Arbeid (1942) nr. 17 - Vakbeweging in de oorlog
Arbeid (1942) nr. 17 - Vakbeweging in de oorlog
Arbeid (1942) nr. 17 - Vakbeweging in de oorlog
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Men staat soms versteld, hoe we<strong>in</strong>iger <strong>in</strong> het wezen <strong>de</strong>r d<strong>in</strong>gen <strong>de</strong>sdagelijksen levens veran<strong>de</strong>rt.Wanneer gij — natuurlijk <strong>in</strong> een normaletijd — een vacantiereisje maakte,b.v. naar <strong>de</strong> Belgische Ar<strong>de</strong>nnen ofnaar een streek <strong>in</strong> West-Duitsland,'dan wist gij, dat gij behoefte zoudthebben aan „vreemd geld" en gijstapte b<strong>in</strong>nen bij een wisselkantooren ruil<strong>de</strong> uw goe<strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse gul<strong>de</strong>nsom voor even goe<strong>de</strong> Belgischefrancs of Duitse marken.Dat <strong>de</strong>edt gij bij <strong>de</strong>n „wisselaar" evenalsvoor 500 jaar <strong>de</strong> koopman dat ookal <strong>de</strong>ed.Wanneer gij wat geld hebt overgespaar<strong>de</strong>n gij wilt het liever niet <strong>in</strong>een ou<strong>de</strong> kous stoppen en thuis bewaren,dan bracht gij dat geld naareen veiliger plaats; gij stapte hetkantoor van <strong>de</strong> spaarbank b<strong>in</strong>nen,reikte uw geld over aan <strong>de</strong>n bedien<strong>de</strong>achter het loket en ontv<strong>in</strong>g een papiertjeals bewijs van stort<strong>in</strong>g. Precieseen<strong>de</strong>r g<strong>in</strong>g het 500 jaar gele<strong>de</strong>n.De koopman, die geld ontvangen had,hield het maar liever niet bij zich,doch bracht het bij iemand, die sterkekoffers had met zware sloten: eenkassier.Hij ontv<strong>in</strong>g als bewijs vanstort<strong>in</strong>g eer» stukje papier, waaropvermeld was, hoeveel hij gestort ha<strong>de</strong>n als hij het weer uit <strong>de</strong> koffers van<strong>de</strong>n kassffir wil<strong>de</strong> hebben, dan moesthij daarvoor ook weer een stukje papier,voorzien van zijn handteken<strong>in</strong>g,afgeven.Dat zijn dus twee heel eenvoudigefuncties, waar steeds echter heel watom te doen is geweest en waarbijsteeds heel wat geknoei is geweest.Doch daarnaast waren er altijd noglie<strong>de</strong>n, die geld nodig had<strong>de</strong>n: kooplie<strong>de</strong>npm waren te kopen, vorsten om.<strong>oorlog</strong> te voeren, aspirant-bisschoppenom actie te voeren voor een benoem<strong>in</strong>g,enz. enz.Die moesten <strong>de</strong>rhalve crediet hebben.Ook dat komt vandaag aan <strong>de</strong>n dagnog voor.Een arme drommel brengt zijn horlogenaar <strong>de</strong> lomrnerd.En <strong>in</strong> <strong>de</strong> Mid<strong>de</strong>leeuwen brachten <strong>de</strong>genen,die geld nodig had<strong>de</strong>n hunkostbaarhe<strong>de</strong>n als on<strong>de</strong>rpand naar <strong>de</strong>Lombar<strong>de</strong>n, lie<strong>de</strong>n afkomstig uit Lombardije<strong>in</strong> Noord-Italië.Veelal woon<strong>de</strong>n <strong>de</strong>ze geldschieters bijeen<strong>in</strong>'hetzelf<strong>de</strong> straatje en van daardat men hier en daar ook <strong>in</strong> onze Ne<strong>de</strong>rlandseste<strong>de</strong>n nog <strong>de</strong> naam Lombardstraattegenkomt.Dit geldschieten vond eveneens plaatsdoor Jo<strong>de</strong>n, vooral ook, omdat hetlenen tegen vergoed<strong>in</strong>g van rente door<strong>de</strong> kerk verbo<strong>de</strong>n werd en een goedChristenmens dat dus niet <strong>de</strong>ed. Aangezien<strong>de</strong> Jo<strong>de</strong>n <strong>de</strong>ze opvatt<strong>in</strong>g niethuldig<strong>de</strong>n en ook niet on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> kerkelijkeverbo<strong>de</strong>n, wat dit betreft, vielen,leg<strong>de</strong>n zij zich vaak op het geldlenentoe en. als men nu weet, dat<strong>in</strong> <strong>de</strong> • Mid<strong>de</strong>leeuwen buitengewoonhoge renten wer<strong>de</strong>n betaald, dan begrijptmen dat het begrip woeker alspoedig naar voren kwam en menzowel Lombar<strong>de</strong>n als geldlenen<strong>de</strong>Jo<strong>de</strong>n voor woekeraars uitschold.Het ligt evenwel voor <strong>de</strong> hand, datjuist het verzet <strong>de</strong>r kerk tegen hetuitlenen van geld, <strong>de</strong> woeker <strong>in</strong> <strong>de</strong>hand werkte.Het was vaak moeilijk om geld telenen en het gevolg was <strong>de</strong>rhalve, datmen. zware rente moest betalen. Zoziet men ook hier, dat het een vanhet an<strong>de</strong>r afhangt.De kerk, die <strong>de</strong> woeker dacht te bestrij<strong>de</strong>n,riep juist <strong>de</strong> woeker en nogveel zwaar<strong>de</strong>r <strong>in</strong> het leven.Hoe dit alles ook zij, <strong>de</strong> man, diecrediet verleen<strong>de</strong>, was <strong>de</strong> bankier. Enhierme<strong>de</strong> hebben wij kennis gemaaktmet het drietal: wisselaar,'kassier enbankier, dat wrj nu na<strong>de</strong>r on<strong>de</strong>r <strong>de</strong>loupe zullen nemen.Het m<strong>in</strong>st is nog veran<strong>de</strong>rd <strong>in</strong> het'wisselkantoor.Het zijn ook nu nog betrekkelijkkle<strong>in</strong>e kantoren, waar men vreemdgeld om kan ruilen tegen eigen gel<strong>de</strong>n ook vreemd geld on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>g. Degrote bankgebouwen bevatten vrijwelsteeds ook een af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g wisselkantooren hebben daarme<strong>de</strong> het beg<strong>in</strong> vanhet, thans <strong>de</strong> wereld omvatten<strong>de</strong>,bankwezen nog <strong>in</strong> ere gehou<strong>de</strong>n.Alleen nu kan men ruilen zowel hardgeld als papieren geld.Het papieren geld is een uitv<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gvan betrekkelijk jonge datum. Wijspreken van bankpapier en dat is ookjuist, want het zijn banken geweest,die het eerst dit papieren geld <strong>in</strong> omloophebben gebracht; eigenlijk warenhet <strong>de</strong> Engelse goudsme<strong>de</strong>n, maar datzijn <strong>de</strong> voorlopers van <strong>de</strong> Engelsebankiers geweest.De eerste bank, die zich daar speciaalop toeleg<strong>de</strong>, is een <strong>in</strong> 1658 opgerichteZweedse bank geweest, m^ar op groterschaal is het uitgeven van papierengeld <strong>in</strong> practijk gebracht door <strong>de</strong>beken<strong>de</strong> <strong>in</strong> 1694 opgerichte „Bank ofEngland" en men kan dus wel zeggen,dat van die tijd af het papieren geldofficieel <strong>in</strong> omloop kwam.In ons land stond het „papieren geld"niet al te best aangeschreven; menvoel<strong>de</strong> voor het systeem aanvankelijkniet veel en eerst <strong>in</strong> 1814 bij <strong>de</strong> op- ,richt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse Bankwerd het systeem officieel te onzent<strong>in</strong>gevoerd en ook toen nog was er bijhet zakenleven voor <strong>de</strong>ze bank bitterwe<strong>in</strong>ig belangstell<strong>in</strong>g.Er was dus — laat ons teruggaan totomstreeks 1600 — alleen maar hardgeld.Men moet zich dat eens dui<strong>de</strong>lijkvoorstellen. Stel u voor een bedragvan tien duizend gul<strong>de</strong>n; nu wordt datbetaald met b.v. tien bankbiljettenvan duizend gul<strong>de</strong>n, welke men metgemak <strong>in</strong> zijn vestzak kan opbergen.Maar tien duizend har<strong>de</strong> zilveren gul<strong>de</strong>nsis een hele vracht. Er gaan ongeveertien gul<strong>de</strong>n <strong>in</strong> een ons en duswegen 10.000 gul<strong>de</strong>n rond 100 kg., hetgeeneen behoorlijke vracht is.Dat was niet alleen het .bezwaar.Er waren zo omstreeks 1600 <strong>in</strong> Europawel- hon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n soorten munten <strong>in</strong>omloop, men noem<strong>de</strong> dat „specieënvan gel<strong>de</strong>" en ons woord specie voorhard geld her<strong>in</strong>nert daar nog aan..Die munten had<strong>de</strong>n verschillend gewicht,doch wat belangrijker was eenverschillend gehalte aan e<strong>de</strong>l metaald.w.z. aan goud of aan zilver.Men kan namelijk van zuiver goudof zuiver zilver geen goe<strong>de</strong> muntenmaken: er moet steeds nog wat an<strong>de</strong>rDe AmsterdamseMunt — geboorteplaatsvan <strong>de</strong>(Foto:Rijksdaal<strong>de</strong>rA.P.-archief).metaal door wor<strong>de</strong>n gemengd, maarop het gehalte aan e<strong>de</strong>l metaal kwamhet aan.Of een gul<strong>de</strong>n b.v. op rond 10 gramlaat ons zeggen 9 gram zilver of zesgram zilver bevat, maakt veel uit,want juist dat zilver was <strong>de</strong> eigenlijkemuntwaar<strong>de</strong>. .Zilver en goud slijten haast niet, roestenniet en daarom noemt men <strong>de</strong>zemetalen „e<strong>de</strong>l" en zij vorm<strong>de</strong>n duseen waar<strong>de</strong>vast_mid<strong>de</strong>l <strong>in</strong> het ruilverkeer.Tegenwoordig weten wij precies hoeveelgoud <strong>in</strong> een gou<strong>de</strong>n tientje zit;<strong>de</strong> Staat <strong>de</strong>r Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>n, die <strong>de</strong>zegou<strong>de</strong>n munten sloeg, knoei<strong>de</strong> daarniet mee, maar hetzelf<strong>de</strong> kan niet gezogdwor<strong>de</strong>n van al <strong>de</strong> vorsten enstaatjes, die vroeger ook muntensloegen.Vooral <strong>in</strong> <strong>de</strong> Mid<strong>de</strong>leeuwen werd daaraardig mee geknoeid.Het was nu het speciale vak van <strong>de</strong>wisselaars om verstand te hebben van<strong>de</strong> werkelijke waar<strong>de</strong> <strong>de</strong>r munten,m.a.w. zij moesten kunnen vaststellen,hoe groot het gehalte aan e<strong>de</strong>l metaalwas <strong>de</strong>r bij hen aangebo<strong>de</strong>n munten.Zij had<strong>de</strong>n daartoe allerlei werktuigen.Het voornaamste was het „bicquet".Omstreeks 1600, dus <strong>in</strong> <strong>de</strong> tijd, dat onsland <strong>de</strong> naam had van <strong>de</strong> Republiek<strong>de</strong>r Zeven Verenig<strong>de</strong> Prov<strong>in</strong>ciën, waseen gangbare zilveren munt <strong>de</strong> rijksdaal<strong>de</strong>r,die twee gul<strong>de</strong>n en 8 stuiverwaard was. In <strong>de</strong> Zui<strong>de</strong>lijke Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>nwer<strong>de</strong>n kruisdaal<strong>de</strong>rs uitgegeven,die eenzelf<strong>de</strong> waar<strong>de</strong> had<strong>de</strong>n enook 48 stuivers <strong>de</strong><strong>de</strong>n.In 1612 g<strong>in</strong>g <strong>de</strong> vorst <strong>de</strong>r Zui<strong>de</strong>lijkeNe<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> aartshertog Albertus,ertoe over, kruisdaal<strong>de</strong>rs te slaan meteen ger<strong>in</strong>ger zilvergehalte en toeng<strong>in</strong>gen <strong>de</strong> poppen aan het dansen.De nieuwe kruisdaal<strong>de</strong>r was nu m<strong>in</strong><strong>de</strong>rwaard dan <strong>de</strong> Hollandse rijksdaal<strong>de</strong>r.Al <strong>de</strong><strong>de</strong>n bei<strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>l48 stuivers.De handige kooplie<strong>de</strong>n zorg<strong>de</strong>n, datzij <strong>de</strong> nieuwe kruisdaal<strong>de</strong>rs <strong>in</strong> han<strong>de</strong>nkregen én ruil<strong>de</strong>n die dan voor <strong>de</strong>goe<strong>de</strong> Hollandse rijksdaal<strong>de</strong>rs; zijbrachten die "naar <strong>de</strong> Zui<strong>de</strong>lijke Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>nen lieten <strong>de</strong>ze omsmeltentot <strong>de</strong> nieuwe kruisdaal<strong>de</strong>rs en stakenzo een zoet w<strong>in</strong>st j e <strong>in</strong> <strong>de</strong> zak.Dat was ten slotte het goed recht<strong>de</strong>zer „kooplie<strong>de</strong>n".Maar •— en dat kwam niet te pas —»zo iets <strong>de</strong><strong>de</strong>n ook <strong>de</strong> kassiers.Zij ontv<strong>in</strong>gen allerlei goe<strong>de</strong> ou<strong>de</strong>rwetsemunten van het ou<strong>de</strong> gehalte en zijontv<strong>in</strong>gen ook <strong>de</strong> nieuwe/.Wat <strong>de</strong><strong>de</strong>n ze nu? Met net „bicquet"wogen zij <strong>de</strong> lichte munten uit <strong>de</strong>zware en gaven alleen <strong>de</strong> lichte muntenterug (licht dus <strong>in</strong> <strong>de</strong> z<strong>in</strong> vanm<strong>in</strong><strong>de</strong>r zilver bevatten<strong>de</strong>), spaar<strong>de</strong>n<strong>de</strong> zwaar<strong>de</strong>re munten op en lieten<strong>de</strong>ze weer omsmelten.Dat waren kwa<strong>de</strong> praktijken.Want men bracht zijn goe<strong>de</strong> geld enkreeg iets m<strong>in</strong><strong>de</strong>r goed geld terug.Vooral het stadsbestuur van Amsterdamwas hier zeer verbolgen over.Reeds op 26 Januari 1613, dus kortnadat <strong>de</strong> kruisdaal<strong>de</strong>rs van m<strong>in</strong><strong>de</strong>rallooi <strong>in</strong> omloop waren gekomen, nam<strong>de</strong> ^oud-raad" van Amsterdam ee<strong>nr</strong>esolutie aan, waar<strong>in</strong> het heet:„getracht wordt seecKÊren silverenpenn<strong>in</strong>gh bij forme van een rijkcxdaler,hebben<strong>de</strong> aan d'ene zij<strong>de</strong>'t wapen van <strong>de</strong> Ertshertoghenen<strong>de</strong> aen d'an<strong>de</strong>r zij<strong>de</strong> een Bourgonschcruys"voor een rijksdaal<strong>de</strong>r uit te geven,hoewel, naar is vastgesteld, dat geldstukniet meer dan 45 stuiverswaard is.Er wordt vervolgens eenvoudig verbo<strong>de</strong>n,<strong>de</strong>ze munt <strong>in</strong> omloop te.brengen.Ook toen zijn er <strong>in</strong> Amsterdam reedsheel wat goklustige mensen geweest,die <strong>de</strong> m<strong>in</strong><strong>de</strong>rwaardige munten toch<strong>in</strong> omloop brachten, om ze te ruilenvoor meerwaardige en dan een zoetw<strong>in</strong>st j e te maken.Dat <strong>de</strong> kassiers en wisselaars daarlustig aan mee <strong>de</strong><strong>de</strong>n kan gevoeglijkwor<strong>de</strong>n aangenomen en daarom moest<strong>de</strong> overheid ook maatregelen treffenvan heel wat wij<strong>de</strong>r strekk<strong>in</strong>g, wil<strong>de</strong>het muntbe<strong>de</strong>rf kunnen wor<strong>de</strong>n tegengegaan.De Staten-Generaal, dus <strong>de</strong> töe<strong>nr</strong>malige landsoverheid, <strong>de</strong>ed dat door<strong>in</strong> 1619 <strong>de</strong> waar<strong>de</strong> van <strong>de</strong> Rijksdaal<strong>de</strong>rte brengen op 50 stui-ver, wat hijs<strong>in</strong>dsdien is gebleven en voor <strong>de</strong>kruisdaal<strong>de</strong>rs uit het Zui<strong>de</strong>n maar 48stuiver te rekenen.De stad Amsterdam greep nog steviger<strong>in</strong>; zij verbood het wisselaars- enkassiersbedrij f en richtte <strong>in</strong> datzelf<strong>de</strong>jaar 1619 <strong>de</strong> Amsterdamse Wisselbankop, welke tot taak kreeg voor <strong>de</strong>handhav<strong>in</strong>g van waar<strong>de</strong>vast geld tezorgen.\\