>en</strong> dat je met hoeveelhed<strong>en</strong> water moet gaan slep<strong>en</strong>.“Door <strong>de</strong> CoP zie ik <strong>de</strong> kans<strong>en</strong>van het systeem waar we meete mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> beter”Zoek<strong>en</strong> naar verdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>lHet zou heel mooi zijn als we <strong>de</strong> k<strong>en</strong>nis <strong>uit</strong> <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong>project<strong>en</strong> aan elkaar kunn<strong>en</strong> verbind<strong>en</strong> zodat er opschalingplaats vindt <strong>en</strong> meer telers <strong>de</strong>ze k<strong>en</strong>nis gaan b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong>.Grote vraag voor alle project<strong>en</strong> <strong>en</strong> pilots is hoe te zorg<strong>en</strong>dat <strong>de</strong> duurzame stapp<strong>en</strong> die gezet zijn ook blijv<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>28toegepast. En als telers extra inspanning<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> do<strong>en</strong>, wiebetaalt dat dan? Of hoort het er gewoon bij? Het verdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>lvan <strong>de</strong>ze aanpak moet word<strong>en</strong> <strong>uit</strong>gezocht.Bewustzijn voor het hele natuurlijke systeemMaar we moet<strong>en</strong> ver<strong>de</strong>r kijk<strong>en</strong> dan dat. Als e<strong>en</strong> plant gezondis, heeft hij min<strong>de</strong>r last van plag<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re ell<strong>en</strong><strong>de</strong>. Danhoeft je min<strong>de</strong>r in te grijp<strong>en</strong> met gewasbescherming. Het hel<strong>en</strong>atuurlijke systeem moet in or<strong>de</strong> zijn. Als je dat slim doet, losje meer dan één probleem op <strong>en</strong> maak je sam<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stap naarvor<strong>en</strong> in het systeem. Zo ontstaat steeds meer het inzicht dathet gaat om het hele ecosysteem; <strong>de</strong> bo<strong>de</strong>m, het gewas <strong>en</strong> hetwater. Hiermee is biodiversiteit ook e<strong>en</strong> kans om het contactmet onze omgeving ver<strong>de</strong>r <strong>uit</strong> te bouw<strong>en</strong>. Mijn doel voor <strong>de</strong>kom<strong>en</strong><strong>de</strong> tijd is om het bewustzijn rondom biodiversiteit <strong>en</strong> <strong>de</strong>kans<strong>en</strong> die daar voor ons ligg<strong>en</strong>, te vergrot<strong>en</strong>. Het zit nog nietecht in ons systeem <strong>en</strong> is nu nog teveel afhankelijk van <strong>de</strong>gedrev<strong>en</strong>heid van me<strong>de</strong>werkers.”Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
4Waar<strong>de</strong>van ecosystem<strong>en</strong>“De di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> die <strong>de</strong> natuur ons biedt, zijn<strong>de</strong> echte goud<strong>en</strong> standaard. Invester<strong>en</strong> inhet behoud <strong>en</strong> <strong>de</strong> bescherming ervan isvoor ons e<strong>en</strong> winn<strong>en</strong>d concept geblek<strong>en</strong>”Ray An<strong>de</strong>rson (Duurzaam <strong>en</strong> succesvol on<strong>de</strong>rnem<strong>en</strong>, 2013)Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
4 waar<strong>de</strong>Welke soort<strong>en</strong> ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> zijn er?De natuurlijke productiesystem<strong>en</strong> voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, <strong>of</strong>welecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>, word<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rver<strong>de</strong>eld in vier soort<strong>en</strong>:1. Productiedi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> zoals voedsel <strong>en</strong> houtProductiedi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> zijn <strong>de</strong> goe<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> product<strong>en</strong> die bedrijv<strong>en</strong><strong>uit</strong> ecosystem<strong>en</strong> onttrekk<strong>en</strong>. Bij producer<strong>en</strong><strong>de</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> komt<strong>de</strong> waar<strong>de</strong> vaak tot <strong>uit</strong>drukking in <strong>de</strong> prijs van grondst<strong>of</strong>f<strong>en</strong>.<strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> <strong>uit</strong> <strong>de</strong> voedings- <strong>en</strong> lev<strong>en</strong>smid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> branchegebruik<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> omdat zij bijvoorbeeld rundvlees,water <strong>of</strong> hop nodig hebb<strong>en</strong>. Energiebedrijv<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong>biomassa voor <strong>en</strong>ergieproductie. Productiedi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> lop<strong>en</strong>gevaar als het ecosysteem dat ze levert <strong>uit</strong>geput raakt.2. Reguler<strong>en</strong><strong>de</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> zoals waterhuishouding,bestuiving <strong>en</strong> klimaatreguleringReguler<strong>en</strong><strong>de</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> zijn process<strong>en</strong> zoals waterzuivering,bestuiving <strong>en</strong> klimaatregulatie. Reguler<strong>en</strong><strong>de</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>vele m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> t<strong>en</strong> goe<strong>de</strong>, waardoor <strong>de</strong> waar<strong>de</strong>ring ervanniet makkelijk toe te wijz<strong>en</strong> is. Drinkwaterbedrijv<strong>en</strong> b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong>het reinig<strong>en</strong><strong>de</strong> vermog<strong>en</strong> van zandbo<strong>de</strong>ms om water tezuiver<strong>en</strong> voor drinkwaterproductie. Vervuiling zoals doorbestrijdingsmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> vormt dan e<strong>en</strong> risico.3. Culturele di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> zoals esthetica, recreatie <strong>en</strong> inspiratieCulturele di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> zijn <strong>de</strong> immateriële di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> <strong>uit</strong>ecosystem<strong>en</strong>, zoals natuurbeleving, ontspanning, educatie <strong>en</strong>inspiratie. Zingevings-, spirituele <strong>en</strong> cultuurhistorische waard<strong>en</strong>van erfgoed vall<strong>en</strong> hier ook on<strong>de</strong>r. Culturele di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> zijnalle<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> individuele <strong>en</strong> persoonlijke waar<strong>de</strong> te vertal<strong>en</strong>.<strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> <strong>uit</strong> <strong>de</strong> recreatiesector <strong>en</strong> landgoe<strong>de</strong>r<strong>en</strong> b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze30Vier soort<strong>en</strong> ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> (PBL, 2010)ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> voor toerisme. E<strong>en</strong> te bescherm<strong>en</strong><strong>de</strong>houding met betrekking tot natuur is e<strong>en</strong> risico voor het tegeld<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> van culturele di<strong>en</strong>st<strong>en</strong>.4. On<strong>de</strong>rsteun<strong>en</strong><strong>de</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> zoals bo<strong>de</strong>mvorming<strong>en</strong> fotosyntheseOn<strong>de</strong>rsteun<strong>en</strong><strong>de</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> zijn <strong>de</strong> basis voor lev<strong>en</strong><strong>de</strong>organism<strong>en</strong>. D<strong>en</strong>k aan <strong>de</strong> waterkringloop <strong>en</strong> fotosynthese.Maar ook <strong>de</strong> kraamkamerfunctie van e<strong>en</strong> koraalrif <strong>of</strong> <strong>de</strong>fosfaatkringloop. Ze mak<strong>en</strong> <strong>de</strong> productie van voedsel <strong>en</strong>biomassa mogelijk. On<strong>de</strong>rsteun<strong>en</strong><strong>de</strong> ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> zijnniet makkelijk te verhan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> omdat <strong>de</strong> bat<strong>en</strong> vele gebruikerst<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> kom<strong>en</strong>. Monocultur<strong>en</strong> <strong>en</strong> globalisering van han<strong>de</strong>lvorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> risico. De bo<strong>de</strong>m raakt <strong>uit</strong>geput <strong>en</strong> fosfat<strong>en</strong>spoel<strong>en</strong> <strong>uit</strong>ein<strong>de</strong>lijk weg in zee.Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Wie pr<strong>of</strong>iter<strong>en</strong> er van <strong>de</strong> waar<strong>de</strong>?De vier ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> hang<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rling met elkaarsam<strong>en</strong> <strong>en</strong> overlapp<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> ecosysteem levert vaak meer<strong>de</strong>redi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> bos levert hout, zuivert water, bindt CO 2<strong>en</strong>reguleert het klimaat. Het zelf<strong>de</strong> bos biedt ontspanning voorwan<strong>de</strong>laars <strong>en</strong> levert e<strong>en</strong> bescherm<strong>de</strong> leefomgeving voorzeldzame soort<strong>en</strong>. De waar<strong>de</strong> van ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>wordt meestal door meer<strong>de</strong>re gebruikers b<strong>en</strong>ut. Waar<strong>de</strong> krijgtpas betek<strong>en</strong>is als dui<strong>de</strong>lijk is welke stakehol<strong>de</strong>rs van hetecosysteem gebruik mak<strong>en</strong>. De waar<strong>de</strong> verschilt voor ie<strong>de</strong>regebruiker <strong>en</strong> moet in overleg met betrokk<strong>en</strong> stakehol<strong>de</strong>rsword<strong>en</strong> bepaald. De vraag ‘voor wie heeft het ecosysteemwaar<strong>de</strong>?’ biedt zicht op sam<strong>en</strong>werkingspartners <strong>of</strong> klant<strong>en</strong> metwie je aan versterking van het ecosysteem kunt werk<strong>en</strong>.Monetariser<strong>en</strong> van ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>Het voor<strong>de</strong>el van het monetariser<strong>en</strong> van ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>is dat <strong>de</strong> waar<strong>de</strong> ervan expliciet wordt. Monetaire waar<strong>de</strong>ringkan bijdrag<strong>en</strong> aan bewustwording bij bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> biedt <strong>de</strong>mogelijkheid innovaties af te weg<strong>en</strong>. En <strong>de</strong> waar<strong>de</strong> van di<strong>en</strong>st<strong>en</strong>wordt bespreekbaar met an<strong>de</strong>re gebruikers van het ecosysteem.Er zijn op dit mom<strong>en</strong>t verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> voor hetmonetariser<strong>en</strong> van ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> in ontwikkeling. De VNheeft het project The Economics <strong>of</strong> Ecosystems and Biodiversity(TEEB) opgezet. Hiermee heeft <strong>de</strong> VN <strong>de</strong> waar<strong>de</strong> van alleecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> hectare tropisch reg<strong>en</strong>woud ingeld kunn<strong>en</strong> vertal<strong>en</strong> <strong>en</strong> biedt het instrum<strong>en</strong>t TEEB-stad inzichtin <strong>de</strong> waar<strong>de</strong> van gro<strong>en</strong> <strong>en</strong> water in <strong>de</strong> stad.Wat is e<strong>en</strong> Environm<strong>en</strong>tal Pr<strong>of</strong>it & Loss berek<strong>en</strong>ing?Het bedrijf Trucost heeft voor Puma e<strong>en</strong> EP&L-accountgemaakt waarmee ze als eerste bedrijf het natuurlijkkapitaal dat ze gebruik<strong>en</strong> op haar balans heeft gezet. PUMAgebruikt ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> ter waar<strong>de</strong> van € 145 miljo<strong>en</strong>.31Daarvan werd € 24 miljo<strong>en</strong> veroorzaakt door CO 2-<strong>uit</strong>stoot<strong>en</strong> watergebruik. De rest komt door landgebruik <strong>en</strong> afval.De duurste bijdrage kwam door het gebruik van leer voor <strong>de</strong>scho<strong>en</strong><strong>en</strong>. PUMA is nu op zoek naar e<strong>en</strong> geschikt biobasedalternatief.E<strong>en</strong> voor<strong>uit</strong>strev<strong>en</strong>d initiatief in Ne<strong>de</strong>rland is True Price. Dezeorganisatie ontwikkelt sam<strong>en</strong> met Ne<strong>de</strong>rlandse bedrijv<strong>en</strong>e<strong>en</strong> metho<strong>de</strong> om <strong>de</strong> echte prijs van product<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong>berek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Daarbij zal in <strong>de</strong> toekomst ook <strong>de</strong> waar<strong>de</strong> van <strong>de</strong>ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> word<strong>en</strong> meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.Risico’s van monetariser<strong>en</strong>?Het monetariser<strong>en</strong> van ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> heeft ook risico’s.In <strong>de</strong> nieuwe Natuurwet is voor het eerst vastgelegd dat d<strong>en</strong>atuur ook e<strong>en</strong> ‘intrinsieke’ waar<strong>de</strong> heeft. Die waar<strong>de</strong> valt dusniet in geld <strong>uit</strong> te drukk<strong>en</strong>. Natuurwaard<strong>en</strong> zijn ook niet altijdinwisselbaar. Hoeveel vind<strong>en</strong> we <strong>de</strong> laatste tonijn waard? Voorarme m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die afhankelijk zijn van ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>br<strong>en</strong>gt beprijz<strong>en</strong> mogelijk grote na<strong>de</strong>lige gevolg<strong>en</strong> met zichmee. Of mog<strong>en</strong> zij <strong>de</strong> waar<strong>de</strong> dan verkop<strong>en</strong>?Praktijkverhal<strong>en</strong>Brabant Water, Hortimare, Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>, Verwol<strong>de</strong>,HeijmansVer<strong>de</strong>r lez<strong>en</strong>Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
<strong>Biodiversiteit</strong> bij wind-op-zee <strong>en</strong> biomassa33S<strong>en</strong>ior Sustainability OfficerSilvan <strong>de</strong> Boer, EnecoEnergieleverancier met duurzaamheid hoog in hetvaan<strong>de</strong>l.Bij aanvang vroeg Eneco zich af hoe ze biodiversiteitkond<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> in bijvoorbeeld wind-op-zeeproject<strong>en</strong>. Nu is er on<strong>de</strong>rzoek naar biodiversiteit inrelatie tot windpark<strong>en</strong>, zijn er bij<strong>en</strong> op het dak vanhet ho<strong>of</strong>dkantoor <strong>en</strong> gaat Eneco voor verschill<strong>en</strong><strong>de</strong>bedrijfson<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>de</strong> impact bepal<strong>en</strong> met partner WNF.Silvan werd on<strong>de</strong>rsteund door trainee Ina Schjel<strong>de</strong>rup.Wat is <strong>de</strong> impact van e<strong>en</strong> windpark?“<strong>Biodiversiteit</strong> stond niet hoog op <strong>de</strong> ag<strong>en</strong>da <strong>en</strong> het wasondui<strong>de</strong>lijk wat het precies is. Als je erover begon riep<strong>en</strong> zedaar is het verhaal van <strong>de</strong> bloemetjes <strong>en</strong> <strong>de</strong> bijtjes weer. Maarhet speelt bijvoorbeeld bij <strong>de</strong> vraag welke invloed wind-op-zeeheeft op <strong>de</strong> biodiversiteit in <strong>de</strong> omgeving. Uit on<strong>de</strong>rzoek blijktdat sommige viss<strong>en</strong>, zoals platviss<strong>en</strong>, windpark<strong>en</strong> mijd<strong>en</strong> <strong>en</strong>an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> ze juist opzoek<strong>en</strong> zoals kabeljauw. Dat geldt ook voorvogels. Aalscholvers kom<strong>en</strong> er graag, terwijl <strong>de</strong> Jan van G<strong>en</strong>dter liever omhe<strong>en</strong> vliegt. Bij <strong>de</strong> zeehond lijkt het af te hang<strong>en</strong>van z’n karakter. Dus wat is dan <strong>de</strong> netto impact? En op wateig<strong>en</strong>lijk? Niet op e<strong>en</strong> oorspronkelijk systeem, want <strong>de</strong> zee isteg<strong>en</strong>woordig hartstikke druk met vissers <strong>en</strong> vrachtbot<strong>en</strong>. Wehebb<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk e<strong>en</strong> nieuwe habitat gecreëerd.Verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> bedrijfsactiviteit<strong>en</strong><strong>Biodiversiteit</strong> speelt in verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> bedrijfsactiviteit<strong>en</strong>op e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re manier. We hebb<strong>en</strong> ervaring met <strong>de</strong>duurzaamheidscriteria die voor biomassa zijn ontwikkeld<strong>en</strong> will<strong>en</strong> nu meetbare <strong>en</strong> e<strong>en</strong>duidige criteria voor onzean<strong>de</strong>re project<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong> zodat Eneco zich hiermee kanon<strong>de</strong>rscheid<strong>en</strong> van concurr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. En we br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> met behulpInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
van e<strong>en</strong> quick scan <strong>de</strong> impact van biodiversiteit in onze ket<strong>en</strong>sin kaart, ook van bijvoorbeeld <strong>de</strong> infra project<strong>en</strong>, Daar waar wee<strong>en</strong> negatieve impact hebb<strong>en</strong>, on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> we hoe we datev<strong>en</strong>tueel kunn<strong>en</strong> comp<strong>en</strong>ser<strong>en</strong> met <strong>de</strong> REDD++-project<strong>en</strong>waar we in participer<strong>en</strong>.“Deelname aan <strong>de</strong> CoP hielp meom m’n eig<strong>en</strong> overtuiging hel<strong>de</strong>rte krijg<strong>en</strong>”In <strong>de</strong> strategie br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>De eerste bouwst<strong>en</strong><strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> er. Ik heb e<strong>en</strong> intern papergeschrev<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> biodiversiteitsplan opgesteld datgoed is ontvang<strong>en</strong> door het managem<strong>en</strong>t. Hiermee kanbiodiversiteit naast CO 2e<strong>en</strong> belangrijke pijler van onzeduurzaamheidspr<strong>of</strong>ilering word<strong>en</strong>. Ik word links <strong>en</strong> rechtsgevraagd om onze visie op biodiversiteit toe te licht<strong>en</strong>. Hetmoet dui<strong>de</strong>lijk in <strong>de</strong> strategie van Eneco word<strong>en</strong> vastgelegd <strong>en</strong>naar b<strong>uit</strong><strong>en</strong> e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rscheid<strong>en</strong>d elem<strong>en</strong>t word<strong>en</strong>. We moet<strong>en</strong>intern afsprak<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> om biodiversiteitneutraal te word<strong>en</strong>.Door sam<strong>en</strong> te werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> nieuwe coalities te sl<strong>uit</strong><strong>en</strong>, weet ikdat dit haalbare doel<strong>en</strong> zijn.Bre<strong>de</strong> bewustwordingE<strong>en</strong> groei<strong>en</strong>d aantal m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> ons bedrijf weet dat heton<strong>de</strong>rwerp voor ons van belang is, maar we hebb<strong>en</strong> nog e<strong>en</strong>flinke weg te gaan. Ik heb het thema in het begin nog teveelvoor mezelf gehoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> moet nu inzett<strong>en</strong> op bre<strong>de</strong> internebewustwording. We hebb<strong>en</strong> interne ambassa<strong>de</strong>urs nodig. Enonze verbint<strong>en</strong>is met Lea<strong>de</strong>rs-for-Nature helpt natuurlijk ook.34En op termijn toch ook inc<strong>en</strong>tives die an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> aanzett<strong>en</strong> omconcreet met biodiversiteit aan <strong>de</strong> slag te gaan. Met onzepartner WNF hebb<strong>en</strong> wij concrete afsprak<strong>en</strong> gemaakt. Weverk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> implicaties, kans<strong>en</strong> <strong>en</strong> bedreiging<strong>en</strong> voorbiodiversiteit rond windpark<strong>en</strong> in het Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>de</strong>el van <strong>de</strong>Noordzee.Taal <strong>en</strong> toonTaal <strong>en</strong> <strong>de</strong> toon zijn erg belangrijk voor ver<strong>de</strong>r succes. Wewill<strong>en</strong> nu heel sterk gaan inzett<strong>en</strong> op interne marketing. Opbeleving <strong>en</strong> gevoel. Ik vond het heel waar<strong>de</strong>vol dat we met tweeg<strong>en</strong>eraties met het thema bezig ging<strong>en</strong>. De nieuwe g<strong>en</strong>eratieheeft vaak van nature meer met dit soort thematiek. En jemoet het thema niet opdring<strong>en</strong>. Het moet natuurlijk land<strong>en</strong> bijcollega’s die relatief dicht bij het on<strong>de</strong>rwerp zitt<strong>en</strong>. Bijvoorbeeldbij <strong>de</strong> directeur Strategie. We moet<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> <strong>en</strong>thousiasmer<strong>en</strong>,inspirer<strong>en</strong> <strong>en</strong> vertell<strong>en</strong> waarom het belangrijk is.”Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
5De relatie tuss<strong>en</strong>bedrijfsactiviteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> ecosystem<strong>en</strong>“Lev<strong>en</strong> in verbond<strong>en</strong>heid met jezelf,met an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, met <strong>de</strong> natuur <strong>en</strong>met <strong>de</strong> aar<strong>de</strong> is <strong>de</strong> grote <strong>uit</strong>dagingwaar ie<strong>de</strong>r van ons voor staat.”Prinses Ir<strong>en</strong>e van Lippe-BiesterfeldInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
5 relatieWelke verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> relaties zijn er?De diversiteit aan bedrijv<strong>en</strong> in <strong>de</strong> <strong>Community</strong> <strong>of</strong> <strong>Practice</strong><strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Biodiversiteit</strong> was bewust hoog om veel vanelkaar te kunn<strong>en</strong> ler<strong>en</strong>. Na e<strong>en</strong> aantal bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> bleekdat groep<strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> han<strong>de</strong>lingsperspectiev<strong>en</strong>zag<strong>en</strong>. Sommige bedrijv<strong>en</strong> dacht<strong>en</strong> meer van<strong>uit</strong> waar<strong>de</strong>creatiemet ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> terwijl an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> gericht war<strong>en</strong>op het vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van <strong>de</strong> negatieve invloed, <strong>of</strong>wel impact36Relatie tuss<strong>en</strong> ecosysteem <strong>en</strong> bedrijf. Bedrijf is voor activiteitafhankelijk van <strong>en</strong>/<strong>of</strong> heeft impact op ecosysteem.EcosysteemImpactAfhankelijkBEDRIJFop het ecosysteem. Deze diversiteit bleek voort te kom<strong>en</strong> <strong>uit</strong>het verschil in <strong>de</strong> relatie tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> bedrijfsactiviteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> hetecosysteem. Is het bedrijf afhankelijk van ecosystem<strong>en</strong> voorzijn waar<strong>de</strong>-creatie? Heeft het bedrijf negatieve impact via zijnbedrijfsactiviteit<strong>en</strong>, <strong>of</strong> werkt het juist versterk<strong>en</strong>d? En met welkeecosystem<strong>en</strong> heb je te mak<strong>en</strong> als bedrijf?We kwam<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> in<strong>de</strong>ling indrie soort<strong>en</strong> relaties tuss<strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong><strong>en</strong> ecosystem<strong>en</strong>, namelijk:• Impact op locatie• Afhankelijk via ket<strong>en</strong>• Pro-biodiversiteitInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Categorie A. Impact op locatieDe categorie ‘locatie’ betreft bedrijfsactiviteit<strong>en</strong> zoals hetbouw<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> kantoor, fabriek <strong>of</strong> e<strong>en</strong> weg. Of het winn<strong>en</strong> vangrondst<strong>of</strong>f<strong>en</strong> zoals ijzer <strong>of</strong> kol<strong>en</strong>. Met bedrijfsactiviteit<strong>en</strong> op e<strong>en</strong>stuk land kunn<strong>en</strong> ecosystem<strong>en</strong> word<strong>en</strong> verstoord <strong>of</strong> verzwakt.Bepaal<strong>de</strong> soort<strong>en</strong> dier<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong> weg niet overstek<strong>en</strong> ome<strong>en</strong> partner vind<strong>en</strong>, boss<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gekapt voor mijnbouw <strong>en</strong>oliewinning verontreinigt <strong>de</strong> <strong>de</strong>lta. Bedrijfsactiviteit<strong>en</strong> in <strong>de</strong>zecategorie vind je in <strong>de</strong> maakindustrie, <strong>de</strong> fossiele industrie,<strong>de</strong> metallurgische <strong>en</strong> chemische sector <strong>en</strong> <strong>de</strong> bouwsector.Ze zijn in hun business mo<strong>de</strong>l niet afhankelijk van hetlev<strong>en</strong><strong>de</strong> ecosysteem, maar hebb<strong>en</strong> via grondst<strong>of</strong>winning <strong>en</strong>bedrijfslocaties wel (negatieve) impact op biodiversiteit <strong>en</strong>ecosystem<strong>en</strong>.Categorie B. Afhankelijk via ket<strong>en</strong>In <strong>de</strong> categorie ‘ket<strong>en</strong>’ zitt<strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong> die via <strong>de</strong> ket<strong>en</strong>ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong>. D<strong>en</strong>k aan bedrijv<strong>en</strong> in <strong>de</strong>voedingssector, drinkwaterproductie <strong>en</strong> <strong>de</strong> biobased economysector. Zo heeft <strong>de</strong> landbouw ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> nodig alsschoon water, bij<strong>en</strong> <strong>en</strong> voedingsst<strong>of</strong>f<strong>en</strong>. Maar landbouw kanook negatieve impact hebb<strong>en</strong> op <strong>de</strong> bo<strong>de</strong>mvruchtbaarheid. Enals e<strong>en</strong> waterbedrijf teveel schoon water aan <strong>de</strong> duin<strong>en</strong> onttrekt,rak<strong>en</strong> <strong>de</strong> ecosystem<strong>en</strong> verdroogd <strong>en</strong> verzwakt. De bedrijv<strong>en</strong> in<strong>de</strong>ze categorie zijn voor het lever<strong>en</strong> van hun product afhankelijkvan gezon<strong>de</strong> ecosystem<strong>en</strong> <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> via hun bedrijfsactiviteitdoorgaans e<strong>en</strong> negatieve invloed.Categorie C. Pro-biodiversiteitDe <strong>de</strong>r<strong>de</strong> categorie bestaat <strong>uit</strong> bedrijv<strong>en</strong> van wie <strong>de</strong> corebusinessgericht is op het versterk<strong>en</strong> van ecosystem<strong>en</strong>.Voorbeeld<strong>en</strong> zijn <strong>de</strong> teelt van zeewier <strong>of</strong> <strong>de</strong> aanleg van gro<strong>en</strong>edak<strong>en</strong>. Ook het werk<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>ame van soort<strong>en</strong> op e<strong>en</strong>landgoed <strong>of</strong> in e<strong>en</strong> recreatiegebied valt on<strong>de</strong>r <strong>de</strong>ze categorie.37<strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> met pro-biodiversiteit activiteit<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> geme<strong>en</strong> datze van<strong>uit</strong> het ecosysteem kunn<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>en</strong>.Hoe meet je <strong>de</strong> relatie met biodiversiteit?Om <strong>de</strong> relatie tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bedrijfsactiviteit <strong>en</strong> ecosystem<strong>en</strong>te bepal<strong>en</strong> zijn er wereldwijd meer dan veertig verschill<strong>en</strong><strong>de</strong>instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ontwikkeld. Er zijn instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die <strong>de</strong> impactvan e<strong>en</strong> locatie berek<strong>en</strong><strong>en</strong>, van e<strong>en</strong> product <strong>of</strong> van e<strong>en</strong> heelportfolio. Sommige method<strong>en</strong> zijn gericht op het kwalitatiefinv<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>, an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> op het ver<strong>de</strong>r <strong>uit</strong>rek<strong>en</strong><strong>en</strong> van <strong>de</strong>impact <strong>en</strong> weer an<strong>de</strong>re instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zett<strong>en</strong> <strong>de</strong> impact om ineconomische waar<strong>de</strong>ring. De instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong> in <strong>de</strong>k<strong>en</strong>nis van ecosystem<strong>en</strong> die je moet hebb<strong>en</strong>, <strong>de</strong> data die jemoet verzamel<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> tijd die nodig is om berek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> temak<strong>en</strong>.Om te bepal<strong>en</strong> met welk instrum<strong>en</strong>t je aan <strong>de</strong> slag wilt, moet jehet doel dui<strong>de</strong>lijk hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> kun je <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> vrag<strong>en</strong> stell<strong>en</strong>;• Wil je met<strong>en</strong> om <strong>de</strong> relevantie van het thema voor je bedrijfte bepal<strong>en</strong>?• Wil je met<strong>en</strong> om <strong>de</strong> voortgang van je biodiversiteitsbeleid tekunn<strong>en</strong> monitor<strong>en</strong>?• Wil je met<strong>en</strong> om te kunn<strong>en</strong> communicer<strong>en</strong> naar klant<strong>en</strong> <strong>en</strong>an<strong>de</strong>re stakehol<strong>de</strong>rs?Bepaal eerst voor welk doel je wilt met<strong>en</strong> <strong>en</strong> kijk dan welkinstrum<strong>en</strong>t daar het beste bij past.Het rapport Making the Invisible Visible geeft je e<strong>en</strong> goedoverzicht van tools. Ook op <strong>de</strong> website The Natural Capital Hubstaan instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die je kunn<strong>en</strong> help<strong>en</strong>. Natural Capital atRisk laat zi<strong>en</strong> welke sector<strong>en</strong> <strong>en</strong> regio’s <strong>de</strong> grootste impacthebb<strong>en</strong>. In Ne<strong>de</strong>rland zocht <strong>de</strong> B<strong>en</strong>chmark <strong>Biodiversiteit</strong>naar e<strong>en</strong> indicator voor sector<strong>en</strong> <strong>en</strong> bedrijfsactiviteit<strong>en</strong> ombiodiversiteitsverlies in kaart te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
InhoudVoor het implem<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> van het thema biodiversiteit in strategie<strong>en</strong> managem<strong>en</strong>t kan gebruik gemaakt word<strong>en</strong> van <strong>de</strong> EuropeanBiodiversity Standard. E<strong>en</strong> bedrijf kan met e<strong>en</strong> 10 punt<strong>en</strong>systeem zijn prestaties aangev<strong>en</strong>. Voor het certificer<strong>en</strong> word<strong>en</strong><strong>de</strong> prestaties van e<strong>en</strong> bedrijf gemet<strong>en</strong> <strong>en</strong> teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> standaardgehoud<strong>en</strong>. In <strong>de</strong> UK hebb<strong>en</strong> 100 bedrijv<strong>en</strong> <strong>de</strong> EBS gebruikt.Hoe kun je innover<strong>en</strong>?Om richting te gev<strong>en</strong> aan innovatie met betrekking totbiodiversiteit is <strong>de</strong> mitigatielad<strong>de</strong>r ontwikkeld. Er word<strong>en</strong> e<strong>en</strong>aantal tred<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rscheid<strong>en</strong>:1. Vermijd eerst <strong>de</strong> negatieve impactVoorbeeld: Vermijd afgrav<strong>en</strong> van ongestoord ve<strong>en</strong> alsteeltsubstraat2. Vermin<strong>de</strong>r daarna <strong>de</strong> negatieve impactVoorbeeld: Vermin<strong>de</strong>r grondst<strong>of</strong>winning door recycling <strong>en</strong>casca<strong>de</strong>ring3. Herstel opgetred<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>Voorbeeld: Herstel mijnafgraving gebied<strong>en</strong> doorherinrichting4. Comp<strong>en</strong>seer rester<strong>en</strong><strong>de</strong> negatieve impactVoorbeeld: Comp<strong>en</strong>seer restscha<strong>de</strong> van <strong>uit</strong>bagger<strong>en</strong> met‘nieuwe natuur’Doorloop <strong>de</strong> stapp<strong>en</strong> in <strong>de</strong>ze volgor<strong>de</strong>.EcosysteembrilDoor te kijk<strong>en</strong> van<strong>uit</strong> <strong>de</strong> ecosystem<strong>en</strong> waar je als bedrijfafhankelijk van b<strong>en</strong>t <strong>en</strong>/<strong>of</strong> impact op hebt, krijg je e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>rinnovatieperspectief. Wat heeft het ecosysteem nodig om haarveerkracht te houd<strong>en</strong>, <strong>en</strong> wie hebb<strong>en</strong> er nog meer te mak<strong>en</strong>met het ecosysteem? Je wordt bewust van <strong>de</strong> interacties ine<strong>en</strong>, <strong>de</strong> waar<strong>de</strong> <strong>en</strong> risico’s voor je bedrijf <strong>en</strong> van <strong>de</strong> acties di<strong>en</strong>odig zijn om het ecosysteem te lat<strong>en</strong> herstell<strong>en</strong>.Mitigatielad<strong>de</strong>r (BBOP, Rio Tinto and Governm<strong>en</strong>t <strong>of</strong> Australia)<strong>Biodiversiteit</strong> waar<strong>de</strong>+ Het ecosysteem vertelt je met wie je <strong>de</strong> waar<strong>de</strong> <strong>de</strong>eltDoor e<strong>en</strong> ecosysteembril op te zett<strong>en</strong>, leer je met wie jehet ecosysteem <strong>de</strong>elt <strong>en</strong> zie je je nieuwe partners voorsam<strong>en</strong>werking <strong>en</strong> innovatie. Je ont<strong>de</strong>kt welke kost<strong>en</strong> er dooran<strong>de</strong>re gebruikers word<strong>en</strong> gemaakt <strong>en</strong> welke waar<strong>de</strong> aanstakehol<strong>de</strong>rs wordt ontnom<strong>en</strong> door <strong>de</strong> negatieve impact.Je kunt met <strong>de</strong>ze nieuw ont<strong>de</strong>kte stakehol<strong>de</strong>rs in dialooggaan over <strong>de</strong> herver<strong>de</strong>ling van kost<strong>en</strong> <strong>en</strong> bat<strong>en</strong>. En door <strong>de</strong>meerwaar<strong>de</strong> van ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> voor verschill<strong>en</strong><strong>de</strong>klantgroep<strong>en</strong> concreet te formuler<strong>en</strong>, kan e<strong>en</strong> business mo<strong>de</strong>lontstaan met nieuwe product<strong>en</strong> <strong>en</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong>. Uit <strong>de</strong> praktijkin <strong>de</strong> CoP blijkt dat ecosysteemd<strong>en</strong>k<strong>en</strong> leidt tot innovatie <strong>en</strong>sam<strong>en</strong>werking.Praktijkverhal<strong>en</strong>Eneco, Tata Steel, Kruid<strong>en</strong>ier, HortimareVer<strong>de</strong>r lez<strong>en</strong>-‐ PI PI PI <strong>Biodiversiteit</strong>neutraalMt PI Rs Mt Av Av Av Het No Net Loss initiatiefOffs Netto positieve bijdrageOffs Ofs ACA Offs Rester<strong>en</strong><strong>de</strong> ImpactPI = Predicted Impact, Av = Avoidance ,Mt = Mitigation, Rs = Restoration,Offs = OffsetsACA = Additional Conservation Actions2›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank38›› Antropia
Scan plaatst thema biodiversiteit in bre<strong>de</strong>rMVO perspectief40Beleidsadviseur Milieu Eefke vand<strong>en</strong> Tillaar, Tata SteelGeïntegreerd staalbedrijf in <strong>de</strong> IJmond aan zeeingeklemd tuss<strong>en</strong> twee Natura 2000 gebied<strong>en</strong>.“Wanneer neem je als staalproduc<strong>en</strong>t <strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheidom biodiversiteit te behoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> te verbeter<strong>en</strong>?”Vroeg Eefke zich af. Ze ziet nu raakvlakk<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong>biodiversiteit <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re aspect<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> MVO. Ze heeftinzicht gekreg<strong>en</strong> in <strong>de</strong> impact <strong>en</strong> afhankelijkheid vanhet bedrijfsproces <strong>en</strong> biodiversiteit aan <strong>de</strong> hand vanecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>.Startpunt: Natura 2000“<strong>Biodiversiteit</strong> was e<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijk onbek<strong>en</strong>d thema binn<strong>en</strong> <strong>de</strong>milieuaf<strong>de</strong>ling van Tata Steel. Mijn aandacht werd getrokk<strong>en</strong>to<strong>en</strong> <strong>de</strong> implem<strong>en</strong>tatie van <strong>de</strong> Natura 2000 richtlijn als éénvan <strong>de</strong> belangrijkste instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> werd gepres<strong>en</strong>teerd bij <strong>de</strong><strong>uit</strong>voering van Europese biodiversiteitstrategie. Dat dossierstaat bij ons bedrijf reeds <strong>en</strong>ige tijd op <strong>de</strong> radar in verband metonze lic<strong>en</strong>se to operate.Koppeling van het bedrijf aan ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>Er zijn verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> waar m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong>bedrijv<strong>en</strong> gebruik van mak<strong>en</strong>. Di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> die wij als m<strong>en</strong>s nodighebb<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> gezond lev<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> leid<strong>en</strong>. Voor <strong>de</strong> handligg<strong>en</strong>d was voor mij <strong>de</strong> behoefte van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> om schone luchtin te kunn<strong>en</strong> a<strong>de</strong>m<strong>en</strong>, <strong>de</strong> reguler<strong>en</strong><strong>de</strong> ecosysteemdi<strong>en</strong>st. Min<strong>de</strong>rvoor <strong>de</strong> hand ligg<strong>en</strong>d was echter <strong>de</strong> culturele waar<strong>de</strong> van e<strong>en</strong>ecosysteem die naar vor<strong>en</strong> komt in <strong>de</strong> behoefte van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>om te kunn<strong>en</strong> g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> ontspann<strong>en</strong> wan<strong>de</strong>ling in <strong>de</strong>duin<strong>en</strong>. Van<strong>uit</strong> het perspectief van <strong>de</strong> ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> werd<strong>de</strong> relatie tuss<strong>en</strong> bedrijf <strong>en</strong> biodiversiteit voor mij pas concreet.Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Inzicht in <strong>de</strong> raakvlakk<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> No Net Loss ScanParallel aan <strong>de</strong> CoP is er e<strong>en</strong> zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong> No Nett Loss scan<strong>uit</strong>gevoerd om meer inzicht te krijg<strong>en</strong> in <strong>de</strong> raakvlakk<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong>onze bedrijfsvoering <strong>en</strong> biodiversiteit. Met e<strong>en</strong> zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong>input-output analyse word<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> methodologische manierraakvlakk<strong>en</strong> in kaart gebracht. De impact van <strong>de</strong> staalindustrieop <strong>de</strong> kwaliteit <strong>en</strong> <strong>de</strong> omvang van biodiversiteit vindt plaats bij<strong>de</strong> winning van grondst<strong>of</strong>f<strong>en</strong>, het transport van grondst<strong>of</strong>f<strong>en</strong><strong>en</strong> het productieproces van staal. Van<strong>uit</strong> het bedrijfsrisicobered<strong>en</strong>eerd is <strong>de</strong> staalindustrie e<strong>en</strong> bedrijfstak met e<strong>en</strong>lage directe afhankelijkheid van ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>. Hetproductieproces heeft echter wel e<strong>en</strong> negatieve impact opecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>.CO 2emissie, water <strong>en</strong> land bepal<strong>en</strong> belangrijk<strong>de</strong>el van impact op biodiversiteitUit <strong>de</strong> scan kwam naar vor<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> voornaamste effect<strong>en</strong>van <strong>de</strong> staalproductie in IJmuid<strong>en</strong> CO 2<strong>uit</strong>stoot, water- <strong>en</strong>landgebruik zoud<strong>en</strong> zijn. Wanneer je <strong>de</strong> impact bekijkt opverschill<strong>en</strong><strong>de</strong> schaalniveaus dan ontstaat er e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>rbeeld. Regionaal speelt bijvoorbeeld NOx emissie e<strong>en</strong> rol inverband met nabijgeleg<strong>en</strong> natuurgebied<strong>en</strong> die reeds word<strong>en</strong>blootgesteld aan e<strong>en</strong> te hoge stikst<strong>of</strong><strong>de</strong>positie. Lokaal kunn<strong>en</strong>licht <strong>en</strong> geluid van belang zijn. CO 2emissie heeft vooral e<strong>en</strong>moniaal effect.<strong>Biodiversiteit</strong> staat niet los van an<strong>de</strong>re milieuthema’s<strong>en</strong> MVO beleidDe totaalimpact van e<strong>en</strong> productieproces op biodiversiteitwordt bepaald door verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> indicator<strong>en</strong> waaron<strong>de</strong>r e<strong>en</strong>aantal milieu indicator<strong>en</strong>. Vermin<strong>de</strong>ring van impact wordt veelalgedrev<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> businesscase <strong>of</strong> door wet- <strong>en</strong> regelgeving.Daardoor do<strong>en</strong> we al heel veel! E<strong>en</strong> ver<strong>de</strong>rgaan<strong>de</strong> verbeteringvan <strong>de</strong> milieuperformance met als doel vermin<strong>de</strong>ring van druk41op biodiversiteit ligt niet direct voor <strong>de</strong> hand gezi<strong>en</strong> <strong>de</strong> lageafhankelijkheid/ risico. Dit zal aangedrev<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>door gericht CSR beleid op dit thema. In <strong>de</strong> praktijk zijn daarbijlastige keuzes onvermij<strong>de</strong>lijk. Invester<strong>en</strong> in vermin<strong>de</strong>ring vanst<strong>of</strong>emissies verlaagt <strong>de</strong> druk op <strong>de</strong> gezondheid van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>.Invester<strong>en</strong> in vermin<strong>de</strong>ring van NOx emissie is van belang om“E<strong>en</strong> eye op<strong>en</strong>er tijd<strong>en</strong>s <strong>de</strong> CoPwas <strong>de</strong> link met <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong>ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>”eutr<strong>of</strong>iering teg<strong>en</strong> te gaan in nabijgeleg<strong>en</strong> natuur. Echter <strong>de</strong>verwij<strong>de</strong>ring van st<strong>of</strong>- <strong>en</strong> NOx- emissies kost <strong>en</strong>ergie. Meer<strong>en</strong>ergiegebruik heeft e<strong>en</strong> negatief effect op klimaatveran<strong>de</strong>ring.Naast vermin<strong>de</strong>ring van je impact is het wellicht e<strong>en</strong>voudigerom e<strong>en</strong> positieve bijdrage te lever<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> ontwikkelingvan biodiversiteit (el<strong>de</strong>rs <strong>of</strong> door kleine lokale initiatiev<strong>en</strong>) <strong>of</strong>aan productontwikkeling die ervoor zorgt dat <strong>de</strong> impact in <strong>de</strong>lev<strong>en</strong>scyclus van product<strong>en</strong> afneemt. Lichter staal in auto’szorgt voor min<strong>de</strong>r emissies tijd<strong>en</strong>s <strong>de</strong> gebruiksfase, staal alsspecifieke toepassing voor zonnecell<strong>en</strong> vermin<strong>de</strong>rt inzet vanprimaire grondst<strong>of</strong>f<strong>en</strong> voor <strong>en</strong>ergieopwekking.”Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
6Impact oplocatie“Het functioner<strong>en</strong> van organism<strong>en</strong> <strong>en</strong> hunsam<strong>en</strong>hang met elkaar <strong>en</strong> <strong>de</strong> omgeving ise<strong>en</strong> bron van inspiratie die mij niet meerlos zal lat<strong>en</strong>”Louise VetInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
6 locatieHoe is <strong>de</strong> situatie?Bedrijfsactiviteit<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> negatieve impact opecosystem<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> doordat e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> locatie wordting<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, terwijl het bedrijf er niet afhankelijk van is. Dezebedrijfsactiviteit<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> directe relatie met <strong>de</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong>die ecosystem<strong>en</strong> lever<strong>en</strong>. Hoewel het bedrijf niet afhankelijk isvan het ecosysteem, wordt het door an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> wel aangesprok<strong>en</strong>op <strong>de</strong> negatieve impact. Omwon<strong>en</strong>d<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> <strong>de</strong> naam van hetbedrijf staan op bord<strong>en</strong> bij het bouwterrein <strong>en</strong> NGOs sprek<strong>en</strong>mijnbouwbedrijv<strong>en</strong> aan op <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> die ze lokaal aan d<strong>en</strong>atuur veroorzak<strong>en</strong>. Als biodiversiteit in het geding is,43Bedrijfsactiviteit heeft negatieve impact op ecosysteem,zoals verstoring <strong>of</strong> vervuiling.EcosysteemImpactverstoring & vervuilingBEDRIJFkan dit leid<strong>en</strong> tot reputatiescha<strong>de</strong> <strong>of</strong> komt <strong>de</strong> lic<strong>en</strong>ce-tooperatein gevaar.Wat is <strong>de</strong> <strong>uit</strong>daging?Voor bedrijv<strong>en</strong> die niet afhankelijk zijn van biodiversiteit, maarer wel e<strong>en</strong> impact op hebb<strong>en</strong>, speelt <strong>de</strong> vraag over hoe ver <strong>de</strong>verantwoor<strong>de</strong>lijkheid gaat <strong>en</strong> hoeveel meerkost<strong>en</strong> het bedrijfwil mak<strong>en</strong> om <strong>de</strong> negatieve impact te comp<strong>en</strong>ser<strong>en</strong>. Voor hetdirecte bedrijfsproces levert <strong>de</strong>ze investering immers niets op.En wat geef je terug voor <strong>de</strong> biodiversiteit die verdwijnt door <strong>de</strong>aanleg van e<strong>en</strong> wijk? Hoe maak je inzichtelijk mak<strong>en</strong> wat <strong>de</strong>impact op <strong>de</strong> natuur is, welke waar<strong>de</strong> die impact heeft <strong>en</strong> hoeje dat kunt comp<strong>en</strong>ser<strong>en</strong>? En omdat bij omwon<strong>en</strong>d<strong>en</strong> vaak veelemotie is, blijkt e<strong>en</strong> rationeel <strong>en</strong> <strong>uit</strong>gerek<strong>en</strong>d verhaal niet altijdafdo<strong>en</strong><strong>de</strong>.Hoe meet je <strong>de</strong> impact?E<strong>en</strong> kwalitatieve inschatting van <strong>de</strong> impact op e<strong>en</strong> ecosysteemkan word<strong>en</strong> gemaakt door mid<strong>de</strong>l van <strong>de</strong> effect<strong>en</strong>indicator. Ook<strong>de</strong> Milieu Effect Rapportage bevat vaak relevante informatie. DeMER k<strong>en</strong>t sinds 2013 e<strong>en</strong> specifieke richtlijn voor het integrer<strong>en</strong>van biodiversiteit. Met <strong>de</strong> Maatschappelijke Kost<strong>en</strong> <strong>en</strong> Bat<strong>en</strong>Analyse kan word<strong>en</strong> bepaald welke waar<strong>de</strong> <strong>de</strong> natuur voorstakehol<strong>de</strong>rs heeft. De verkreg<strong>en</strong> inzicht<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> <strong>de</strong> discussieover het vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong>/<strong>of</strong> comp<strong>en</strong>ser<strong>en</strong> van <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>concreter. Omdat biodiversiteit het vaak aflegt teg<strong>en</strong> economiein e<strong>en</strong> MKBA, ontwikkelt het Planbureau voor <strong>de</strong> Leefomgevinge<strong>en</strong> metho<strong>de</strong> om biodiversiteit in <strong>de</strong> MKBA mee te nem<strong>en</strong>.Binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> MKBA rek<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong> voor gebiedsontwikkelingbevel<strong>en</strong> we aan om <strong>de</strong> verankering van biodiversiteit explicietop te nem<strong>en</strong>. Uit <strong>de</strong> ervaring van bedrijv<strong>en</strong> in <strong>de</strong> CoP blijktdat het slim is om e<strong>en</strong> <strong>uit</strong>gebrei<strong>de</strong> stakehol<strong>de</strong>rdialoog aan <strong>de</strong>MKBA te koppel<strong>en</strong>.Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Welke strategieën zijn er voor innovatie?E<strong>en</strong> eerste strategie is er voor te zorg<strong>en</strong> dat er min<strong>de</strong>rgrondst<strong>of</strong>f<strong>en</strong> nodig door ze te recycl<strong>en</strong>. Dit zorgt voor min<strong>de</strong>rbeslag op biodiversiteit bij <strong>de</strong> winning ervan. Recycling wordtzelfs ecorestauratief als bijvoorbeeld plastic afval <strong>uit</strong> zee wordtgebruikt. E<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re strategie voor het vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van d<strong>en</strong>egatieve impact is <strong>de</strong>ze comp<strong>en</strong>ser<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re plek.Inspiratie hiervoor vind je bij het Business and BiodiversityOffsets Programme. BBOP helpt je bij het formuler<strong>en</strong> vanafsprak<strong>en</strong> voor comp<strong>en</strong>satie. E<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re innovatie strategie isom zoveel mogelijk biodiversiteit toe te voeg<strong>en</strong> bij het bouw<strong>en</strong>van e<strong>en</strong> weg, bedrijv<strong>en</strong>terrein <strong>of</strong> gebouw. Bijvoorbeeld doornatuurinclusief te bouw<strong>en</strong> <strong>of</strong> door biodiverse dak<strong>en</strong> toe tepass<strong>en</strong>. Inspirer<strong>en</strong><strong>de</strong> voorbeeld<strong>en</strong> zijn het gebouw van hetNIOO in Wag<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>en</strong> het beleid rond Ruimte voor <strong>de</strong> Rivier.In <strong>de</strong> Natuurvisie 2014 word<strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> particulier<strong>en</strong>opgeroep<strong>en</strong> om <strong>de</strong> natuur te integrer<strong>en</strong> in ontwerp <strong>en</strong> <strong>uit</strong>voeringvan project<strong>en</strong>. Ook kun je bij sl<strong>uit</strong>ing van e<strong>en</strong> locatie rek<strong>en</strong>inghoud<strong>en</strong> met biodiversiteit. Cem<strong>en</strong>tbedrijf Holcim levert nagebruik gebied<strong>en</strong> op met meer biodiversiteit.Wat is het verdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>l?Voor bedrijv<strong>en</strong> in <strong>de</strong> categorie locatie is biodiversiteit wisselgeldbij lokale interactie. Het is van belang voor <strong>de</strong> lange termijnreputatie van het bedrijf <strong>en</strong> het voorsorter<strong>en</strong> op <strong>de</strong> toekomst.Het is e<strong>en</strong> continu afwegingsproces van invester<strong>en</strong> versus <strong>de</strong>doorberek<strong>en</strong>ing van het effect. Door innovatie <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werkingkunn<strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong> in <strong>de</strong>ze categorie ecorestauratief word<strong>en</strong> <strong>en</strong><strong>de</strong> gebouw<strong>de</strong> omgeving e<strong>en</strong> biodiversiteitshub. C<strong>en</strong>traal hierbijstaat experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> in op<strong>en</strong> ontwikkelprocess<strong>en</strong> met clustersvan bedrijv<strong>en</strong> die biodiversiteit toevoeg<strong>en</strong>. IUCN werkt hieraan in het Lea<strong>de</strong>rs-for-Nature programma on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> noemer‘Areas for the future’.44Wie zijn <strong>de</strong> nieuwe partners?Naast coalities met bedrijv<strong>en</strong> die biodiversiteit toevoeg<strong>en</strong>is <strong>de</strong> overheid vaak e<strong>en</strong> belangrijke partner. Probeer bijopdrachtverl<strong>en</strong>ing voor bouwlocaties natuurdoel<strong>en</strong> teintegrer<strong>en</strong> in <strong>de</strong> infrastructuuropdracht<strong>en</strong> <strong>en</strong> -beheer vóór<strong>de</strong> aanbestedingsfase. Bijdrag<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> realisatie van hetNatuurnetwerk Ne<strong>de</strong>rland (voorhe<strong>en</strong> EHS) kan help<strong>en</strong>. Zorgvoor e<strong>en</strong> integraal proces aan <strong>de</strong> voorkant van project<strong>en</strong>.On<strong>de</strong>rzoek sam<strong>en</strong> het ge<strong>de</strong>el<strong>de</strong> belang van natuur <strong>en</strong> <strong>de</strong>bouwopgave. Interessant zijn lange termijn publiek-privatesam<strong>en</strong>werkingsproject<strong>en</strong> waar ontwerp, bouw <strong>en</strong> beheerbinn<strong>en</strong> één contract zijn opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.Praktijkverhal<strong>en</strong>Tata Steel, Eneco wind op zee, Heijmans, Heinek<strong>en</strong>, Interface,Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>Ver<strong>de</strong>r lez<strong>en</strong>Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
›› Kruid<strong>en</strong>ierFoto: Frans van <strong>de</strong>r Stoep, NoFeInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Min<strong>de</strong>r impact door kortere ket<strong>en</strong>s46Manager Duurzaamheid ChristyKool, Kruid<strong>en</strong>ier FoodservicesFood-groothan<strong>de</strong>l introduceert Oud-Hollands rasvoor versterk<strong>en</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse biodiversiteit.Kruid<strong>en</strong>ier wil<strong>de</strong> als food-groothan<strong>de</strong>l <strong>de</strong> biodiversiteitsmeerwaar<strong>de</strong>van haar product aan <strong>de</strong> klant lat<strong>en</strong>zi<strong>en</strong>. Christy Kool werkt al vanaf 2008 van<strong>uit</strong> hetecosysteem perspectief aan <strong>de</strong> ontwikkeling van nieuweket<strong>en</strong>s. Meer rec<strong>en</strong>t werkte ze aan <strong>de</strong> aanvulling vanbiodiversiteitscriteria aan duurzaamheidskeurmerk<strong>en</strong>.Ze houdt zich sinds 2006 bezig met <strong>de</strong> criteria voorduurzaam inkop<strong>en</strong> categorie catering. Helaas gingKruid<strong>en</strong>ier BV in het voorjaar van 2014 failliet. Christy Koolwas verantwoor<strong>de</strong>lijk voor P&O, kwaliteit <strong>en</strong> MVO. Ze issinds 2014 ambassa<strong>de</strong>ur voor Metta, e<strong>en</strong> nieuwe standaardvoor biodiversiteit.De Blaarkop“Al in 2008 <strong>de</strong>d<strong>en</strong> we mee in het BioCom-project van <strong>de</strong>Rijksoverheid. Uit <strong>de</strong> analyse bleek dat ons rundvlees <strong>uit</strong>Oost<strong>en</strong>rijk e<strong>en</strong> hoge impact had op biodiversiteit door <strong>de</strong> CO 2emissies van transport. We zijn daarom met ket<strong>en</strong>partnershet Blaarkop project gestart. Dit Oud-Hollandse ras is zeergeschikt om te graz<strong>en</strong> in ve<strong>en</strong>wei<strong>de</strong>gebied<strong>en</strong> in Ne<strong>de</strong>rland.Het ve<strong>en</strong>wei<strong>de</strong> gebied staat bek<strong>en</strong>d om haar hogegrondwaterstand. Verlaging van het waterpeil heeft <strong>uit</strong>droging<strong>en</strong> verzilting tot gevolg, bo<strong>de</strong>mdaling <strong>en</strong> oxidatie van het ve<strong>en</strong>.Dit zorgt voor aantasting van het ecosysteem <strong>en</strong> het landschap.Door dit gebied als <strong>uit</strong>gangpunt te nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> dier<strong>en</strong> te houd<strong>en</strong>die goed bestand zijn teg<strong>en</strong> drassige on<strong>de</strong>rgrond, kan hetgrondwaterpeil word<strong>en</strong> gehandhaafd. De Blaarkop kan op d<strong>en</strong>atte on<strong>de</strong>rgrond van ve<strong>en</strong>weid<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r ziek te word<strong>en</strong><strong>of</strong> <strong>de</strong> bo<strong>de</strong>m dicht te trapp<strong>en</strong>. Hierdoor wordt biodiversiteitbehoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> veerkracht van het ecosysteem gecreëerd.Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Omslag economisch mo<strong>de</strong>lDe Blaarkop is e<strong>en</strong> zog<strong>en</strong>aamd dubbeldoelras dat voor zowelmelkproductie als voor vlees kan word<strong>en</strong> ingezet. We kijk<strong>en</strong> nietalle<strong>en</strong> meer hoe we zoveel mogelijk melk <strong>uit</strong> e<strong>en</strong> koe kunn<strong>en</strong>hal<strong>en</strong>, maar zijn ook bezig om te kijk<strong>en</strong> hoe e<strong>en</strong> dier helemaalverwaard kan word<strong>en</strong>. Dat betek<strong>en</strong>t dat we verschill<strong>en</strong><strong>de</strong>on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong> van het dier moet<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> waar<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. Deze maniervan werk<strong>en</strong> vraagt an<strong>de</strong>re k<strong>en</strong>nis bij boer<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> omslag ind<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Het is meer dan aandacht voor biodiversiteit alle<strong>en</strong>;het is e<strong>en</strong> omslag in het economisch mo<strong>de</strong>l. Om <strong>de</strong> omslagte bewerkstellig<strong>en</strong> is Christy betrokk<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> ontwikkelingvan het Equal Opportunity Mo<strong>de</strong>l. Het EOM mo<strong>de</strong>l belo<strong>of</strong>t‘Fair Business’ <strong>de</strong> standaard te mak<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> manier waarinproduc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, afnemers <strong>en</strong> financiers partners zijn.“De CoP lever<strong>de</strong> zicht ope<strong>en</strong> nieuw economischmo<strong>de</strong>l met an<strong>de</strong>resam<strong>en</strong>werkingsverband<strong>en</strong><strong>en</strong> kortere ket<strong>en</strong>s”Kortere ket<strong>en</strong>sWe gaan sam<strong>en</strong>werkingsverband<strong>en</strong> aan die leid<strong>en</strong> tot kortereket<strong>en</strong>s. Tijd<strong>en</strong>s <strong>de</strong> CoP is het i<strong>de</strong>e ontstaan om sam<strong>en</strong> metwaterleiding bedrijf Brabant Water om boer<strong>en</strong> in <strong>de</strong> regiote beweg<strong>en</strong> tot an<strong>de</strong>re teeltpraktijk<strong>en</strong>. Brabant Water heefthet Milieukeur Barometer Duurzaam Terreinbeheer, niveauGoud. Als we als Kruid<strong>en</strong>ier van die boer<strong>en</strong> hun Milieukeur <strong>of</strong>biologisch gecertificeer<strong>de</strong> biodiversiteitspositieve product<strong>en</strong>47afnem<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong> we <strong>de</strong>ze product<strong>en</strong> bij Brabant Water in<strong>de</strong> bedrijfscatering afzett<strong>en</strong>. Toevallig werk<strong>en</strong> we ook met<strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te Breda, die wil dat we in hun bedrijfsrestaurantstreekproduct<strong>en</strong> <strong>uit</strong> <strong>de</strong> regio gaan neerzett<strong>en</strong>. En als wij dan<strong>de</strong> afzet regel<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te Breda <strong>en</strong> bij Brabant Water,verbeter<strong>en</strong> we sam<strong>en</strong> <strong>de</strong> biodiversiteit in <strong>de</strong> bo<strong>de</strong>m, <strong>de</strong> kwaliteitvan het drinkwater in <strong>de</strong> regio <strong>en</strong> g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> we van lekkerestreekproduct<strong>en</strong>. Ik blijf zoek<strong>en</strong> naar manier<strong>en</strong> om lokaal cirkelste sl<strong>uit</strong><strong>en</strong>. Het is heel inspirer<strong>en</strong>d om zo te werk<strong>en</strong>.Duurzaam InkoopbeleidIn <strong>de</strong> criteria set duurzaam inkop<strong>en</strong> catering is e<strong>en</strong> aanzetgedaan om biodiversiteit “op <strong>de</strong> kaart” te zett<strong>en</strong>. Alle dierlijkeproduct<strong>en</strong> die afkomstig zijn van zeldzame rass<strong>en</strong>, met e<strong>en</strong>verwijzing naar <strong>de</strong> Stichting Zeldzame Huisdier<strong>en</strong> zijn al alsduurzaam aangemerkt.E<strong>en</strong> biodiversiteits+ keurmerkAls je het van<strong>uit</strong> het economisch mo<strong>de</strong>l bekijkt, moethet aantoonbaar voor <strong>de</strong> consum<strong>en</strong>t zijn dat het productduurzamer is. We sl<strong>uit</strong><strong>en</strong> aan op verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> onafhankelijkgeaccrediteer<strong>de</strong> keurmerk<strong>en</strong> die hiervoor zijn ontwikkeld.Bionext <strong>de</strong> brancheorganisatie voor <strong>de</strong> biologische sectorheeft contact met ons gezocht omdat ze ge<strong>en</strong> meetbarebiodiversiteitscriteria hadd<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> het biologische keurmerk.Nu werk<strong>en</strong> we met h<strong>en</strong> <strong>en</strong> met Stichting Milieukeur sam<strong>en</strong>via e<strong>en</strong> Gre<strong>en</strong> Deal om <strong>de</strong> meerwaar<strong>de</strong> voor biodiversiteiton<strong>de</strong>r te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>duidig certificeringssysteem, e<strong>en</strong>biodiversiteits+ label.”Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
7Drukfactor<strong>en</strong> via <strong>de</strong>ket<strong>en</strong>“Lat<strong>en</strong> we niet meer van <strong>de</strong>aar<strong>de</strong> vrag<strong>en</strong>. Lat<strong>en</strong> we meer do<strong>en</strong>met wat <strong>de</strong> aar<strong>de</strong> biedt”Gunter Pauli in Blue EconomyInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
7 ket<strong>en</strong>Hoe is <strong>de</strong> situatie?Bepaal<strong>de</strong> bedrijv<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> directe band met ecosystem<strong>en</strong>doordat zij voor hun grondst<strong>of</strong>f<strong>en</strong> afhankelijk zijn vanecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>. D<strong>en</strong>k aan bedrijv<strong>en</strong> in <strong>de</strong> voedings- <strong>en</strong>g<strong>en</strong>otsector, drinkwaterproductie <strong>en</strong> <strong>de</strong> papierindustrie. Dezebedrijv<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> balans vind<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> het onttrekk<strong>en</strong> van <strong>de</strong>hulpbron aan het ecosysteem <strong>en</strong> <strong>de</strong> natuurlijke productie <strong>en</strong>reg<strong>en</strong>eratie van <strong>de</strong>ze system<strong>en</strong>. <strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> in <strong>de</strong>ze categorie zijnvoor hun waar<strong>de</strong> creatie afhankelijk van gezon<strong>de</strong> ecosystem<strong>en</strong><strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> er tegelijkertijd via hun ket<strong>en</strong> negatieve impact op.49Bedrijf is voor activiteit afhankelijk van <strong>en</strong> heeft impact opecosysteem, bijvoorbeeld door <strong>uit</strong>putting <strong>of</strong> overbelasting.EcosysteemImpact<strong>uit</strong>puttingAfhankelijkoverbelastingBEDRIJFWat is <strong>de</strong> <strong>uit</strong>daging?<strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> die afhankelijk zijn via hun ket<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> er belangbij te wet<strong>en</strong> hoe het met <strong>de</strong> ecosystem<strong>en</strong> gaat <strong>en</strong> hoe ze hunimpact op die system<strong>en</strong> het beste kunn<strong>en</strong> met<strong>en</strong>. Daarnamoet<strong>en</strong> ze bepal<strong>en</strong> welke risico’s ze lop<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe ze <strong>de</strong>productie op peil kunn<strong>en</strong> houd<strong>en</strong>. En hoe ze investering<strong>en</strong> omhet ecosysteem in balans te houd<strong>en</strong>, doorberek<strong>en</strong><strong>en</strong> aan <strong>de</strong>consum<strong>en</strong>t. Maar ze zijn niet als <strong>en</strong>ige verantwoor<strong>de</strong>lijk. Ookan<strong>de</strong>re bedrijv<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> invloed op <strong>de</strong> ecosystem<strong>en</strong> <strong>en</strong> drag<strong>en</strong>e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid. E<strong>en</strong> gelijk speelveld isdus van belang om ecosystem<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>d gezond te houd<strong>en</strong>.Hoe meet je <strong>de</strong> risico’s?Eén van <strong>de</strong> eerste set van duurzaamheidscriteria waarbiodiversiteit in is opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> zijn <strong>de</strong> Cramer criteria voor <strong>de</strong>productie van duurzame biomassa. Indicator is bijvoorbeeld:<strong>de</strong> productie vindt niet plaats in rec<strong>en</strong>t ontgonn<strong>en</strong> gebied<strong>en</strong> diedoor <strong>de</strong> overheid zijn aangemerkt als bescherm<strong>de</strong> gebied<strong>en</strong>,<strong>of</strong> in e<strong>en</strong> zone van 5 km rond <strong>de</strong>ze gebied<strong>en</strong>.De method<strong>en</strong> <strong>en</strong> instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die het beste pass<strong>en</strong> voorhet met<strong>en</strong> van <strong>de</strong> impact van biodiversiteit in ket<strong>en</strong>s is <strong>de</strong>op Lev<strong>en</strong>s Cyclus Analyse geënte drukfactor<strong>en</strong> metho<strong>de</strong>.In LCAs wordt landgebruik niet meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat is e<strong>en</strong>belangrijke drukfactor op biodiversiteit. Daarom zijn method<strong>en</strong>zoals ReCiPe <strong>en</strong> <strong>de</strong> B<strong>en</strong>chmark <strong>Biodiversiteit</strong> ontwikkeld. DeB<strong>en</strong>chmark <strong>Biodiversiteit</strong> geeft aan dat 90% van <strong>de</strong> impactop biodiversiteit wordt veroorzaakt door CO 2-<strong>uit</strong>stoot <strong>en</strong>landgebruik. Dus als je weet waar in <strong>de</strong> ket<strong>en</strong> broeikasgass<strong>en</strong>word<strong>en</strong> geëmitteerd <strong>en</strong>/<strong>of</strong> waar land wordt gebruikt, weet jewaar <strong>de</strong> grootste negatieve impact op ecosystem<strong>en</strong> zit van e<strong>en</strong>bedrijf, product <strong>of</strong> ket<strong>en</strong>. De laatste 10%, heeft te mak<strong>en</strong> met <strong>de</strong>lokale context; is er sprake van grote waterschaarste, lev<strong>en</strong> erInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Drukfactor<strong>en</strong> voor <strong>uit</strong> Oost<strong>en</strong>rijk geïmporteerd rundvlees (BioCom, CREM & De Gemeynt 2011)Drukfactor (land/CO 2 /water) Kwantiteit OpmerkingGrasland Oost<strong>en</strong>rijk 1.713 ha Conversie van landgebruik in het verled<strong>en</strong>;biodiversiteitswaar<strong>de</strong> re<strong>de</strong>lijk behoud<strong>en</strong>Landgebruik Ne<strong>de</strong>rland (kantor<strong>en</strong> /distributiec<strong>en</strong>tra)CO 2 (equival<strong>en</strong>t) emissies (methaan<strong>uit</strong>stootrun<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, <strong>en</strong>ergiegebruik <strong>en</strong> transport)Ro<strong>de</strong> Lijst soort<strong>en</strong> <strong>of</strong> word<strong>en</strong> bescherm<strong>de</strong> gebied<strong>en</strong> beïnvloed?Deze impact kun je bepal<strong>en</strong> met lokale stakehol<strong>de</strong>rs.De NoNetLoss aanpak kijkt vooral naar landgebruik, <strong>en</strong>ergie<strong>en</strong> afval <strong>en</strong> neemt <strong>de</strong> druk-factor<strong>en</strong> landgebruik, CO 2<strong>en</strong> watermee. Deze drukfactor<strong>en</strong> metho<strong>de</strong> is toegepast voor rundvleesvan Kruid<strong>en</strong>ier in het BioCom project.In het rapport TEEB-for-business staan veel bedrijv<strong>en</strong> dieimpact hebb<strong>en</strong> op ecosystem<strong>en</strong> door kun ket<strong>en</strong>s. Er wordtwereldwijd hard gewerkt aan protocoll<strong>en</strong> <strong>en</strong> standaard<strong>en</strong> door5012 ha Geïndustrialiseerd terrein, conversievan landgebruik in het verled<strong>en</strong>, weinigbiodiversiteitswaar<strong>de</strong>> 20.762.122 kg CO 2 Efficiënter transport, an<strong>de</strong>re <strong>en</strong>ergiebronn<strong>en</strong> <strong>en</strong>gewijzigd dieet voor run<strong>de</strong>r<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> emissiesomlaag br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>Watergebruik > 171.250 liter Ge<strong>en</strong> waterstress in Oost<strong>en</strong>rijk/Ne<strong>de</strong>rland oplandniveauDrukfactor (overig) Kwantiteit OpmerkingUriner<strong>en</strong> run<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, Oost<strong>en</strong>rijk 25.000.000 liter Mogelijk effect op bo<strong>de</strong>m <strong>en</strong> grondwaterVast afval (mest/stro) in Oost<strong>en</strong>rijk <strong>en</strong> bijtransport naar Ne<strong>de</strong>rlandOnbek<strong>en</strong>dSlacht<strong>en</strong> in Oost<strong>en</strong>rijk ipv Ne<strong>de</strong>rland voorkomtstroom vast afval tijd<strong>en</strong>s transportAfvalwater (restant<strong>en</strong> biologisch afbreekbaar Onbek<strong>en</strong>dLiters gebruikt schoonmaakmid<strong>de</strong>l onbek<strong>en</strong>d,schoonmaakmid<strong>de</strong>l)i<strong>de</strong>m effect op biodiversiteitTransportemissies (behalve CO 2 ) Onbek<strong>en</strong>d Focus op mitiger<strong>en</strong><strong>de</strong> maatregel<strong>en</strong>o.a. <strong>de</strong> Natural Capital Coalition. Internationaal operer<strong>en</strong><strong>de</strong>bedrijv<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zich bij <strong>de</strong>ze coalitie aansl<strong>uit</strong><strong>en</strong>. In Ne<strong>de</strong>rlandis <strong>de</strong> Metta Standaard <strong>en</strong> <strong>de</strong> Metta In<strong>de</strong>x ontwikkeld. Dezestandaard maakt het mogelijk <strong>de</strong> impacts van e<strong>en</strong> bedrijfte kwantificer<strong>en</strong>, te vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> comp<strong>en</strong>ser<strong>en</strong> om zoimpact-neutraal te word<strong>en</strong>. De Metta In<strong>de</strong>x is e<strong>en</strong> score dieaangeeft hoeveel impact op het milieu, het landschap, <strong>en</strong> <strong>de</strong>leefomgeving e<strong>en</strong> organisatie <strong>of</strong> bedrijf heeft in e<strong>en</strong> bepaaldjaar vóór het impact-neutraliteit bereikt.Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Welke strategieën zijn er voor innovatie?Het begint met binn<strong>en</strong> het eig<strong>en</strong> bedrijf te bespar<strong>en</strong> op hetgebruik van grondst<strong>of</strong>f<strong>en</strong>. Daarnaast kun je kijk<strong>en</strong> <strong>of</strong> je kuntoverstapp<strong>en</strong> op grondst<strong>of</strong>f<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> min<strong>de</strong>re impact <strong>of</strong> opgrondst<strong>of</strong>f<strong>en</strong> <strong>uit</strong> an<strong>de</strong>re, min<strong>de</strong>r belaste gebied<strong>en</strong>. Bijvoorbeelddoor meer lokaal te producer<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> ket<strong>en</strong> korter <strong>en</strong> circulairmak<strong>en</strong>. Of <strong>de</strong> toeleverancier beweg<strong>en</strong> duurzamer te gaanproducer<strong>en</strong>. Om met toeleveranciers <strong>en</strong> afnemers in je ket<strong>en</strong>te communicer<strong>en</strong> over biodiversiteit kun je product specifiekecertificering <strong>en</strong> Environm<strong>en</strong>tal Product Declarations gebruik<strong>en</strong>.Wat is het verdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>l?Investering<strong>en</strong> om <strong>de</strong> impact op biodiversiteit te vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>,kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> terugverdi<strong>en</strong>d door het voer<strong>en</strong> van e<strong>en</strong>certificaat <strong>en</strong>/<strong>of</strong> keurmerk. Consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> blijk<strong>en</strong> bereidongeveer 10% te will<strong>en</strong> betal<strong>en</strong> voor duurzaamheid. Naast hetontwikkel<strong>en</strong> van nieuwe certificeringsschema’s kan ook word<strong>en</strong>gekoz<strong>en</strong> voor het integrer<strong>en</strong> van biodiversiteit in bestaan<strong>de</strong>.Dat kan bijvoorbeeld in <strong>de</strong> barometer voor terreinbeheer, in <strong>de</strong>Blauwe Vlag voor jachthav<strong>en</strong>s, in <strong>de</strong> Gre<strong>en</strong> Key voor hotels, inBionext voor voeding <strong>en</strong> <strong>de</strong> Milieukeur voor diverse product<strong>en</strong>.Marketing is e<strong>en</strong> belangrijk instrum<strong>en</strong>t bij het verwaard<strong>en</strong> vanbiodiversiteit. Maar steeds meer komt het inzicht dat dit nietg<strong>en</strong>oeg is om sam<strong>en</strong> te werk<strong>en</strong> in <strong>de</strong> ket<strong>en</strong>, maar dat <strong>de</strong> helesector moet meedo<strong>en</strong>.Wie zijn <strong>de</strong> nieuwe partners?Vaak moet er met ket<strong>en</strong>partners <strong>en</strong> certificeer<strong>de</strong>rs word<strong>en</strong>sam<strong>en</strong>gewerkt, waar je vaak als bedrijf van<strong>uit</strong> het eer<strong>de</strong>ringezette MVO-beleid al contact mee hebt. Dit geldt ook voore<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re ou<strong>de</strong> bek<strong>en</strong><strong>de</strong> namelijk <strong>de</strong> overheid. Die heeftcriteria <strong>en</strong> standaard<strong>en</strong> op het gebied van duurzaam inkop<strong>en</strong>waar biodiversiteit vaak onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> in is opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.Verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> bedrijv<strong>en</strong> in <strong>de</strong>ze categorie van ecosysteem51afhankelijke bedrijv<strong>en</strong> zijn lid van het door <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandseoverheid on<strong>de</strong>rsteun<strong>de</strong> Initiatief Duurzame Han<strong>de</strong>l. HetIDH beoogt <strong>de</strong> verduurzaming van han<strong>de</strong>lsket<strong>en</strong>s mid<strong>de</strong>lscertificerings- <strong>en</strong> sectorale afsprak<strong>en</strong> <strong>en</strong> is actief in ket<strong>en</strong>s alscacao, thee, k<strong>of</strong>fie, soja <strong>en</strong> vis.Praktijkverhal<strong>en</strong>Brabant Water, Eneco biomassa, Kruid<strong>en</strong>ier, Heinek<strong>en</strong>Ver<strong>de</strong>r lez<strong>en</strong>Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
›› HortimareInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
We hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ecosysteemstabilisator ont<strong>de</strong>kt!53On<strong>de</strong>rnemer Job Schipper,HortimareZeeboer<strong>de</strong>rij teelt zeewier als alternatief voor soja<strong>of</strong> vismeel.“Hoe kun je bij <strong>de</strong> teelt van zeewier effectief sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>met an<strong>de</strong>re stakehol<strong>de</strong>rs?” vroeg Job Schipper zich af. Hijheeft zijn business mo<strong>de</strong>l met biodiversiteitsoplossing<strong>en</strong><strong>uit</strong>gebreid <strong>en</strong> positioneert <strong>de</strong> zeewierboer<strong>de</strong>rij nu als e<strong>en</strong>ecosysteemstabilisator.Vervang<strong>en</strong> van soja <strong>of</strong> vismeel“We zijn begonn<strong>en</strong> met zeewier tel<strong>en</strong> om er eiwitt<strong>en</strong> <strong>uit</strong> tehal<strong>en</strong> als duurzaam alternatief voor soja <strong>of</strong> vismeel. Dit heeftmete<strong>en</strong> e<strong>en</strong> positieve biodiversiteitsimpact, want er hoeft nietmeer gevist te word<strong>en</strong> <strong>of</strong> bos gekapt om soja te verbouw<strong>en</strong>.Wij will<strong>en</strong> op termijn minst<strong>en</strong>s 20% tot 30% van <strong>de</strong> b<strong>en</strong>odig<strong>de</strong>eiwitt<strong>en</strong> voor viskwekerij<strong>en</strong> lever<strong>en</strong> <strong>uit</strong> zeewier.Eutr<strong>of</strong>iering teg<strong>en</strong>gaanHet tel<strong>en</strong> van zeewier gaat eutr<strong>of</strong>iëring teg<strong>en</strong>. Zalmkwekerij<strong>en</strong>ligg<strong>en</strong> in <strong>de</strong> fjord<strong>en</strong> langs <strong>de</strong> Noorse kust. De door e<strong>en</strong>zalmkwekerij afgescheid<strong>en</strong> nutriënt<strong>en</strong> wordt makkelijkopg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door het zeewier. Deze mest is voor ons e<strong>en</strong>waar<strong>de</strong>volle grondst<strong>of</strong>. Onze hoogwaardige eiwitt<strong>en</strong> kun jeweer gebruik<strong>en</strong> voor visvoer. Onze business case was in eersteinstantie gebouwd rondom <strong>de</strong> productie van <strong>de</strong>ze eiwitt<strong>en</strong>.E<strong>en</strong> nieuwe biotoopMaar we ont<strong>de</strong>kt<strong>en</strong> meer. Die grote zeewierveld<strong>en</strong> blek<strong>en</strong> e<strong>en</strong>biotoop te vorm<strong>en</strong> voor allerlei organism<strong>en</strong>. Op zee begintzeewier altijd op <strong>de</strong> bo<strong>de</strong>m. Door onze drijv<strong>en</strong><strong>de</strong> zeewierveld<strong>en</strong>heb je ope<strong>en</strong>s in <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>ste waterlaag e<strong>en</strong> biotoop voorgarnaaltjes, mossel<strong>en</strong> <strong>en</strong> visjes die daar beschutting zoek<strong>en</strong>.In Noorweg<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> <strong>de</strong> zalmkwekers pesticid<strong>en</strong> omInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
zalmluis teg<strong>en</strong> te gaan <strong>en</strong> al dat gif verdwijnt in zee.Zalmluis verplaatst zich in <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>ste waterlaag van <strong>de</strong><strong>en</strong>e zalmkwekerij naar <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re <strong>en</strong> heeft normaal gesprok<strong>en</strong>weinig natuurlijke vijand<strong>en</strong>. Voor dit probleem biedt onszeewierveld e<strong>en</strong> oplossing, want er lev<strong>en</strong> vele natuurlijkepredator<strong>en</strong> van <strong>de</strong> zalmluis in waaron<strong>de</strong>r <strong>de</strong> snotolf. De jongevisjes et<strong>en</strong> plankton waaron<strong>de</strong>r <strong>de</strong> larv<strong>en</strong> van <strong>de</strong> zalmluis. In <strong>de</strong>zalmkooi eet dit poetsvisje <strong>de</strong> zalmluis van <strong>de</strong> rug van <strong>de</strong> zalm.Door plaatsing tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> zalmkwekerij<strong>en</strong>, is onze verwachtingdat onze zeewierveld<strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tief werk<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> zalmluis.Ge<strong>en</strong> pesticid<strong>en</strong> meerWe zijn <strong>de</strong>ze vondst nu aan het vertal<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> verkoopbaarproduct. We verkop<strong>en</strong> <strong>de</strong> aanleg van e<strong>en</strong> zeewierveld alsoplossing voor <strong>de</strong> zalmluis. Als ze iets teg<strong>en</strong> zalmluis do<strong>en</strong>,mog<strong>en</strong> ze meer kwek<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Noorse overheid. Dus betal<strong>en</strong>ze er dan e<strong>en</strong> fee voor. Met <strong>de</strong>ze oplossing<strong>en</strong> hoev<strong>en</strong> kwekersge<strong>en</strong> pesticid<strong>en</strong> meer te gebruik<strong>en</strong>. Ook <strong>de</strong>ze ontwikkeling vindt<strong>de</strong> Noorse overheid erg interessant.“Ik heb geleerd naar hethele ecosysteem te kijk<strong>en</strong> <strong>en</strong>daarmee onze business-casewet<strong>en</strong> <strong>uit</strong> te breid<strong>en</strong>”Nieuwe business case ontwikkel<strong>en</strong>De business case is nog niet <strong>uit</strong>gekristalliseerd. Wij staan noghelemaal aan het begin. In Noorweg<strong>en</strong> zijn we nu aan hetopschal<strong>en</strong> <strong>en</strong> we zoek<strong>en</strong> in Ne<strong>de</strong>rland nog investeer<strong>de</strong>rs diedit met ons will<strong>en</strong> gaan oppakk<strong>en</strong> op <strong>de</strong> Noordzee. Vervolg<strong>en</strong>s54moet<strong>en</strong> we <strong>de</strong> visvoerfabrikant<strong>en</strong> interesser<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan kom<strong>en</strong>we pas bij <strong>de</strong> viskwekers. Er moet als het ware nog e<strong>en</strong> helebedrijfstak ontstaan. De prijs van ons product is nu hoger danbijvoorbeeld soja-eiwit. Maar <strong>de</strong> kwaliteit is ook beter. We hebb<strong>en</strong>mari<strong>en</strong>e eiwit met echte viskwaliteit. Hoe groot <strong>de</strong> effect<strong>en</strong> zijnhebb<strong>en</strong> we nog niet <strong>uit</strong>gezocht, maar ik d<strong>en</strong>k dat het positieveeffect op biodiversiteit <strong>en</strong>orm is. Wij d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> visstand, ookals je e<strong>en</strong> zeewierveld bij Ne<strong>de</strong>rland legt, <strong>en</strong>orm gaat verbeter<strong>en</strong>.Ecosystem<strong>en</strong> stabiliser<strong>en</strong><strong>Biodiversiteit</strong> is in <strong>de</strong> loop van <strong>de</strong> tijd e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>elvan ons business-mo<strong>de</strong>l geword<strong>en</strong>. Door <strong>de</strong> eiwitt<strong>en</strong> die hetoplevert, <strong>de</strong> natuurlijke plaagbestrij<strong>de</strong>r van zalmluis <strong>en</strong> hetverbeter<strong>en</strong> van <strong>de</strong> visstand. We gaan er straks <strong>de</strong> helft vanhet geld mee verdi<strong>en</strong><strong>en</strong>. Dat had ik nooit gedacht. Door hettel<strong>en</strong> van grote in zee drijv<strong>en</strong><strong>de</strong> zeewierveld<strong>en</strong> stabiliser<strong>en</strong>we ecosystem<strong>en</strong> <strong>en</strong> bouw<strong>en</strong> e<strong>en</strong> business-concept van e<strong>en</strong>ecosysteemdi<strong>en</strong>st. We gaan dat ruimschoots r<strong>en</strong>dabel mak<strong>en</strong>.”Snotolf, natuurlijke vijand van zalmluis, gedijdt goed inzeewierveld<strong>en</strong>.Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
8Pro-biodiversiteitversterkt ecosystem<strong>en</strong>“You only have tokick-start mother nature”John Liu in Gro<strong>en</strong> goudInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
8 pro-biodiversiteitHoe is <strong>de</strong> situatie?Pro-biodiversiteit bedrijv<strong>en</strong> versterk<strong>en</strong> met hun core-businessecosystem<strong>en</strong>, ze voeg<strong>en</strong> biodiversiteit toe. E<strong>en</strong> substantieel<strong>de</strong>el van Ne<strong>de</strong>rland bestaat <strong>uit</strong> natuur <strong>en</strong> ecosystem<strong>en</strong> in<strong>de</strong> vorm van landbouwgebied<strong>en</strong>, landgoe<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> tuin<strong>en</strong>.Deze gebied<strong>en</strong> word<strong>en</strong> nog onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> ingericht voor <strong>en</strong>gewaar<strong>de</strong>erd als bron van biodiversiteit.56Bedrijfsactiviteit werkt via afhankelijkheid <strong>en</strong> impact versterk<strong>en</strong>dvoor het ecoysteem, bijvoorbeeld door restauratie <strong>of</strong> toevoeg<strong>en</strong>biodiversiteit.EcosysteemImpactrestauratieAfhankelijkversterk<strong>en</strong>BEDRIJFWat is <strong>de</strong> <strong>uit</strong>daging?Het grote dilemma voor dit type bedrijv<strong>en</strong> is dat <strong>de</strong> kost<strong>en</strong>van aanleg, inrichting <strong>en</strong> vooral het doorlop<strong>en</strong>d beheer hoogzijn, maar dat niet alle stakehol<strong>de</strong>rs die pr<strong>of</strong>ijt hebb<strong>en</strong> daaraan meebetal<strong>en</strong>. De <strong>uit</strong>daging is <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re baathou<strong>de</strong>rs teid<strong>en</strong>tificer<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> waar<strong>de</strong> van <strong>de</strong> ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> voorh<strong>en</strong> zichtbaar te mak<strong>en</strong>. En dan met h<strong>en</strong> op zoek te gaan naare<strong>en</strong> verdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>l, waarin <strong>de</strong> investering<strong>en</strong> <strong>en</strong> bat<strong>en</strong> opnieuwword<strong>en</strong> ver<strong>de</strong>eld.Hoe meet je <strong>de</strong> waar<strong>de</strong>?Het met<strong>en</strong> in <strong>de</strong>ze categorie is vooral gericht op het berek<strong>en</strong><strong>en</strong>van <strong>de</strong> bat<strong>en</strong> van <strong>de</strong> ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong>ze vervolg<strong>en</strong>szichtbaar te mak<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> metho<strong>de</strong> die hiervoor is ontwikkeldThe Economics <strong>of</strong> Ecosystems and Biodiversity, <strong>of</strong>wel TEEB.De TEEB-stad tool berek<strong>en</strong>t <strong>de</strong> maatschappelijke bat<strong>en</strong>van gro<strong>en</strong> <strong>en</strong> water-maatregel<strong>en</strong> per ontwerp. Het met<strong>en</strong>in <strong>de</strong>ze categorie is maatwerk, blijkt ook <strong>uit</strong> <strong>de</strong> MKBA voorhistorische b<strong>uit</strong><strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoe<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. De waar<strong>de</strong> vanpro-biodiversiteit is afhankelijk van <strong>de</strong> ecosysteemdi<strong>en</strong>stdie lokaal geleverd wordt, <strong>en</strong> van <strong>de</strong> stakehol<strong>de</strong>rs die baathebb<strong>en</strong> bij <strong>de</strong>ze ecosysteemdi<strong>en</strong>st. Het filmpje van hetbiodiversiteitsactieplan illustreert <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> waard<strong>en</strong>van gro<strong>en</strong> in ste<strong>de</strong>lijk gebied. De rek<strong>en</strong>method<strong>en</strong> vancomp<strong>en</strong>satieprogramma’s als BBOP <strong>en</strong> van het betal<strong>en</strong> voorhet lat<strong>en</strong> staan van boss<strong>en</strong> in het ka<strong>de</strong>r van klimaatbeleid zoalsREDD+ kunn<strong>en</strong> help<strong>en</strong> om <strong>de</strong> waar<strong>de</strong> te bepal<strong>en</strong>.Welke strategieën voor innovatie zijn er?Pro-biodiversiteit betek<strong>en</strong>t het ontwerp<strong>en</strong> van nieuwe product<strong>en</strong><strong>en</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong>. En het aanbor<strong>en</strong> van nieuwe markt<strong>en</strong>. Het nieuwInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
ontwikkel<strong>de</strong> biodiverse dak biedt kans<strong>en</strong> voor ziek<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong> nublijkt dat patiënt<strong>en</strong> sneller herstell<strong>en</strong> met <strong>uit</strong>zicht op gro<strong>en</strong>.E<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re innovatieve strategie voor bedrijv<strong>en</strong> in <strong>de</strong>zecategorie is om biodiversiteitscomp<strong>en</strong>satie aan te bied<strong>en</strong>.Hiervoor moet e<strong>en</strong> systeem van biodiversiteitscredits word<strong>en</strong>ontwikkeld. E<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk systeem kan dan gekoppeld word<strong>en</strong>aan e<strong>en</strong> pr<strong>of</strong>it mo<strong>de</strong>l. E<strong>en</strong> barrière voor investeer<strong>de</strong>rs is dathet vaak om kleine project<strong>en</strong> gaat. Bun<strong>de</strong>ling van initiatiev<strong>en</strong>verlaagt <strong>de</strong> transactiekost<strong>en</strong>.Wat is het verdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>l?Het ontwerp<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> nieuw verdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>l is het ho<strong>of</strong>dthemavan <strong>de</strong> categorie pro-biodiversiteit. Omdat het hier vaak omzeer innovatieve manier<strong>en</strong> van kijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> gaat, moet<strong>en</strong>er veel structurele barrières word<strong>en</strong> wegg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Belangrijk isom <strong>de</strong> kans<strong>en</strong> te blijv<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>. D<strong>en</strong>k<strong>en</strong> in total cost <strong>of</strong> ownershipin plaats van aanleg apart van on<strong>de</strong>rhoud helpt.Wie zijn <strong>de</strong> nieuwe partners?Nieuwe coalities in <strong>de</strong>ze categorie word<strong>en</strong> vooral gevond<strong>en</strong>door te kijk<strong>en</strong> welke an<strong>de</strong>re stakehol<strong>de</strong>rs baat hebb<strong>en</strong> van <strong>de</strong>ecosysteemdi<strong>en</strong>st die wordt ontwikkeld <strong>of</strong> on<strong>de</strong>rsteund. Sam<strong>en</strong>met h<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> nieuwe verdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ontwikkeld <strong>en</strong>kunn<strong>en</strong> barrières in wet- <strong>en</strong> regelgeving word<strong>en</strong> geïd<strong>en</strong>tificeerd.Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoekt via e<strong>en</strong> Gre<strong>en</strong> Deal met EZ,dak<strong>de</strong>kkers, hov<strong>en</strong>iers, bank<strong>en</strong>, provincies, geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong>waterschapp<strong>en</strong> hoe <strong>de</strong> bat<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> last<strong>en</strong> in <strong>de</strong> waterket<strong>en</strong> <strong>en</strong>voor biodiversiteit in e<strong>en</strong> nieuw financieel mo<strong>de</strong>l kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>verrek<strong>en</strong>d.57Praktijkverhal<strong>en</strong>Hortimare, Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>, Het Anker, Verwol<strong>de</strong>,Antropia, InterfaceVer<strong>de</strong>r lez<strong>en</strong>Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
›› Heinek<strong>en</strong>Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Blijf drom<strong>en</strong> <strong>en</strong> durf te verleid<strong>en</strong>59Manager sustainable<strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>t Jan Kempers,HEINEKEN Ne<strong>de</strong>rlandNe<strong>de</strong>rlands grootste bierbrouwer creëert paradijsvoor biodiversiteit in Zoeterwou<strong>de</strong>.Voor Jan Kempers begon het met <strong>de</strong> vraag wat hij kondo<strong>en</strong> om biodiversiteit intern op <strong>de</strong> kaart te krijg<strong>en</strong>. Doorte drom<strong>en</strong> met stakehol<strong>de</strong>rs ontwikkel<strong>de</strong> hij project<strong>en</strong>op locatie die m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> verleid<strong>en</strong> zich in het on<strong>de</strong>rwerpte verdiep<strong>en</strong>. Berm<strong>en</strong> met gras transformeerd<strong>en</strong>tot vlin<strong>de</strong>rparadijz<strong>en</strong> <strong>en</strong> me<strong>de</strong>werkers timmerd<strong>en</strong>bij<strong>en</strong>hotels. Via het Gro<strong>en</strong>e Cirkels programma werkt hijrond Zoeterwou<strong>de</strong> aan e<strong>en</strong> klimaatneutrale brouwerij,e<strong>en</strong> duurzame economie <strong>en</strong> aang<strong>en</strong>ame leefomgeving.HEINEKEN br<strong>en</strong>gt nu met <strong>de</strong> Help<strong>de</strong>sk Bedrijfslev<strong>en</strong> <strong>en</strong><strong>Biodiversiteit</strong> <strong>de</strong> impact van haar grondst<strong>of</strong>ket<strong>en</strong>s opbiodiversiteit in kaart.Drom<strong>en</strong> <strong>en</strong> met<strong>en</strong> op locatie“Ik was zoek<strong>en</strong><strong>de</strong> naar wat biodiversiteit voor HEINEKEN zoukunn<strong>en</strong> betek<strong>en</strong><strong>en</strong>. In het begin was <strong>de</strong> houding t<strong>en</strong> opzichtevan biodiversiteit sceptisch; m<strong>en</strong> dacht dat het niks voor onswas. D<strong>en</strong>k<strong>en</strong> van<strong>uit</strong> functionaliteit die <strong>de</strong> natuur voor je kanvervull<strong>en</strong>, ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>, sprak me als concept erg aan.Ik heb gaan<strong>de</strong>weg geleerd, me<strong>de</strong> door <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>werking met<strong>de</strong> Provincie Zuid-Holland, dat je <strong>de</strong> natuur bij <strong>uit</strong>stek kuntgebruik<strong>en</strong> om m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> te lat<strong>en</strong> drom<strong>en</strong> <strong>en</strong> te verleid<strong>en</strong>. Omdie verleiding op te bouw<strong>en</strong> b<strong>en</strong> ik gaan kijk<strong>en</strong> wat we hier opons brouwerijterrein kunn<strong>en</strong> do<strong>en</strong>. De optie die ik als eerstezag, was om het beheer van dit terrein an<strong>de</strong>rs te gaan do<strong>en</strong>.Deze maatregel is laagdrempelig, omdat aan het beheer tochal geld wordt <strong>uit</strong>gegev<strong>en</strong>. We hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> nulmeting lat<strong>en</strong>do<strong>en</strong> door Alterra om te kijk<strong>en</strong> hoe we er qua biodiversiteit voorstond<strong>en</strong>. Ook hebb<strong>en</strong> we lat<strong>en</strong> <strong>uit</strong>zoek<strong>en</strong> wat er pot<strong>en</strong>tieel aanbiodiversiteit op ons terrein zou kunn<strong>en</strong> ontstaan.Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Zichtbare resultat<strong>en</strong>On<strong>de</strong>rtuss<strong>en</strong> wild<strong>en</strong> we ook zichtbare resultat<strong>en</strong> bereik<strong>en</strong>. Wehebb<strong>en</strong> to<strong>en</strong> 6000 m 2 gras verwij<strong>de</strong>rd <strong>en</strong> bloem<strong>en</strong> ingezaaid.Dat was ook voor onze hov<strong>en</strong>ier nieuw. Hij moest zelfs e<strong>en</strong>ecologisch adviseur inhur<strong>en</strong>. We hebb<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s voor hetbrouwerijterrein e<strong>en</strong> functioneel ontwerp lat<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> om tekijk<strong>en</strong> welke natuur we wild<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Kleinschalige bloemrijk<strong>en</strong>atuur bleek <strong>de</strong> beste optie. Dat is namelijk heel dynamisch,dus als er iets mee is <strong>of</strong> als je e<strong>en</strong> installatie moet aanlegg<strong>en</strong>om e<strong>en</strong> pijpleiding in <strong>de</strong> grond te legg<strong>en</strong>, dan haal je <strong>de</strong>bloem<strong>en</strong> weg, gooit het dicht <strong>en</strong> zaait <strong>de</strong> bloem<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>sweer in.“Doordat ik aan <strong>de</strong> CoP heb<strong>de</strong>elg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> heb ik ont<strong>de</strong>ktwat biodiversiteit eig<strong>en</strong>lijkbetek<strong>en</strong>t, ook voor ons eig<strong>en</strong>lev<strong>en</strong>”De bij<strong>en</strong> help<strong>en</strong>We richt<strong>en</strong> ons op het versterk<strong>en</strong> van <strong>de</strong> bestuiverslaag van hetecosysteem, on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re op bij<strong>en</strong>, die het in <strong>de</strong>ze tijd moeilijkhebb<strong>en</strong>. We plant<strong>en</strong> bloemboll<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> bom<strong>en</strong>, zodat zevroeg in het voorjaar al wat nectar lever<strong>en</strong>. In het b<strong>uit</strong><strong>en</strong>gebiedkun je grote grazers neerzett<strong>en</strong> <strong>en</strong> natuurvri<strong>en</strong><strong>de</strong>lijke oeversaanlegg<strong>en</strong>. En we gaan het parkachtige gras omvorm<strong>en</strong> naarbloemrijk hooiland. Er wordt dan maar twee keer per jaargemaaid in plaats van e<strong>en</strong>s per twee wek<strong>en</strong>. Zo wordt <strong>de</strong>transitie van het gro<strong>en</strong>beheer budgetneutraal. Gro<strong>en</strong>beheer60met respect voor <strong>de</strong> natuur is dus niet duur<strong>de</strong>r, maar gewoonan<strong>de</strong>rs dan regulier gro<strong>en</strong>beheer, terwijl je er iets mooiers voorterugkrijgt. Voor 80 bedrijv<strong>en</strong> van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rnemingsver<strong>en</strong>igingvan <strong>de</strong> Grote Pol<strong>de</strong>r is dit voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> om er ook mee aan <strong>de</strong>slag te gaan. Niet complex, niet kostbaar <strong>en</strong> vooral leuk voor <strong>de</strong>bezoekers <strong>en</strong> <strong>de</strong> goed voor <strong>de</strong> bij<strong>en</strong>.Collega’s rondleid<strong>en</strong>We hebb<strong>en</strong> onze activiteit<strong>en</strong> gekoppeld aan het projectGro<strong>en</strong>e Cirkels, waarin <strong>de</strong> functionaliteit van <strong>de</strong> natuur <strong>en</strong>haar omgeving c<strong>en</strong>traal staan. Ver<strong>de</strong>r gaan we e<strong>en</strong> fr<strong>uit</strong>communitymak<strong>en</strong> met <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> fr<strong>uit</strong>boomgaard die we nog opons terrein hebb<strong>en</strong>, wan<strong>de</strong>lpad<strong>en</strong> aanlegg<strong>en</strong> <strong>en</strong> er komt e<strong>en</strong>gro<strong>en</strong>tetuin voor me<strong>de</strong>werkers. Met het project hebb<strong>en</strong> we <strong>de</strong>ongrijpbare, technische term “biodiversiteit” op overtuig<strong>en</strong><strong>de</strong>wijze zichtbaar, tastbaar <strong>en</strong> ruikbaar gemaakt, waardoor hetbewustzijn voor onze natuur is versterkt. Veel collega’s vroeg<strong>en</strong>om <strong>uit</strong>leg <strong>en</strong> wild<strong>en</strong> rondgeleid word<strong>en</strong> om het verhaal erachterte hor<strong>en</strong>. Uitein<strong>de</strong>lijk heb ik meer dan 100 collega’s rondgeleid<strong>en</strong> dan kun je rustig stell<strong>en</strong> dat het hele kantoor in beweging isgekom<strong>en</strong>. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> het prettig om in e<strong>en</strong> bloem<strong>en</strong>veldte lop<strong>en</strong>. Je moet appeller<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> primaire gevoel<strong>en</strong>s vanm<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> ze <strong>de</strong> natuur lat<strong>en</strong> belev<strong>en</strong>. Daar b<strong>en</strong> ik naar opzoek. En e<strong>en</strong> gesprek over windturbines met je directe bur<strong>en</strong> isan<strong>de</strong>rs als ze tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> bloem<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> te staan.”Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
9Tips om Collega’ste betrekk<strong>en</strong>“An ounce <strong>of</strong> hope is wortha ton <strong>of</strong> <strong>de</strong>spair”George MonbiotInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
9 Collega’sInterne communicatieOm ver<strong>de</strong>r te kom<strong>en</strong> met het on<strong>de</strong>rwerp biodiversiteit <strong>en</strong>ecosystem<strong>en</strong> heb je je collega’s nodig. In <strong>de</strong> loop van <strong>de</strong>CoP hebb<strong>en</strong> we tips verzameld over hoe je biodiversiteit kuntcommunicer<strong>en</strong> <strong>en</strong> het intern op <strong>de</strong> kaart <strong>de</strong> kaart kunt zett<strong>en</strong>.Hoe je intern draagvlak creëert <strong>en</strong> zorgt voor verankering.Begin kleinVestig niet teveel aandacht op je als je nog weinig goe<strong>de</strong>praktijk <strong>of</strong> leuke voorbeeld<strong>en</strong> hebt. Begin on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> radar methet inv<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong> van lop<strong>en</strong><strong>de</strong> zak<strong>en</strong> die aan biodiversiteitrak<strong>en</strong> zoals klimaatbeleid, min<strong>de</strong>r watergebruik, verduurzam<strong>en</strong>van grondst<strong>of</strong>f<strong>en</strong> <strong>en</strong> duurzaam inkop<strong>en</strong>. Kijk ook wat er al wordtgedaan van<strong>uit</strong> vergunningverl<strong>en</strong>ing voor <strong>de</strong> lic<strong>en</strong>ce to operate.Br<strong>en</strong>g <strong>de</strong> lop<strong>en</strong><strong>de</strong> zak<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r in e<strong>en</strong> strategisch overzicht. Met<strong>de</strong>ze inv<strong>en</strong>tarisatie heb je mete<strong>en</strong> e<strong>en</strong> nulmeting gedaan.Begin op locatieMaak biodiversiteit tastbaar door te kijk<strong>en</strong> welke mogelijkhed<strong>en</strong>er zijn op locatie. Plaats e<strong>en</strong> bij<strong>en</strong>hotel, plaats e<strong>en</strong> gro<strong>en</strong>dak, richt e<strong>en</strong> moestuin in waar me<strong>de</strong>werkers zelf <strong>uit</strong> kunn<strong>en</strong>plukk<strong>en</strong> <strong>of</strong> richt <strong>de</strong> omgeving in met fr<strong>uit</strong>bom<strong>en</strong> in plaats vanstruik<strong>en</strong>. Hoe meer <strong>de</strong> activiteit gerelateerd is aan het productvan het bedrijf zelf, hoe beter. Dergelijke concrete activiteit<strong>en</strong>kun je in <strong>de</strong> loop van <strong>de</strong> tijd <strong>uit</strong>breid<strong>en</strong> naar project<strong>en</strong> in <strong>de</strong>regio.Gebruik <strong>de</strong> juiste taalOm m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> mee te krijg<strong>en</strong> is taal <strong>en</strong> <strong>de</strong> wijze van framingbelangrijk. Inspirer<strong>en</strong><strong>de</strong> verhal<strong>en</strong> kun je vind<strong>en</strong> in BrandingBiodiversity van Futerra <strong>en</strong> Onze IJsberg Smelt van John Kotter.62Aansprek<strong>en</strong><strong>de</strong> grafics vindt je in het veerkracht d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> vanhet Stockholm Resili<strong>en</strong>ce Institute. Ver<strong>de</strong>r geld<strong>en</strong> <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>ecommunicatieregels over luister<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbind<strong>en</strong> met <strong>de</strong>doelgroep. Met innovatiem<strong>en</strong>s<strong>en</strong> praat je over nieuwe kans<strong>en</strong><strong>en</strong> aan financiële m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> vraag je hulp bij het bepal<strong>en</strong> van <strong>de</strong>waar<strong>de</strong> van ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>. En positioneer biodiversiteitals on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van MVO dat ev<strong>en</strong> wat meer aandacht nodigheeft. Wees positief <strong>en</strong> gebruik humor.Collega’s betrekk<strong>en</strong> bij biodiversiteit bij Heinek<strong>en</strong>Gebruik druk van b<strong>uit</strong><strong>en</strong>Druk van b<strong>uit</strong><strong>en</strong> kan kom<strong>en</strong> van<strong>uit</strong> bijvoorbeeld <strong>de</strong> Dow JonesSustainability In<strong>de</strong>x. Zulke druk kun je ook zelf organiser<strong>en</strong>.Je kunt <strong>de</strong> Ver<strong>en</strong>iging Beleggers voor Duurzame Ontwikkelinger op e<strong>en</strong> aan<strong>de</strong>elhou<strong>de</strong>rsverga<strong>de</strong>ring e<strong>en</strong> vraag over lat<strong>en</strong>stell<strong>en</strong>. Sta dan wel klaar met e<strong>en</strong> goed antwoord <strong>en</strong> e<strong>en</strong> visieop <strong>de</strong> richting die je op wilt. Druk kan ook kom<strong>en</strong> van <strong>de</strong> klant <strong>of</strong>opdrachtgevers bij inkoop, marketing <strong>en</strong> aanbested<strong>en</strong>.Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Start inspirer<strong>en</strong><strong>de</strong> partnerschapp<strong>en</strong>Ga e<strong>en</strong> partnerschap aan met e<strong>en</strong> maatschappelijkeorganisatie die veel doet aan biodiversiteit <strong>en</strong> gew<strong>en</strong>d is metbedrijv<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> te werk<strong>en</strong> zoals het WNF <strong>of</strong> <strong>de</strong> IUCN. DeIUCN heeft e<strong>en</strong> netwerk, Lea<strong>de</strong>rs-for-Nature, dat on<strong>de</strong>rsteuningbiedt bij het formuler<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> strategie voor biodiversiteit. Zegeeft masterclasses <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rsteunt bedrijv<strong>en</strong> bij het opstell<strong>en</strong>van actieplann<strong>en</strong>. En organiseer zelf bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> met NGOsom sam<strong>en</strong> projecti<strong>de</strong>eën door te nem<strong>en</strong>.Ambassa<strong>de</strong>ursZoek ambassa<strong>de</strong>urs binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> organisatie. D<strong>en</strong>k aanyoung tal<strong>en</strong>ts <strong>of</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> af<strong>de</strong>ling innovatie dievan nature al wat meer out-<strong>of</strong>-the-box kijkt. Zoek ook e<strong>en</strong>ambassa<strong>de</strong>ur binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> Raad van Bestuur.Haak aan bij bestaan<strong>de</strong> system<strong>en</strong>Na <strong>en</strong>ige tijd moet je resultat<strong>en</strong> <strong>en</strong> inzicht<strong>en</strong> gaan veranker<strong>en</strong> inlop<strong>en</strong><strong>de</strong> MVO-activiteit<strong>en</strong>. D<strong>en</strong>k aan bestaan<strong>de</strong> ISO-system<strong>en</strong>,klimaat- <strong>en</strong> innovatiebeleid. <strong>Biodiversiteit</strong> in ISO 14.001betek<strong>en</strong>t dat je het moet lad<strong>en</strong> met doel<strong>en</strong> zodat het wat waardwordt. Als je biodiversiteit in <strong>de</strong> scope opneemt wordt het in hethele systeem verankerd.63Kies e<strong>en</strong> kwantitatief impactdoelE<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> impactdoel werkt. <strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> als Interface (missionzero in 2020), <strong>de</strong> ASN Bank (klimaatneutraal in 2030) <strong>en</strong>Unilever (Sustainable Living Plan: dubbele omzet, halvevoetafdruk in 2020), on<strong>de</strong>rvind<strong>en</strong> <strong>de</strong> interne kracht van e<strong>en</strong><strong>de</strong>rgelijke missie. Collega’s gaan dan actief meed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> om <strong>de</strong>missie te realiser<strong>en</strong>.Praktijkverhal<strong>en</strong>Eneco, Heinek<strong>en</strong>, Interface, Kruid<strong>en</strong>ierVer<strong>de</strong>r lez<strong>en</strong>Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Zoek<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> maatschappelijk verdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>l65Directeur Erik Steegman,Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>K<strong>en</strong>nisplatform voor meervoudig ruimtegebruik opbegroei<strong>de</strong> dak<strong>en</strong>.Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong> zocht naar economische waar<strong>de</strong>ring vanhet toevoeg<strong>en</strong> van biodiversiteit door toepassing vanbegroei<strong>de</strong> dak<strong>en</strong>. Zij vond<strong>en</strong> ingrediënt<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> nieuwverdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>l. Sam<strong>en</strong> met waterschapp<strong>en</strong>, geme<strong>en</strong>tes,provincies <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re belanghebb<strong>en</strong>d<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> ze hetverdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>l <strong>uit</strong> om lan<strong>de</strong>lijke stimulering te bespoedig<strong>en</strong>.To<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> aandacht in <strong>de</strong> bouw“Ik kwam <strong>uit</strong> <strong>de</strong> bouwsector waar het woord biodiversiteitnauwelijks zijn intre<strong>de</strong> heeft gedaan. CO 2reductie <strong>en</strong> duurzamematerial<strong>en</strong> zijn binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> bouw bek<strong>en</strong>d maar <strong>de</strong> verbeteringvan <strong>de</strong> biodiversiteit? Het wordt steeds dui<strong>de</strong>lijker dat er ophuidige g<strong>en</strong>eraties e<strong>en</strong> grote verantwoor<strong>de</strong>lijkheid rust om <strong>de</strong>bronn<strong>en</strong> <strong>en</strong> leefomgeving van <strong>de</strong> aar<strong>de</strong> niet <strong>uit</strong> te putt<strong>en</strong>, maarjuist duurzamer toe te pass<strong>en</strong>. Daarnaast hebb<strong>en</strong> wereldwij<strong>de</strong>tr<strong>en</strong>ds als urbanisatie <strong>en</strong> industrialisatie e<strong>en</strong> <strong>de</strong>sastreus effectop <strong>de</strong> biodiversiteit. Daarom komt er steeds meer aandachtvoor duurzaamheid in <strong>de</strong> bouw.De scholekster nestelt overalDe wereld van dak<strong>en</strong> gaat over meervoudig ruimtegebruik.Je kunt biodiversiteit toevoeg<strong>en</strong> met gro<strong>en</strong>dak<strong>en</strong>. Zo kom<strong>en</strong>in het voorjaar nest<strong>en</strong> van <strong>de</strong> scholekster op sedumdak<strong>en</strong>.Die kun je gebruik<strong>en</strong> als bewijs dat je met gro<strong>en</strong>dak<strong>en</strong>biodiversiteit toevoegt. Maar dan blijkt <strong>de</strong>ze vlieger niet op tegaan. Vogelk<strong>en</strong>ners noem<strong>en</strong> <strong>de</strong> scholekster <strong>de</strong> zigeuner on<strong>de</strong>r<strong>de</strong> vogels. Ze nestel<strong>en</strong> zelfs op grinddak<strong>en</strong>! Er moet dus meergedaan word<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> biodiversdak te creër<strong>en</strong>.Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
E<strong>en</strong> biodivers-ready gro<strong>en</strong>dakLev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong> heeft sam<strong>en</strong> met haar partners nieuweduurzame <strong>en</strong> milieuvri<strong>en</strong><strong>de</strong>lijke gro<strong>en</strong>dak- <strong>en</strong> gevelsystem<strong>en</strong>ontwikkeld. E<strong>en</strong> daktuin die <strong>uit</strong>ein<strong>de</strong>lijk ontwikkeld wordt tote<strong>en</strong> biodiversdak. Ook <strong>de</strong> terreininrichting rond het pandwordt in onze adviez<strong>en</strong> meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Hemelwaterafvoer<strong>en</strong>word<strong>en</strong> ontkoppeld, waterbuffering vindt plaats op het dak<strong>en</strong> bedrijfsterrein<strong>en</strong> word<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> waterberg<strong>en</strong>dbiodivers terrein met natuurlijke bloem<strong>en</strong>pracht, insect<strong>en</strong>hotels,waterpartij<strong>en</strong> <strong>en</strong> wadi’s. Dit alles wordt in vier fasesgerealiseerd. Wij start<strong>en</strong> in <strong>de</strong> eerste fase met het Lev<strong>en</strong> opDak<strong>en</strong> biodivers-ready gro<strong>en</strong>dak. In <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> fase kiez<strong>en</strong>we <strong>de</strong> gew<strong>en</strong>ste vegetatie. In fase drie wordt gekek<strong>en</strong> naarvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> voor insect<strong>en</strong> <strong>en</strong> vogels <strong>en</strong> in fase vier zijn <strong>de</strong>bij<strong>en</strong> <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> beurt. De Help<strong>de</strong>sk Bedrijfslev<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>Biodiversiteit</strong> stel<strong>de</strong> e<strong>en</strong> advies voor ons op over <strong>de</strong>meerwaar<strong>de</strong> van het biodiverse dak binn<strong>en</strong> het duurzamegebouwlabel BREEAM.E<strong>en</strong> gem<strong>en</strong>g<strong>de</strong> werkgroepMet e<strong>en</strong> aantal grijze dakbe<strong>de</strong>kkers <strong>en</strong> gro<strong>en</strong>e hov<strong>en</strong>iershebb<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> werkgroep opgericht om te kom<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong>geïntegreer<strong>de</strong> aanpak van het dak-bouwproces. En tot e<strong>en</strong>goed overzicht van <strong>de</strong> voor<strong>de</strong>l<strong>en</strong>. Zo lever<strong>en</strong> begroei<strong>de</strong> dak<strong>en</strong>ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> zoals afvang<strong>en</strong> van fijn st<strong>of</strong>, het verlag<strong>en</strong>van <strong>de</strong> koellast in gebouw<strong>en</strong>, vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van hittestressin sted<strong>en</strong>, buffer<strong>en</strong> van water tijd<strong>en</strong>s hevige reg<strong>en</strong>val <strong>en</strong>vergrot<strong>en</strong> van biodiversiteit. E<strong>en</strong> begroeid dak k<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> langerelev<strong>en</strong>sduur dan e<strong>en</strong> zwart dak <strong>en</strong> zonnepanel<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong>hoger r<strong>en</strong><strong>de</strong>m<strong>en</strong>t in combinatie met gro<strong>en</strong>.E<strong>en</strong> nieuwe verdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>lWe zijn tot <strong>de</strong> conclusie gekom<strong>en</strong> dat we moet<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong>naar e<strong>en</strong> nieuw verdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>l. Wie <strong>de</strong> voor<strong>de</strong>l<strong>en</strong> van e<strong>en</strong>66gro<strong>en</strong>- <strong>en</strong> biodiversdak heeft, die kan meefinancier<strong>en</strong>. Zo heeftbijvoorbeeld <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te min<strong>de</strong>r kost<strong>en</strong> voor het <strong>uit</strong>breid<strong>en</strong>van het riool als er gro<strong>en</strong>dak<strong>en</strong> zijn die water buffer<strong>en</strong>. Maardie besparing komt nu niet t<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> van <strong>de</strong> investeer<strong>de</strong>r inhet dak. Gedacht kan word<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> lagere rioolheffing voorbezitters van gro<strong>en</strong>dak<strong>en</strong>. Daar is lan<strong>de</strong>lijke stimulering voornodig, waarvoor we met bedrijfslev<strong>en</strong>, bank<strong>en</strong>, geme<strong>en</strong>tes,provincies, Rijk <strong>en</strong> waterschapp<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> optrekk<strong>en</strong>. We gaansam<strong>en</strong> op zoek naar e<strong>en</strong> nieuw maatschappelijk verdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>lvan<strong>uit</strong> e<strong>en</strong> win-win-win principe.“De CoP heeft mijn kleur<strong>de</strong>finitief veran<strong>de</strong>rd van grijsnaar gro<strong>en</strong>”E<strong>en</strong> nieuwe Gre<strong>en</strong> DealWe hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vooron<strong>de</strong>rzoek voor e<strong>en</strong> Gre<strong>en</strong> Deal Gro<strong>en</strong>eGebruiksdak<strong>en</strong> gefinancierd. Deze Gre<strong>en</strong> Deal is getek<strong>en</strong>dop 10 september. Het blijkt dat het thema bij veel markt- <strong>en</strong>overheidspartij<strong>en</strong> best wat <strong>en</strong>thousiasme g<strong>en</strong>ereert, het past in<strong>de</strong> klimaatadaptatie opgave. En eer<strong>de</strong>r werk van het Ministerievan Economische Zak<strong>en</strong> rond TEEB in <strong>de</strong> stad heeft zekergeholp<strong>en</strong>. Wij zijn zeer positief hierover.”Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
10Stakehol<strong>de</strong>rsin <strong>de</strong> context me<strong>en</strong>em<strong>en</strong>“Van controler<strong>en</strong> gaan we naarimproviser<strong>en</strong>. Wie oef<strong>en</strong>t op veerkrachtleert door rial <strong>en</strong> error om te gaan metonverwachte gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>”Tr<strong>en</strong>dre<strong>de</strong> 2014Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
10 Stakehol<strong>de</strong>rsContext<strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> die met biodiversiteit aan <strong>de</strong> slag gaan, kom<strong>en</strong> allerleibarrières teg<strong>en</strong>. Wetgeving die innovatie belemmert, k<strong>en</strong>nisdie niet voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> voorhand<strong>en</strong> is, klant<strong>en</strong> <strong>en</strong> consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>die onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> meebeweg<strong>en</strong>. Innovaties rond het behoud<strong>en</strong>van biodiversiteit <strong>en</strong> het versterk<strong>en</strong> van ecosystem<strong>en</strong> zijn vaaksysteeminnovaties. Dit zijn innovaties waar technische, sociale,economische <strong>en</strong> culturele aspect<strong>en</strong> voor moet<strong>en</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.Om al dit soort aspect<strong>en</strong> mee te nem<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>actor<strong>en</strong>, zoals overhed<strong>en</strong>, NGOs, k<strong>en</strong>nisinstelling<strong>en</strong> <strong>en</strong> bank<strong>en</strong>,ook in actie kom<strong>en</strong>. Hieron<strong>de</strong>r volg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal zak<strong>en</strong> waar zijmee kunn<strong>en</strong> beginn<strong>en</strong>.Rol van overhed<strong>en</strong>Beleidsinstrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die <strong>de</strong> overhed<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> inzett<strong>en</strong> ombedrijv<strong>en</strong> te on<strong>de</strong>rsteun<strong>en</strong> bij het werk<strong>en</strong> aan het behoud vanecosystem<strong>en</strong> zijn:• Het opnem<strong>en</strong> van biodiversiteit in duurzaam inkop<strong>en</strong> /aanbested<strong>en</strong> <strong>en</strong> duurzaam GWW• Het gev<strong>en</strong> van informatie over <strong>de</strong> staat van ecosystem<strong>en</strong>zoals het Comp<strong>en</strong>dium <strong>en</strong> <strong>de</strong> Digitale Atlas NatuurlijkKapitaal• Het vergrot<strong>en</strong> van bewustwording zoals met <strong>de</strong> Help<strong>de</strong>sk<strong>Biodiversiteit</strong>• Het vergrot<strong>en</strong> van transparantie zoals via <strong>de</strong> Gre<strong>en</strong> DealTransparantie van Natuurlijk <strong>en</strong> Sociaal Kapitaal• Het opzett<strong>en</strong> <strong>en</strong> faciliter<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> regionale CoP• Het bouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> faciliter<strong>en</strong> van nieuwe coalities ron<strong>de</strong>cosystem<strong>en</strong>• Het afsl<strong>uit</strong><strong>en</strong> van Gre<strong>en</strong> Deals voor biodiversiteit <strong>en</strong>verdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong>68• Ruimte bied<strong>en</strong> voor experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong>• Fiscale on<strong>de</strong>rsteuning bied<strong>en</strong> zoals met <strong>de</strong> MIA/ Vamil• Het aanpass<strong>en</strong> van knelpunt<strong>en</strong> in wet <strong>en</strong> regelgeving doorte luister<strong>en</strong> naar koplopersHet Business for Social Responsibility (BSR) netwerkpubliceer<strong>de</strong> e<strong>en</strong> inv<strong>en</strong>tarisatie over beleidsinstrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vanoverhed<strong>en</strong> wereldwijd.Vrag<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> k<strong>en</strong>niswereldHet nieuwe on<strong>de</strong>rwerp biodiversiteit in relatie tot bedrijv<strong>en</strong>vraagt om veel nieuwe k<strong>en</strong>nis. In <strong>de</strong> CoP is e<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>daopgesteld. Hier<strong>uit</strong> blijkt dat er vooral k<strong>en</strong>nis moet word<strong>en</strong>ontwikkeld <strong>en</strong>/<strong>of</strong> toegankelijk gemaakt met betrekking tot:• De staat van ecosystem<strong>en</strong> in Ne<strong>de</strong>rland <strong>en</strong> in <strong>de</strong> wereld <strong>en</strong><strong>de</strong> schaal waarop <strong>de</strong> ecosystem<strong>en</strong> zich <strong>uit</strong>strekk<strong>en</strong>• Het bepal<strong>en</strong> van <strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> strategie bijecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> waar veel stakehol<strong>de</strong>rs gebruik vanmak<strong>en</strong>• Het dynamische karakter van ecosystem<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> vraag watbehoud dan betek<strong>en</strong>t• Vrag<strong>en</strong> rond impact met<strong>en</strong> <strong>en</strong> indicator<strong>en</strong>• Het inbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van biodiversiteit in bestaan<strong>de</strong> instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>(keurmerk<strong>en</strong>, fiscale regeling<strong>en</strong>, subsidies, duurzaaminkop<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanbested<strong>en</strong> etc.) <strong>en</strong> het ontwikkel<strong>en</strong> vannieuwe zoals biodiversiteitscredits <strong>en</strong> habitatbanking• Uitwerk<strong>en</strong> nieuwe verdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong>Sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> met NGOsDe natuur- <strong>en</strong> milieuorganisaties word<strong>en</strong> door steeds meerbedrijv<strong>en</strong> gevraagd om mee te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> werk<strong>en</strong>. WNF <strong>en</strong> hetprogramma Lea<strong>de</strong>rs-for-Nature van <strong>de</strong> IUCN hebb<strong>en</strong> al <strong>en</strong>kelejar<strong>en</strong> ervaring in <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>werking met bedrijv<strong>en</strong> als het gaatom biodiversiteit.Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Er zijn e<strong>en</strong> aantal zak<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> NGO e<strong>en</strong> bedrijf kan bied<strong>en</strong>:• Het sam<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong> van geme<strong>en</strong>schappelijke taal overbiodiversiteit• Het beschikbaar stell<strong>en</strong> van k<strong>en</strong>nis over <strong>de</strong> staat vanecosystem<strong>en</strong>• Het zicht krijg<strong>en</strong> op an<strong>de</strong>re baathou<strong>de</strong>rs van ecosystem<strong>en</strong>• Het voer<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> dialoog over <strong>de</strong> waar<strong>de</strong> vanecosystem<strong>en</strong>• E<strong>en</strong> partnerschap aangaan om e<strong>en</strong> nieuw verdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>l teontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> winst te g<strong>en</strong>erer<strong>en</strong> <strong>uit</strong> ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>• Help<strong>en</strong> draagvlak te versterk<strong>en</strong> in <strong>de</strong> directe omgeving bijgeme<strong>en</strong>te <strong>en</strong> omwon<strong>en</strong>d<strong>en</strong>• Het ontwikkel<strong>en</strong> van nieuwe di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> zoals habitat bankingOok MVO Ne<strong>de</strong>rland die gericht is op maatschappelijkverantwoord on<strong>de</strong>rnem<strong>en</strong> in bre<strong>de</strong> zin, oriënteert zich steedsmeer op het thema natuurlijk kapitaal.69Stimulering door <strong>de</strong> financiële sectorE<strong>en</strong> speciale rol is er voor <strong>de</strong> financiële sector, <strong>de</strong> zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong><strong>en</strong>ablers. Deze bedrijv<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> met hun financieel belangin bedrijv<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stimuler<strong>en</strong><strong>de</strong> rol vervull<strong>en</strong>. Ze vorm<strong>en</strong> <strong>de</strong>vier<strong>de</strong> categorie, naast “locatie”, “ket<strong>en</strong>” <strong>en</strong> “pro-biodiversiteit”.De risico’s <strong>en</strong> kans<strong>en</strong> rond biodiversiteit rak<strong>en</strong> hun belang ininvestering<strong>en</strong> direct. Mogelijkhed<strong>en</strong> voor h<strong>en</strong> zijn:• Via <strong>en</strong>gagem<strong>en</strong>tbeleid e<strong>en</strong> adviser<strong>en</strong><strong>de</strong> rol vervull<strong>en</strong>• Bewustwording bij <strong>de</strong> Raad van Bestuur verhog<strong>en</strong> doorvrag<strong>en</strong> te stell<strong>en</strong> op aan<strong>de</strong>elhou<strong>de</strong>rsverga<strong>de</strong>ring<strong>en</strong>• E<strong>en</strong> brugfunctie spel<strong>en</strong> in nieuwe verdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong>• E<strong>en</strong> duurzaamheidstraining met aandacht voor biodiversiteitaanbied<strong>en</strong>• Financiële inc<strong>en</strong>tives ontwikkel<strong>en</strong>• Sector<strong>en</strong> <strong>of</strong> bedrijv<strong>en</strong> <strong>uit</strong>sl<strong>uit</strong><strong>en</strong> die e<strong>en</strong> hoge negatieveimpact hebb<strong>en</strong> op ecosystem<strong>en</strong>.Praktijkverhal<strong>en</strong>Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>, Het Anker, ASN Bank, Heijmans, Tata SteelVer<strong>de</strong>r lez<strong>en</strong>Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
›› InterfaceInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Blijf innover<strong>en</strong> <strong>en</strong> wordt ecosysteemrestauratief71Head <strong>of</strong> Sustainable Developm<strong>en</strong>tGeanne van Arkel, InterfaceWereldmarktlei<strong>de</strong>r modulaire vloerbe<strong>de</strong>kking.Interface is gecommitteerd aan Mission Zero in 2020. Zewill<strong>en</strong> wil tapijttegels mak<strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r iets aan <strong>de</strong> aar<strong>de</strong> teonttrekk<strong>en</strong>. Zij slot<strong>en</strong> e<strong>en</strong> contract met Filipijnse vissersvoor het aankop<strong>en</strong> van afgedankte visnett<strong>en</strong> die als afvalrondzwerv<strong>en</strong> op <strong>de</strong> zeebo<strong>de</strong>m. Zij lat<strong>en</strong> het recycl<strong>en</strong> totgrondst<strong>of</strong> voor tapijtgar<strong>en</strong>. Hun Mission Zero betek<strong>en</strong>tblijv<strong>en</strong> innover<strong>en</strong>.Mission Zero“Het boek The Ecology <strong>of</strong> Commerce, met e<strong>en</strong> ho<strong>of</strong>dstuk overbiodiversiteitverlies was <strong>de</strong> basis voor <strong>de</strong> visie die oprichterRay An<strong>de</strong>rson heeft <strong>uit</strong>gezet, getiteld Mount Sustainability. Alsje <strong>de</strong> top bereikt heb je ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele negatieve impact meermaar draag je bij aan herstel. Dat will<strong>en</strong> we in 2020 hebb<strong>en</strong>bereikt. We hebb<strong>en</strong> allerlei duurzaamheidsexperts gevraagdons te help<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> duurzaamheidstrategie op te zett<strong>en</strong>die gebaseerd is op hoe <strong>de</strong> natuur werkt. Dan kom je op helesimpele biomimicry regels, want ons werk moet pass<strong>en</strong> binn<strong>en</strong>het systeem van <strong>de</strong>ze aar<strong>de</strong>.Begin met CO 2<strong>uit</strong>stoot vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>Voor het behal<strong>en</strong> van onze doelstelling<strong>en</strong> zijn we hard bezigom onze footprint op onze productielocaties terug te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.We werk<strong>en</strong> al met 100% biogas, 100% gro<strong>en</strong>e elektriciteit,<strong>en</strong> e<strong>en</strong> geslot<strong>en</strong> watersysteem in onze productieprocess<strong>en</strong> inScherp<strong>en</strong>zeel. En <strong>de</strong> CO 2<strong>uit</strong>stoot van ons productieproces inEuropa is met 90% vermin<strong>de</strong>rd.Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Werk aan hergebruikDaarnaast hebb<strong>en</strong> we ook e<strong>en</strong> link gemaakt naar onzecore business <strong>de</strong> tapijttegels. Eerst door zoveel mogelijkhergebruik te stimuler<strong>en</strong>, is het niet bij <strong>de</strong> klant in het ka<strong>de</strong>r vanlev<strong>en</strong>sduurverl<strong>en</strong>ging, dan bij e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re klant. Of misschi<strong>en</strong>e<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> <strong>of</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> lev<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> goed doel. Maar op e<strong>en</strong>gegev<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>t zijn ze opgebruikt. Daarna zijn we gaankijk<strong>en</strong> op grondst<strong>of</strong>niveau. Daarom zijn we ook bezig met hetontwikkel<strong>en</strong> van tapijttegels <strong>uit</strong> biobased material<strong>en</strong>.“Ik praat niet graag praatover biodiversiteit als nauwbegrip, maar zie het meerals e<strong>en</strong> systeemaanpak voormeervoudige winst”Ou<strong>de</strong> visnett<strong>en</strong> als grondst<strong>of</strong>Er zijn meer<strong>de</strong>re weg<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> top; één oplossing zal nooitdé oplossing zal zijn. Ook voor biodiversiteit hebb<strong>en</strong> we e<strong>en</strong>diversiteit aan oplossing<strong>en</strong> nodig. Zo hebb<strong>en</strong> we met onzegar<strong>en</strong>leverancier sam<strong>en</strong>gewerkt om 100% gerecycled gar<strong>en</strong>te ontwikkel<strong>en</strong> gemaakt van herwonn<strong>en</strong> tapijtgar<strong>en</strong>. En sam<strong>en</strong>met The Zoological Society <strong>of</strong> London kwam<strong>en</strong> we erachterdat jaarlijks meer dan 600.000 ton visnett<strong>en</strong> als afval in zeeword<strong>en</strong> gedumpt <strong>en</strong> dat meer dan 660 miljo<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> voorhun lev<strong>en</strong>son<strong>de</strong>rhoud afhankelijk zijn van <strong>de</strong> zee. We hebb<strong>en</strong>e<strong>en</strong> organisatie Net-Works opgericht die is gestart met hetopkop<strong>en</strong> van <strong>de</strong> ingezamel<strong>de</strong> nett<strong>en</strong> van vissers <strong>uit</strong> kleinekustgeme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> in <strong>de</strong> Filippijn<strong>en</strong>. Deze ou<strong>de</strong> nett<strong>en</strong>72word<strong>en</strong> geleverd aan onze gar<strong>en</strong>leverancier. Ze word<strong>en</strong>grondst<strong>of</strong>leverancier in <strong>de</strong> circulaire economie <strong>en</strong> loss<strong>en</strong>tegelijkertijd e<strong>en</strong> biodiversiteitsprobleem op <strong>de</strong> zeebo<strong>de</strong>m <strong>en</strong>het strand op. Vogels <strong>en</strong> viss<strong>en</strong> rak<strong>en</strong> dan niet meer verstriktin afgedankte nett<strong>en</strong>. En het versterkt lokale communities.Zij krijg<strong>en</strong> extra inkomst<strong>en</strong> door het <strong>uit</strong> zee hal<strong>en</strong> <strong>en</strong>schoonmak<strong>en</strong> van <strong>de</strong> nett<strong>en</strong>.Environm<strong>en</strong>tal Product DeclarationJe moet inzicht hebb<strong>en</strong> in <strong>de</strong> milieu-impact van <strong>de</strong> grondst<strong>of</strong>f<strong>en</strong>die je gebruikt. Die word<strong>en</strong> steeds vaker weergegev<strong>en</strong> in <strong>de</strong>zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong> Environm<strong>en</strong>tal Product Declarations, gebaseerdop lev<strong>en</strong>scyclus-analyse. Daarmee kun je <strong>de</strong> impact van <strong>de</strong>verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> product<strong>en</strong> vergelijk<strong>en</strong>. Daarnaast helpt inzicht in<strong>de</strong> milieudruk in <strong>de</strong> ket<strong>en</strong> om <strong>de</strong> juiste keuzes te mak<strong>en</strong> in hetontwerp<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> inclusieve circulaire economie.Dynamisch begripIk vraag me af <strong>of</strong> we iets nieuws moet<strong>en</strong> bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> om onzeimpact op <strong>de</strong> biodiversiteit te met<strong>en</strong>. Ik d<strong>en</strong>k dat we daar te verin gaan <strong>en</strong> dat biodiversiteit dynamisch is. Het gaat niet om hetaantal vogels, dat is iets wat in het ecologisch systeem zit. Jemoet zorg<strong>en</strong> dat er <strong>de</strong> juiste systeemcondities zijn. Dan doet d<strong>en</strong>atuur zijn werk wel. We hoev<strong>en</strong> niet tot ti<strong>en</strong> cijfers achter <strong>de</strong>komma te met<strong>en</strong> voordat we kunn<strong>en</strong> bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> wat we moet<strong>en</strong>do<strong>en</strong>. Die randvoorwaard<strong>en</strong> zijn dui<strong>de</strong>lijk als je bijvoorbeeld met<strong>de</strong> systeemcondities van The Natural Step werkt.”Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
11Transiti<strong>en</strong>aar e<strong>en</strong> duurzame sam<strong>en</strong>leving‘Ik beschouw <strong>de</strong> wereld als e<strong>en</strong>verzameling process<strong>en</strong> waar innovatiegaat over het veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van relaties’Caroline van Le<strong>en</strong><strong>de</strong>rsInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
11 TransitieDe transitie biodiversiteitDe transitie ‘bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> biodiversiteit’ is in <strong>de</strong> voorontwikkelingsfase.Urg<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> innovatie nem<strong>en</strong> toe, maar druk opregime <strong>en</strong> ruimte voor alternatiev<strong>en</strong> zijn nog beperkt. Enhoewel <strong>de</strong> eerste bedrijv<strong>en</strong> han<strong>de</strong>lingsperspectief vind<strong>en</strong>, is <strong>de</strong>aard van <strong>de</strong> opgave breed, diffuus <strong>en</strong> ongestructureerd aldustransitie instituut Drift in het transitieperspectief dat zij voor <strong>de</strong>CoP opstel<strong>de</strong>.Transitie in voorontwikkelingsfase (Rotmans et al, 2000)Indicator voormaatsch. veran<strong>de</strong>ringVoorontwikkelingTake <strong>of</strong>fVersnellingZitt<strong>en</strong> we hier?StabilisatieTijdMet het on<strong>de</strong>rscheid tuss<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> categorieën hebb<strong>en</strong>we getracht <strong>en</strong>ige structuur in het discours aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.74Toekomstbeeld<strong>en</strong>Voor het (sam<strong>en</strong>) werk<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> transitie zijngeme<strong>en</strong>schappelijke toekomstbeeld<strong>en</strong> van belang. Hierbij ishet we<strong>de</strong>rom van belang on<strong>de</strong>rscheid te mak<strong>en</strong> naar categorie.Zo kunn<strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong> die ge<strong>en</strong> directe, zichtbare relatie metecosystem<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, maar wel e<strong>en</strong> directe band met <strong>de</strong> grondwaarop haar gebouw<strong>en</strong> staan, bijdrag<strong>en</strong> aan toekomstbeeld<strong>en</strong>op lokaal, regionaal <strong>en</strong> internationaal niveau. In hun eig<strong>en</strong>lokale omgeving kunn<strong>en</strong> ze biodiversiteit optimaliser<strong>en</strong>,ze kunn<strong>en</strong> regionaal hun impact comp<strong>en</strong>ser<strong>en</strong> <strong>en</strong> indirectbijdrag<strong>en</strong> door CO 2<strong>uit</strong>stoot te vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.E<strong>en</strong> aantal bedrijv<strong>en</strong> heeft e<strong>en</strong> directe band met natuurlijkeecosystem<strong>en</strong>, omdat zij <strong>uit</strong> <strong>de</strong>ze system<strong>en</strong> haar grondst<strong>of</strong>f<strong>en</strong> <strong>en</strong>natuurlijke product<strong>en</strong> onttrekk<strong>en</strong>. In <strong>de</strong> toekomst moet ervoorgezorgd word<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> extractie <strong>uit</strong> het lever<strong>en</strong><strong>de</strong> ecosysteemdat ecosysteem niet overbelast. Om dit toekomstbeeld tebereik<strong>en</strong> is het nodig dat produc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> beter grip krijg<strong>en</strong> opverschill<strong>en</strong><strong>de</strong> schakels in <strong>de</strong> productieket<strong>en</strong>.Om tot e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>wichtige productie te kom<strong>en</strong> zal het insommige gevall<strong>en</strong> nodig zijn over te stapp<strong>en</strong> op an<strong>de</strong>regrondst<strong>of</strong>f<strong>en</strong>. Of <strong>de</strong> grondst<strong>of</strong>f<strong>en</strong> <strong>uit</strong> an<strong>de</strong>re, min<strong>de</strong>r belastegebied<strong>en</strong>, te betrekk<strong>en</strong>. Of sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> met bedrijv<strong>en</strong> diebiodiversiteit toevoeg<strong>en</strong>.Landbouwgebied<strong>en</strong>, landgoe<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> tuin<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong><strong>en</strong>orm biodiversiteitspot<strong>en</strong>tieel. Om dit pot<strong>en</strong>tieel te realiser<strong>en</strong>is het verinnerlijk<strong>en</strong> van <strong>de</strong> waar<strong>de</strong> van ecosystem<strong>en</strong> bij <strong>de</strong>betrokk<strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong>, overhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van belang.Bijdrage van <strong>de</strong> CoP B&B aan <strong>de</strong> transitieTuss<strong>en</strong> vele Gre<strong>en</strong> Deals gericht op <strong>en</strong>ergie, was <strong>de</strong> CoP B&B,e<strong>en</strong> Gre<strong>en</strong> Deal van het eerste uur. In 2013 won <strong>de</strong> Gre<strong>en</strong> DealCoP B&B <strong>de</strong> runner-up award; e<strong>en</strong> prijs voor Gre<strong>en</strong> Deals dieresultat<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> gro<strong>en</strong> <strong>en</strong> groei pot<strong>en</strong>tieelInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>re prestaties hebb<strong>en</strong> verrichtop het gebied van sam<strong>en</strong>werking, durf <strong>en</strong> vernieuwing. Deprijsvraag <strong>uit</strong>geschrev<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> 151 Gre<strong>en</strong> Deals werd op12 november op <strong>de</strong> Innovatie Estafette <strong>uit</strong>gereikt. Uit het juryrapport “De Gre<strong>en</strong> Deal <strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Biodiversiteit</strong> k<strong>en</strong>merktzich door e<strong>en</strong> verass<strong>en</strong><strong>de</strong> sam<strong>en</strong>werking van diverse bedrijv<strong>en</strong><strong>en</strong> heeft e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re, gezam<strong>en</strong>lijke <strong>en</strong> vernieuw<strong>en</strong><strong>de</strong> kijkop ecosystem<strong>en</strong> ontwikkeld. Deze <strong>de</strong>al heeft <strong>uit</strong>stek<strong>en</strong><strong>de</strong>resultat<strong>en</strong> geboekt <strong>en</strong> inmid<strong>de</strong>ls geleid tot an<strong>de</strong>re Gre<strong>en</strong>Deals.”Resultat<strong>en</strong>En wat zijn dan die <strong>uit</strong>stek<strong>en</strong><strong>de</strong> resultat<strong>en</strong>? Op niveau van <strong>de</strong>bedrijv<strong>en</strong> blijkt dat alle <strong>de</strong>elnemers versneld zijn in hun eig<strong>en</strong>praktijk én door <strong>de</strong> focus op het on<strong>de</strong>rwerp biodiversiteit e<strong>en</strong>bre<strong>de</strong>r perspectief hebb<strong>en</strong> gekreg<strong>en</strong>. Sommige <strong>de</strong>elnemerskreg<strong>en</strong> meer intern draagvlak, terwijl an<strong>de</strong>re <strong>de</strong>elnemers meerinzicht hebb<strong>en</strong> gekreg<strong>en</strong> in <strong>de</strong> context van hun activiteit<strong>en</strong> inrelatie tot geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, waterzuiveringsbedrijv<strong>en</strong>, afnemers,omwon<strong>en</strong>d<strong>en</strong> etc. All<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> CoP, het on<strong>de</strong>rwerpbiodiversiteit <strong>en</strong> <strong>de</strong> bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> met overhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> NGO’shun blik heeft verbreed.Op het niveau van het thema biodiversiteit <strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong> heeft<strong>de</strong> CoP bijgedrag<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> bre<strong>de</strong>r gezichtsveld. Dat het nietalle<strong>en</strong> gaat om zeldzame <strong>uit</strong>sterv<strong>en</strong><strong>de</strong> dier<strong>en</strong> maar dat e<strong>en</strong>systeemblik nodig is om het gro<strong>en</strong> op onze aar<strong>de</strong> te behoud<strong>en</strong>.Ook is geblek<strong>en</strong> dat aandacht voor ecosystem<strong>en</strong> leidt totnieuwe k<strong>en</strong>nis voor innovatie <strong>en</strong> onverwachte coalities metan<strong>de</strong>re bedrijv<strong>en</strong>, overheid <strong>en</strong> NGO’s. En zoals gezegd totmeer structuur door verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> categorieën te on<strong>de</strong>rscheid<strong>en</strong><strong>en</strong> daardoor meer han<strong>de</strong>lingsperspectief. Door <strong>de</strong> diversiteitin <strong>de</strong> groep is dui<strong>de</strong>lijk geword<strong>en</strong> dat niet alle<strong>en</strong> gewerkt moetword<strong>en</strong> aan No Net Loss maar dat gestreefd moet word<strong>en</strong> naarecosysteem versterking <strong>en</strong> -veerkracht.75Procesbegeleiding van e<strong>en</strong> CoPMaar wat is nu van belang om <strong>de</strong>ze resultat<strong>en</strong> te bereik<strong>en</strong>?E<strong>en</strong> CoP werkt als e<strong>en</strong> collectief brein <strong>en</strong> is e<strong>en</strong> ruimtemaker.In die ruimte kan veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> op veel manier<strong>en</strong> verlop<strong>en</strong>. Vanaarzel<strong>en</strong>d <strong>en</strong> traag tot onstuimig <strong>en</strong> licht. Al die manier<strong>en</strong>kwam<strong>en</strong> langs. Sommige <strong>de</strong>elnemers aarzeld<strong>en</strong> in het beginom later tot e<strong>en</strong> versnelling te kom<strong>en</strong>, an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> ploeterd<strong>en</strong> doorom tot resultat<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong>. Want het zijn <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die <strong>de</strong>CoP B&B hebb<strong>en</strong> gemaakt. De CoP bood h<strong>en</strong> structuur in hetproces <strong>en</strong> vrijheid in <strong>de</strong> inhoud waar ze op<strong>en</strong> <strong>en</strong> nieuwsgierigin zijn gestapt. Met e<strong>en</strong> focus op <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> praktijk <strong>en</strong> met oogvoor het totaal. Aan <strong>de</strong> basis lag e<strong>en</strong> positieve int<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> <strong>de</strong>wil tot veran<strong>de</strong>ring. Spanning<strong>en</strong> mocht<strong>en</strong> naar bov<strong>en</strong> kom<strong>en</strong><strong>en</strong> werd<strong>en</strong> bespreekbaar gemaakt met e<strong>en</strong> lichte <strong>en</strong>ergie <strong>en</strong>att<strong>en</strong>te aanwezigheid. Lees meer hierover in het essay “E<strong>en</strong>CoP als instrum<strong>en</strong>t voor het versnell<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> transitie naare<strong>en</strong> duurzame sam<strong>en</strong>leving”.Het is cruciaal dat <strong>de</strong> <strong>de</strong>elnemers <strong>de</strong> ag<strong>en</strong>da bepal<strong>en</strong>, dater in <strong>de</strong> CoP m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> die in staat zijn om k<strong>en</strong>nis terugte br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> het bedrijf op sleeptouw te nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat hetbelangrijk is aandacht te gev<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> context van <strong>de</strong> CoP.Op locatie van e<strong>en</strong> <strong>de</strong>elnemer bije<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> kijkjein <strong>de</strong> keuk<strong>en</strong> te nem<strong>en</strong> werd belangrijk gevond<strong>en</strong> <strong>en</strong> om in<strong>de</strong> bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> inspiratie van b<strong>uit</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> verdiep<strong>en</strong> metelkaar af te wissel<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> CoP lijkt e<strong>en</strong> zeker logisch verloopte hebb<strong>en</strong>: drie bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> om het thema te verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>,daarna vijf bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> voor het verdiep<strong>en</strong> van praktijk <strong>en</strong><strong>de</strong> laatste bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> voor het verspreid<strong>en</strong> van inzicht<strong>en</strong><strong>en</strong> veranker<strong>en</strong> van resultat<strong>en</strong> in <strong>de</strong> bre<strong>de</strong>re context van <strong>de</strong>CoP. Ver<strong>de</strong>re leerpunt<strong>en</strong> zijn dat voor e<strong>en</strong> bre<strong>de</strong>re impact erextra bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> nodig zijn met NGO’s, wet<strong>en</strong>schappers,ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> etc. En dat je steeds om je he<strong>en</strong> moet blijv<strong>en</strong>kijk<strong>en</strong> om aan te hak<strong>en</strong> bij kans<strong>en</strong> die zich b<strong>uit</strong><strong>en</strong> <strong>de</strong> CoPInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
voordo<strong>en</strong>. De reflexieve monitoring heeft e<strong>en</strong> ess<strong>en</strong>tiële rolgespeeld bij het zichtbaar mak<strong>en</strong> van <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong>.E<strong>en</strong> nieuwe CoP, e<strong>en</strong> nieuwe Gre<strong>en</strong> Deal <strong>en</strong> an<strong>de</strong>redoorwerkingNaast <strong>de</strong>ze resultat<strong>en</strong> is als gevolg van <strong>de</strong> CoP e<strong>en</strong> nieuweGre<strong>en</strong> Deal getek<strong>en</strong>d gericht op gro<strong>en</strong>e dak<strong>en</strong>. DeelnemerLev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong> ontwikkelt sam<strong>en</strong> met geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,waterschapp<strong>en</strong>, financiële instelling<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re bedrijv<strong>en</strong>aan e<strong>en</strong> nieuw maatschappelijk verdi<strong>en</strong>mo<strong>de</strong>l. De Gre<strong>en</strong>Deal on<strong>de</strong>rsteunt bij het sam<strong>en</strong> b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> van kans<strong>en</strong> <strong>en</strong> hetwegnem<strong>en</strong> van belemmering<strong>en</strong>.En er is, door <strong>de</strong> <strong>de</strong>elname van <strong>de</strong> ASN Bank e<strong>en</strong> nieuweCoP van start gegaan in <strong>de</strong> financiële sector. Deelnemersvan 12 financiële instelling<strong>en</strong> zoals bank<strong>en</strong>, verzekeraars,p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong>fonds<strong>en</strong> <strong>en</strong> private eq<strong>uit</strong>y buig<strong>en</strong> zich in 2014 <strong>en</strong> 2015over vrag<strong>en</strong> als: Hoe kunn<strong>en</strong> financiële instelling<strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong>aan behoud <strong>en</strong> verbetering van biodiversiteit? Wat do<strong>en</strong>financiële instelling<strong>en</strong> al, welke instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn er?Op welke manier verzamelt m<strong>en</strong> data? Welke activiteit<strong>en</strong>kunn<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk opgepakt word<strong>en</strong>?Wat betreft ver<strong>de</strong>re k<strong>en</strong>nisontwikkeling zull<strong>en</strong> <strong>de</strong> op<strong>en</strong>staan<strong>de</strong>vrag<strong>en</strong> én <strong>de</strong> praktijkverhal<strong>en</strong> <strong>uit</strong> <strong>de</strong> CoP B&B word<strong>en</strong>ingebracht in het nieuwe NWO programma ‘nieuwe businessmo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong> <strong>en</strong> biodiversiteit’.T<strong>en</strong>slotte zijn er <strong>de</strong>elnemers die zich ook b<strong>uit</strong><strong>en</strong> hun bedrijfactief met biodiversiteit bezig houd<strong>en</strong>. Zo draagt e<strong>en</strong> <strong>de</strong>elnemeractief bij aan allerlei beleidstraject<strong>en</strong> rond natuurinclusiefbouw<strong>en</strong>, jaagt e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re <strong>de</strong>elnemer e<strong>en</strong> stichting voorcertificering van biodiversiteit aan <strong>en</strong> heeft weer e<strong>en</strong>an<strong>de</strong>re <strong>de</strong>elnemer zich ontwikkeld tot landgoedcoach voor76biodiversiteit. Binn<strong>en</strong>kort is op verzoek van <strong>de</strong> <strong>de</strong>elnemers e<strong>en</strong>reünie. We wet<strong>en</strong> zeker dat we ook daar weer verrass<strong>en</strong><strong>de</strong>initiatiev<strong>en</strong> <strong>en</strong> activiteit<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> hor<strong>en</strong>!Praktijkverhal<strong>en</strong>Interface, ASN Bank, Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>Ver<strong>de</strong>r lez<strong>en</strong>Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
›› ASN BankInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Hoe <strong>de</strong>finiër<strong>en</strong> we kwantitatiefbiodiversiteitsbeleid?78Adviseurs klimaat <strong>en</strong>biodiversiteit Jero<strong>en</strong> Loots <strong>en</strong>Ir<strong>en</strong>e <strong>de</strong> Jong, ASN BankDuurzame bank zoekt naar No Net Lossinvester<strong>en</strong>.De ASN Bank stapte in <strong>de</strong> CoP met <strong>de</strong> vraag hoebiodiversiteit te beoor<strong>de</strong>l<strong>en</strong> bij bedrijv<strong>en</strong>. Hoe e<strong>en</strong>meetbaar doel te stell<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> investering<strong>en</strong> van <strong>de</strong>ASN Bank. Op basis van <strong>de</strong> ervaring met <strong>de</strong> CoP <strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong>& <strong>Biodiversiteit</strong> is er nu e<strong>en</strong> CoP in <strong>de</strong> financiële sectorgestart om informatie <strong>en</strong> best practices <strong>uit</strong> te wissel<strong>en</strong>.Geïnspireerd door Interface“<strong>Biodiversiteit</strong> is e<strong>en</strong> van <strong>de</strong> drie pijlers van hetduurzaamheidsbeleid van <strong>de</strong> ASN Bank, naast m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>recht<strong>en</strong><strong>en</strong> klimaat. Tijd<strong>en</strong>s <strong>de</strong> sessie bij Interface werd ons dui<strong>de</strong>lijkdat het stell<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> concreet <strong>en</strong> meetbaar doel op hetgebied van duurzaamheid sterk motiveert <strong>en</strong> veel creativiteit<strong>en</strong> innovatie in <strong>de</strong> organisatie losmaakt. Dit inspireer<strong>de</strong> onsom e<strong>en</strong> concreet doel te stell<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> ASN Bank. Voor zoverbek<strong>en</strong>d zijn wij <strong>de</strong> eerste bank in <strong>de</strong> wereld met <strong>de</strong> ambitie omvolledig klimaatneutraal te zijn in 2030. De <strong>uit</strong>daging is <strong>of</strong> weook zo’n doel voor biodiversiteit kunn<strong>en</strong> formuler<strong>en</strong>.<strong>Biodiversiteit</strong> moeilijk te met<strong>en</strong>An<strong>de</strong>rs dan ‘klimaat’ is ‘biodiversiteit’ e<strong>en</strong> heel veelzijdigon<strong>de</strong>rwerp. <strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> rapporter<strong>en</strong> doorgaans nog weinig overhun biodiversiteitsimpact. Het is moeilijk te met<strong>en</strong> wat bedrijv<strong>en</strong><strong>en</strong> an<strong>de</strong>re instelling<strong>en</strong> op dit gebied prester<strong>en</strong>. We hebb<strong>en</strong> alwel beleid geformuleerd over biodiversiteit, <strong>en</strong> criteria die wetoepass<strong>en</strong> bij het <strong>uit</strong>sl<strong>uit</strong><strong>en</strong> van investering<strong>en</strong> <strong>en</strong> belegging<strong>en</strong> inaan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong> (staats)obligaties. We sl<strong>uit</strong><strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> sector<strong>en</strong><strong>uit</strong>, bestu<strong>de</strong>r<strong>en</strong> het beleid van bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong>Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
<strong>of</strong> bedrijv<strong>en</strong> in opspraak rak<strong>en</strong>. Daarnaast is biodiversiteite<strong>en</strong> aandachtspunt bij <strong>de</strong> aan<strong>de</strong>elhou<strong>de</strong>rsverga<strong>de</strong>ring<strong>en</strong>van beursg<strong>en</strong>oteer<strong>de</strong> bedrijv<strong>en</strong> waar we nam<strong>en</strong>s <strong>de</strong> ASNBeleggingsfonds<strong>en</strong> stemrecht hebb<strong>en</strong>.De kantoororganisatieDe kantoororganisatie van <strong>de</strong> ASN Bank is volledigklimaatneutraal, we werk<strong>en</strong> aan vermin<strong>de</strong>ring van het<strong>uit</strong>sl<strong>uit</strong><strong>en</strong>d FSC-gecertificeerd volledig hergebruikt papier <strong>en</strong>kop<strong>en</strong> biologische catering in. Geïnspireerd door Kruid<strong>en</strong>ier <strong>en</strong>Heijmans hebb<strong>en</strong> we biodiversiteit als apart aandachtsgebiedopg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in ons ISO 14001-traject.NulmetingWe hebb<strong>en</strong> nu nog onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> inzicht in meetbare indicator<strong>en</strong><strong>en</strong> resultat<strong>en</strong>. In <strong>de</strong> praktijk pass<strong>en</strong> we ons beleid vooral toedoor <strong>uit</strong>sl<strong>uit</strong>ing <strong>of</strong> vermijding van investering<strong>en</strong> in bedrijv<strong>en</strong>,instelling<strong>en</strong>, land<strong>en</strong> <strong>en</strong> project<strong>en</strong> op basis van activiteit<strong>en</strong> diescha<strong>de</strong>lijk zijn voor biodiversiteit. We br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>teel<strong>de</strong> footprint van onze beleggingsportefeuille in kaart. Dez<strong>en</strong>ulmeting kunn<strong>en</strong> we dan als <strong>uit</strong>gangspunt gebruik<strong>en</strong> voorhet vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van onze impact. Daarnaast gaan weon<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> hoe wij via financiering<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong> aane<strong>en</strong> positieve impact op <strong>de</strong> biodiversiteit.Internationale sam<strong>en</strong>werkingWe hebb<strong>en</strong> ons aangeslot<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> Natural Capital Declaration.De NCD is e<strong>en</strong> toezegging van bank<strong>en</strong>, beleggers <strong>en</strong>verzekeringsmaatschappij<strong>en</strong> om het bedrijfsmo<strong>de</strong>l van <strong>de</strong>financiële sector zo aan te pass<strong>en</strong> dat het natuurlijk kapitaalomvat. De NCD heeft inmid<strong>de</strong>ls e<strong>en</strong> methodologie ontwikkeldwaarmee <strong>de</strong> financiële sector biodiversiteit kan met<strong>en</strong>, maare<strong>en</strong> kant-<strong>en</strong>-klare, bruikbare meetmetho<strong>de</strong> is er nog niet. Voorhet inzichtelijk mak<strong>en</strong> van <strong>de</strong> impact op biodiversiteit will<strong>en</strong> we79onze criteria voor vervuiling, veran<strong>de</strong>ring van landgebruik <strong>en</strong>overexploitatie ver<strong>de</strong>r ontwikkel<strong>en</strong>.“In <strong>de</strong> CoP leer<strong>de</strong> Interface ons<strong>de</strong> kracht van e<strong>en</strong> concreet <strong>en</strong>kwantitatief doel”E<strong>en</strong> nieuwe CoPWe will<strong>en</strong> biodiversiteit op <strong>de</strong> ag<strong>en</strong>da zett<strong>en</strong> in <strong>de</strong> financiëlesector. We will<strong>en</strong> het proces met an<strong>de</strong>re koplopers doorlop<strong>en</strong>,zodat ook an<strong>de</strong>re bedrijv<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> <strong>en</strong> er mee aan <strong>de</strong>slag kunn<strong>en</strong> gaan. We hebb<strong>en</strong> het Ministerie van EZ gevraag<strong>de</strong><strong>en</strong> CoP in <strong>de</strong> financiële sector te verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. We voeld<strong>en</strong>ons in <strong>de</strong> CoP B&B e<strong>en</strong> beetje e<strong>en</strong> b<strong>uit</strong><strong>en</strong>be<strong>en</strong>tje als apartecategorie: <strong>de</strong> <strong>en</strong>ablers. We hebb<strong>en</strong> behoefte aan <strong>uit</strong>wisselingmet an<strong>de</strong>re spelers <strong>uit</strong> <strong>de</strong> financiële sector. C<strong>en</strong>trale vrag<strong>en</strong>voor ons zijn: Hoe kunn<strong>en</strong> financiële instelling<strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong> aanbehoud <strong>en</strong> verbetering van biodiversiteit? Hoe kunn<strong>en</strong> we onse<strong>en</strong> doel stell<strong>en</strong> op dit gebied, <strong>en</strong> het meetbaar mak<strong>en</strong>?”Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
›› AntropiaInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Door e<strong>en</strong> ecosysteembril zie je <strong>de</strong> regio81Bedrijfslei<strong>de</strong>r Waronne Elbers,AntropiaDuurzaam congresc<strong>en</strong>trum op <strong>de</strong> UtrechtseHeuvelrug.Waronne vertelt hoe het on<strong>de</strong>rwerp biodiversiteit bij haarin <strong>de</strong> g<strong>en</strong><strong>en</strong> zit, hoe ze dit bij Antropia in <strong>de</strong> organisatieheeft ingebed <strong>en</strong> hoe het haar blik heeft verbreed.Antropia verbindt haar bezoekers met het ecosysteemvia lokale honing <strong>en</strong> bij<strong>en</strong>workshops. Waronne werktinmid<strong>de</strong>ls als zakelijk lei<strong>de</strong>r voor Kasteel Gro<strong>en</strong>eveld vanStaatsbosbeheer.Biologisch dynamisch“Ik heb <strong>de</strong> biologisch-dynamische land- <strong>en</strong> tuinbouwschoolgedaan waardoor <strong>de</strong> natuur, het d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> in cycli <strong>en</strong> seizo<strong>en</strong><strong>en</strong>,sterk in mijn bewustzijn zit. Antropia wordt al jar<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong>biodynamische principes beheerd <strong>en</strong> het gebouw is organischontworp<strong>en</strong>. Bij Antropia gelov<strong>en</strong> we erin dat alles met elkaar inverbinding staat <strong>en</strong> dat alles wat je doet dus zijn weerslag heeftop het geheel. We kijk<strong>en</strong> automatisch naar <strong>de</strong> impact van onshan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> op <strong>de</strong> gehele ket<strong>en</strong> <strong>en</strong> kop<strong>en</strong> dus duurzaam in.We prober<strong>en</strong> zoveel mogelijk lokale product<strong>en</strong> te betrekk<strong>en</strong>.En <strong>de</strong> reststrom<strong>en</strong> zoveel mogelijk op het terrein te houd<strong>en</strong> omzo voedingsst<strong>of</strong> te lat<strong>en</strong> zijn voor het land. Het parkeerterrein,dat in ons geval in het hart van het landgoed ligt, prober<strong>en</strong> wequa inrichting zo natuurlijk mogelijk in te pass<strong>en</strong>.Onconv<strong>en</strong>tionele keuzesWe zijn bij onze besl<strong>uit</strong><strong>en</strong> constant op zoek naar zak<strong>en</strong> dieén economisch gezond zijn <strong>en</strong> voor <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verrijkingzijn. Door onze ecologische principes staan wij regelmatigvoor ingewikkel<strong>de</strong> dilemma’s waar je aardig wat productk<strong>en</strong>nisvoor nodig hebt. En het betek<strong>en</strong>t dat je onconv<strong>en</strong>tionelekeuzes maakt. Spull<strong>en</strong> recycl<strong>en</strong> <strong>en</strong> meubels opknapp<strong>en</strong> isInhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
in <strong>de</strong> horeca vrij ongebruikelijk. Maar het is ook economischerg aantrekkelijk. Hierdoor zijn we ge<strong>en</strong> snel bedrijf in <strong>de</strong> zinvan tr<strong>en</strong>dy, maar e<strong>en</strong> van <strong>de</strong> traagste horecabedrijv<strong>en</strong> die erbestaan. Het spreekt e<strong>en</strong> doelgroep aan die dat prettig vindt.Leuk is dat wij relatief weinig last hebb<strong>en</strong> gehad van <strong>de</strong> crisis.Wij hebb<strong>en</strong> 10% neergang gehad per jaar, waar an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> met30% naar b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> duikeld<strong>en</strong>.Weggooi<strong>en</strong> <strong>of</strong> recycl<strong>en</strong>?Ons servies was oubollig <strong>en</strong> aan vervanging toe. Weggooiserviesbleek beter voor het milieu te zijn, t<strong>en</strong>minste als hetvan recycled papier was. We zijn bij e<strong>en</strong> fabriek gaan kijk<strong>en</strong> <strong>en</strong>hebb<strong>en</strong> gevraagd hoe hele productie-proces in elkaar zit. Wewet<strong>en</strong> nu dat <strong>de</strong> produc<strong>en</strong>t van onze bekers voor het blek<strong>en</strong>van het porselein waterst<strong>of</strong>peroxi<strong>de</strong> gebruikt in plaats vanchloor. Dat heeft veel min<strong>de</strong>r negatieve impact op biodiversiteit.En het leuke is dat wij dit i<strong>de</strong>e bijvoorbeeld nu ook toegepasthebb<strong>en</strong> in ons afwasmid<strong>de</strong>l.“Door <strong>de</strong> diversiteit in <strong>de</strong> groepbesefte ik me dat je al snel metveel biodiversiteit te mak<strong>en</strong>hebt als je over <strong>de</strong> rand<strong>en</strong> vanje bedrijf <strong>of</strong> je ket<strong>en</strong> he<strong>en</strong> gaatkijk<strong>en</strong>”82Bij<strong>en</strong>stalWe hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bij<strong>en</strong>stal om <strong>de</strong> bij<strong>en</strong>stand hoog te houd<strong>en</strong>.Om te zorg<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> bij<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> voedsel kunn<strong>en</strong> vind<strong>en</strong>hebb<strong>en</strong> we wilg<strong>en</strong>boss<strong>en</strong> aangeplant. De honing van maarliefst 15 bij<strong>en</strong>volk<strong>en</strong> zett<strong>en</strong> we in als inc<strong>en</strong>tive, als beleg tijd<strong>en</strong>szakelijke lunches, <strong>en</strong> voor verkoop aan bezoekers. E<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>di<strong>de</strong>e is om met alle congresc<strong>en</strong>tra op <strong>de</strong> Utrechtse Heuvelruge<strong>en</strong> honingsnoepje te ontwikkel<strong>en</strong> om <strong>uit</strong> te <strong>de</strong>l<strong>en</strong> aancongresbezoekers. De imker geeft op verzoek bij<strong>en</strong>workshops.Er zijn t<strong>en</strong>slotte veel overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> het bedrijfslev<strong>en</strong><strong>en</strong> het bij<strong>en</strong>volk. Op die manier kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong> bezoekers zichspiegel<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> natuur <strong>en</strong> hun congresdag prettig <strong>en</strong>leerzaam on<strong>de</strong>rbrek<strong>en</strong>.Doorgaand ontwikkel<strong>en</strong>In ie<strong>de</strong>re veran<strong>de</strong>ring prober<strong>en</strong> we <strong>de</strong> biodiversiteit zo goedmogelijk mee te nem<strong>en</strong>. Juist voor e<strong>en</strong> bedrijf dat 100%ecologisch werkt, is biodiversiteit <strong>en</strong>orm belangrijk. En datje dus constant e<strong>en</strong> omgeving hebt waarin dat doorgaan<strong>de</strong>ontwikkel<strong>en</strong><strong>de</strong> proces goed gefaciliteerd <strong>en</strong> gestimuleerd wordt.Het is maar net hoe breed je durft te kijk<strong>en</strong>. En dan niet alle<strong>en</strong>voor <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s, maar ook voor <strong>de</strong> aar<strong>de</strong>, want <strong>de</strong> aar<strong>de</strong> is <strong>de</strong>voedingsbo<strong>de</strong>m voor <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s. Zo simpel is het.”Inhoud›› Heijmans1 COP CoP B&B›› Het Anker2 URGENTIE Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 BIODIVERSITEIT<strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 WAARDE Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 RELATIE Relatie›› Tata Steel6 LOCATIE Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 KETEN Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 VERSTERKENVersterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 COLLEGA’S Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 STAKEHOLDERSStakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 TRANSITIE Transitie›› ASN Bank›› Antropia
83NawoordDe betrokk<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> inbr<strong>en</strong>g van <strong>de</strong> <strong>de</strong>elnemers in <strong>de</strong> <strong>Community</strong> <strong>of</strong> <strong>Practice</strong><strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Biodiversiteit</strong> was groot. Tijd<strong>en</strong>s <strong>de</strong> laatste bije<strong>en</strong>komst gav<strong>en</strong> ze aannog 5 sessies te will<strong>en</strong>, om <strong>de</strong> opgedane k<strong>en</strong>nis ver<strong>de</strong>r te veranker<strong>en</strong> in hun praktijk,<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rling te ler<strong>en</strong> van <strong>de</strong> nieuwe sam<strong>en</strong>werking die ontstond. We will<strong>en</strong> <strong>de</strong><strong>de</strong>elnemers bedank<strong>en</strong> voor hun op<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong>, dit heeft <strong>de</strong> <strong>Community</strong>tot e<strong>en</strong> succes gemaakt. De organisaties waar zij hun praktijk realiser<strong>en</strong> will<strong>en</strong> webedank<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> ruimte die gebod<strong>en</strong> is om on<strong>de</strong>rling van elkaar te ler<strong>en</strong> <strong>en</strong> teversnell<strong>en</strong>.RVO <strong>en</strong> het Ministerie van Economische Zak<strong>en</strong> maakt<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>Community</strong> <strong>of</strong> <strong>Practice</strong>mogelijk. Martin Lok (EZ) <strong>en</strong> H<strong>en</strong>k <strong>de</strong> Jong (EZ), dank voor het omarm<strong>en</strong> van hetinitiatief van <strong>de</strong> CoP <strong>en</strong> <strong>de</strong> hulp bij het verbind<strong>en</strong> met beleid. Fre<strong>de</strong>riek van Li<strong>en</strong><strong>en</strong>was als promov<strong>en</strong>da betrokk<strong>en</strong> <strong>en</strong> verzorg<strong>de</strong> <strong>de</strong> monitoring, waardoor we zichtblev<strong>en</strong> houd<strong>en</strong> op <strong>de</strong> k<strong>en</strong>nisvrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> beleidsthema’s. Dank ook Fre<strong>de</strong>riek voor <strong>de</strong>prille aanzet voor <strong>de</strong>ze publicatie. Dank aan het k<strong>en</strong>nisprogramma Duurzaam Door,dat het mogelijk maakte dat <strong>de</strong>ze publicatie kon word<strong>en</strong> <strong>uit</strong>gegev<strong>en</strong>.Halfjaarlijks reflecteer<strong>de</strong> <strong>de</strong> klankbordgroep op <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong>, <strong>en</strong> verbond aanontwikkeling<strong>en</strong> in hun omgeving. IUCN, VNO-NCW, MVO Ne<strong>de</strong>rland <strong>en</strong> Ministerievan Economische Zak<strong>en</strong>, dank voor hun opbouw<strong>en</strong><strong>de</strong> betrokk<strong>en</strong>heid. Dank ook aanJetske Bouma voor haar verhel<strong>de</strong>r<strong>en</strong><strong>de</strong> inzicht<strong>en</strong> rond <strong>de</strong> drie categorieën. En dankaan Wijnand Broer voor het meelez<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> eer<strong>de</strong>re versie van <strong>de</strong> tekst.We hop<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> inzicht<strong>en</strong> <strong>uit</strong> <strong>de</strong> CoP via <strong>de</strong> <strong>de</strong>elnemers <strong>en</strong> <strong>de</strong>ze publicatie <strong>de</strong>transitie <strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Biodiversiteit</strong> zal blijv<strong>en</strong> versnell<strong>en</strong>.Caroline van Le<strong>en</strong><strong>de</strong>rs (Rijksdi<strong>en</strong>st voor On<strong>de</strong>rnem<strong>en</strong>d Ne<strong>de</strong>rland)Ire<strong>en</strong> <strong>de</strong> Nijs-Vergeest (Rijksdi<strong>en</strong>st voor On<strong>de</strong>rnem<strong>en</strong>d Ne<strong>de</strong>rland)Anne-Marie Bor (AMBOR creatie)Inhoud›› Heijmans1 CoP B&B›› Het Anker2 Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 <strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 Relatie›› Tata Steel6 Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 Versterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 Stakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 Transitie›› ASN Bank›› Antropia
Ver<strong>de</strong>r lez<strong>en</strong>1 <strong>Community</strong> <strong>of</strong> <strong>Practice</strong><strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Biodiversiteit</strong>• Boekje: www.duurzaamdoor.nl/ti<strong>en</strong>-stapp<strong>en</strong>-voor-e<strong>en</strong>succesvolle-community-practice• Essay: E<strong>en</strong> CoP als instrum<strong>en</strong>t voor het versnell<strong>en</strong> van e<strong>en</strong>transitie naar e<strong>en</strong> duurzame sam<strong>en</strong>leving, Caroline vanLe<strong>en</strong><strong>de</strong>rs, 20132 Urg<strong>en</strong>tie voedt ambitie <strong>en</strong> innovatie• Mill<strong>en</strong>nium Ecosystem Assessm<strong>en</strong>t: www.maweb.org• Global Biodiversity Outlook: www.cbd.int/gbo4• Planetary Boundaries: www.stockholmresili<strong>en</strong>ce.org• Earth Overshoot Day: www.footprintnetwork.org3 <strong>Biodiversiteit</strong>, nieuwe begripp<strong>en</strong>• Conv<strong>en</strong>tion on Biological Diversity: www.cbd.int• www.biodiversiteit.nl• www.pbl.nl/dossiers/biodiversiteit• www.comp<strong>en</strong>diumvoor<strong>de</strong>leefomgeving.nl• Boekje: Ti<strong>en</strong> perspectiev<strong>en</strong> <strong>uit</strong> <strong>de</strong> natuur:www.duurzaamdoor.nl/no<strong>de</strong>/3844 Waar<strong>de</strong> van ecosystem<strong>en</strong>• Overzicht ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> (tabel 2):www.wri.org/ecosystems/esr• YouTube filmpje: Super-duper-solar-powere<strong>de</strong>verything-machine• The Economics <strong>of</strong> Ecosystems and Biodiversity:www.teebweb.org• Programma Natuurlijk Kapitaal Ne<strong>de</strong>rland:www.themasites.pbl.nl/natuurlijk-kapitaal-ne<strong>de</strong>rland• www.naturalcapitalcoalition.org• www.trucost.com/<strong>en</strong>vironm<strong>en</strong>tal-pr<strong>of</strong>it-and-loss-accounting• www.trueprice.org5 De relatie tuss<strong>en</strong> bedrijfsactiviteit<strong>en</strong><strong>en</strong> ecosystem<strong>en</strong>• Help<strong>de</strong>sk: www.bedrijfslev<strong>en</strong><strong>en</strong>biodiversiteit.nl• Filmpje: www.pitchfornature.com• Netwerk: www.lea<strong>de</strong>rsfornature.nl• www.naturalcapitalhub.org• www.teebweb.org/areas-<strong>of</strong>-work/teeb-for-business• World Business Council for Sustainable Developm<strong>en</strong>t:www.wbcsd.org/work-program/ecosystems.aspx• Handleiding Eco4Biz: www.wbcsd.org/eco4biz2013.aspxInhoud›› Heijmans1 CoP B&B›› Het Anker2 Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 <strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 Relatie›› Tata Steel6 Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 Versterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 Stakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 Transitie›› ASN Bank›› Antropia
6 Impact op locatie• Gre<strong>en</strong> Deal Duurzaam GWW www.duurzaamgww.nl• Business and Biodiversity Offsets Programmehttp://bbop.forest-tr<strong>en</strong>ds.org• http://business4bees.com7 Drukfactor<strong>en</strong> via <strong>de</strong> ket<strong>en</strong>• www.unglobalcompact.org• Initiatief Duurzame Han<strong>de</strong>l: www.idhsustainabletra<strong>de</strong>.com• www.mvorisicochecker.nl/nl• www.pbl.nl/publicaties/verduurzaming-van-internationalehan<strong>de</strong>lsket<strong>en</strong>s-voortgang-effect<strong>en</strong>-<strong>en</strong>-perspectiev<strong>en</strong>• www.metta-standaard.org8 Pro-biodiversiteit versterkt ecosystem<strong>en</strong>• www.teebstad.nl• www.biodiversiteit.nl/bap9 Tips om collega’s te betrekk<strong>en</strong>• Publicatie Branding Biodiversity:www.futerra.co.uk/downloads/Branding_Biodiversity.pdf• Boek: Onze IJsberg Smelt, John Kotter, 2006• www.stockholmresili<strong>en</strong>ce.org/21/research/what-is-resili<strong>en</strong>ce.html8510 Stakehol<strong>de</strong>rs in <strong>de</strong> context me<strong>en</strong>em<strong>en</strong>• Platform <strong>Biodiversiteit</strong>, Ecosystem<strong>en</strong> & Economie:www.platformbee.nl• LinkedIn groep: CoP Financial Institutes and NaturalCapital• Gre<strong>en</strong> Deal: www.on<strong>de</strong>rnem<strong>en</strong>dgro<strong>en</strong>.nl• EU Biodiversity and Business platform:http://ec.europa.eu/<strong>en</strong>vironm<strong>en</strong>t/biodiversity/business/• Sam<strong>en</strong>werking financiële instelling<strong>en</strong> <strong>en</strong> natuurlijk kapitaal:www.naturalcapital<strong>de</strong>claration.org11 Transitie naar e<strong>en</strong> duurzame sam<strong>en</strong>leving• Transitiestudie CoP <strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Biodiversiteit</strong>:http://www.drift.eur.nl/wp-cont<strong>en</strong>t/uploads/2013/07/Transitie-perspectief-CoP-<strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong>-<strong>en</strong>-<strong>Biodiversiteit</strong>.pdf• Zes sc<strong>en</strong>ario’s voor natuur (pagina 14), Key Findings 2011,UK National Ecosystem Assessm<strong>en</strong>t:http://uknea.unep-wcmc.org• Boekje: www.duurzaamdoor.nl/ti<strong>en</strong>-tips-voor-slimme-sturingInhoud›› Heijmans1 CoP B&B›› Het Anker2 Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 <strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 Relatie›› Tata Steel6 Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 Ket<strong>en</strong>›› Hortimare8 Versterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>9 Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 Stakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 Transitie›› ASN Bank›› Antropia
InhoudAfkorting<strong>en</strong>›› Heijmans1 CoP B&BBAPBBOP<strong>Biodiversiteit</strong> ActieplanBusiness and Biodiversity Offsets ProgrammeBES <strong>Biodiversiteit</strong> <strong>en</strong> Ecosysteemdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> /Biodiversity & EcosystemServicesBSRCBDCoP B&BCSRDANKEBSEHSEOMEP&LFSCGWWBusiness for Social ResponsibilityConv<strong>en</strong>tion on Biological Diversity<strong>Community</strong> <strong>of</strong> <strong>Practice</strong> <strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Biodiversiteit</strong>Corporate Social ResponsibilityDigitale Atlas Natuurlijk KapitaalEuropean Biodiversity StandardEcologische Ho<strong>of</strong>d Structuur(Natuurnetwerk Ne<strong>de</strong>rland)Equal Opportunity Mo<strong>de</strong>lEnvironm<strong>en</strong>tal Pr<strong>of</strong>it & LossForest Stewardship CouncilGrond-, Weg- <strong>en</strong> WaterbouwNNLNKNNWOPBLREDDRVO.nlTEEBVAMILWBCSDWNFNo Net LossNatuurlijk Kapitaal Ne<strong>de</strong>rlandNe<strong>de</strong>rlandse Organisatie voor Wet<strong>en</strong>schappelijkOn<strong>de</strong>rzoekPlanbureau voor <strong>de</strong> LeefomgevingReducing Emissions from Deforestation and forestDegradationRijksdi<strong>en</strong>st voor On<strong>de</strong>rnem<strong>en</strong>d Ne<strong>de</strong>rlandThe Economics <strong>of</strong> Ecosystems and BiodiversityWillekeurige afschrijving milieu-investering<strong>en</strong>World Business Council for SustainableDevelopm<strong>en</strong>tWereld Natuur Fonds›› Het Anker2 Urg<strong>en</strong>tie›› Verwol<strong>de</strong>3 <strong>Biodiversiteit</strong>›› Brabant Water4 Waar<strong>de</strong>›› Eneco5 Relatie›› Tata Steel6 Locatie›› Kruid<strong>en</strong>ier7 Ket<strong>en</strong>IDHIUCNLCAMEAInitiatief Duurzame Han<strong>de</strong>lInternational Union for Conservation <strong>of</strong> NatureLife Cycle Assessm<strong>en</strong>tMill<strong>en</strong>nium Ecosystem Assessm<strong>en</strong>t›› Hortimare8 Versterk<strong>en</strong>›› Heinek<strong>en</strong>MERMIAMKBAMVONCCNCDNGOMilieu Effect RapportageMilieu InvesteringsaftrekMaatschappelijke Kost<strong>en</strong> Bat<strong>en</strong> AnalyseMaatschappelijk Verantwoord On<strong>de</strong>rnem<strong>en</strong>Natural Capital CoalitionNatural Capital DeclarationNon Governm<strong>en</strong>tal Organisation9 Collega’s›› Lev<strong>en</strong> op Dak<strong>en</strong>10 Stakehol<strong>de</strong>rs›› Interface11 Transitie›› ASN Bank86›› Antropia
<strong>Bedrijv<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Biodiversiteit</strong>Inzicht<strong>en</strong> <strong>uit</strong> <strong>de</strong> <strong>Community</strong> <strong>of</strong> <strong>Practice</strong> Inhoud