lanen en vleermuizen - De Zoogdiervereniging
lanen en vleermuizen - De Zoogdiervereniging
lanen en vleermuizen - De Zoogdiervereniging
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
INHOUDSOPGAVE1 INLEIDING ...................................................................................... 72 HOE LEVEN VLEERMUIZEN? ............................................................. 92.1 Algem<strong>en</strong>e ecologie ................................................................................... 92.2 Populatiestructuur ................................................................................. 102.3 Typische bossoort<strong>en</strong> .............................................................................. 112.4 Verhoogde kwetsbaarheid ...................................................................... 123 Lan<strong>en</strong> <strong>en</strong> bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong> .................................................................... 133.1 Functies <strong>lan<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong> ................................................................ 133.2 Cultuurhistorische waarde ..................................................................... 133.3 Esthetische <strong>en</strong> belevingswaarde ............................................................. 144 BIJZONDERE ECOLOGIE VAN LANEN .............................................. 154.1 Bijzondere functies ................................................................................ 154.2 Boomholt<strong>en</strong> <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> ................................................................... 164.3 Dynamiek in aanbod <strong>en</strong> gebruik holt<strong>en</strong> ................................................... 224.4 Gebruik holt<strong>en</strong> door andere soort<strong>en</strong> ....................................................... 265 WET- EN REGELGEVING ................................................................. 285.1 Flora- <strong>en</strong> faunawet ................................................................................. 295.2 Monum<strong>en</strong>tale status ............................................................................... 305.3 Zorgplicht Veiligheid .............................................................................. 305.4 Gedragscode bosbeheer 2010-2015 ....................................................... 315.5 Eis<strong>en</strong> vanuit certificeringssystem<strong>en</strong> (FSC <strong>en</strong> PEFC) ................................ 316 LANEN EN BOMENRIJEN IN HET BEHEER ....................................... 336.1 Gebiedsk<strong>en</strong>nis ........................................................................................ 356.2 Lange termijn visie ................................................................................ 366.3 Beheerstrategieën voor <strong>lan<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong> ......................................... 376.3.1 Actief beheer ....................................................................................... 386.3.2 Verjong<strong>en</strong> van <strong>lan<strong>en</strong></strong> ............................................................................. 416.3.3 Passief beheer .................................................................................... 416.3.4 Niets do<strong>en</strong>........................................................................................... 426.3.5 Reconstructie ...................................................................................... 42
7 HOE REKENING TE HOUDEN MET VLEERMUIZEN? ........................... 437.1 Effectiviteit frequ<strong>en</strong>t toegepast laanbeheer ............................................ 437.2 Welk beheer is beter voor vleermuiz<strong>en</strong>? ................................................. 457.3 Naar e<strong>en</strong> beter beheerplan vleermuiz<strong>en</strong> ................................................. 467.4 Wat is nodig voor e<strong>en</strong> goed beheerplan? ................................................ 487.5 G<strong>en</strong>eriek beheer ..................................................................................... 497.6 Uitvoeringsmaatregel<strong>en</strong> <strong>en</strong> vleermuisfuncties ........................................ 527.7 Slachtoffervermijding bij kap ................................................................. 597.8 Vleermuiskast<strong>en</strong> als comp<strong>en</strong>satie? ......................................................... 618 GERAADPLEEGDE LITERATUUR EN WEBSITES ................................ 63BIJLAGE 1 DOOD HOUT ........................................................................ 66BIJLAGE 2 EFFECTIVITEIT VLEERMUISKASTEN ..................................... 68
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorie1 INLEIDINGIn veel gebied<strong>en</strong> zijn laanbom<strong>en</strong> de <strong>en</strong>ige bom<strong>en</strong> met holt<strong>en</strong> die door vleermuiz<strong>en</strong> alsverblijfplaats gebruikt kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Anders dan de meeste andere dier<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>vleermuiz<strong>en</strong> niet zelf e<strong>en</strong> schuilplaats, maar gebruik<strong>en</strong> ze uitsluit<strong>en</strong>d bestaande holt<strong>en</strong>als onderkom<strong>en</strong>. Ongeveer de helft van de vleermuissoort<strong>en</strong> die in Nederland voorkom<strong>en</strong>gebruikt holt<strong>en</strong> in bom<strong>en</strong> als verblijfplaats. Vleermuiz<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> deze holt<strong>en</strong> niet zelfmak<strong>en</strong>, maar zijn afhankelijk van diverse holt<strong>en</strong>vorm<strong>en</strong>de process<strong>en</strong>.Het ontstaan van holt<strong>en</strong> die geschikt zijn voor vleermuiz<strong>en</strong> duurt vaak lang (20-50 jaar).Omdat vleermuiz<strong>en</strong> in groep<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> regelmatig (moet<strong>en</strong>) verhuiz<strong>en</strong>, zijn op lokaleschaal gebied<strong>en</strong> nodig met e<strong>en</strong> groot aanbod aan boomholt<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze sterkeafhankelijkheid van zeer specifieke holt<strong>en</strong> in bom<strong>en</strong> is voor de betreff<strong>en</strong>devleermuissoort<strong>en</strong> vaak de bottl<strong>en</strong>eck in voorkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> verspreiding. E<strong>en</strong> afname vanbom<strong>en</strong> met holt<strong>en</strong> kan leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> afname of het geheel verdwijn<strong>en</strong> vanvleermuissoort<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong> bepaald gebied. Verder di<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>lan<strong>en</strong></strong> vaak als voedselgebiedvoor vleermuiz<strong>en</strong> of vorm<strong>en</strong> ze e<strong>en</strong> geleid<strong>en</strong>de structuur (verbinding) tuss<strong>en</strong>dagrustplaats <strong>en</strong> voedselgebied. Daarom is het belangrijk om bij het beheer van, <strong>en</strong>ingrep<strong>en</strong> in <strong>lan<strong>en</strong></strong>, rek<strong>en</strong>ing te houd<strong>en</strong> met vleermuiz<strong>en</strong> c.q. de functies van de laan <strong>en</strong>de laanbom<strong>en</strong> voor vleermuiz<strong>en</strong>. Wettelijk gezi<strong>en</strong> is dit bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> noodzakelijk.Als gevolg van keuzes <strong>en</strong> ontwikkeling<strong>en</strong> in het verled<strong>en</strong> zijn laanbom<strong>en</strong> op veel plaats<strong>en</strong>de oudste bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> door die hoge leeftijd nem<strong>en</strong> ze vaak in conditie af. Dit kan risico’smet zich meebr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> voor passant<strong>en</strong>. Vanuit cultuurhistorisch oogpunt wordt het vaakw<strong>en</strong>selijk geacht e<strong>en</strong> laan in één of <strong>en</strong>kele rond<strong>en</strong> te vervang<strong>en</strong>. Vanuit ecologischoogpunt is het echter w<strong>en</strong>selijk de bom<strong>en</strong> zo lang mogelijk te lat<strong>en</strong> staan <strong>en</strong> de boom hethele aftakelingsproces te lat<strong>en</strong> doorlop<strong>en</strong>. Dit kan leid<strong>en</strong> tot bots<strong>en</strong>de belang<strong>en</strong> <strong>en</strong>verplichting<strong>en</strong>. Hoe ga je daar als beheerder of eig<strong>en</strong>aar het beste mee om?Lan<strong>en</strong> herstell<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s strikt historische principes is m.b.t. vleermuiz<strong>en</strong> vaak ge<strong>en</strong>gunstige optie. E<strong>en</strong> te sterke afname van bom<strong>en</strong> met holt<strong>en</strong> kan leid<strong>en</strong> tot het geheelverdwijn<strong>en</strong> van vleermuissoort<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong> bepaald bosgebied<strong>en</strong>. In veel bosgebied<strong>en</strong>ontbrek<strong>en</strong> bom<strong>en</strong> van 120 jaar of ouder <strong>en</strong> zodo<strong>en</strong>de aftakel<strong>en</strong>de bom<strong>en</strong> met voorvleermuiz<strong>en</strong> geschikte holt<strong>en</strong>. Als gevolg daarvan ontbrek<strong>en</strong> daar dan ookboombewon<strong>en</strong>de vleermuiz<strong>en</strong>. Vanuit het oogpunt van natuurbescherming <strong>en</strong> specifiekvleermuiz<strong>en</strong> is dit e<strong>en</strong> groot gemis. E<strong>en</strong> bosbeheerder kan echter e<strong>en</strong> positieve bijdragelever<strong>en</strong> door rek<strong>en</strong>ing te houd<strong>en</strong> met vleermuiz<strong>en</strong> in het beheer.Meer inzicht in de ecologie van vleermuiz<strong>en</strong> maakt het mogelijk de vleermuisbelang<strong>en</strong>met de verschill<strong>en</strong>de andere bosfuncties te integrer<strong>en</strong>. Ook is e<strong>en</strong> lange termijn visie t<strong>en</strong>aanzi<strong>en</strong> van <strong>lan<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> ess<strong>en</strong>tieel voor e<strong>en</strong> goed ecologisch beleid. Ad hocbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> gaan niet goed sam<strong>en</strong> <strong>en</strong> dit draagt bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> niet bij aan e<strong>en</strong>structurele oplossing. E<strong>en</strong> voorbeeld van e<strong>en</strong> lange termijn visie kan zijn het creër<strong>en</strong> van‘dood hout eiland<strong>en</strong> of veteran<strong>en</strong> beheer’ in e<strong>en</strong> bosgebied.Om k<strong>en</strong>nisoverdracht over dit onderwerp te stimuler<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> de Zoogdierver<strong>en</strong>iging <strong>en</strong>Stichting Probos hun k<strong>en</strong>nis gebundeld <strong>en</strong> verwerkt in e<strong>en</strong> handleiding <strong>en</strong> cursusdag.<strong>De</strong>ze handleiding is in e<strong>en</strong> kort tijdsbestek tot stand gekom<strong>en</strong> <strong>en</strong> getoetst aan e<strong>en</strong> aantalm<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit de praktijk. We hebb<strong>en</strong> niet de ambitie volledig te zijn <strong>en</strong> we pret<strong>en</strong>der<strong>en</strong> ookniet voor alle situaties e<strong>en</strong> oplossing te hebb<strong>en</strong>. Wel hop<strong>en</strong> we m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> te warm tekrijg<strong>en</strong> voor vorm<strong>en</strong> van beheer die vleermuisvri<strong>en</strong>delijk zijn <strong>en</strong> zo het ecologischpot<strong>en</strong>tieel van e<strong>en</strong> laan of bosgebied vergrot<strong>en</strong>.7
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieVoorligg<strong>en</strong>de handleiding geeft aanwijzing<strong>en</strong> hoe bij het beheer van laanbom<strong>en</strong> rek<strong>en</strong>inggehoud<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> met vleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere ecologische waard<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> hetspanningsveld ecologie, veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorie. <strong>De</strong>ze syllabus geeft handreiking<strong>en</strong>hoe terreinbeheerders de verschill<strong>en</strong>de waard<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> vaststell<strong>en</strong>, welke afweging<strong>en</strong>er gemaakt moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong> welke oplossing<strong>en</strong> mogelijk zijn. Daarnaast wordt e<strong>en</strong>overzicht gegev<strong>en</strong> van maatregel<strong>en</strong> <strong>en</strong> de doeltreff<strong>en</strong>dheid daarvan.Oude <strong>en</strong> dikke bom<strong>en</strong>, zog<strong>en</strong>oemde veteran<strong>en</strong>, zijn de ecologische pijlers van het bos(foto Mark van B<strong>en</strong>them, Probos).8
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorie2 HOE LEVEN VLEERMUIZEN?2.1 Algem<strong>en</strong>e ecologieVleermuiz<strong>en</strong> zijn vlieg<strong>en</strong>de zoogdier<strong>en</strong>, die in kleinere tot grote groep<strong>en</strong> (kolonies) lev<strong>en</strong>.In Nederland kom<strong>en</strong> achtti<strong>en</strong> soort<strong>en</strong> voor. Vleermuiz<strong>en</strong> zijn nachtdier<strong>en</strong> die pas in deschemering tevoorschijn kom<strong>en</strong> om op insect<strong>en</strong>jacht te gaan. Overdag schuil<strong>en</strong> ze inuite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de holt<strong>en</strong> <strong>en</strong> splet<strong>en</strong>, zoals holle bom<strong>en</strong>, spouwmur<strong>en</strong>, ongebruikte zolders Zegebruik<strong>en</strong> uitsluit<strong>en</strong>d bestaande holt<strong>en</strong> of ruimt<strong>en</strong> <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zelf ge<strong>en</strong> nest of andereschuilplaats mak<strong>en</strong>.Alle soort<strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> voed<strong>en</strong> zich met insect<strong>en</strong>. Sommige soort<strong>en</strong> vang<strong>en</strong> insect<strong>en</strong>hoog in de lucht bov<strong>en</strong> water of het op<strong>en</strong> landschap. Andere soort<strong>en</strong> jag<strong>en</strong> vlak bov<strong>en</strong>water, langs vegetatie of zelfs tuss<strong>en</strong> de takk<strong>en</strong> van bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> struik<strong>en</strong>. Omdatvleermuiz<strong>en</strong> in grotere groep<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>, jag<strong>en</strong> maar <strong>en</strong>kele dier<strong>en</strong> dichtbij de verblijfplaats.<strong>De</strong> overige individu<strong>en</strong> jag<strong>en</strong> op grotere afstand<strong>en</strong> op insect<strong>en</strong>rijke plekk<strong>en</strong>. <strong>De</strong> routes diede dier<strong>en</strong> (dagelijks) tuss<strong>en</strong> voedselgebied<strong>en</strong> of tuss<strong>en</strong> verblijfplaats<strong>en</strong> aflegg<strong>en</strong> zijn vaakvaste vliegroutes langs <strong>lan<strong>en</strong></strong>, hegg<strong>en</strong> <strong>en</strong> bosrand<strong>en</strong>. In voor- <strong>en</strong> najaar kunn<strong>en</strong> <strong>en</strong>kelesoort<strong>en</strong> echt trekgedrag verton<strong>en</strong> waarbij ze zich over honderd<strong>en</strong> kilometers kunn<strong>en</strong>verplaats<strong>en</strong>.VoortplantingNet als bij andere zoogdier<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> vrouwtjes lev<strong>en</strong>de jong<strong>en</strong> ter wereld die na degeboorte gezoogd word<strong>en</strong>. Dit gebeurt in e<strong>en</strong> kraamkolonie, e<strong>en</strong> groep van <strong>en</strong>keleti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> tot honderd<strong>en</strong> vrouwtjes. Bijzonder is dat ieder vrouwtje in de regel maar éénjong ter wereld br<strong>en</strong>gt. Het jong wordt eind mei of in juni gebor<strong>en</strong> <strong>en</strong> kan na vier tot zeswek<strong>en</strong> zelf vlieg<strong>en</strong>. Als verblijfplaats kiest zo’n kraamkolonie meestal e<strong>en</strong> warme, veiligeruimte. Afhankelijk van de soort kan het gaan om e<strong>en</strong> holte in e<strong>en</strong> boom, ruimte achterschors of tak- of stamscheur<strong>en</strong>. Enkele soort<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> zowel bom<strong>en</strong> als gebouw<strong>en</strong>.BaltsgedragParing<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> vooral plaats in het najaar. Er zijn soort<strong>en</strong> waarbij mannetjes opvall<strong>en</strong>dbaltsgedrag lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>: met e<strong>en</strong> speciale roep lokk<strong>en</strong> ze vrouwtjes <strong>en</strong> verjag<strong>en</strong> zeconcurr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Dit is het geval bij de rosse vleermuis, bosvleermuis <strong>en</strong> ruigedwergvleermuis. In het najaar, de paartijd, hebb<strong>en</strong> mannetjes van rosse vleermuis, ruigedwergvleermuis <strong>en</strong> gewone grootoorvleermuis e<strong>en</strong> territorium – met daarin e<strong>en</strong>paarplaats - dat ze met e<strong>en</strong> speciale roep aan soortg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> k<strong>en</strong>baar mak<strong>en</strong>. Bij anderesoort<strong>en</strong> ontmoet<strong>en</strong> mannetjes <strong>en</strong> vrouwtjes elkaar tijd<strong>en</strong>s het ‘nazomer-zwerm<strong>en</strong>’ opzog<strong>en</strong>oemde dansplaats<strong>en</strong> of R<strong>en</strong>dez-vous plaats<strong>en</strong>. Dier<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong> groot gebied kom<strong>en</strong>dan bije<strong>en</strong> in <strong>en</strong> rond e<strong>en</strong> winterverblijf. Mannetjes <strong>en</strong> dier<strong>en</strong> die niet aan devoortplanting deelnem<strong>en</strong> verblijv<strong>en</strong> in die periode alle<strong>en</strong> of in kleine groepjes elders.WinterslaapAlle<strong>en</strong> van de rosse vleermuis is bek<strong>en</strong>d dat hij in holle bom<strong>en</strong> overwintert. Van dezesoort word<strong>en</strong> regelmatig groep<strong>en</strong> van ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> dier<strong>en</strong> aangetroff<strong>en</strong> in holle bom<strong>en</strong>tijd<strong>en</strong>s winterse zaagwerkzaamhed<strong>en</strong>. Af <strong>en</strong> toe word<strong>en</strong> hierbij groep<strong>en</strong> van meer danhonderd dier<strong>en</strong> getroff<strong>en</strong>. Waarschijnlijk zijn er nog <strong>en</strong>kele vleermuissoort<strong>en</strong> die inbom<strong>en</strong> overwinter<strong>en</strong>, zoals de ruige dwergvleermuis, de bosvleermuis <strong>en</strong> de kleinedwergvleermuis.Andere soort<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong> in de winter grotachtige ruimt<strong>en</strong> op zoals de mergelgroev<strong>en</strong> inZuid-Limburg, ijskelders, bunkers <strong>en</strong> fort<strong>en</strong>. Hiervoor kunn<strong>en</strong> ze afstand<strong>en</strong> aflegg<strong>en</strong> vanti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> of zelfs <strong>en</strong>kele honderd<strong>en</strong> kilometers. Enkele soort<strong>en</strong> overwinter<strong>en</strong> inspouwmur<strong>en</strong> van gebouw<strong>en</strong>.9
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieLeeftijd & traditiesBijzonder is de hoge leeftijd die vleermuiz<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> bereik<strong>en</strong>. Ti<strong>en</strong> tot twintig jaar is nietuitzonderlijk, <strong>en</strong>kele soort<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> 40 <strong>en</strong> zelfs bijna 50 jaar oud word<strong>en</strong>. Vleermuiz<strong>en</strong>word<strong>en</strong> oud g<strong>en</strong>oeg om tradities te ontwikkel<strong>en</strong>: ze kunn<strong>en</strong> vele jar<strong>en</strong> achtere<strong>en</strong> dezelfdeplaats<strong>en</strong> op zoek<strong>en</strong> om te par<strong>en</strong>, voor de winterslaap of voor de kraamkolonie. Ditbetek<strong>en</strong>t ook dat wanneer e<strong>en</strong> gebruikte locatie ongeschikt wordt, zonder dat er directe<strong>en</strong> alternatief aanwezig is, deze dier<strong>en</strong> zich niet zomaar elders kunn<strong>en</strong> vestig<strong>en</strong>(concurr<strong>en</strong>tie) of dat pas na langere tijd do<strong>en</strong>.2.2 Populatiestructuur<strong>De</strong> meeste vleermuissoort<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> in de zomer in populaties op basis van e<strong>en</strong> kolonievan nauw verwante vrouwtjes, e<strong>en</strong> zog<strong>en</strong>aamde matriarchale populatie. We noem<strong>en</strong> datook de kraamkolonie of kraamgroep. In het veld vind je meerdere grotere <strong>en</strong> kleinegroep<strong>en</strong> op verschill<strong>en</strong>de plaats<strong>en</strong> waartuss<strong>en</strong> individu<strong>en</strong> (on)regelmatig uitwissel<strong>en</strong>. Datis het netwerk van verblijfplaats<strong>en</strong> dat die groep gebruikt. Hoe vaak er van verblijfplaatsgewisseld wordt <strong>en</strong> hoe vaak individu<strong>en</strong> van deelgroep<strong>en</strong> wissel<strong>en</strong>, verschilt sterk persoort. Er is in de zomer nauwelijks uitwisseling van individu<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> naast elkaarlev<strong>en</strong>de groep<strong>en</strong>.<strong>De</strong> grootte van het leefgebied van de populatie <strong>en</strong> het aantal verschill<strong>en</strong>deverblijfplaats<strong>en</strong> verschilt per soort. In oudere bosgebied<strong>en</strong> of <strong>lan<strong>en</strong></strong> bevind<strong>en</strong> zich vaakrelatief veel van deze verblijfplaats<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze verblijfplaats<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gunstig(er)klimaat <strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> op korte afstand van de beste voedselgebied<strong>en</strong>. Het gebruik van deverblijfplaats<strong>en</strong> kan sterk wissel<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de seizo<strong>en</strong><strong>en</strong>. Niet alle soort<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> in e<strong>en</strong>groot netwerk. Zo beslaat het netwerk van gewone grootoorvleermuiz<strong>en</strong> soms slechtse<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele laan. Bechsteins vleermuiz<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de matriarchale groep infamiliegroepjes Daarbinn<strong>en</strong> zijn alle vrouwtjes nog sterker aan elkaar verwant <strong>en</strong> er vindtin de zomer ge<strong>en</strong> uitwisseling tuss<strong>en</strong> deze groepjes plaats.<strong>De</strong> mannetjes lev<strong>en</strong> individueel of in kleine groep<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> de kraamgroep. In de herfstin de paartijd zoek<strong>en</strong> vrouwtjes van verschill<strong>en</strong>de kraamgroep<strong>en</strong> paarterritoria <strong>en</strong>zwermlocaties op. Dat is het mom<strong>en</strong>t waarop g<strong>en</strong><strong>en</strong> word<strong>en</strong> uitgewisseld.10
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorie2.3 Typische bossoort<strong>en</strong>Het Nederlandse landschap is nerg<strong>en</strong>s meer het landschap dat van nature zou zijnontstaan. Op veel plaats<strong>en</strong> zou dan eeuw<strong>en</strong>oud loofbos of gem<strong>en</strong>gd bos aanwezig zijn,met onder andere e<strong>en</strong> rijke vleermuiz<strong>en</strong>fauna. Juist de soort<strong>en</strong> die afhankelijk zijn vanoude gem<strong>en</strong>gde boss<strong>en</strong> zijn zeldzaam in Nederland.E<strong>en</strong> groot deel van het huidige Nederlandse landschap bestaat uit op<strong>en</strong> <strong>en</strong> half-op<strong>en</strong>(weide)gebied <strong>en</strong> grotere aane<strong>en</strong>geslot<strong>en</strong> (productie)boss<strong>en</strong> van relatief beperkteouderdom. Lokaal zijn in deze bosgebied<strong>en</strong> eiland<strong>en</strong> of lint<strong>en</strong> van oudere bom<strong>en</strong>aanwezig. Afhankelijk van de kwaliteit<strong>en</strong>, structuur <strong>en</strong> leeftijd van de omring<strong>en</strong>de boss<strong>en</strong>zijn hier gewone grootor<strong>en</strong>, franjestaart<strong>en</strong> <strong>en</strong> Brandt’s vleermuiz<strong>en</strong> aanwezig. Ook in hetop<strong>en</strong> gebied zijn dergelijke habitats als eiland<strong>en</strong> aanwezig. <strong>De</strong>ze boomgroep<strong>en</strong> in op<strong>en</strong>landschap word<strong>en</strong> vooral gebruikt door vleermuissoort<strong>en</strong> die in op<strong>en</strong> of halfop<strong>en</strong>landschap hun voedsel zoek<strong>en</strong>, zoals de rosse vleermuis, de watervleermuis <strong>en</strong> degewone baardvleermuis.In tabel 1 wordt geprobeerd de afhankelijkheid van verschill<strong>en</strong>de Nederlandse soort<strong>en</strong>van bom<strong>en</strong> weer te gegev<strong>en</strong>. Dit is gebaseerd op de k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> situatie in Nederland. <strong>De</strong>verblijfplaatskeuze heeft te mak<strong>en</strong> met ecologische voorkeur<strong>en</strong>, maar er spel<strong>en</strong> ook’culturele’ voorkeur<strong>en</strong>. <strong>De</strong> rosse vleermuis, die in Nederland niet of nauwelijks ingebouw<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong>, kan bijvoorbeeld in het buit<strong>en</strong>land volop gebouw<strong>en</strong>gebruik<strong>en</strong>. Bij e<strong>en</strong> soort als de franjestaart gebruikt, in Duitsland, de <strong>en</strong>e kraamgroepalle<strong>en</strong> bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> bewoont de andere alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zolder van e<strong>en</strong> boer<strong>en</strong>schuur.Tabel 1: Afhankelijkheid van boomholt<strong>en</strong> van de verschill<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong>.Zomerverblijf paarverblijf Winterverblijf1 Rosse vleermuis O/+ O O1 Bosvleermuis O O ?2 Watervleermuis O/+ - -2 Bechsteinsvleermuis O - ?2 Brandts vleermuis O x -2 Mopsvleermuis O/+ ? x2 GewoneO/+ O xgrootoorvlm.2 Franjestaart O/+ - -3 Gewone baardvlm. O/+ - -3 Ruige dwergvlm. O/+ O/+ x?3 Kleine dwergvlm. + O/+ ?3 Gewone dwergvlm. - x -¾ Meervleermuis - x -4 Vale vleermuis - x -4 Laatvlieger - x -4 Ingekorv<strong>en</strong> vlm. - - -4 Grijze grootoorvlm. - - -5 Tweekleurige vlm. - - -O= (bijna) uitsluit<strong>en</strong>d in boomholt<strong>en</strong> -= afwezig in bom<strong>en</strong>x= lokaal aanwezig in boomholt<strong>en</strong> ? onbek<strong>en</strong>d+= lokaal aanwezig in gebouw<strong>en</strong> NB: de positieve voorkeur voor gebouw<strong>en</strong> is nietin de tabel b<strong>en</strong>oemd.Groep 1 (felgro<strong>en</strong>): (bijna) uitsluit<strong>en</strong>d boomholte gebruikers, groep 2 (gro<strong>en</strong>);hoofdzakelijk boomholte gebruikers (lokaal soms op bijzondere zolders). Groep 3(oranje); hoofdzakelijk in gebouw<strong>en</strong> (kliff<strong>en</strong>) maar lokaal ook in boomholt<strong>en</strong>. Groep 4(rood) gebruikers van warme zolders. Groep 5 (geel) in gebouw<strong>en</strong> (kliff<strong>en</strong>) <strong>en</strong> nog nooitin boomholt<strong>en</strong> aangetroff<strong>en</strong>.11
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorie2.4 Verhoogde kwetsbaarheidVleermuiz<strong>en</strong> zijn typisch soort<strong>en</strong> die zijn aangepast aan e<strong>en</strong> stabiele leefomgeving. Zehebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> lange lev<strong>en</strong>sduur, plant<strong>en</strong> zich langzaam voort <strong>en</strong> koloniser<strong>en</strong> nieuwegebied<strong>en</strong> zeer langzaam.Vleermuiz<strong>en</strong> zijn relatief kwetsbaar om de volg<strong>en</strong>de red<strong>en</strong><strong>en</strong>:• E<strong>en</strong> vrouwtje br<strong>en</strong>gt per jaar maar één jong ter wereld. Wanneer in e<strong>en</strong> jaar devoortplanting mislukt ontstaat er e<strong>en</strong> gat tuss<strong>en</strong> g<strong>en</strong>eraties <strong>en</strong> dit verlies blijftlang merkbaar in volg<strong>en</strong>de g<strong>en</strong>eraties.• In e<strong>en</strong> kraamgroep bevind<strong>en</strong> zich vaak e<strong>en</strong> groot aantal dier<strong>en</strong> dicht op elkaar, bije<strong>en</strong> ernstige verstoring van zo’n groep is de kans op e<strong>en</strong> groot aantal slachtoffersgroot waarbij ook in één keer e<strong>en</strong> groot deel van de populatie verlor<strong>en</strong> kan gaan.• Tijd<strong>en</strong>s hun winterslaap zijn vleermuiz<strong>en</strong> volkom<strong>en</strong> weerloos. Het opwarm<strong>en</strong>vanuit lethargie 1 duurt meer dan e<strong>en</strong> half uur. Predatie vormt dan e<strong>en</strong> grootrisico. Ook verstoring in de winter is e<strong>en</strong> risico, omdat daardoor zoveel reservevetverbruikt wordt dat e<strong>en</strong> dier het voorjaar niet haalt.1 Lethargie; inactieve staat, hierbij word<strong>en</strong> de lichaamstemperatuur, verbranding <strong>en</strong> hartslag sterkomlaag gebracht om <strong>en</strong>ergie te spar<strong>en</strong>.12
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorie3 Lan<strong>en</strong> <strong>en</strong> bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong>Lan<strong>en</strong> <strong>en</strong> bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong> belangrijk onderdeel van het Nederlandse landschap. Hetzijn vaak k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>de elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die sterk word<strong>en</strong> geassocieerd met landgoeder<strong>en</strong>. <strong>De</strong>beboste del<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> (<strong>en</strong> word<strong>en</strong>) in veel gevall<strong>en</strong> gek<strong>en</strong>merkt door <strong>lan<strong>en</strong></strong>patron<strong>en</strong>. <strong>De</strong>aanleg van <strong>lan<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong> begon in Nederland halverwege de 17e eeuw. Lan<strong>en</strong>hoord<strong>en</strong> bij de grandeur die de welgestelde landgoedeig<strong>en</strong>aar aan zijn landgoed wildegev<strong>en</strong>.Lan<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gekarakteriseerd door bom<strong>en</strong> van gelijke leeftijd <strong>en</strong> verschijningsvorm <strong>en</strong>e<strong>en</strong> min of meer gelijkmatige plantafstand. Formeel is e<strong>en</strong> laan e<strong>en</strong> al dan niet geslot<strong>en</strong>(opgestelde) rij van bom<strong>en</strong> aan beide zijd<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> weg of pad. Enkele <strong>lan<strong>en</strong></strong> hebb<strong>en</strong>aan beide zijd<strong>en</strong> van het pad één rij bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> kom<strong>en</strong> over het algeme<strong>en</strong> veel voor.Dubbele <strong>lan<strong>en</strong></strong>, met aan beide zijde twee rij<strong>en</strong> bom<strong>en</strong>, zijn minder algeme<strong>en</strong>. Lan<strong>en</strong> metmeer dan twee rij<strong>en</strong> bom<strong>en</strong> aan beide kant<strong>en</strong> van pad of weg zijn nog zeldzamer. Naast<strong>lan<strong>en</strong></strong> zijn er ook bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong>. Bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> vergelijkbare karakteristiek<strong>en</strong> als<strong>lan<strong>en</strong></strong>, maar het betreft e<strong>en</strong> al dan niet geslot<strong>en</strong> rij van bom<strong>en</strong> aan één zijde van e<strong>en</strong>weg of pad. Er zijn in het bos echter ook bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong> waar ge<strong>en</strong> weg langs loopt.3.1 Functies <strong>lan<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong>Hoewel verfraaiing in veel gevall<strong>en</strong> het belangrijkste doel was, di<strong>en</strong>d<strong>en</strong> veel <strong>lan<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong>bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong> ook voor de productie van (zaag)hout, als gr<strong>en</strong>smarkering of terbescherming van de naastgeleg<strong>en</strong> jonge aanplant teg<strong>en</strong> wind. Gr<strong>en</strong>sscheiding<strong>en</strong> moest<strong>en</strong>duurzaam zijn <strong>en</strong> goed opvall<strong>en</strong> om misbruik te voorkom<strong>en</strong>. Bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong> le<strong>en</strong>d<strong>en</strong> zichhier goed voor, al dan niet in combinatie met andersoortige gr<strong>en</strong>sscheiding<strong>en</strong> zoalsgr<strong>en</strong>swall<strong>en</strong>. Lan<strong>en</strong> di<strong>en</strong>d<strong>en</strong> daarnaast voor het jachtg<strong>en</strong>ot. <strong>De</strong> hierdoor omslot<strong>en</strong>bosvakk<strong>en</strong> war<strong>en</strong> prima geschikt voor het houd<strong>en</strong> van drijfjacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook dehoutopbr<strong>en</strong>gst speelde e<strong>en</strong> rol. <strong>De</strong> opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> uit de verkoop vanstamm<strong>en</strong>, maar ook van het snoeihout.Ook buit<strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> <strong>lan<strong>en</strong></strong> aangelegd. Al in de Franse tijd war<strong>en</strong>grondeig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> in sommige gevall<strong>en</strong> verplicht om bom<strong>en</strong> langs weg<strong>en</strong> te plant<strong>en</strong>. Het isniet precies bek<strong>en</strong>d met welke doeleind<strong>en</strong> dit gebeurde, maar de beschutting vanreizigers op doorgaande weg<strong>en</strong> <strong>en</strong> houtproductie zull<strong>en</strong> daarbij e<strong>en</strong> rol hebb<strong>en</strong> gespeeld.Ook in stuifzandgebied<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong> aangelegd als bescherming. Veel <strong>lan<strong>en</strong></strong>werd<strong>en</strong> aangelegd met boomsoort<strong>en</strong> zoals eik, beuk <strong>en</strong> linde, maar ook het gebruik vannaaldbom<strong>en</strong> als grove d<strong>en</strong> in <strong>lan<strong>en</strong></strong> was vroeger niet ongewoon. Om <strong>lan<strong>en</strong></strong> gedur<strong>en</strong>de hethele jaar gro<strong>en</strong> te houd<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> soms ook grove d<strong>en</strong>n<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de laanbom<strong>en</strong> geplant.3.2 Cultuurhistorische waardeVeel <strong>lan<strong>en</strong></strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke rol gespeeld bij de ontwikkeling van landgoeder<strong>en</strong> ofbuit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordig<strong>en</strong> dan ook e<strong>en</strong> grote cultuurhistorische waarde in hetbetreff<strong>en</strong>de bosgebied. Veel oude <strong>lan<strong>en</strong></strong> herberg<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> erfgoed uit de Nederlandsekwekerijgeschied<strong>en</strong>is. Vaak zijn laanbom<strong>en</strong> de laatste relict<strong>en</strong> van boomsoort<strong>en</strong> <strong>en</strong>cultuurvariëteit<strong>en</strong> met speciale uiterlijke k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>, die t<strong>en</strong>minste vanaf de 15e eeuw inde Lage Land<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> gekweekt voor park<strong>en</strong>, tuin<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong>. Veel van dezevariëteit<strong>en</strong> verdwijn<strong>en</strong> langzaam <strong>en</strong> zijn alle<strong>en</strong> te behoud<strong>en</strong> door het winn<strong>en</strong> van zaad <strong>en</strong>stekmateriaal van nog rester<strong>en</strong>de laanbom<strong>en</strong>.13
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorie3.3 Esthetische <strong>en</strong> belevingswaarde‘<strong>De</strong> aankomst aan dit huys is uytmunt<strong>en</strong>t vermakelijk door seer deftige wijde <strong>lan<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong>heerlijk geboomte <strong>en</strong> houtgewas’, schreef de Amsterdamse koopman AndriesSchoemaker in 1733 over landgoed Twickel bij <strong>De</strong>ld<strong>en</strong>. Dit is e<strong>en</strong> mooi voorbeeld van hoe<strong>lan<strong>en</strong></strong> al sinds het begin van de 18 e eeuw door de m<strong>en</strong>s hoog gewaardeerde elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zijn. <strong>De</strong> kracht van <strong>lan<strong>en</strong></strong> ligt voor veel recreant<strong>en</strong> in het afwissel<strong>en</strong>de bosbeeld datontstaat door de aanwezigheid van <strong>lan<strong>en</strong></strong>, de markante <strong>en</strong> dikke bom<strong>en</strong> die <strong>lan<strong>en</strong></strong> vaakherberg<strong>en</strong> <strong>en</strong> de vergezicht<strong>en</strong> die ze oplever<strong>en</strong>. Dit is ook terug te zi<strong>en</strong> in kunst <strong>en</strong>fotografie met bos als onderwerp.Het kan voor de beleving van e<strong>en</strong> laan e<strong>en</strong> meerwaarde zijn als deze e<strong>en</strong> bijzonderegeschied<strong>en</strong>is k<strong>en</strong>t die kan word<strong>en</strong> overgedrag<strong>en</strong> op de recreant. Ook is de ligging van delaan van belang voor de belevingswaarde, e<strong>en</strong> laan in e<strong>en</strong> druk bezocht gebied nabij e<strong>en</strong>recreatieve voorzi<strong>en</strong>ing heeft e<strong>en</strong> grotere belevingswaarde dan e<strong>en</strong> afgeleg<strong>en</strong> laan langse<strong>en</strong> snelweg.<strong>De</strong> kracht van <strong>lan<strong>en</strong></strong> ligt voor veel recreant<strong>en</strong> in het afwissel<strong>en</strong>de bosbeeld dat ontstaat,met (vaak dikke) bom<strong>en</strong> van gelijke leeftijd <strong>en</strong> verschijningsvorm <strong>en</strong> e<strong>en</strong> min of meergelijkmatige plantafstand <strong>en</strong> de vergezicht<strong>en</strong> die ze oplever<strong>en</strong> (foto Mark van B<strong>en</strong>them,Probos).14
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorie4 BIJZONDERE ECOLOGIE VAN LANEN4.1 Bijzondere functiesHet overgrote deel van het Nederlandse bos is aangelegd in de periode 1850-1935 alsproductiebos (voor mijnhout). Het bos uit de periode daarvoor heeft vaak e<strong>en</strong> verled<strong>en</strong>als landgoedbos of is, bijvoorbeeld als eik<strong>en</strong>hakhout, e<strong>en</strong> overblijfsel uit de tijd van demaleg<strong>en</strong>ootschapp<strong>en</strong> 2 . In het productiegerichte (kaalkap)beheer dat lange tijd isgevoerd, kreg<strong>en</strong> bom<strong>en</strong> maar zeld<strong>en</strong> de kans oud te word<strong>en</strong> <strong>en</strong> af te takel<strong>en</strong>. Dood houtwerd vaak opgeruimd als fytosanitaire maatregel.Lan<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> daarop e<strong>en</strong> uitzondering, omdat deze vaak ge<strong>en</strong> primaireproductiedoelstelling hadd<strong>en</strong>. Laanbom<strong>en</strong> zijn daardoor vaak ouder dan de bom<strong>en</strong> in hetbos eromhe<strong>en</strong>, bevatt<strong>en</strong> over het algeme<strong>en</strong> meer holt<strong>en</strong>, splet<strong>en</strong> <strong>en</strong> dood hout <strong>en</strong>bestaan veelal uit andere (loof)boomsoort<strong>en</strong> dan het aangr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>de bos. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong>k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> oude bom<strong>en</strong>, met e<strong>en</strong> minder verstoorde bodem, vaak e<strong>en</strong> goed ontwikkeldopnamevermog<strong>en</strong> van de wortels (mycorrhiza) <strong>en</strong> e<strong>en</strong> gezonder bodemlev<strong>en</strong>.Oude bom<strong>en</strong> met holt<strong>en</strong>, splet<strong>en</strong> <strong>en</strong> dood hout zijn van cruciaal belang voor veel soort<strong>en</strong>plant<strong>en</strong> <strong>en</strong> dier<strong>en</strong>. <strong>De</strong>rgelijke bom<strong>en</strong> zijn echter relatief zeldzaam in het Nederlandse bos.Dit is te verklar<strong>en</strong> door de ontstaansgeschied<strong>en</strong>is van het bos <strong>en</strong> het gevoerde beheer. Erzijn echter ook andere red<strong>en</strong><strong>en</strong> dan <strong>en</strong>kel de aanwezigheid van oude bom<strong>en</strong> waarom<strong>lan<strong>en</strong></strong> van belang zijn voor flora <strong>en</strong> fauna. Zo blijft er vaak minder blad ligg<strong>en</strong> in <strong>lan<strong>en</strong></strong>(doordat het gemakkelijker wegwaait of wordt verwijderd), wat voor verschill<strong>en</strong>desoort<strong>en</strong>, zoals padd<strong>en</strong>stoel<strong>en</strong> <strong>en</strong> moss<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> gunstige habitat oplevert.<strong>De</strong> voornaamste ecologische waard<strong>en</strong> van <strong>lan<strong>en</strong></strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> onderverdeeld in<strong>en</strong>erzijds het belang van oude, aftakel<strong>en</strong>de bom<strong>en</strong> met (dik) dood hout <strong>en</strong> anderzijds despecifieke habitat die in veel <strong>lan<strong>en</strong></strong> ontstaat doordat strooisel zich er minder ophoopt, ere<strong>en</strong> ander lichtregime als in het aangr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>de bos heerst <strong>en</strong> de bodem minder verstoordkan zijn. Oude bom<strong>en</strong> (vaak te vind<strong>en</strong> in <strong>lan<strong>en</strong></strong>) zijn de ecologische pijlers van het bos.Naast vleermuiz<strong>en</strong> (zie verder hoofdstuk 4), zijn er veel andere plant- <strong>en</strong> diersoort<strong>en</strong> dieprofiter<strong>en</strong> van de aanwezigheid van oude laan bom<strong>en</strong>. Lan<strong>en</strong> zijn vaak de oudstebosdel<strong>en</strong> van de Nederlandse boss<strong>en</strong>. Bij deze oude bosmilieu’s hor<strong>en</strong> typischebossoort<strong>en</strong>. Enkele bijzondere soort<strong>en</strong> padd<strong>en</strong>stoel<strong>en</strong>, kevers, korstmoss<strong>en</strong> <strong>en</strong> moss<strong>en</strong>zijn sterk aangewez<strong>en</strong> op deze oude ongestoorde bodems onder <strong>lan<strong>en</strong></strong> of zijn voor e<strong>en</strong>deel van hun lev<strong>en</strong>scyclus afhankelijk van molm in boomholt<strong>en</strong> of dood hout in dezeoude bom<strong>en</strong> (Vandekerckhove 2011).Bijzondere mycofloraOude <strong>lan<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong> zijn belangrijke elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> voor bepaalde soort<strong>en</strong>padd<strong>en</strong>stoel<strong>en</strong>. Ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele groep organism<strong>en</strong> is voor het voortbestaan zozeerafhankelijk van oude <strong>lan<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong> op schrale bodem als de boombegeleid<strong>en</strong>depadd<strong>en</strong>stoel<strong>en</strong>. Maar liefst zo’n 200 soort<strong>en</strong> die k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d zijn voor deze groeppadd<strong>en</strong>stoel<strong>en</strong> staan op de Rode Lijst <strong>en</strong> meer dan 80% daarvan is bedreigd. Van de inNederland <strong>en</strong> Vlaander<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>de padd<strong>en</strong>stoel<strong>en</strong> is ruim e<strong>en</strong> kwart gebond<strong>en</strong> aanhout, waarvan de meeste lev<strong>en</strong> van dood hout. <strong>De</strong> vruchtlicham<strong>en</strong> van dezepadd<strong>en</strong>stoel<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> op hun beurt weer e<strong>en</strong> habitat voor verschill<strong>en</strong>de insect<strong>en</strong>2 <strong>De</strong> lokale geme<strong>en</strong>schap die gezam<strong>en</strong>lijk gebruik maakte van de boss<strong>en</strong> had het gebruik van hetbos (bv. houtkap <strong>en</strong> beweiding) gereguleerd door zich te ver<strong>en</strong>ig<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> maleg<strong>en</strong>ootschap. Alle<strong>en</strong>de led<strong>en</strong> van het maleg<strong>en</strong>ootschap (geërfd<strong>en</strong>) mocht<strong>en</strong>, onder voorwaard<strong>en</strong>, gebruik mak<strong>en</strong> vanhet bos.15
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorie(Wijdev<strong>en</strong> et al. 2010).Veel boombegeleid<strong>en</strong>de padd<strong>en</strong>stoel<strong>en</strong> groei<strong>en</strong> voornamelijk of uitsluit<strong>en</strong>d in <strong>lan<strong>en</strong></strong>,bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong> <strong>en</strong> dergelijke beplanting<strong>en</strong>, waaronder zeldzame soort<strong>en</strong> van de geslacht<strong>en</strong>boleet, gordijnzwam, russula <strong>en</strong> vezelkop. <strong>De</strong> bijzondere mycoflora van <strong>lan<strong>en</strong></strong> wordtverklaard door het verschral<strong>en</strong>de effect van de beplanting.Blader<strong>en</strong> in <strong>lan<strong>en</strong></strong> waai<strong>en</strong> namelijk gemakkelijk weg of word<strong>en</strong> verwijderd, waardoorvoedingsstoff<strong>en</strong> word<strong>en</strong> onttrokk<strong>en</strong> <strong>en</strong> ge<strong>en</strong> dik bladerdek ontstaat. E<strong>en</strong> bladerdek kande vestiging van padd<strong>en</strong>stoel<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> tot gevolg hebb<strong>en</strong> dat de bodemverzuurt. Bodemverdichting is zeer nadelig voor padd<strong>en</strong>stoel<strong>en</strong>, dus parker<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> debom<strong>en</strong> <strong>en</strong> het uitvoer<strong>en</strong> van werkzaamhed<strong>en</strong> met zware machines moet zoveel mogelijkword<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>. <strong>De</strong> betek<strong>en</strong>is voor de mycoflora is onder andere afhankelijk van deboomsoort. Zomereik, beuk <strong>en</strong> berk zijn in dit opzicht bijvoorbeeld waardevoller dan es,esdoorn, iep <strong>en</strong> paardekastanje. Volg<strong>en</strong>s padd<strong>en</strong>stoel<strong>en</strong>k<strong>en</strong>ner P.J. Keizer verdi<strong>en</strong>t deAmerikaanse eik in laanverband e<strong>en</strong> speciale vermelding. Wanneer Amerikaanse eik inboss<strong>en</strong> groeit, vorm<strong>en</strong> zijn blader<strong>en</strong> e<strong>en</strong> voor mycorrhiza zeer ongunstige, dikke <strong>en</strong>slecht verter<strong>en</strong>de strooisellaag. Lan<strong>en</strong> van Amerikaanse eik zijn echter vaak juistbijzonder rijk aan mycorrhiza, vermoedelijk omdat het blad gemakkelijk wegwaait <strong>en</strong>door de grotere groeisnelheid wat het verschralingsproces van de bodem onderAmerikaanse eik zelfs sneller kan lat<strong>en</strong> verlop<strong>en</strong> dan bijvoorbeeld bij Zomereik (Arnolds& Keizer 2001; Keizer, 2004). Het is überhaupt belangrijk te beseff<strong>en</strong> dat ook exot<strong>en</strong>belangrijke waard<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordig<strong>en</strong>, zoals in dit geval Amerikaanse eikt.a.v. mycoflora, maar ook voor hol<strong>en</strong>broeders: zo is Amerikaanse eik mom<strong>en</strong>teel debelangrijkste broedboom voor de Zwarte specht in Nederland.Van de ruim 1250 houtbewon<strong>en</strong>de padd<strong>en</strong>stoel<strong>en</strong> groei<strong>en</strong> de meeste soort<strong>en</strong> oploofhout <strong>en</strong> slechts e<strong>en</strong> kwart is gebond<strong>en</strong> aan of groeit bij voorkeur op naaldhout(Wijdev<strong>en</strong> et al. 2010). Er zijn ook parasitaire houtzwamm<strong>en</strong> die bij voorkeur op oudebom<strong>en</strong> groei<strong>en</strong> <strong>en</strong> voornamelijk voorkom<strong>en</strong> in <strong>lan<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong>, zoals de eikhaas.Ze verl<strong>en</strong><strong>en</strong> extra natuurwaarde aan de oude bom<strong>en</strong>, maar ze kunn<strong>en</strong> de boom ookernstig verzwakk<strong>en</strong>, die daardoor gevaar op kan lever<strong>en</strong>.4.2 Boomholt<strong>en</strong> <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong>Holt<strong>en</strong> in bom<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> op zeer verschill<strong>en</strong>de manier<strong>en</strong> ontstaan. Bepal<strong>en</strong>d hierbij is hetmom<strong>en</strong>t waarop holt<strong>en</strong> ontstaan <strong>en</strong> hoe zij verder ontwikkel<strong>en</strong>. Over het algeme<strong>en</strong>ontwikkel<strong>en</strong> zich de meeste holt<strong>en</strong> pas in oudere bom<strong>en</strong>. <strong>De</strong> leeftijd waarop holt<strong>en</strong>ontstaan, hangt af van boomsoort (variëteit), de standplaats, de groeiomstandighed<strong>en</strong>,abiotische factor<strong>en</strong> <strong>en</strong> het beheer. Holte ontwikkeling start eerder in kwijn<strong>en</strong>de bom<strong>en</strong>.<strong>De</strong> volgorde is wilg, berk <strong>en</strong> populier (30-45 jaar) < Amerikaanse eik, beuk, zomereik(80-120 jaar) < (140-200 jaar) zrove d<strong>en</strong>.Holt<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ontstaan door:- afsterv<strong>en</strong> van del<strong>en</strong> van boom (A )- torsie of vorstschade (B <strong>en</strong> F)- val-, oorlogs-, bliksem- of mechanische beschadiging (beschadiging<strong>en</strong> vanbuit<strong>en</strong>af door verkeerd beheer, vandalisme, verkeer, brand, storm, etc.) (A, BC <strong>en</strong> E)- specht<strong>en</strong>activiteit (D <strong>en</strong> E).16
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieHoltevergroting in zomereik<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> bijzonder langzaam proces, maar ontstane holt<strong>en</strong>zijn wel erg duurzaam. Holt<strong>en</strong> in beuk kunn<strong>en</strong> zich sneller vergrot<strong>en</strong>.Figuur: <strong>De</strong> verschill<strong>en</strong>de vorm<strong>en</strong> van boomholt<strong>en</strong>. A: afstaande schors, B: stamscheur<strong>en</strong>C: gat<strong>en</strong> bij de stamvoet, D: specht<strong>en</strong>gat<strong>en</strong>, E: holt<strong>en</strong> in zijtakk<strong>en</strong>, F: plakokselgat<strong>en</strong>(beitelgat<strong>en</strong>)Specht<strong>en</strong>gat<strong>en</strong>Relatief vaak door vleermuiz<strong>en</strong> gebruikte holt<strong>en</strong> zijn oude specht<strong>en</strong>gat<strong>en</strong>. Specht<strong>en</strong>hakk<strong>en</strong> eerst e<strong>en</strong> ondiep gat, de initiatie holte. Mogelijk do<strong>en</strong> zij dit om het hout <strong>en</strong>/of dereactie van de boom te test<strong>en</strong>. Als het hout zich gemakkelijk laat bewerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> het e<strong>en</strong>klimaatgunstige plek is, wordt er e<strong>en</strong> broedholte uitgehakt. Bom<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> te geringeomtrek (
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieFiguur 2: <strong>De</strong> ontwikkeling van specht<strong>en</strong>holt<strong>en</strong> (naar Kapteijn). <strong>De</strong> gehele fase duurtongeveer 40-120 jaar.Zo’n uitgehakte broedholte heet e<strong>en</strong> primaire holte <strong>en</strong> wordt maar zeld<strong>en</strong> doorvleermuiz<strong>en</strong> gebruikt. Pas na verloop van ti<strong>en</strong> tot dertig jaar ontstaat er bov<strong>en</strong> deoorspronkelijke holte e<strong>en</strong> verhoging. Dit is het gevolg van het vergaan van het kernhoutdoor schimmels <strong>en</strong> het wegvret<strong>en</strong> ervan door insect<strong>en</strong>. Zo’n holte bov<strong>en</strong> detoegangsop<strong>en</strong>ing heet e<strong>en</strong> secundaire holte. Het ontstaan van e<strong>en</strong> holte in zomereikduurt mogelijk zo’n 20-50 jaar. Gezonde bom<strong>en</strong> herstell<strong>en</strong> e<strong>en</strong> dergelijke wond doorextra bastgroei waardoor de op<strong>en</strong>ing overgroeid raakt <strong>en</strong> de holte niet meer bereikbaar isvoor vleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere dier<strong>en</strong>. Afhankelijk van de vitaliteit van de boom moet detoegang in de bast van de boom door e<strong>en</strong> specht op<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong>. Als dit nietgebeurt herstelt de boom zich <strong>en</strong> overgroeit het gat. <strong>De</strong>ze “verborg<strong>en</strong> holt<strong>en</strong>” zijn teherk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> aan de typische stamverdikking<strong>en</strong>. Dit zijn bom<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> zog<strong>en</strong>oemdefless<strong>en</strong>hals. Soms word<strong>en</strong> deze holle del<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> boom opnieuw door specht<strong>en</strong> geop<strong>en</strong>d.Heeft de boom e<strong>en</strong> geringe vitaliteit dan ontwikkelt de holte zich verder. <strong>De</strong> op<strong>en</strong>ingwordt groter <strong>en</strong> de holte verl<strong>en</strong>gt zich naar bov<strong>en</strong> <strong>en</strong> onder<strong>en</strong>. Uiteindelijk is de wand zodun dat e<strong>en</strong> deel van de stam afknapt.18
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieFiguur : Links e<strong>en</strong> typisch rosse vleermuiz<strong>en</strong> gat, deels dichtgegroeid <strong>en</strong> nabewerkt doorspecht<strong>en</strong>. Rechts e<strong>en</strong> specht<strong>en</strong>gat gemaakt in e<strong>en</strong> stamscheur, deels weer dichtgegroeid<strong>De</strong>ze laatste zijn vaak verblijfplaats<strong>en</strong> voor watervleermuiz<strong>en</strong>.19
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieInrottingsgat<strong>en</strong>Waar e<strong>en</strong> boom beschadigd is, kan e<strong>en</strong> ingang voor schimmels <strong>en</strong> bacteriën met alsgevolg aantasting van het hout ontstaan. Veel van de boomholt<strong>en</strong> in <strong>lan<strong>en</strong></strong> zijn ontstaandoor verkeerde snoei, waarbij door de reactie- <strong>en</strong> barrièrezones van het hout, dicht langsde bast, is gezaagd. Door correcte snoei ontstaat afgr<strong>en</strong>deling in de takbasis, waardoorholt<strong>en</strong> word<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>. Andere oorzak<strong>en</strong> van mechanische schade in laanbom<strong>en</strong> is, inhet verled<strong>en</strong> veroorzaakte oorlogsschade of aanrijschade door verkeer of machines. Ookdaarbij kan het vele jar<strong>en</strong> dur<strong>en</strong> voordat er e<strong>en</strong> holte is ontstaan, die voor vleermuiz<strong>en</strong>aantrekkelijk is. In beuk<strong>en</strong> <strong>en</strong> eik<strong>en</strong> zijn dit soort holt<strong>en</strong> vaak ondiep <strong>en</strong> staan vol metwater, waardoor zeld<strong>en</strong> in gebruik g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door vleermuiz<strong>en</strong>.Figuur: Holte ontstaan door mechanische beschadiging. Rechterfoto: extremewondverdikkingStamscheur<strong>en</strong>Als gevolg van spanning, bijvoorbeeld bij scheefgroei van e<strong>en</strong> boom, torder<strong>en</strong> van dekroon of door blikseminslag, kunn<strong>en</strong> scheur<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> boom ontstaan. Als de scheur e<strong>en</strong>complexe vorm heeft kan deze geschikt zijn als verblijfplaats voor vleermuiz<strong>en</strong>. In deholte kan als gevolg van rotting e<strong>en</strong> grotere holte ontstaan waardoor deze zeeraantrekkelijk(er) wordt voor vleermuiz<strong>en</strong>. Dit type holte wordt vaak gebruikt doorzeldzame soort<strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong>, mogelijk omdat concurr<strong>en</strong>tie met andere diergroep<strong>en</strong> dangeringer is. Van de ruige dwergvleermuis is bek<strong>en</strong>d dat hij regelmatig in afgebrok<strong>en</strong>bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> takk<strong>en</strong> verblijft, waarbij het zeer waarschijnlijk ook om l<strong>en</strong>gtescheur<strong>en</strong> gaatdie als verblijfplaats di<strong>en</strong><strong>en</strong>.20
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistoriePlakoksels/gaffelsHet al dan niet voorkom<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> plakoksel, is deels e<strong>en</strong> soort specifieke eig<strong>en</strong>schap.Tev<strong>en</strong>s kan dit ontstaan door invloed<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong>af. Als op jonge leeftijd de top van e<strong>en</strong>boom beschadigd raakt door vraat of vorst kunn<strong>en</strong> twee takk<strong>en</strong> uitgroei<strong>en</strong> tot hoofdstam.Als deze voldo<strong>en</strong>de zwaar zijn kunn<strong>en</strong> ze uit elkaar gaan staan. Hierdoor ontstaat e<strong>en</strong>scheur welke continu door wondweefsel wordt opgevuld. Dit is onder andere bek<strong>en</strong>d vanCorsicaanse d<strong>en</strong> <strong>en</strong> es. Ook kan in de vork van twee grote takk<strong>en</strong> soms water blijv<strong>en</strong>staan waardoor e<strong>en</strong> holte ontstaat door inrotting. Bij e<strong>en</strong> boom waarvan de stam zich intweeën splitst kan op e<strong>en</strong> dergelijke manier ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> holte ontstaan. <strong>De</strong>ze holt<strong>en</strong>word<strong>en</strong> vaak gebruikt door veel soort<strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong>, waaronder <strong>en</strong>kele bijzonderesoort<strong>en</strong>.Figuur: Twee vorm<strong>en</strong> van gaffel/plakoksels, die gebruikt word<strong>en</strong> door vleermuiz<strong>en</strong>4.3 Dynamiek in aanbod <strong>en</strong> gebruik holt<strong>en</strong>Het aanbod van holt<strong>en</strong> <strong>en</strong> holtetyp<strong>en</strong> is dynamisch. Er verdwijn<strong>en</strong> holt<strong>en</strong> door hetovergroei<strong>en</strong> van de wond, takbreuk of door het omvall<strong>en</strong> van de boom. Maar er ontstaanook nieuwe, door activiteit<strong>en</strong> van specht<strong>en</strong> <strong>en</strong> inrott<strong>en</strong> van takbreuk<strong>en</strong> ofstambeschadiging<strong>en</strong>. Studies in oud bos lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat jaarlijks ongeveer 6-10% van deholt<strong>en</strong> verdwijn<strong>en</strong> door natuurlijk verloop. Het behoud<strong>en</strong> van alle<strong>en</strong> die bom<strong>en</strong> die ope<strong>en</strong> bepaald mom<strong>en</strong>t holt<strong>en</strong> bevatt<strong>en</strong> is zodo<strong>en</strong>de niet voldo<strong>en</strong>de om verblijfplaats<strong>en</strong>voor vleermuiz<strong>en</strong> te behoud<strong>en</strong>. Na verloop van e<strong>en</strong> aantal jar<strong>en</strong> kan e<strong>en</strong> belangrijk deelvan de holt<strong>en</strong> verdw<strong>en</strong><strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> als gevolg daarvan ook de vleermuiz<strong>en</strong>. In veelNederlandse boss<strong>en</strong> zijn laanbom<strong>en</strong> de oudste bom<strong>en</strong>, waardoor e<strong>en</strong> groot deel van deaanwezige holt<strong>en</strong> in <strong>lan<strong>en</strong></strong> voorkom<strong>en</strong>.Naaldbom<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> minder snel geschikte holt<strong>en</strong> dan loofbom<strong>en</strong>. Bij gezond<strong>en</strong>aaldbom<strong>en</strong> groeit e<strong>en</strong> gat weer snel dicht. Alle<strong>en</strong> bij grove d<strong>en</strong> ouder dan 200 jaarneemt de harsstroom af waardoor e<strong>en</strong> gat minder snel dicht.22
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieFiguur : Stamscheur<strong>en</strong> <strong>en</strong> gat<strong>en</strong> in takk<strong>en</strong> zijn vaak verblijfplaats<strong>en</strong> van bijzonderevleermuissoort<strong>en</strong>Secundaire holt<strong>en</strong> word<strong>en</strong> veel door vleermuiz<strong>en</strong> gebruikt, onder andere doorkraamkolonies van de rosse, water- <strong>en</strong> gewone grootoorvleermuis. Ook e<strong>en</strong> boom mete<strong>en</strong> tweede specht<strong>en</strong>gat is zeer geliefd bij vleermuiz<strong>en</strong>, waarschijnlijk door het gunstigemicroklimaat.Ook holt<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> tweede op<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> wordt regelmatig door vleermuiz<strong>en</strong> gebruikt alskraamplaats. Bom<strong>en</strong> met meer gat<strong>en</strong>, zog<strong>en</strong>oemde specht<strong>en</strong>flats word<strong>en</strong> ook vaakgebruikt maar meestal in het voor- of naseizo<strong>en</strong>. Vleermuiz<strong>en</strong> verkiez<strong>en</strong> in de zomerlev<strong>en</strong>de bom<strong>en</strong> bov<strong>en</strong> dode bom<strong>en</strong>. Dode <strong>en</strong> deels dode bom<strong>en</strong> word<strong>en</strong> vooral gebruiktin het late najaar. Dit is waarschijnlijk het gevolg van verschill<strong>en</strong> in microklimaat.Diversiteit aan holt<strong>en</strong> in zowel lev<strong>en</strong>de als dode bom<strong>en</strong> op verschill<strong>en</strong>de plekk<strong>en</strong> is danook belangrijk.Figuur: Amerikaanse eik met vochtstreep, rechts e<strong>en</strong> holte gevuld met vleermuiz<strong>en</strong>mest(in moerascypres)24
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieVoorbeeld<strong>en</strong> van specht<strong>en</strong>flats (Foto’s Mark van B<strong>en</strong>them, Probos, rechterfoto bij LaTillaie in Fontainebleau).Zwarte meststreepIn boek<strong>en</strong> staat nog wel e<strong>en</strong>s vermeld dat e<strong>en</strong> door vleermuiz<strong>en</strong> gebruikte boomholteherk<strong>en</strong>baar is aan e<strong>en</strong> zwarte meststreep onder de toegangsop<strong>en</strong>ing. Dit komtinderdaad wel e<strong>en</strong>s voor, maar is veel eerder uitzondering dan regel. Veel vaker wordtzo’n zwarte streep veroorzaakt door vocht dat uit de holte druipt. Bij e<strong>en</strong> holte die doorvleermuiz<strong>en</strong> wordt gebruikt is vaak nauwelijks iets te zi<strong>en</strong>, <strong>en</strong> zeld<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zwarte streeponder de op<strong>en</strong>ing.Dynamiek in gebruik holt<strong>en</strong> door vleermuiz<strong>en</strong>In de loop van het jaar kunn<strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> allerlei verblijfplaats<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong>. In dewinter in één boom dicht ope<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij zachter weer verspreid in verschill<strong>en</strong>de bom<strong>en</strong> . Inmei <strong>en</strong> juni vorm<strong>en</strong> onder andere rosse vleermuis <strong>en</strong> watervleermuis kraamkolonies vanti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> dier<strong>en</strong> bije<strong>en</strong>, maar ook zo’n groep kan regelmatig verhuiz<strong>en</strong> of zich overmeerdere bom<strong>en</strong> verspreid<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> verblijfplaats in e<strong>en</strong> boomholte is daarmee e<strong>en</strong>belangrijk onderdeel van e<strong>en</strong> kraamkolonie. In zo’n holte kunn<strong>en</strong> één tot <strong>en</strong>keleti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> individu<strong>en</strong> verblijv<strong>en</strong>.Enkele van de red<strong>en</strong><strong>en</strong> waarom vleermuiz<strong>en</strong> regelmatig verhuiz<strong>en</strong> zijn:• Verminder<strong>en</strong> parasiet<strong>en</strong>• Optimale temperatuur opzoek<strong>en</strong>; in de <strong>en</strong>e boomholte zal e<strong>en</strong> anderetemperatuur heers<strong>en</strong> dan in e<strong>en</strong> andere. Afhankelijk van de jaarcyclus <strong>en</strong> deweersomstandighed<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> e<strong>en</strong> voorkeur hebb<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong>bepaalde temperatuur <strong>en</strong> daarom e<strong>en</strong> boomholte opzoek<strong>en</strong> waar deze aanwezigis.• Vermijd<strong>en</strong> predatie; als langere tijd achtere<strong>en</strong> dezelfde holte gebruikt wordtneemt de kans toe dat e<strong>en</strong> uil of andere predator de vleermuiz<strong>en</strong> ontdekt <strong>en</strong> ergericht op gaat jag<strong>en</strong>.• Nabijheid van goed jachtgebied zoek<strong>en</strong>; de plekk<strong>en</strong> waar goed gejaagd kanword<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong> in de loop van het seizo<strong>en</strong>. <strong>De</strong> vleermuiz<strong>en</strong> kiez<strong>en</strong> dan bijvoorkeur e<strong>en</strong> verblijfplaats in de buurt van goed jachtgebied.25
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistoriePlaats van de gebruikte holt<strong>en</strong> <strong>en</strong> standplaats van de bom<strong>en</strong>Bij inspectie van bom<strong>en</strong> op aanwezigheid van holt<strong>en</strong>, zijn gat<strong>en</strong> in de stam vaak deeerste holt<strong>en</strong> die opvall<strong>en</strong>. Zoals vermeld kunn<strong>en</strong> holt<strong>en</strong> echter ook op plaats<strong>en</strong> aanwezigzijn waar ze voor e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s niet zichtbaar zijn, zoals in de vork van twee takk<strong>en</strong> (e<strong>en</strong>zog<strong>en</strong>aamde gaffel). Ook kunn<strong>en</strong> hoog in zijtakk<strong>en</strong> specht<strong>en</strong>gat<strong>en</strong> of andere holt<strong>en</strong>aanwezig zijn die op het eerste gezicht niet opvall<strong>en</strong>. Hetzelfde geldt voor scheur<strong>en</strong> ofloshang<strong>en</strong>de schors: ook die kunn<strong>en</strong> zich hoog in e<strong>en</strong> boom bevind<strong>en</strong>.Holt<strong>en</strong> die zeld<strong>en</strong> door vleermuiz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gebruiktBom<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ook holt<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> die zeld<strong>en</strong> of nooit door vleermuiz<strong>en</strong> als verblijfplaatsgebruikt word<strong>en</strong>. Daarbij gaat het vooral om grotere holt<strong>en</strong> zoals die ontstaan ingeknotte ess<strong>en</strong> <strong>en</strong> wilg<strong>en</strong> e.d. Zulke holt<strong>en</strong> zijn makkelijk toegankelijk voor allerlei dier<strong>en</strong>zoals uil<strong>en</strong>, muiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> eekhoorns. <strong>De</strong> kans dat e<strong>en</strong> vleermuis t<strong>en</strong> prooi zou vall<strong>en</strong> aanzulke dier<strong>en</strong> is te groot of er dringt teveel licht in zo’n holte door waardoor e<strong>en</strong> vleermuiszich er onveilig voelt.Figuur: Grote toegang<strong>en</strong>, niet (meer) geschikt voor vleermuiz<strong>en</strong>, wel geschikt voorbosuil<strong>en</strong> <strong>en</strong> boommarters.<strong>De</strong> rosse vleermuis <strong>en</strong>, in mindere mate, de watervleermuis hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> voorkeur voorholt<strong>en</strong> die vlieg<strong>en</strong>d makkelijk bereikbaar zijn. Bom<strong>en</strong> met zulke holt<strong>en</strong> zijn meer tevind<strong>en</strong> in <strong>lan<strong>en</strong></strong> dan in de opstand zelf. <strong>De</strong> gewone grootoorvleermuis <strong>en</strong> de franjestaartzijn meer w<strong>en</strong>dbare soort<strong>en</strong> waardoor ze beter in staat zijn holt<strong>en</strong> in de opstand tebereik<strong>en</strong>.Vleermuiz<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> vooral holle bom<strong>en</strong> op plaats<strong>en</strong> waar e<strong>en</strong> groot aanbod aan zulkebom<strong>en</strong> aanwezig is. Solitaire bom<strong>en</strong> of kleine aantall<strong>en</strong> bom<strong>en</strong> met holt<strong>en</strong>, met e<strong>en</strong>beperkte beschikbaarheid in de directe omgeving, word<strong>en</strong> relatief weinig doorvleermuiz<strong>en</strong> gebruikt. Dit houdt waarschijnlijk verband met zowel concurr<strong>en</strong>tie metandere diersoort<strong>en</strong> als met de behoefte regelmatig te kunn<strong>en</strong> verhuiz<strong>en</strong>.4.4 Gebruik holt<strong>en</strong> door andere soort<strong>en</strong>Naast vleermuiz<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> veel meer dier<strong>en</strong> holt<strong>en</strong> in bom<strong>en</strong>. D<strong>en</strong>k hierbij onderandere aan broed<strong>en</strong>de <strong>en</strong> slap<strong>en</strong>de vogels, eekhoorn, boommarter, bij<strong>en</strong> <strong>en</strong> wesp<strong>en</strong>. Inveel gevall<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> het veld ruim<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> holte door e<strong>en</strong> anderediersoort in gebruik is g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Dat vleermuiz<strong>en</strong> pas eind mei of begin juni jong<strong>en</strong>krijg<strong>en</strong>, houdt waarschijnlijk mede verband met de concurr<strong>en</strong>tie van broed<strong>en</strong>de vogelsdie ze ondervind<strong>en</strong>. Soms wordt e<strong>en</strong> holte gedeeld door e<strong>en</strong> broed<strong>en</strong>de vogel <strong>en</strong>26
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorievleermuiz<strong>en</strong>, maar dit is uitzonderlijk. Vleermuiz<strong>en</strong> ondervind<strong>en</strong> dus flinke concurr<strong>en</strong>tiebij het gebruik van holle bom<strong>en</strong>. Dit betek<strong>en</strong>t dat het aanbod aan holt<strong>en</strong> in bom<strong>en</strong> veelgroter moet zijn dan het aantal holt<strong>en</strong> die vleermuiz<strong>en</strong> daadwerkelijk nodig hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong>gebruik<strong>en</strong> (om vleermuiz<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>de ruimte te bied<strong>en</strong>).Vleermuiz<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> vooral holt<strong>en</strong> in bom<strong>en</strong> die zich op <strong>en</strong>kele meters hoogtebevind<strong>en</strong>. Vooral de rosse vleermuis, die smalle vleugels heeft <strong>en</strong> eerst snelheid moetmak<strong>en</strong> om in de lucht te blijv<strong>en</strong>, gebruikt holt<strong>en</strong> op grotere hoogte. Door zich te lat<strong>en</strong>vall<strong>en</strong> zorgt e<strong>en</strong> vleermuis dus voor e<strong>en</strong> goede start. Maar er zijn ook soort<strong>en</strong> die lagerkunn<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong>, omdat zij deze val snelheid niet nodig hebb<strong>en</strong> (bijvoorbeeld gewonegrootoorvleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> Bechsteinsvleermuis).27
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorie5 WET- EN REGELGEVINGEr zijn verschill<strong>en</strong>de wett<strong>en</strong> <strong>en</strong> regeling<strong>en</strong> die betrekking hebb<strong>en</strong> op laanbom<strong>en</strong>. <strong>De</strong>belangrijkste is de Flora- <strong>en</strong> faunawet op <strong>en</strong>kele locaties de Natuurbeschermingswet(Natura 2000). Dit is de Nederlandse invulling van de Europese Habitatrichtlijn. Naastdeze wetgeving is in veel gevall<strong>en</strong> de Gedragscode bosbeheer van toepassing, kan hetbos FSC- of PEFC- gecertificeerd zijn <strong>en</strong> zijn <strong>en</strong>kele <strong>lan<strong>en</strong></strong> of complete park<strong>en</strong>semblesaangewez<strong>en</strong> als cultuurhistorisch monum<strong>en</strong>t.Als bom<strong>en</strong> gekapt of takk<strong>en</strong> gesnoeid word<strong>en</strong>, in het kader van regulier beheer, of e<strong>en</strong>ingreep, kunn<strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> daaronder te lijd<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Dat is niet iets wat(bos)beheerders nastrev<strong>en</strong>, <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zijn vleermuiz<strong>en</strong> wettelijk beschermd.In principe kunn<strong>en</strong> in elke wat oudere boom vleermuiz<strong>en</strong> huiz<strong>en</strong>, <strong>en</strong> kan elke boomjachtgebied zijn of onderdeel van de geleid<strong>en</strong>de structuur van e<strong>en</strong> vliegroute. Maar in depraktijk zijn het toch specifieke oudere bom<strong>en</strong>, met specifieke holt<strong>en</strong>, met e<strong>en</strong> specifiekeligging in het landschap, die gebruikt word<strong>en</strong> als verblijfplaats. En in de praktijk hangthet weer van de ligging van verblijfplaats<strong>en</strong> af, of e<strong>en</strong> boom jachtgebied of onderdeelvan e<strong>en</strong> vliegroute is. Met andere woord<strong>en</strong>, niet elke boom heeft ook actuele waardevoor vleermuiz<strong>en</strong>.Vanuit de wet gered<strong>en</strong>eerd moet er voorafgaand aan beheersingrep<strong>en</strong>, onderzoek <strong>en</strong>advies plaatsvind<strong>en</strong> met betrekking tot de functies van de betreff<strong>en</strong>de boom of bom<strong>en</strong>voor vleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe ev<strong>en</strong>tueel verlies daarvan voorkom<strong>en</strong>, gemitigeerd ofgecomp<strong>en</strong>seerd kan word<strong>en</strong>. In sommige gevall<strong>en</strong> moet m<strong>en</strong> beschikk<strong>en</strong> over e<strong>en</strong>ontheffing van de Flora- <strong>en</strong> faunawet, of e<strong>en</strong> verklaring van ge<strong>en</strong> bezwaar (e<strong>en</strong> positieveafwijzing van de ontheffingsaanvraag), waaraan dergelijk onderzoek t<strong>en</strong> grondslag kanligg<strong>en</strong>.In gebied<strong>en</strong> met weinig waard<strong>en</strong> met betrekking tot vleermuiz<strong>en</strong>, is dit echter naarverhouding veel werk <strong>en</strong> niet kost<strong>en</strong>effectief. Daar zou het, zowel vanuit de vleermuiz<strong>en</strong>als het werk <strong>en</strong> de kost<strong>en</strong>, effectiever zijn te beher<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> voor vleermuiz<strong>en</strong>positief g<strong>en</strong>eriek beheer (zie hoofdstuk 7) <strong>en</strong> het nem<strong>en</strong> van algem<strong>en</strong>e maatregel<strong>en</strong> bijingrep<strong>en</strong> (b.v. kapp<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> laan). Het risico is echter dat algem<strong>en</strong>e maatregel<strong>en</strong> voorde meer bijzondere locaties onvoldo<strong>en</strong>de kunn<strong>en</strong>/zull<strong>en</strong> zijn, <strong>en</strong> dat hierbij in sommigegevall<strong>en</strong> de wettelijke regels word<strong>en</strong> overtred<strong>en</strong>.Het is daarom van groot belang op basis van vakk<strong>en</strong>nis met betrekking tot vleermuiz<strong>en</strong>,bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>lan<strong>en</strong></strong>, situaties te kunn<strong>en</strong> onderscheid<strong>en</strong> met naar verwachting weinigwaard<strong>en</strong> of pot<strong>en</strong>tie voor vleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> situaties waar de waard<strong>en</strong> pot<strong>en</strong>tieel groot zijn.Op het mom<strong>en</strong>t dat op basis van de juiste vakk<strong>en</strong>nis e<strong>en</strong> inschatting van lagere waardewordt gemaakt, kan met algem<strong>en</strong>e maatregel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gewerkt. Dan kunn<strong>en</strong> g<strong>en</strong>eriekemitiger<strong>en</strong>de <strong>en</strong> comp<strong>en</strong>ser<strong>en</strong>de maatregel<strong>en</strong> het mogelijke verlies aan verblijfplaats<strong>en</strong>,jachtgebied <strong>en</strong> vliegroutes verzacht<strong>en</strong>, <strong>en</strong> kan de manier waarop gekapt wordt hetslachtofferrisico minimaliser<strong>en</strong>. Dan wordt op die wijze de functionaliteit van hetleefgebied van de vleermuiz<strong>en</strong> behoud<strong>en</strong>, <strong>en</strong> wordt er aan de zorgplicht vanuit de wetvoldaan. In situaties met ge<strong>en</strong> of lagere vleermuiswaard<strong>en</strong>, waarin met algem<strong>en</strong>emitiger<strong>en</strong>de <strong>en</strong> comp<strong>en</strong>ser<strong>en</strong>de maatregel<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> gewerkt, is het dan ook nietnodig e<strong>en</strong> verklaring van ge<strong>en</strong> bezwaar aan te vrag<strong>en</strong>. Wanneer door g<strong>en</strong>eriek opontstaan van holt<strong>en</strong> gericht beheer, elders in het bos of <strong>lan<strong>en</strong></strong>stelsel, al is gewerkt aane<strong>en</strong> aanbod aan nieuwe holt<strong>en</strong>, levert dit meer zekerheid over het in stand houd<strong>en</strong> vande functionaliteit van het leefgebied.28
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieOp het mom<strong>en</strong>t dat er e<strong>en</strong> inschatting van grotere waarde wordt gemaakt, of wellicht alvleermuisfuncties bek<strong>en</strong>d zijn, is het verstandig <strong>en</strong> wettelijk ook verplicht devleermuisfuncties door e<strong>en</strong> ter zake kundige in kaart te (lat<strong>en</strong>) br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, maatwerk voorde mitigatie <strong>en</strong> comp<strong>en</strong>satie te lever<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> ontheffing dan wel verklaring van ge<strong>en</strong>bezwaar aan te vrag<strong>en</strong>. Ook in deze situaties levert het al g<strong>en</strong>eriek hebb<strong>en</strong> gewerkt aane<strong>en</strong> groter aanbod holt<strong>en</strong> meer speelruimte.5.1 Flora- <strong>en</strong> faunawetInternationaal zijn vleermuiz<strong>en</strong> in geheel Europa beschermd via de Habitatrichtlijn. Allevleermuissoort<strong>en</strong> vall<strong>en</strong> onder bijlage IV (str<strong>en</strong>g beschermd). Hiervoor geldt de plicht degunstige staat van instandhouding van soort<strong>en</strong> <strong>en</strong> populaties in stand te houd<strong>en</strong> <strong>en</strong> tebevorder<strong>en</strong>. Enkele soort<strong>en</strong> vall<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> onder bijlage II, wat betek<strong>en</strong>t dat erspeciale beschermingszones voor aangewez<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. In Nederland zijn vooringekorv<strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong>, vale vleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> meervleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele beschermdegebied<strong>en</strong> aangewez<strong>en</strong> (zie website EL&I- Natura2000).Vanwege hun kwetsbaarheid zijn alle vleermuiz<strong>en</strong> in Nederland beschermd via de Flora<strong>en</strong>Faunawet <strong>en</strong> zij zull<strong>en</strong> ook onder de nieuwe natuurwet e<strong>en</strong> vergelijkbare beschermingg<strong>en</strong>iet<strong>en</strong>. Ook andere holtebroeders die niet zelf hun holte mak<strong>en</strong> vall<strong>en</strong> onder de Flora<strong>en</strong>faunawet zoals <strong>en</strong>kele soort<strong>en</strong> uil<strong>en</strong>.<strong>De</strong> Flora- <strong>en</strong> faunawet k<strong>en</strong>t gebods- <strong>en</strong> verbodsbepaling<strong>en</strong>. <strong>De</strong> wet beschermt deaanwezige soort<strong>en</strong> maar niet direct het landschap. E<strong>en</strong> goede inrichting <strong>en</strong> beheer vanhet landschap is wel noodzakelijk om populaties te kunn<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> voortbestaan .• Het is niet toegestaan vaste rust- <strong>en</strong> verblijfplaats<strong>en</strong> te beschadig<strong>en</strong>, verniel<strong>en</strong>,weg te nem<strong>en</strong> of te verstor<strong>en</strong> (Artikel 11).Onder vaste verblijfplaats wordt verstaan plaats<strong>en</strong> die vleermuiz<strong>en</strong> regelmatig gebruik<strong>en</strong>.Het is dus niet nodig dat dier<strong>en</strong> daar perman<strong>en</strong>t aanwezig zijn, maar wel dat zij daarregelmatig naar terugker<strong>en</strong>. Ook als vleermuiz<strong>en</strong> maar e<strong>en</strong> deel van het jaar gebruik vanmak<strong>en</strong> is de verblijfplaats beschermd.In 2009 is deze bepaling juridisch verhelderd. Ook belangrijke jachtgebied<strong>en</strong> <strong>en</strong>vliegroutes welke ess<strong>en</strong>tieel zijn voor het voortbestaan van populaties vall<strong>en</strong> onder hetbegrip vaste rust- <strong>en</strong> verblijfplaats<strong>en</strong>.• Het is niet toegestaan vleermuiz<strong>en</strong> (individu<strong>en</strong>) opzettelijk te dod<strong>en</strong> (Artikel 9).Dit geldt ook voor werkzaamhed<strong>en</strong> of ingrep<strong>en</strong> waarbij zonder int<strong>en</strong>tie vleermuiz<strong>en</strong>word<strong>en</strong> gedood, maar wel is te zi<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong> dat er slachtoffers kunn<strong>en</strong> vall<strong>en</strong>.Verder geldt voor vleermuiz<strong>en</strong> de zorgplicht (Artikel 2), wat wil zegg<strong>en</strong> dat iedere<strong>en</strong>geacht wordt alles te do<strong>en</strong>, wat redelijker wijs gevraagd kan word<strong>en</strong>, om het b<strong>en</strong>adel<strong>en</strong>van deze dier<strong>en</strong> te voorkom<strong>en</strong>, maar ook te beperk<strong>en</strong> (verminder<strong>en</strong>/mitiger<strong>en</strong>) ofongedaan te mak<strong>en</strong> (comp<strong>en</strong>ser<strong>en</strong>).29
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorie5.2 Monum<strong>en</strong>tale statusE<strong>en</strong> laan kan, als onderdeel van e<strong>en</strong> landhuis of buit<strong>en</strong>plaats met bijbehor<strong>en</strong>de tuin <strong>en</strong>omligg<strong>en</strong>d landschap, beschermd zijn als monum<strong>en</strong>t. Of e<strong>en</strong> laan daadwerkelijk op dezewijze beschermd is, hangt ervan af of deze binn<strong>en</strong> de gr<strong>en</strong>s valt die om het landhuis(met monum<strong>en</strong>tale status) is getrokk<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> <strong>lan<strong>en</strong></strong> onderdeel zijn van e<strong>en</strong>ontwerp van e<strong>en</strong> bos of park dat e<strong>en</strong> beschermde status k<strong>en</strong>t. Dit kan word<strong>en</strong> nagegaanin de beeldbank van de Rijksdi<strong>en</strong>st voor het Cultureel Erfgoed(http://beeldbank.cultureelerfgoed.nl). Hierin is voor e<strong>en</strong> aantal landgoeder<strong>en</strong> <strong>en</strong>buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> e<strong>en</strong> kaart opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> waarop deze gr<strong>en</strong>s is aangegev<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze databaseis echter op mom<strong>en</strong>t van schrijv<strong>en</strong> (februari 2012) nog niet compleet.Voor het verjong<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> laan die binn<strong>en</strong> de bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemde gr<strong>en</strong>s valt, di<strong>en</strong>t e<strong>en</strong>vergunningsaanvraag te word<strong>en</strong> ingedi<strong>en</strong>d binn<strong>en</strong> de Wet algem<strong>en</strong>e bepaling<strong>en</strong>omgevingsrecht (Wabo). Het al dan niet toestaan van de werkzaamhed<strong>en</strong> is dan ook e<strong>en</strong>geme<strong>en</strong>telijk besluit. Het verjong<strong>en</strong> van <strong>lan<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong> het beschermde gebied, wat hetovergrote deel van de <strong>lan<strong>en</strong></strong> betreft, is vergunningsvrij. Onderhoud aan <strong>lan<strong>en</strong></strong>, beschermdof niet, is per definitie vergunningsvrij. Hieronder valt ook de het inboet<strong>en</strong> bij uitval vanbom<strong>en</strong>, mits dit gebeurd met dezelfde boomsoort <strong>en</strong> plantafstand.5.3 Zorgplicht Veiligheid<strong>De</strong> plicht van boseig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> om hun bom<strong>en</strong> regelmatig <strong>en</strong> systematisch op deskundigewijze te controler<strong>en</strong> <strong>en</strong> het daaruit voortkom<strong>en</strong>de advies tijdig op te volg<strong>en</strong> om schade<strong>en</strong> letsel te voorkom<strong>en</strong> (‘zorgplicht’) is niet expliciet in e<strong>en</strong> wet vastgelegd. <strong>De</strong>ze plichtkomt indirect voort uit artikel 6: 162 e.v. in het Burgerlijk Wetboek. Wanneer er schadeontstaat, kan er e<strong>en</strong> onderscheid gemaakt word<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> “schuldaansprakelijkheid”(wordt ook als onrechtmatige daad aangeduid) <strong>en</strong> “risicoaansprakelijkheid”. Bijschuldaansprakelijkheid heeft iemand schade ondervond<strong>en</strong> doordat er niet aan e<strong>en</strong>wettelijke verplichting voldaan is. Het kan ook gaan om e<strong>en</strong> verplichting in hetongeschrev<strong>en</strong> recht. Bij risicoaansprakelijkheid heeft iemand schade geled<strong>en</strong> zonder dater sprake is van schuld of verwijt.<strong>De</strong> bewijsvoering verschilt ook tuss<strong>en</strong> deze twee typ<strong>en</strong> aansprakelijkheid.• Bij schuldaansprakelijkheid moet het slachtoffer aanton<strong>en</strong> dat de schadeveroorzaakt is doordat er niet aan e<strong>en</strong> verplichting voldaan is.• Bij risicoaansprakelijkheid moet de boseig<strong>en</strong>aar aanton<strong>en</strong> dat hij er alles aangedaan heeft om schade te voorkom<strong>en</strong> (Kuipers & Smal 2010; Kuipers 2007).Het is dus aan de boseig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> om deze aansprakelijkhed<strong>en</strong> te voorkom<strong>en</strong> middels hetuivoer<strong>en</strong> van de ‘zorgplicht’. Dit houdt in dat de bom<strong>en</strong> onderhoud<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong>regelmatig <strong>en</strong> op e<strong>en</strong> systematische wijze gecontroleerd moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> op uitw<strong>en</strong>digzichtbare gebrek<strong>en</strong>. Als er sprake is van gevaar, moet<strong>en</strong> zo snel mogelijk maatregel<strong>en</strong>g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Het plan van aanpak voor deze controles <strong>en</strong> de uitkomst<strong>en</strong> hiervanmoet<strong>en</strong> schriftelijk vastgelegd word<strong>en</strong> <strong>en</strong> kan di<strong>en</strong><strong>en</strong> als bewijslast. Als aangetoond kanword<strong>en</strong> dat de boseig<strong>en</strong>aar aan de zorgplicht heeft voldaan, zal hij in het geval vanschade over het algeme<strong>en</strong> niet aansprakelijk gesteld word<strong>en</strong> (Kuipers & Smal 2010;Kuipers 2007; Westerink 2005). Niet overal in het bos is de gevaarzetting ev<strong>en</strong> groot.Naarmate sprake is van verhoogde gevaarzetting (rond op<strong>en</strong>bare weg<strong>en</strong>, int<strong>en</strong>siefgebruikte <strong>lan<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> pad<strong>en</strong>, parkeerplaats<strong>en</strong>, etc), int<strong>en</strong>sief controler<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderhoudpleg<strong>en</strong>. Ext<strong>en</strong>sief gebruikt terrein voldoet, vanuit de zorgplicht gezi<strong>en</strong>, aan ext<strong>en</strong>sievecontrole <strong>en</strong> onderhoud.30
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieWett<strong>en</strong> staan naast elkaar<strong>De</strong> Flora- <strong>en</strong> faunawet, Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet <strong>en</strong> Zorgplicht Veiligheid staan naast elkaar. <strong>De</strong><strong>en</strong>e wet is dus niet eerder of meer van toepassing op e<strong>en</strong> situatie dan de andere, maarze geld<strong>en</strong> tegelijk. Met alle drie deze wett<strong>en</strong> moet dus tegelijk rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong>word<strong>en</strong>. <strong>De</strong> Wabo (wet algem<strong>en</strong>e bepaling<strong>en</strong> omgevingsrecht) vormt e<strong>en</strong> koepel waardeze <strong>en</strong> andere wett<strong>en</strong> tegelijk onder vall<strong>en</strong>.5.4 Gedragscode bosbeheer 2010-2015Op de verbodsbepaling<strong>en</strong> van de Flora- <strong>en</strong> faunawet bestaan <strong>en</strong>kele uitzondering<strong>en</strong> diezijn vastgelegd in het Besluit Vrijstelling beschermde dier- <strong>en</strong> plant<strong>en</strong>soort<strong>en</strong>. Dit besluitmaakt de uitvoering van bepaalde werkzaamhed<strong>en</strong>, waaronder regulier bosbeheer,mogelijk via e<strong>en</strong> vrijstelling. Bij die vrijstelling geldt de voorwaarde dat wordt gewerktvolg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> door de minister van EL&I goedgekeurde gedragscode. Daartoe is door hetBosschap met medewerking van de Algem<strong>en</strong>e Ver<strong>en</strong>iging Inlands Hout (AVIH), de12Landschapp<strong>en</strong>, Natuurmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, SBNL (mede nam<strong>en</strong>s de Federatie ParticulierGrondbezit (FPG), Staatsbosbeheer <strong>en</strong> de Unie van Bosgroep<strong>en</strong>, de Gedragscodebosbeheer 2010-2015 opgesteld. <strong>De</strong>ze kan hier gedownload word<strong>en</strong>: www.bosschap.nl.<strong>De</strong> Gedragscode is erop gericht dat werkzaamhed<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> zodanig zorgvuldige wijzeword<strong>en</strong> uitgevoerd dat er ge<strong>en</strong> overtreding plaatsvindt van de verbod<strong>en</strong> van de Flora- <strong>en</strong>faunawet. <strong>De</strong> soort<strong>en</strong> van bijlage 1 van het Vrijstellingsbesluit <strong>en</strong> van bijlage IV van deHabitatrichtlijn g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zwaardere bescherming in de regelgeving. Daarom besteedtde Gedragscode bosbeheer bijzondere aandacht aan het zorgvuldig handel<strong>en</strong> metbetrekking tot soort<strong>en</strong> die in het bos voorkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> legt de nadruk op soort<strong>en</strong> waarvande duurzame instandhouding van de populaties mogelijk beïnvloed kan word<strong>en</strong> door deuitvoering van boswerkzaamhed<strong>en</strong>.Onder punt 16 van de Gedragscode zijn twee specifieke bepaling<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> t<strong>en</strong>aanzi<strong>en</strong> van verblijfplaats<strong>en</strong> van vleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> boommarters. Wanneer in de periode 15maart tot 15 juli 3 vellings- <strong>en</strong> sleepwerkzaamhed<strong>en</strong> word<strong>en</strong> uitgevoerd in de buurt vane<strong>en</strong> boom waarvan bek<strong>en</strong>d is dat die di<strong>en</strong>t als vaste rust- of verblijfplaats vanvleermuiz<strong>en</strong> of boommarters, behoort e<strong>en</strong> afstand van 25 m van die boom aangehoud<strong>en</strong>te word<strong>en</strong> om de kans op verstoring van de rust- of verblijfplaats of verontrusting van debetreff<strong>en</strong>de dier<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> minimum te beperk<strong>en</strong>. Daarnaast behoort de velrichting vante kapp<strong>en</strong> bom<strong>en</strong> in de omgeving altijd van e<strong>en</strong> dergelijke boom afgew<strong>en</strong>d te zijn.Het is dus niet mogelijk onder deze gedragscode bom<strong>en</strong> te vell<strong>en</strong> waarvan is vastgesteldof waarvan vermoedt wordt dat ze e<strong>en</strong> verblijfplaats zijn. Het is niet toegestaanwerkzaamhed<strong>en</strong> uit te voer<strong>en</strong> die de functionaliteit van zo’n verblijfplaats voor devleermuiz<strong>en</strong> in gevaar br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, zoals het solitair stell<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> vleermuisboom.5.5 Eis<strong>en</strong> vanuit certificeringssystem<strong>en</strong> (FSC <strong>en</strong> PEFC)In Nederland zij er twee certificeringssystem<strong>en</strong> die certificat<strong>en</strong> afgev<strong>en</strong> vor duurzaambeheerde boss<strong>en</strong>; FSC (Forest Stewardship Council) <strong>en</strong> PEFC (Programme forEndorsem<strong>en</strong>t of Forest Certification Schemes). Binn<strong>en</strong> beide system<strong>en</strong> is het uiteraarde<strong>en</strong> vereiste te voldo<strong>en</strong> aan de geld<strong>en</strong>de wet- <strong>en</strong> regelgeving, waaronder de Flora- <strong>en</strong>faunawet. Daarnaast zijn er in de beide standaard<strong>en</strong> echter <strong>en</strong>kele aanvull<strong>en</strong>de criteriaopg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> die van belang zijn als het gaat om <strong>lan<strong>en</strong></strong>beheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong>.3 Zoals bepaald onder punt 4 van de gedragscode, mog<strong>en</strong> in deze periode helemaal ge<strong>en</strong> boswerkzaamhed<strong>en</strong> uitgevoerdword<strong>en</strong> in loof- <strong>en</strong> gem<strong>en</strong>gd bos. <strong>De</strong> hier beschrev<strong>en</strong> maatregel geldt dan ook aanvull<strong>en</strong>d, bij werkzaamhed<strong>en</strong> in anderebostyp<strong>en</strong> dan loofbos <strong>en</strong> gem<strong>en</strong>gd bos.31
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieIn de Nederlandse FSC-standaard, versie Juni 2005 (aangepast augustus 2007), is ondercriterium 6.1 opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> dat de boseig<strong>en</strong>aar (voor boss<strong>en</strong> >5 ha.) verplicht is tot hetuitvoer<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> inv<strong>en</strong>tarisatie van de aanwezige flora <strong>en</strong> fauna <strong>en</strong> de te verwacht<strong>en</strong>impact daarop, voorafgaand aan geplande werkzaamhed<strong>en</strong> in het bos. <strong>De</strong> diepgang vandeze inv<strong>en</strong>tarisatie is afhankelijk van de schaal <strong>en</strong> int<strong>en</strong>siteit van de werkzaamhed<strong>en</strong> <strong>en</strong>de zeldzaamheid van het betreff<strong>en</strong>de bosgebied. <strong>De</strong> boseig<strong>en</strong>aar moet schriftelijk kunn<strong>en</strong>aanton<strong>en</strong> dat dit onderzoek daadwerkelijk is uitgevoerd <strong>en</strong> dat er rek<strong>en</strong>ing mee isgehoud<strong>en</strong> bij de uitvoering van de werkzaamhed<strong>en</strong>. Daarnaast is onder criterium 8.2opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> dat er verplichte monitoring van de effect<strong>en</strong> op flora <strong>en</strong> fauna plaatsvindt naafloop van werkzaamhed<strong>en</strong>.In de Nederlandse PEFC-standaard van, versie 27 september 2011, is onder criterium 4.7opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> dat aanwezige holle bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> horstbom<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> te word<strong>en</strong> behoud<strong>en</strong>,t<strong>en</strong>zij dit uit oogpunt van veiligheid niet mogelijk is. Daarnaast di<strong>en</strong>t volg<strong>en</strong>s criterium4.10 te all<strong>en</strong> tijde te word<strong>en</strong> gewerkt volg<strong>en</strong>s de Gedragscode Bosbeheer (zie paragraaf5.4).32
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorie6 LANEN EN BOMENRIJEN IN HET BEHEERHet beheer van <strong>lan<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong> is kostbaar <strong>en</strong> niet e<strong>en</strong>voudig. Dit wordtveroorzaakt doordat het niet e<strong>en</strong>voudig is de verschill<strong>en</strong>de waard<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> laangezam<strong>en</strong>lijk te behoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> door de complexe timing van de uit te voer<strong>en</strong>maatregel<strong>en</strong>.In veel bosgebied<strong>en</strong> stamm<strong>en</strong> de <strong>lan<strong>en</strong></strong> uit e<strong>en</strong> zelfde periode <strong>en</strong> in veelgevall<strong>en</strong> ook nog e<strong>en</strong>s dezelfde boomsoort. Dat betek<strong>en</strong>t dat ze nag<strong>en</strong>oeg tegelijkertijdin de eindfase rak<strong>en</strong>. Wanneer de laanbom<strong>en</strong> dan ook nog e<strong>en</strong>s tot de oudste bom<strong>en</strong> inhet boslandschap mog<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gerek<strong>en</strong>d, is het (extra) belangrijk e<strong>en</strong> goedetoekomstvisie te ontwikkel<strong>en</strong> voor het <strong>lan<strong>en</strong></strong>bestand. Bij het ontwikkel<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> visiewordt bepaald welke waard<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de <strong>lan<strong>en</strong></strong> verteg<strong>en</strong>woordig<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe ze beheerdgaan word<strong>en</strong>. In dit hoofdstuk wordt allereerst ingegaan op het belang van vakkundigbosbeheer <strong>en</strong> hoe dit voor <strong>lan<strong>en</strong></strong> uitgewerkt kan word<strong>en</strong>. Daarna word<strong>en</strong> <strong>en</strong>kelealgem<strong>en</strong>e handreiking<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> voor het beheer van de <strong>lan<strong>en</strong></strong>.Figuur: Het mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> updat<strong>en</strong> van holtekaart<strong>en</strong> geeft waardevolle informatie voorkeuzes in beheer.Bij het beheer van <strong>lan<strong>en</strong></strong> kunn<strong>en</strong> vele aspect<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol spel<strong>en</strong>, zoals ecologische,cultuurhistorische, recreatieve- <strong>en</strong> belevingswaard<strong>en</strong> <strong>en</strong> veiligheid (zorgplicht).Verantwoord <strong>lan<strong>en</strong></strong> beheer is gebaseerd op drie piilers, namelijk:• Gebiedsk<strong>en</strong>nis (welke beschermde soort<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> voor in e<strong>en</strong> gebied <strong>en</strong> wat zijnde economische, cultuurhistorische, toeristisch-recreatieve <strong>en</strong> landschappelijkewaard<strong>en</strong>)• Vakk<strong>en</strong>nis (inzicht in ecologische process<strong>en</strong>, ontstaansgeschied<strong>en</strong>is van hetlandschap, etc.)• Lange termijn visie (in welke vorm moet<strong>en</strong> bepaalde <strong>lan<strong>en</strong></strong> op de lange termijnbehoud<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, is er ruimte om bepaalde ecologische aspect<strong>en</strong> te stimuler<strong>en</strong>,zi<strong>en</strong> we al zwakke plekk<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> laan waar we nu al iets mee kunn<strong>en</strong>, etc.)33
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieHet vind<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> juiste balans tuss<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de functies die het bos vervult,zoals weergegev<strong>en</strong> in onderstaande figuur. Vakkundig beheer is er op gericht om bewust<strong>en</strong> onderbouwd keuzes te mak<strong>en</strong>. Van balans is sprake bij e<strong>en</strong> goed ev<strong>en</strong>wicht tuss<strong>en</strong>ecologische, economische <strong>en</strong> sociale belang<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze balans is ook het uitgangspunt bijverantwoord (duurzaam) <strong>lan<strong>en</strong></strong> beheer.34
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieKader; Omgaan met historisch erfgoed in bosbeheer<strong>De</strong> laatste jar<strong>en</strong> zijn verschill<strong>en</strong>de b<strong>en</strong>adering<strong>en</strong> ontstaan om cultuurhistorie e<strong>en</strong> plek tegev<strong>en</strong> in inrichting <strong>en</strong> beheer van terrein<strong>en</strong>. Twee b<strong>en</strong>adering<strong>en</strong> die sterk van elkaarverschill<strong>en</strong> zijn de landschapsb<strong>en</strong>adering <strong>en</strong> de elem<strong>en</strong>tb<strong>en</strong>adering.<strong>De</strong> landschapsb<strong>en</strong>adering richt zich op het niveau van het landschap, waarbij (del<strong>en</strong>van) het ‘oorspronkelijke’ landschap wordt hersteld. Dit kan het beeld zijn van e<strong>en</strong>bepaalde periode, maar ook van meerdere period<strong>en</strong> door elkaar. Wat betreft <strong>lan<strong>en</strong></strong> is ditde periode vanaf halverwege de 17 e eeuw tot hed<strong>en</strong>. Het grote voordeel van dezestrategie is dat de sam<strong>en</strong>hang tuss<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de individuele elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong>historische landgebruiksvorm<strong>en</strong> goed in beeld wordt gebracht. Nadeel is dat dezestrategie vaak zeer ingrijp<strong>en</strong>d is, bijvoorbeeld grootschalige omvorming van opgaandbos tot heide, stuifzand of hakhout. <strong>De</strong>rgelijke ingrijp<strong>en</strong>de maatregel<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> nietaltijd rek<strong>en</strong><strong>en</strong> op draagvlak van de lokale bevolking.Aan het andere eind van het spectrum vind<strong>en</strong> we de elem<strong>en</strong>tb<strong>en</strong>adering. Hierbij word<strong>en</strong>individuele elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> opgeknapt. Het gaat hierbij vaak om de cultuurhistorische parels.Het nadeel van deze b<strong>en</strong>adering is dat de onderlinge sam<strong>en</strong>hang van de elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> inhet gebied minder tot zijn recht komt <strong>en</strong> de bosgeschied<strong>en</strong>is moeilijker uit het veld is afte lez<strong>en</strong>. <strong>De</strong> individuele elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vertell<strong>en</strong> hun eig<strong>en</strong> verhaal, niet direct die van hetlandschap als geheel. <strong>De</strong>ze strategie wordt vaak zeer gewaardeerd door de lokalebevolking <strong>en</strong> sluit veelal ook aan bij de w<strong>en</strong>s voor continuïteit <strong>en</strong> geleidelijkheid vanbosbeheerders.<strong>De</strong> <strong>en</strong>sembleb<strong>en</strong>adering kan als tuss<strong>en</strong>vorm van bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemde b<strong>en</strong>adering<strong>en</strong> word<strong>en</strong>gezi<strong>en</strong>. Hierbij wordt e<strong>en</strong> groep van bij elkaar hor<strong>en</strong>de elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ‘opgeknapt’ ofzichtbaar gemaakt. Hierbij kan word<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> groep elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die uit éénperiode stamm<strong>en</strong> of die allemaal te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> met één thema (bijvoorbeeld jachtof bebossing). <strong>De</strong> sam<strong>en</strong>hang voor het betreff<strong>en</strong>de tijdsbeeld of thema wordtgewaarborgd <strong>en</strong> de ingreep kan beperkt blijv<strong>en</strong> tot de groep elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.Afhankelijk van het gebied <strong>en</strong> de voorkeur<strong>en</strong> in het beheer (lange termijn visie) kangekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> van deze b<strong>en</strong>adering<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> combinatie er van. Het is aande bosbeheerder om hierin e<strong>en</strong> keuze te mak<strong>en</strong>. Of nu gekoz<strong>en</strong> wordt voor delandschaps-, elem<strong>en</strong>t- of <strong>en</strong>sembleb<strong>en</strong>adering, uiteindelijk moet het beheer opelem<strong>en</strong>tniveau uitgewerkt word<strong>en</strong>.6.1 Gebiedsk<strong>en</strong>nisBosbeheer begint bij e<strong>en</strong> gedeg<strong>en</strong> gebiedsk<strong>en</strong>nis. Wat zijn de ecologische, productieve,cultuurhistorische, toeristisch-recreatieve <strong>en</strong> landschappelijke waard<strong>en</strong> van het gebiedAlle<strong>en</strong> als je weet wat je hebt <strong>en</strong> wat er in de omgeving (nog) aanwezig is, kun jewaard<strong>en</strong> aan elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, structur<strong>en</strong> <strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de bosfuncties toek<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> bewust<strong>en</strong> onderbouwd keuzes mak<strong>en</strong> in het beheer. In het geval van <strong>lan<strong>en</strong></strong> is het belangrijk e<strong>en</strong>overzicht te hebb<strong>en</strong> van de <strong>lan<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong> die aanwezig zijn in het gebied <strong>en</strong> hoeze over het betreff<strong>en</strong>de gebied verdeeld zijn.E<strong>en</strong> cultuurhistorische waardering van <strong>lan<strong>en</strong></strong> kan uitgevoerd word<strong>en</strong> op basis van criteriaals zeldzaamheid, ouderdom, k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>dheid, <strong>en</strong>semblewaarde (bijvoorbeeld desam<strong>en</strong>hang tuss<strong>en</strong> de <strong>lan<strong>en</strong></strong> of de waarde van <strong>lan<strong>en</strong></strong> in het ontwerp van het bos),gaafheid <strong>en</strong> duurzame instandhouding. Aan e<strong>en</strong> zeldzame laan met e<strong>en</strong> interessantegeschied<strong>en</strong>is zal cultuurhistorisch gezi<strong>en</strong> meer waarde word<strong>en</strong> gehecht dan aan e<strong>en</strong> zeeralgem<strong>en</strong>e laan of e<strong>en</strong> laan waar weinig informatie over beschikbaar is. Meer informatie35
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieover de diverse techniek<strong>en</strong> <strong>en</strong> hulpmiddel<strong>en</strong> die beschikbaar zijn voor het verzamel<strong>en</strong>van informatie, zijn beschrev<strong>en</strong> in de praktijkgids ‘Bosgeschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong> erfgoed,handreiking<strong>en</strong> voor onderzoek <strong>en</strong> veldinv<strong>en</strong>tarisatie’ (Jans<strong>en</strong> et al. 2012). In het kader‘Omgaan met historisch erfgoed in bosbeheer’ word<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de b<strong>en</strong>adering<strong>en</strong>geïllustreerd van hoe in het bosbeheer met historisch erfgoed omgegaan kan word<strong>en</strong>.Bij het bepal<strong>en</strong> van de ecologische waarde van e<strong>en</strong> laan is het van belang te wet<strong>en</strong> welkeplant- of diersoort<strong>en</strong> e<strong>en</strong> laan herbergt of voor welke soort<strong>en</strong> de laanstructuur vanbelang is. Zeldzaamheid <strong>en</strong> wettelijke bescherming van voorkom<strong>en</strong>de fauna <strong>en</strong> floraspeelt e<strong>en</strong> belangrijke rol. Zeldzaamheid kan op internationaal, landelijk maar ookregionaal niveaugeld<strong>en</strong>. Zeldzaamheid is vaak het gevolg van bijzondereleefomstandighed<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of speciale eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> zoals langzame voortplanting oflangzame kolonisatie. Bijzondere leefomstandighed<strong>en</strong> zijn niet gemakkelijk elders terealiser<strong>en</strong> zijn. Vaak wordt dit alles sam<strong>en</strong>gevat in de lastige term kwetsbaar.Ook de zeldzaamheid van boomsoort<strong>en</strong> in laan- of bosverband t.o.v. het boslandschapspeelt e<strong>en</strong> rol. <strong>De</strong> sam<strong>en</strong>hang tuss<strong>en</strong> de <strong>lan<strong>en</strong></strong> speelt ook ecologisch gezi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol. Hetaantal geschikte (oude) bom<strong>en</strong> kan hierdoor word<strong>en</strong> vergroot, met name als het gaat omde vestigingskans<strong>en</strong> (aantal geschikte bom<strong>en</strong>) van bepaalde soort<strong>en</strong> <strong>en</strong> demogelijkhed<strong>en</strong> tot migratie van soort<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> het gebied. <strong>De</strong> leeftijd (<strong>en</strong>soort<strong>en</strong>sam<strong>en</strong>stelling) van de laanbom<strong>en</strong> in relatie tot de leeftijd (<strong>en</strong>soort<strong>en</strong>sam<strong>en</strong>stelling) van omligg<strong>en</strong>de opstand<strong>en</strong>, geeft e<strong>en</strong> goede indicatie van de(pot<strong>en</strong>tiële) bijdrage van de laan in het ecologisch functioner<strong>en</strong> van het boslandschap.Bij het bepal<strong>en</strong> van de recreatieve- <strong>en</strong> belevingswaarde van e<strong>en</strong> laan, zijn onder anderede afstand van <strong>lan<strong>en</strong></strong> tot bebouwd gebied <strong>en</strong> parkeerplaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> de informatiewaarde,zeldzaamheid, ouderdom <strong>en</strong> gaafheid van belang. Hierbij kom<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> aan de ordezoals: heeft e<strong>en</strong> laan bijvoorbeeld e<strong>en</strong> interessante geschied<strong>en</strong>is voor recreant<strong>en</strong> <strong>en</strong> ligtdeze langs veelgebruikte recreatieroutes? Is de laan nog compleet <strong>en</strong> daarmee goedbeleefbaar voor recreant<strong>en</strong>? Is de laan vitaal <strong>en</strong> daarmee veilig voor recreant<strong>en</strong>? Zijn erveel <strong>lan<strong>en</strong></strong> in het betreff<strong>en</strong>de boslandschap?Het verdi<strong>en</strong>t aanbeveling de gegev<strong>en</strong>s uit e<strong>en</strong> <strong>lan<strong>en</strong></strong>inv<strong>en</strong>tarisatie <strong>en</strong> deachtergrondinformatie goed vast te legg<strong>en</strong>, zowel digitaal (bijvoorbeeld in GIS) alsschriftelijk, om dubbelwerk in de toekomst te voorkom<strong>en</strong>. Dit is zeker van belang methet oog op personeelswisseling<strong>en</strong>.6.2 Lange termijn visieOp basis van gebiedsk<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> e<strong>en</strong> waardering van de aanwezige elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong>structur<strong>en</strong> kan e<strong>en</strong> lange termijn visie opgesteld word<strong>en</strong>. Het belang van e<strong>en</strong> langetermijn visie is geleg<strong>en</strong> in het feit dat bosbeheer vaak pas op lange termijn tot hetgew<strong>en</strong>ste einddoel leidt. Om ad hoc beheer als gevolg van alsmaar verander<strong>en</strong>de w<strong>en</strong>s<strong>en</strong><strong>en</strong> inzicht<strong>en</strong> te voorkom<strong>en</strong>, is het w<strong>en</strong>selijk continuïteit in beleid <strong>en</strong> beheer na te strev<strong>en</strong>.Het opstell<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> langetermijnvisie draagt daar aan bij.Er kunn<strong>en</strong> overig<strong>en</strong>s red<strong>en</strong><strong>en</strong> zijn tuss<strong>en</strong>tijds e<strong>en</strong> lange termijn visie aan te pass<strong>en</strong>,bijvoorbeeld de aandi<strong>en</strong>ing van nieuwe aandachtsgebied<strong>en</strong>, sterk verander<strong>en</strong>de(maatschappelijke) w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> of nieuw verworv<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis. In de lange termijn visie wordtaangegev<strong>en</strong> wat de verhouding<strong>en</strong> zijn tuss<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de functies binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong>gebied. Lan<strong>en</strong> zijn onderdeel van de cultuurhistorie <strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordig<strong>en</strong> e<strong>en</strong>ecologische waarde <strong>en</strong> zijn vaak onderdeel van de recreatieve ontsluiting. Om diered<strong>en</strong><strong>en</strong> is het aan te bevel<strong>en</strong> <strong>lan<strong>en</strong></strong> als apart onderdeel op te nem<strong>en</strong> in de lange termijnvisie.Keuzes in het beheer36
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorie<strong>De</strong> keuzes in de lange termijn visie <strong>en</strong> de vertaling hiervan naar concretebeheermaatregel<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> sterk verschill<strong>en</strong> al naar gelang gebied, persoonlijkevoorkeur<strong>en</strong>, eig<strong>en</strong>aar, beschikbare financiële middel<strong>en</strong>, maatschappelijkerandvoorwaard<strong>en</strong> <strong>en</strong> w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> wettelijke (on)mogelijkhed<strong>en</strong>. Er kunn<strong>en</strong> (<strong>en</strong> zull<strong>en</strong>)e<strong>en</strong>voudig discussies ontstaan over dergelijke keuzes, maar als het beheer gebaseerd isop de drie pijlers (lange termijn visie, gebiedsk<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vakk<strong>en</strong>nis), dan is er altijdsprake van deskundig terreinbeheer.Het gaat dan ook niet om ‘goed’ of ‘fout’ maar om de verschill<strong>en</strong> in afweging<strong>en</strong> diebeheerders mak<strong>en</strong>. Het is dan ook van belang dat beheerders de drie piilers onder hunbeheer op orde hebb<strong>en</strong>. Het is de verantwoordelijkheid van elke beheerder om te strev<strong>en</strong>naar het ontwikkel<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> lange termijn visie, gebaseerd op voldo<strong>en</strong>de vak- <strong>en</strong>gebiedsk<strong>en</strong>nis. Daarnaast is het van belang om altijd e<strong>en</strong> bepaalde balans te houd<strong>en</strong>tuss<strong>en</strong> economie, ecologie <strong>en</strong> sociale aspect<strong>en</strong>, want alle<strong>en</strong> dan is werkelijk sprake vanverantwoord bosbeheer. Het is niet mogelijk aan te gev<strong>en</strong> waar die balans precies moetligg<strong>en</strong>. Elke bosbeheerder moet hierin zijn of haar eig<strong>en</strong> afweging<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>. Overig<strong>en</strong>sbiedt wet- <strong>en</strong> regelgeving wel e<strong>en</strong> kader voor deze afweging<strong>en</strong>. D<strong>en</strong>k bijvoorbeeld aan deFlora <strong>en</strong> faunawet met betrekking tot vleermuiz<strong>en</strong>.Kader: Biotoopbom<strong>en</strong>: pijlers van het bosGroep<strong>en</strong> oude <strong>en</strong> aftakel<strong>en</strong>de bom<strong>en</strong> zijn zeer belangrijk binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> goed functioner<strong>en</strong>d(natuurlijk) bosecosysteem. Oude bom<strong>en</strong> do<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st als belangrijke nest- <strong>en</strong>verblijfplaats<strong>en</strong> voor veel plant<strong>en</strong>- <strong>en</strong> diersoort<strong>en</strong> <strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke bron vanvoedsel. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zijn het markante elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die vaak hoog gewaardeerd word<strong>en</strong>.Om deze red<strong>en</strong><strong>en</strong> heeft m<strong>en</strong> in Duitsland e<strong>en</strong> concept ontwikkeld met zog<strong>en</strong>aamdebiotoopbom<strong>en</strong>. Dit zijn bom<strong>en</strong> die speciale natuurwaard<strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordig<strong>en</strong>, zoalsbom<strong>en</strong> met hol<strong>en</strong>, horst<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> groot aandeel dood hout, hoge ouderdom, grotediameter, afwijk<strong>en</strong>de vorm, etc. Er word<strong>en</strong> minimaal 10 biotoopbom<strong>en</strong> per hectareaangewez<strong>en</strong> <strong>en</strong> gemarkeerd. <strong>De</strong>ze bom<strong>en</strong> word<strong>en</strong> beschermd <strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> de kans hunnatuurlijke omloop te realiser<strong>en</strong>, met alle natuurwaard<strong>en</strong> die daarbij in de loop van detijd kom<strong>en</strong> kijk<strong>en</strong>. <strong>De</strong> beheerder (in Duitsland) krijgt hiervoor e<strong>en</strong> vergoeding perhectare. Wanneer e<strong>en</strong> biotoopboom om wat voor red<strong>en</strong> dan ook omvalt, di<strong>en</strong>t deze teblijv<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> nieuwe aangewez<strong>en</strong> te word<strong>en</strong>. Biotoopbom<strong>en</strong> word<strong>en</strong> daarmee depijlers van het boslandschap. Het concept van biotoopbom<strong>en</strong> heeft e<strong>en</strong> plek gekreg<strong>en</strong> incertificeringstandaard<strong>en</strong> voor duurzaam bosbeheer <strong>en</strong> doet beter recht aan de dynamiekvan het bos, dan simpelweg eis<strong>en</strong> dat er per hectare e<strong>en</strong> minimum aantal dode bom<strong>en</strong> ofhoeveelheid dood hout voor moet kom<strong>en</strong>.6.3 Beheerstrategieën voor <strong>lan<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong>Het inzett<strong>en</strong> op de duurzame instandhouding, <strong>en</strong> in sommige gevall<strong>en</strong> wellicht zelfs op deuitbreiding, van het <strong>lan<strong>en</strong></strong>stelsel, is vanuit meerdere oogpunt<strong>en</strong> belangrijk vanwege delange lev<strong>en</strong>sduur van laan elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Lan<strong>en</strong> herberg<strong>en</strong> niet voor niets vaak de oudstebom<strong>en</strong> van onze boss<strong>en</strong>. Lan<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> door de eeuw<strong>en</strong> he<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke rolgespeeld in het Nederlandse landschap <strong>en</strong> word<strong>en</strong> hoog gewaardeerd door recreant<strong>en</strong>.Niet alle<strong>en</strong> echter zijn de cultuurhistorische- <strong>en</strong> belevingswaarde van <strong>lan<strong>en</strong></strong> groot, maarzoals gezegd ook de ecologische waarde. <strong>De</strong> afgelop<strong>en</strong> eeuw<strong>en</strong> is geblek<strong>en</strong> dat <strong>lan<strong>en</strong></strong>vaak behoud<strong>en</strong> werd<strong>en</strong>, waar dit met het omligg<strong>en</strong>de bos vaak niet het geval was. <strong>De</strong>afgelop<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>nia is weliswaar ingezet op het vergot<strong>en</strong> van het aandeel oude bom<strong>en</strong> <strong>en</strong>37
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistoriedood hout in de boss<strong>en</strong>. Echter, ook in de huidige tijd krijgt slechts e<strong>en</strong> relatief beperktaantal bom<strong>en</strong> de kans om de gehele lev<strong>en</strong>scyclus te voltooi<strong>en</strong> <strong>en</strong> af te takel<strong>en</strong>. Het lijkter dus op dat ook in de toekomst <strong>lan<strong>en</strong></strong> belangrijke ´bewaarders´ van oude bom<strong>en</strong> inonze boss<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> zijn.Iedere laan heeft onderhoud nodig voor de instandhouding. Bij het ontbrek<strong>en</strong> van beheerzull<strong>en</strong> <strong>lan<strong>en</strong></strong> na verloop van tijd verdwijn<strong>en</strong>. Vanuit cultuurhistorisch oogpunt is hetbelangrijk te beseff<strong>en</strong> dat het niet altijd realistisch is alles te (will<strong>en</strong>) behoud<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> bosis immers ge<strong>en</strong> op<strong>en</strong>luchtmuseum, maar e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>d ecosysteem. Beperkte budgett<strong>en</strong>voor beheer kunn<strong>en</strong> bijvoorbeeld dwing<strong>en</strong> tot het mak<strong>en</strong> van drastische keuzes. Bij hetmak<strong>en</strong> van keuzes voor het behoud of lat<strong>en</strong> vervall<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> laan zull<strong>en</strong>cultuurhistorische, ecologische <strong>en</strong> belevingswaard<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> elkaar moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>afgewog<strong>en</strong>.Ook di<strong>en</strong>t vanwege de wettelijke verplichting<strong>en</strong> nadrukkelijk rek<strong>en</strong>ing te word<strong>en</strong>gehoud<strong>en</strong> met het veiligheidsaspect (zorgplicht) <strong>en</strong> Flora- <strong>en</strong> faunawet. Bij voorkeurwordt aan de hand van e<strong>en</strong> <strong>lan<strong>en</strong></strong>beheerplan per laanelem<strong>en</strong>t bepaald welkebeheersstrategie gehanteerd wordt. Is er ge<strong>en</strong> <strong>lan<strong>en</strong></strong>beheerplan <strong>en</strong> behoort het niet totde mogelijkhed<strong>en</strong> dit te ontwikkel<strong>en</strong>, dan kan de lange termijn visie als leidraad di<strong>en</strong><strong>en</strong>.Er bestaan grofweg vier strategieën voor het beheer of behoud van <strong>lan<strong>en</strong></strong>. <strong>De</strong>zestrategieën word<strong>en</strong> hieronder omschrev<strong>en</strong>, waarna in hoofdstuk 7.1-7.6 concretebeheermaatregel<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>.6.3.1 Actief beheer<strong>De</strong> eerste strategie bestaat uit het actief beher<strong>en</strong> van de laan. Hierbij wordt de laanbeleefbaar gehoud<strong>en</strong> door acc<strong>en</strong>tuering of verjonging. Voorbeeld<strong>en</strong> van acc<strong>en</strong>tuering zijnhet (voorzichtig) vrijstell<strong>en</strong> of opsnoei<strong>en</strong> van laanbom<strong>en</strong>. Hierbij is het mom<strong>en</strong>t vanuitvoer<strong>en</strong> van de werkzaamhed<strong>en</strong> van belang. Wanneer handhav<strong>en</strong> van het laankarakterhet doel is, komt er e<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>t dat vervanging van de laan (verjonging) noodzakelijkis. Bijvoorbeeld wanneer er te veel laanbom<strong>en</strong> wegvall<strong>en</strong>. <strong>De</strong> laan wordt dan helemaal ofgedeeltelijk vervang<strong>en</strong> door jonge bom<strong>en</strong>. Bij het bepal<strong>en</strong> van het mom<strong>en</strong>t vanverjonging kunn<strong>en</strong> de waard<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> laan voor de verschill<strong>en</strong>de functies echter metelkaar in conflict kom<strong>en</strong>. Zo is het vanuit de cultuurhistorische waarde van de laan alsgeheel (‘cultuurhistorische laanwaarde’) <strong>en</strong> vanuit de belevingswaarde vaak nietw<strong>en</strong>selijk dat er erg veel bom<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong> laan wegvall<strong>en</strong>. Immers, het laankarakter moetdaarbij behoud<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Er wordt vaak e<strong>en</strong> uitval van 40% aangehoud<strong>en</strong>, waarna m<strong>en</strong>de laan gaat verjong<strong>en</strong>.Wanneer cultuurhistorische waard<strong>en</strong> voorop staan, is het belangrijk het karakteristiekebeeld van <strong>lan<strong>en</strong></strong> in stand te houd<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat betek<strong>en</strong>t dat het verjong<strong>en</strong> van <strong>lan<strong>en</strong></strong> bijvoorkeur relatief grootschalig moet gebeur<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> laan wordt immers gek<strong>en</strong>merkt doorbom<strong>en</strong> van één soort op e<strong>en</strong> regelmatige plantafstand <strong>en</strong> ongeveer dezelfde omvang.Vanuit esthetisch oogpunt is het mom<strong>en</strong>t van verjong<strong>en</strong> daar, wanneer er zoveel bom<strong>en</strong>weggevall<strong>en</strong> zijn dat het aanzicht van de laan verstoord is. Elke beheerder zal,afhankelijk van de in de lange termijnvisie gestelde prioriteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> doel<strong>en</strong>, zelf moet<strong>en</strong>besliss<strong>en</strong> wanneer het laankarakter te sterk is aangetast, <strong>en</strong> de op ecologie gerichte38
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistoriemogelijkhed<strong>en</strong> (bv. kandelaber<strong>en</strong>) niet meer mogelijke zijn, zodat moet word<strong>en</strong>begonn<strong>en</strong> met verjong<strong>en</strong>. Als de focus bijvoorbeeld op de cultuurhistorische waarde ligt,zal eerder word<strong>en</strong> begonn<strong>en</strong> met het verjong<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> laan dan wanneer deecologische waard<strong>en</strong> zwaarder weg<strong>en</strong>. Tegelijk moet er in elke situatie met de zorgplichtt.o.v. de vleermuiz<strong>en</strong> rek<strong>en</strong>ing word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong>.Wanneer de ecologische <strong>en</strong> cultuurhistorische waard<strong>en</strong> die de boom als individuverteg<strong>en</strong>woordigt (‘cultuurhistorische boomwaarde’) het uitgangspunt zijn, is het vanbelang zo lang mogelijk laanbom<strong>en</strong> te handhav<strong>en</strong>. Er kunn<strong>en</strong> daarbij echter gevaarlijkesituaties ontstaan voor het verkeer <strong>en</strong> bezoekers. <strong>De</strong> beheerder moet hierbij rek<strong>en</strong>inghoud<strong>en</strong> met de zorgplicht. <strong>De</strong> eig<strong>en</strong>aar kan immers aansprakelijk word<strong>en</strong> gesteld voor deschade door omgevall<strong>en</strong> bom<strong>en</strong> of uitgebrok<strong>en</strong> takk<strong>en</strong> (zie paragraaf 5.4). Als de kost<strong>en</strong>voor beheer of onderhoud te hoog word<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of de risico’s te groot, heeft de beheerdernog twee keuzes; (e<strong>en</strong> deel van) de laan te verwijder<strong>en</strong> of de laanbeplanting langzaamop te lat<strong>en</strong> gaan in het bos <strong>en</strong> het betreff<strong>en</strong>de pad ev<strong>en</strong>tueel af te sluit<strong>en</strong> of het pad teverlegg<strong>en</strong>. Soms word<strong>en</strong> bom<strong>en</strong> gekandelaberd om de stam te spar<strong>en</strong> <strong>en</strong> risico’s vanvall<strong>en</strong>d hout te voorkom<strong>en</strong>. Hiervoor moet<strong>en</strong> de technische <strong>en</strong> of financiële middel<strong>en</strong>voorhand<strong>en</strong> zijn. Aanwijzing<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> vleermuisdeskundige kunn<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong> datsoort<strong>en</strong> alsnog vertrekk<strong>en</strong>.Uitgaande van de ecologische waarde <strong>en</strong> cultuurhistorische boomwaarde zou ervoorkunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong> laanbom<strong>en</strong> individueel te vervang<strong>en</strong> nadat deze zijn afgetakeld.Omdat de lev<strong>en</strong>sduur van de verschill<strong>en</strong>de bom<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> laan sterk kan verschill<strong>en</strong>,ontstaan hierdoor op lange termijn vaak grote leeftijd- (<strong>en</strong> diameter-) verschill<strong>en</strong> in delaan. Dit heeft tot gevolg dat het uniforme karakter verdwijnt <strong>en</strong> daarmee decultuurhistorische waarde van de laan zull<strong>en</strong> afnem<strong>en</strong>. Afhankelijk van de soort, kunn<strong>en</strong>zich daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> imposante individuele exemplar<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong>, die e<strong>en</strong> hogebelevingswaarde k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> (zie illustratie) <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel e<strong>en</strong> cultuurhistorischeboomwaarde.Voor laanverjonging van licht-eis<strong>en</strong>de boomsoort<strong>en</strong> moet e<strong>en</strong> flink deel van hetaangr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>de bos gekapt word<strong>en</strong> (Foto Mark van B<strong>en</strong>them, Probos, locatie Tonger<strong>en</strong>).39
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieVoorbeeld gefaseerde <strong>lan<strong>en</strong></strong>verjonging laan Tonger<strong>en</strong> (Foto Mark van B<strong>en</strong>them, Probos)Gezi<strong>en</strong> de respectabele leeftijd, goede toekomstverwachting <strong>en</strong> het ecologischfunctioner<strong>en</strong> van de rester<strong>en</strong>de bom<strong>en</strong> in deze laan, is bij laanherstel gekoz<strong>en</strong> voorindividueel inboet<strong>en</strong>. Het is wel de vraag hoe de concurr<strong>en</strong>tie tuss<strong>en</strong> de eik <strong>en</strong> beuk hierop termijn uitvalt (locatie Tonger<strong>en</strong>, foto Mark van B<strong>en</strong>them, Probos).40
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorie7 HOE REKENING TE HOUDEN MET VLEERMUIZEN?Als beheerders geconfronteerd word<strong>en</strong> met de (mogelijke) aanwezigheid van in gebruikzijnde vleermuisverblijfplaats<strong>en</strong> in <strong>lan<strong>en</strong></strong> word<strong>en</strong> twee oplossing<strong>en</strong> vaak toegepast: 1)niets do<strong>en</strong> <strong>en</strong> de laan lat<strong>en</strong> vervall<strong>en</strong> <strong>en</strong> 2) de bek<strong>en</strong>de vleermuisbom<strong>en</strong> kandelaber<strong>en</strong> <strong>en</strong>de rest kapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> verjong<strong>en</strong>. Hieronder wordt het resultaat beschrev<strong>en</strong>.7.1 Effectiviteit frequ<strong>en</strong>t toegepast laanbeheerNiets do<strong>en</strong>E<strong>en</strong> beheervorm welke vaak toegepast wordt als vleermuiz<strong>en</strong> aanwezig zijn, isgrot<strong>en</strong>deels niets do<strong>en</strong> <strong>en</strong> de laan lat<strong>en</strong> instort<strong>en</strong>. Als belangrijke wandelpad<strong>en</strong> aanwezigzijn, word<strong>en</strong> verhoogde risico’s wegg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Door snoeiwerk verdwijn<strong>en</strong> bijzonderetakholt<strong>en</strong>. Na <strong>en</strong>ige tijd kom<strong>en</strong> veel van de vleermuisbom<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> meer op<strong>en</strong> omgevingte staan. Indi<strong>en</strong> de laan in e<strong>en</strong> op<strong>en</strong> omgeving geleg<strong>en</strong> is, levert dit e<strong>en</strong> voor devleermuis onaantrekkelijk microklimaat op. Daarnaast is de omgeving van de boom ’savonds veel lichter. Watervleermuiz<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> dan ge<strong>en</strong> gebruik meer mak<strong>en</strong> van dezebom<strong>en</strong> in de laan. Als de bom<strong>en</strong> solitair kom<strong>en</strong> te staan, verdwijn<strong>en</strong> ook de Gewonegrootor<strong>en</strong>. Mogelijk is dit ook de fase waarin de activiteit van specht<strong>en</strong> sterk gaatafnem<strong>en</strong>. Rosse vleermuiz<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> de bom<strong>en</strong> nog blijv<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> in het voor- <strong>en</strong>naseizo<strong>en</strong>, maar waarschijnlijk niet meer voor het grootbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van de jong<strong>en</strong> <strong>en</strong> alle<strong>en</strong>als de holt<strong>en</strong> niet snel groter word<strong>en</strong>. Zijn de bom<strong>en</strong> gekandelaberd dan versnelt ditproces. Bom<strong>en</strong> aan het einde van hun lev<strong>en</strong>scyclus hebb<strong>en</strong> vaak zeer grote holt<strong>en</strong> dieongeschikt zijn voor vleermuiz<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> Amerikaanse eik of beuk is dan binn<strong>en</strong> 10-15 jaarniet meer geschikt voor vleermuiz<strong>en</strong>. Zo’n 50 tot 70 jaar later, wanneer meer dan 75%van de laan is verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>, wordt deze veelal opnieuw ingeplant. Vervolg<strong>en</strong>s moet 100 tot120 jaar word<strong>en</strong> gewacht voordat de laan weer geschikt is als verblijfplaats voorvleermuiz<strong>en</strong>. Het lat<strong>en</strong> instort<strong>en</strong> van <strong>lan<strong>en</strong></strong> alvor<strong>en</strong>s opnieuw in te plant<strong>en</strong> is meestalongunstig voor vleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> onw<strong>en</strong>selijk t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van belevingswaarde<strong>en</strong> veiligheid.43
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieFiguur: Het vleermuiz<strong>en</strong>reservaat bij Kernhem, door e<strong>en</strong> te late verjonging, nognauwelijks in gebruik door vleermuiz<strong>en</strong> (Foto Mark van B<strong>en</strong>them, Probos).Kap <strong>en</strong> gehele verjongingE<strong>en</strong> tweede beheervorm, die vaak wordt toegepast in bosrijke gebied<strong>en</strong>, is het kapp<strong>en</strong> <strong>en</strong>opnieuw inplant<strong>en</strong> van de gehele laan, met uitzondering van (mogelijke)vleermuisbom<strong>en</strong>. Meestal word<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele stamm<strong>en</strong> gespaard met (te) grote holt<strong>en</strong>. Omconcurr<strong>en</strong>tie met de nieuwe aanplant te vermijd<strong>en</strong> of vanuit veiligheidsoogpunt) word<strong>en</strong>deze bom<strong>en</strong> soms gekandelaard (takk<strong>en</strong> >75% innem<strong>en</strong>) of gekandelaberd (takk<strong>en</strong>>50% innem<strong>en</strong>). <strong>De</strong>ze bom<strong>en</strong> zijn dan niet of veel minder geschikt voor vleermuiz<strong>en</strong>,aangezi<strong>en</strong> door het uitdrog<strong>en</strong> van de boom het interne microklimaat van de holtes sterkwijzigt. Beter is het als gekoz<strong>en</strong> wordt voor e<strong>en</strong> <strong>en</strong>sembleb<strong>en</strong>adering. Het klimaat in deholte is beter <strong>en</strong> de ingang is donkerder. Tev<strong>en</strong>s houdt de specht zijn territorium aan <strong>en</strong>maakt in de oude bom<strong>en</strong> maar nog lev<strong>en</strong>de bom<strong>en</strong> nieuwe holt<strong>en</strong> aan44
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieGekandelaberde bom<strong>en</strong> in het “vrije veld” verlat<strong>en</strong> door vleermuiz<strong>en</strong>.7.2 Welk beheer is beter voor vleermuiz<strong>en</strong>?Voor het duurzaam beher<strong>en</strong> van <strong>lan<strong>en</strong></strong> (<strong>en</strong> boss<strong>en</strong>) is e<strong>en</strong> continu minimum aanbod vangeschikte holt<strong>en</strong> op gunstige plaats<strong>en</strong> nodig. E<strong>en</strong> probleem daarbij is dat veel van deholt<strong>en</strong> pas ontstaan op hoge leeftijd van bom<strong>en</strong>, rond de tijd dat deze economisch ookzeer waardevol zijn. Voor vleermuiz<strong>en</strong> is er dan nog extra tijd nodig, omdat desecundaire holte dan nog gevormd moet word<strong>en</strong>.Het holteaanbod neemt expon<strong>en</strong>tieel toe met de leeftijd van de bom<strong>en</strong>, voor beuk<strong>en</strong> <strong>en</strong>eik<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> ouderdom van 120-240 jaar. Dit komt doordat specht<strong>en</strong> iedere 2 jaarnieuwe holt<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>, maar ook dat met ouderdom het aantal broedpar<strong>en</strong> specht<strong>en</strong>langzaam to<strong>en</strong>eemt. Ook op andere wijze ontstane holt<strong>en</strong>, ontstaan pas bij hoge tot zeerhoge leeftijd. Door stress (overstroming, begrazing), concurr<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> kwijn<strong>en</strong>de bom<strong>en</strong>toe te lat<strong>en</strong> kan de leeftijd waarop holt<strong>en</strong> ontstaan, naar verhouding jonger word<strong>en</strong>.Door het lat<strong>en</strong> staan van oude bom<strong>en</strong> (veteran<strong>en</strong>), zijn minder bom<strong>en</strong> nodig omhetzelfde aanbod holt<strong>en</strong> te blijv<strong>en</strong> garander<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zijn deze bom<strong>en</strong> 50 tot 80 jaareerder geschikt voor vleermuiz<strong>en</strong> dan nieuwe aanplant. <strong>De</strong> wet biedt ge<strong>en</strong> beschermingaan die pot<strong>en</strong>tiële waarde. In het beheer van e<strong>en</strong> bosgebied op grotere schaal is hetechter ess<strong>en</strong>tieel met die pot<strong>en</strong>tiële waarde rek<strong>en</strong>ing te houd<strong>en</strong>.45
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieaantal holt<strong>en</strong> n/10 Ha45403530252015105Holte productieHolte dichtheidvlm bom<strong>en</strong>00 50 100 150 200Hardhout leeftijd jar<strong>en</strong>-1Figuur : Het holte aanbod stijgt sterk met leeftijd bij bom<strong>en</strong> die tuss<strong>en</strong> 70 <strong>en</strong> 140 jaaroud zijn. <strong>De</strong> jaarlijkse holteproductie door specht<strong>en</strong> neemt maar licht toe. Circa 30 tot 50jaar later neemt ook het aantal gebruikte vleermuisbom<strong>en</strong> toe. N.B. In <strong>lan<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> park<strong>en</strong>is het aanbod waarschijnlijk 50-100% hoger door de hogere dichtheid aan specht<strong>en</strong>.7.3 Naar e<strong>en</strong> beter beheerplan vleermuiz<strong>en</strong>E<strong>en</strong> goed beheerplan voor e<strong>en</strong> bos(landschap), inclusief of alle<strong>en</strong> beperkt tot <strong>lan<strong>en</strong></strong>,garandeert alle vleermuissoort<strong>en</strong> <strong>en</strong> alle vleermuisfuncties in de tijd. Met anderewoord<strong>en</strong>: de gunstige staat van instandhouding van lokale populaties van alle soort<strong>en</strong>komt op ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel mom<strong>en</strong>t in de bosontwikkeling in gevaar. Dit is e<strong>en</strong> lastige opgaveomdat veel boss<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>wichtige opbouw in leeftijdsstructuur hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong>holteontwikkeling pas start in oudere bom<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>de groot aanbod van holt<strong>en</strong>voor meerdere soort<strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> ontstaat in de regel pas bij e<strong>en</strong> boomleeftijd van 130tot 150 jaar. In dat kader is het ook van belang na te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> hoe gegarandeerd kanword<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>de groot aandeel van dergelijke oude bom<strong>en</strong> in het boslandschapgehandhaafd blijv<strong>en</strong>. Naast <strong>lan<strong>en</strong></strong>, speelt het bos daar zelf ook e<strong>en</strong> rol in. D<strong>en</strong>k aan hetaanwijz<strong>en</strong> van bosreservat<strong>en</strong>, zog<strong>en</strong>aamde dood hout eiland<strong>en</strong> (waar bom<strong>en</strong> hunnatuurlijke omloop mog<strong>en</strong> volbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, zie kader), etc. <strong>De</strong>ze gids gaat specifiek in op<strong>lan<strong>en</strong></strong>, maar het is belangrijk dit mee te nem<strong>en</strong> in de uitwerking van e<strong>en</strong> beheerplan.Kader: Dood-hout eiland<strong>en</strong>In dood-hout eiland<strong>en</strong> mag het bos zich ongestoord ontwikkel<strong>en</strong>. Dit hoev<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> groteoppervlakt<strong>en</strong> te zijn: e<strong>en</strong> aantal kleinere plekk<strong>en</strong> van bijvoorbeeld e<strong>en</strong> kwart tot e<strong>en</strong>halve hectare, of e<strong>en</strong> smalle corridor (langs e<strong>en</strong> beek, vochtig terrein, (voormalige)boswal of iets dergelijks), heeft de voorkeur bov<strong>en</strong> één groot perceel. Dood houteiland<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> op kaart, maar ook in het veld aangewez<strong>en</strong> te word<strong>en</strong>. Erkan voor logische plekk<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> zoals moeilijk bereikbare <strong>en</strong> bewerkbarepercel<strong>en</strong> of stukk<strong>en</strong> langs bewoonde kern<strong>en</strong> waar houtoogst gevoelig ligt (let wel op dezorgplicht). Kiez<strong>en</strong> voor logische plekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> het vastlegg<strong>en</strong> van deze plekk<strong>en</strong> draagt bijaan de continuïteit, omdat anders de kans bestaat dat e<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>de beheerder ofblesser d<strong>en</strong>kt dat e<strong>en</strong> stuk bos ‘verget<strong>en</strong>’ is <strong>en</strong> dit ‘achterstallig’ werk wegblest.Anderzijds di<strong>en</strong><strong>en</strong> de eiland<strong>en</strong> wel verspreid over het boslandschap voor te kom<strong>en</strong>,zodat soort<strong>en</strong> zich (op d<strong>en</strong> duur) via dit netwerk van locaties met oude, aftakel<strong>en</strong>de <strong>en</strong>dode bom<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> verspreid<strong>en</strong> <strong>en</strong> omdat sommige holtebewon<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong> territoriaalzijn.46
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieEcolog<strong>en</strong> met ruime ‘vleermuis–veldervaring’ kunn<strong>en</strong> redelijk goed inschatt<strong>en</strong> welkesoort<strong>en</strong> <strong>en</strong> functies mogelijk <strong>en</strong> waarschijnlijk aanwezig zijn. Zij kunn<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong>uitgebreid bezoek ter plekke e<strong>en</strong> overzicht opstell<strong>en</strong> van de mogelijke functies van e<strong>en</strong>gebied of laan <strong>en</strong> daarbij behor<strong>en</strong>de mogelijk aanwezige soort<strong>en</strong>. In bepaalde <strong>lan<strong>en</strong></strong> kangoed ingeschat word<strong>en</strong> dat specifieke vleermuissoort<strong>en</strong> er niet zull<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong>, ofandersom, bepaalde situaties zijn al op voorhand aan te wijz<strong>en</strong> als zeer pot<strong>en</strong>tieel voorbepaalde soort<strong>en</strong>.Lastiger is het direct mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> afweging in het ecologisch belang van de specifieke<strong>lan<strong>en</strong></strong> t<strong>en</strong> opzichte van andere <strong>lan<strong>en</strong></strong> of bosdel<strong>en</strong>. Dit doordat de kerngebied<strong>en</strong> van iederesoort nog slecht bek<strong>en</strong>d zijn. Hierbij helpt e<strong>en</strong> globaal veldonderzoek met de nadruk ophet vaststell<strong>en</strong> van (alle) soort<strong>en</strong> <strong>lan<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> grofweg de functies van deze <strong>lan<strong>en</strong></strong> voorvleermuiz<strong>en</strong>.Er zal onderscheid gemaakt moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in:• Jachtgebiedfunctie (zomer <strong>en</strong> najaar)• Vliegroutefunctie• Zomerverblijfplaats<strong>en</strong>, aanwezigheid van kraamgroep<strong>en</strong> of mannetjesgroep<strong>en</strong>• Paarverblijfplaats<strong>en</strong>.Het vind<strong>en</strong> van alle verblijfplaats<strong>en</strong> is nog niet direct of per se nodig. Het is belangrijke<strong>en</strong> beeld van het geheel te hebb<strong>en</strong>, bijvoorbeeld of dit deel van de laan of het perceele<strong>en</strong> bijzondere waarde heeft of niet. Vrijwilligers van bijvoorbeeld lokalevleermuisgroep<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> hierbij help<strong>en</strong>. In andere gevall<strong>en</strong> (vooral wanneer in e<strong>en</strong>complexe situatie veel belang<strong>en</strong> meespel<strong>en</strong> <strong>en</strong> het gebruik door vleermuiz<strong>en</strong> nietmakkelijk vast te stell<strong>en</strong> is maar wel wordt vermoed) verdi<strong>en</strong>t het sterke aanbeveling omdeskundige hulp in te schakel<strong>en</strong>. Door middel van e<strong>en</strong> bezoek aan het gebied kan al snele<strong>en</strong> inschatting word<strong>en</strong> gemaakt, <strong>en</strong> wanneer nodig kan ook e<strong>en</strong> (beperkt)veldonderzoek uitgevoerd word<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> deskundige kan dan ook beoordel<strong>en</strong> of er in dedirecte omgeving voldo<strong>en</strong>de alternatiev<strong>en</strong> zijn. Het vergar<strong>en</strong> van informatie bij lokalebeheerders is nodig om te bepal<strong>en</strong> of deze alternatiev<strong>en</strong> ook in de toekomstgegarandeerd zijn.Figuur : Het kandelaber<strong>en</strong> van bom<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> laan, leidt tot nog 6-12 jaar gebruik van deboomholte door rosse vleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> ruige dwergvleermuiz<strong>en</strong>, maar watervleermuiz<strong>en</strong>of gewone grootor<strong>en</strong> verlat<strong>en</strong> de laan met deze ingreep. Het uitdrog<strong>en</strong> van de boomheeft namelijk e<strong>en</strong> sterk effect op het microklimaat in de holte.47
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieFiguur: Het vrijzett<strong>en</strong> van <strong>lan<strong>en</strong></strong>, resulteert in minder gunstig microklimaat voor holt<strong>en</strong>.Bij e<strong>en</strong> langdurige vrijstelling mijd<strong>en</strong> waarschijnlijk ook specht<strong>en</strong> deze bom<strong>en</strong> voornestbouw.7.4 Wat is nodig voor e<strong>en</strong> goed beheerplan?Het belangrijkste dat nodig is om goed rek<strong>en</strong>ing te kunn<strong>en</strong> houd<strong>en</strong> met vleermuiz<strong>en</strong> isinformatie over de soort<strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> die in de <strong>lan<strong>en</strong></strong> aanwezig zijn <strong>en</strong> de manier<strong>en</strong>waarop ze de laan gebruik<strong>en</strong>.Kernvrag<strong>en</strong> hierbij zijn:• Welke boombewon<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong> zijn aanwezig in het gebied?• Gebruik<strong>en</strong> zij de holt<strong>en</strong> in de laan?• Wordt de laan ook gebruikt als e<strong>en</strong> belangrijke vliegroute?• Is de laan ook e<strong>en</strong> bijzonder jachtgebied <strong>en</strong> zo ja, voor welke soort<strong>en</strong>?<strong>De</strong> locatie waar de jong<strong>en</strong> word<strong>en</strong> grootgebracht is het meest kritisch. <strong>De</strong>ze boomholteheeft vaak e<strong>en</strong> bijzonder microklimaat. In het voor- <strong>en</strong> naseizo<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> vaakin kleinere groep<strong>en</strong> <strong>en</strong> is temperatuur minder kritisch. Ook de winterverblijfplaats<strong>en</strong> inbom<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> weer op bijzondere plekk<strong>en</strong>, namelijk daar waar beschutting is teg<strong>en</strong>koude wind<strong>en</strong>. Nieuwe boomholt<strong>en</strong> word<strong>en</strong> relatief snel gevond<strong>en</strong>, maar zijn alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong>goed alternatief als deze binn<strong>en</strong> of direct naast het kerngebeid van de verspreiding vande populatie ligg<strong>en</strong> <strong>en</strong> (op dat mom<strong>en</strong>t) niet gebruikt word<strong>en</strong> door andere diergroep<strong>en</strong>.Als er e<strong>en</strong> afweging gemaakt moet word<strong>en</strong> van de belang<strong>en</strong> wordt het ook noodzakelijkde waarde van de omligg<strong>en</strong>de terrein<strong>en</strong>/boss<strong>en</strong> te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> met betrekking tot deverschill<strong>en</strong>de vleermuissoort<strong>en</strong> <strong>en</strong> functies.• Ligt de laan in (half)op<strong>en</strong> landschap of in e<strong>en</strong> groot bosgebied?• Hoe groot is het totale bestand aan laanbom<strong>en</strong>?• Wat is de dominante soort <strong>en</strong> wat zijn de leeftijd(<strong>en</strong>)?• Hoe groot is het aanbod aan bom<strong>en</strong> met holt<strong>en</strong> (
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorie7.5 G<strong>en</strong>eriek beheerE<strong>en</strong> belangrijke aanvull<strong>en</strong>de b<strong>en</strong>adering is ernaar te strev<strong>en</strong>, dat binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bepaaldgebied g<strong>en</strong>oeg bom<strong>en</strong> met holt<strong>en</strong> aanwezig zijn om vleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere dier<strong>en</strong>voldo<strong>en</strong>de ruimte te bied<strong>en</strong>. Dit duid<strong>en</strong> we aan met de term g<strong>en</strong>eriek beheer (stur<strong>en</strong> opaantall<strong>en</strong> boomholt<strong>en</strong>). Met g<strong>en</strong>eriek beheer word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>eriek de ecologische waard<strong>en</strong> ine<strong>en</strong> bosgebied <strong>en</strong>/of stelsel van <strong>lan<strong>en</strong></strong> bevorderd.G<strong>en</strong>eriek beheer op de langere termijnAls het zou lukk<strong>en</strong> om voldo<strong>en</strong>de holt<strong>en</strong> te lat<strong>en</strong> ontstaan, zoud<strong>en</strong> we daarmee depopulaties vleermuiz<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> gebied van verblijfplaats<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>, <strong>en</strong> in standhoud<strong>en</strong>. Als dat zo zou zijn dan wordt daarmee bijna automatisch voldaan aan dewettelijke zorgplicht. <strong>De</strong>ze manier van werk<strong>en</strong> is echter nog niet in praktijk getoetst,zodat niet duidelijk is of deze aanpak voldo<strong>en</strong>de is om vleermuispopulaties in e<strong>en</strong> goedestaat van instandhouding te houd<strong>en</strong>. Hiermee wordt dus (nog) niet afdo<strong>en</strong>de voldaan aande wettelijke eis<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van de bescherming van vleermuiz<strong>en</strong>. Toch is het zeerzinvol om te werk<strong>en</strong> aan g<strong>en</strong>eriek beheer, omdat het wellicht uiteindelijk gaat lukk<strong>en</strong>voldo<strong>en</strong>de boomholt<strong>en</strong> te g<strong>en</strong>erer<strong>en</strong>, <strong>en</strong> er in ieder geval speelruimte wordt gecreëerddie nodig is in het beheer. Dit is bijvoorbeeld van belang als in e<strong>en</strong> laan wordtingegrep<strong>en</strong>, waarbij holt<strong>en</strong> verlor<strong>en</strong> gaan (zie ook hoofdstuk 5).<strong>De</strong> basis van e<strong>en</strong> g<strong>en</strong>eriek beheer is het inzett<strong>en</strong> op het vergrot<strong>en</strong> van de aantall<strong>en</strong>holt<strong>en</strong> (oud-hout-eiland<strong>en</strong>, biotoopbom<strong>en</strong>, bevorder<strong>en</strong> specht<strong>en</strong>, niet dunn<strong>en</strong>, toestaanstress [begrazing, overstroming] <strong>en</strong> kwijn<strong>en</strong>de bom<strong>en</strong>) <strong>en</strong> het volg<strong>en</strong> van de aantall<strong>en</strong>bom<strong>en</strong> met holt<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> gebied. <strong>De</strong> beheerder van e<strong>en</strong> bos zou hiervoor zelf e<strong>en</strong>nauwkeurige inspectie van de bom<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong> <strong>en</strong> na moet<strong>en</strong> gaan hoeveelholt<strong>en</strong> er aanwezig zijn. Wel moet de beheerder daarbij k<strong>en</strong>nis hebb<strong>en</strong> van de typ<strong>en</strong>holt<strong>en</strong> die voor vleermuiz<strong>en</strong> geschikt zijn.Het is van belang te wet<strong>en</strong> hoeveel holt<strong>en</strong> er in e<strong>en</strong> bos moet<strong>en</strong> zijn. Er zijn welrichtlijn<strong>en</strong>, maar deze zijn gebaseerd op inschatting<strong>en</strong>. Meer gedeg<strong>en</strong> richtlijn<strong>en</strong>op basisvan onderzoek zoud<strong>en</strong> w<strong>en</strong>selijk zijn. E<strong>en</strong> Engelse richtlijn vraagt om t<strong>en</strong>minste 10bom<strong>en</strong> met voor vleermuiz<strong>en</strong> geschikte holt<strong>en</strong> per ha in bosgebied<strong>en</strong> die kleiner zijn dan5 ha. In grotere bosgebied<strong>en</strong> zou t<strong>en</strong>minste 5% van het bosoppervlak als reservaatbestempeld moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> Duitse richtlijn vraagt om 7-10 bom<strong>en</strong> met holt<strong>en</strong> perha, of 25-30 holt<strong>en</strong> per ha. Daarbij wordt er dus vanuit gegaan dat holle bom<strong>en</strong> vaakmeerdere (gemiddeld 2) holt<strong>en</strong> bevatt<strong>en</strong>. Bom<strong>en</strong> met holt<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> niet meer dan 300m van elkaar moet<strong>en</strong> staan.Op termijn zou e<strong>en</strong> belangrijk voordeel van g<strong>en</strong>eriek op het ontstaan van holt<strong>en</strong> gerichtbeheer kunn<strong>en</strong> zijn, dat e<strong>en</strong> beheerder zelf kan inschatt<strong>en</strong> of het beheer volstaat voore<strong>en</strong> gezonde vleermuispopulatie. Op het mom<strong>en</strong>t dat er dan bom<strong>en</strong> gekapt moet<strong>en</strong>word<strong>en</strong> zou onderzoek door e<strong>en</strong> vleermuisdeskundige daarmee wellicht niet meer nodighoev<strong>en</strong> zijn. Er zijn immers voldo<strong>en</strong>de holt<strong>en</strong>. <strong>De</strong> beheerder zelf zou op basis vanherhaalde inspecties na moet<strong>en</strong> gaan of, <strong>en</strong> zo ja in hoeverre, e<strong>en</strong> bepaalde ingreepnadelig zou zijn voor vleermuiz<strong>en</strong>. Als het aanbod aan holt<strong>en</strong> als gevolg van hetgevoerde beheer of e<strong>en</strong> ingreep onder de g<strong>en</strong>oemde aantall<strong>en</strong> komt zou het beheermoet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangepast.E<strong>en</strong> belangrijke nog onbeantwoorde vraag is in hoeverre vanaf de bodem onzichtbareholt<strong>en</strong> ingecalculeerd (geschat) of buit<strong>en</strong> beschouwing gelat<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.Daarnaast is het de vraag of je met e<strong>en</strong> op ‘aantall<strong>en</strong> holt<strong>en</strong>’ gericht beheer e<strong>en</strong> netwerkaan verblijfplaats<strong>en</strong> kan bied<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> ‘volledige’ vleermuisfauna, inclusief zeldzame49
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistoriesoort<strong>en</strong> als Bechstein’s vleermuis <strong>en</strong> mopsvleermuis. Voorbeeld<strong>en</strong> waarbij e<strong>en</strong> dergelijkbeheer in praktijk is gebracht <strong>en</strong> welke invloed dit heeft op de plaatselijkevleermuisfauna zijn nog niet bek<strong>en</strong>d. Naast het stur<strong>en</strong> op aantall<strong>en</strong> bom<strong>en</strong> met holt<strong>en</strong>zoud<strong>en</strong> ook de foerageermogelijkhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbindingsroutes in stand gehoud<strong>en</strong> moet<strong>en</strong>word<strong>en</strong>.Voordel<strong>en</strong> g<strong>en</strong>eriek beheer op de middellange termijnEr zijn dus nog allerlei onzekerhed<strong>en</strong>. Daarom gaan we er van uit dat met g<strong>en</strong>eriekbeheer op de korte <strong>en</strong> middellange termijn niet zomaar g<strong>en</strong>oeg holt<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>geg<strong>en</strong>ereerd om er van uit te gaan dat beheer <strong>en</strong> ingrep<strong>en</strong> in <strong>lan<strong>en</strong></strong> uitgevoerd kanword<strong>en</strong>, zonder onderzoek naar vleermuisfuncties <strong>en</strong> zonder mitigatie <strong>en</strong> comp<strong>en</strong>satievan ev<strong>en</strong>tueel verlies aan functies. Zelfs als er g<strong>en</strong>oeg vervang<strong>en</strong>de holt<strong>en</strong> zijn, moet erbov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> nog gewerkt word<strong>en</strong> zonder slachtoffers bij het kapp<strong>en</strong> van bom<strong>en</strong>.Toch kan g<strong>en</strong>eriek beheer op de middellange termijn al belangrijke voordel<strong>en</strong> oplever<strong>en</strong>.Op het mom<strong>en</strong>t dat er bij ingrep<strong>en</strong> in <strong>lan<strong>en</strong></strong> met relatief lage waard<strong>en</strong> voor vleermuiz<strong>en</strong>,met algem<strong>en</strong>e maatregel<strong>en</strong> voor mitigatie <strong>en</strong> comp<strong>en</strong>satie wordt gewerkt is het vanbelang te wet<strong>en</strong> dat er elders al alternatief aanbod aan verblijfplaats<strong>en</strong> is. Op hetmom<strong>en</strong>t dat er ingrep<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> laan met grotere vleermuiswaard<strong>en</strong>, na onderzoek, metmaatwerk in mitigatie <strong>en</strong> comp<strong>en</strong>satie wordt gewerkt, is het wellicht zelfs belangrijker tewet<strong>en</strong> dat er al e<strong>en</strong> bepaald aanbod aan alternatieve natuurlijke holt<strong>en</strong> aanwezig is.50
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorie51
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorie7.6 Uitvoeringsmaatregel<strong>en</strong> <strong>en</strong> vleermuisfunctiesWe beschrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele verschill<strong>en</strong>de praktijkvoorbeeld<strong>en</strong>, waarbij de vraag is of <strong>en</strong> hoeverjonging (of kap van individuele bom<strong>en</strong>?) mogelijk is terwijl er rek<strong>en</strong>ing wordtgehoud<strong>en</strong> met de vleermuiswaard<strong>en</strong>. <strong>De</strong> voorbeeld<strong>en</strong> illustrer<strong>en</strong> hoe verschill<strong>en</strong>de de‘vleermuiswaard<strong>en</strong>, ‘problem<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> mogelijke oplossing<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zijn. <strong>De</strong> 5 voorbeeld<strong>en</strong>zijn veel voorkom<strong>en</strong>de situaties uit de praktijk.Voorbeeld 1:Typering: E<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele laan van beuk<strong>en</strong> (65 jaar) geleg<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> jong bos. Er zijn wel<strong>en</strong>kele oudere eik<strong>en</strong> <strong>en</strong> lind<strong>en</strong> op <strong>en</strong>ige afstand. Standplaats is natte zandgrond.Holt<strong>en</strong> aanbod: Er zijn <strong>en</strong>kele holt<strong>en</strong> aanwezig, maar waarschijnlijk ge<strong>en</strong> secundaire. Ookin de omgeving is het aanbod beperkt. Vooral inrottingsgat<strong>en</strong>, maar weinigspecht<strong>en</strong>gat<strong>en</strong>.Waarschijnlijke <strong>en</strong> mogelijke functies voor vleermuiz<strong>en</strong>:• Gebruik door <strong>en</strong>kele gewone- of ruige dwergvleermuiz<strong>en</strong> als paarplek is mogelijk.• Mogelijk ook deel van het jaar holt<strong>en</strong> in gebruik door gewone grootor<strong>en</strong> <strong>en</strong>/ofrosse vleermuiz<strong>en</strong>. Aanwezigheid van kraamgroep<strong>en</strong> minder waarschijnlijk• Gebruik als vliegroute waarschijnlijk.• Gebruik als jachtplek door algem<strong>en</strong>e soort<strong>en</strong> <strong>en</strong> mogelijk ook door <strong>en</strong>kelebijzondere soort<strong>en</strong>.Controle op afwezigheid secundaire holt<strong>en</strong> nodig.Impact beschrijving:• Verlies aan vleermuisgeschikte holt<strong>en</strong> afwezig/gering. Bosrand kan alsalternatieve vliegroute funger<strong>en</strong>, parallelle structur<strong>en</strong> aanwezig.• Jachtgebied gaat in kwaliteit achteruit. Ev<strong>en</strong>tueel hiervoor mitiger<strong>en</strong>demaatregel<strong>en</strong> nem<strong>en</strong>: het mak<strong>en</strong> van zonnevlekk<strong>en</strong> in bosdel<strong>en</strong>Afweging: Ecologie-Veiligheid-CultuurhistorieBeoordeling:Verjonging is mogelijk;• Verlies waarde of pot<strong>en</strong>tie voor paarverblijv<strong>en</strong> van gewone <strong>en</strong> ruigedwergvleermuis comp<strong>en</strong>ser<strong>en</strong> door ophang<strong>en</strong> vleermuiskast<strong>en</strong>• Bij meerdere <strong>lan<strong>en</strong></strong> faser<strong>en</strong> met tuss<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong>de period<strong>en</strong> van 15 jaar (4x 15-20jaar).• Lat<strong>en</strong> staan van beeldbepal<strong>en</strong>de s<strong>en</strong>ior<strong>en</strong> is ecologisch oogpunt w<strong>en</strong>selijk.Terugzett<strong>en</strong> van bosrand voor betere groei van aanplant is ook mogelijk.52
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieVoorbeeld 2:Typering: E<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele laan van Amerikaanse eik<strong>en</strong> (75-90 jaar) geleg<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> gem<strong>en</strong>gdbos met oude grove d<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> douglasspar. Er zijn <strong>en</strong>kele oudere beuk<strong>en</strong> bestand<strong>en</strong>aanwezig op <strong>en</strong>ige afstand. Standplaats op hogere droge zandgrond.Holt<strong>en</strong> aanbod: Er zijn relatief veel holt<strong>en</strong> in de laan, maar ge<strong>en</strong> bijzondere holt<strong>en</strong> zoalsgaffels stamscheur<strong>en</strong> of takholt<strong>en</strong>. Holt<strong>en</strong> op korte afstand zijn schaars, maar welverspreid in de omgeving aanwezig ( onbek<strong>en</strong>d of er secundair holt<strong>en</strong> aanwezig zijn). Inverder afgeleg<strong>en</strong> bosgebied<strong>en</strong> zijn wel oudere beuk<strong>en</strong>bestand<strong>en</strong> met meerdere holt<strong>en</strong>aanwezig.Waarschijnlijke <strong>en</strong> mogelijke functies voor vleermuiz<strong>en</strong>:• Verblijfplaats<strong>en</strong> voor gewone grootoorvleermuis (geheel netwerk) <strong>en</strong> mogelijk ookrosse vleermuis (deel van het netwerk), gebruik door watervleermuiz<strong>en</strong> minderwaarschijnlijk.• Jachtgebied voor diverse soort<strong>en</strong>, maar ge<strong>en</strong> bijzonder rijke structuur.• Mogelijk gebruik als vliegroute, maar meerdere <strong>lan<strong>en</strong></strong> aanwezig in dezelfderichting.Impact beschrijving: Bij gehele kap gaat bijna het gehele netwerk c.q. deverblijfplaatsfunctie van de laan voor de gewone grootoorvleermuis verlor<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>en</strong>keleverblijfplaats<strong>en</strong> van rosse vleermuiz<strong>en</strong>. Risico op slachtoffers bij kap. Jachtgebiedverdwijnt, jachtgebied wordt anders van structuur. Vliegroute zal voor watervleermuiz<strong>en</strong>e<strong>en</strong> 60-80 % verminderde kwaliteit hebb<strong>en</strong> als aanplant word<strong>en</strong> vrijgezet.Afweging: Ecologie-Veiligheid-CultuurhistorieBeoordeling:• Kap van gehele laan is mogelijk maar comp<strong>en</strong>satie/mitigatie is noodzakelijk voorgewone grootoorvleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> rosse vleermuiz<strong>en</strong>. (verklaring van ge<strong>en</strong>bezwaar Flora- <strong>en</strong> Faunawet noodzakelijk)• Vliegroute functie blijft bestaan, maar in e<strong>en</strong> slechtere vorm.• Alternatieve (parallelle) routes zijn aanwezig. Terugzett<strong>en</strong> van bosrand ismogelijk, maar alle<strong>en</strong> als del<strong>en</strong> niet teveel op de wind kom<strong>en</strong> te ligg<strong>en</strong>.• Risico op slachtoffers bij kap is mogelijk, dus de uitvoering moet op voorkom<strong>en</strong>van slachtoffers gericht zijn (zie 7.6)!Mogelijkhed<strong>en</strong> mitigatie/comp<strong>en</strong>satie, in volgorde van afnem<strong>en</strong>de effectiviteit voor devleermuiz<strong>en</strong>.• Aanwijz<strong>en</strong> deel van de laan als ecologische groep (12-24 bom<strong>en</strong>), waarbijuitgegaan wordt van vooral die bom<strong>en</strong> waar nu al holt<strong>en</strong> zijn. <strong>De</strong>ze groep nietkapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> beher<strong>en</strong> gericht op hun vleermuisfunctie.• Beheer van e<strong>en</strong> oud-hout eiland (3-5 ha) op < 500m in e<strong>en</strong> als holt<strong>en</strong>rijk perceel.In dit perceel niet kandelaber<strong>en</strong>, ge<strong>en</strong> vormsnoei. Dit beheer moet al zo’n 10-20jaar voor de geplande kap van de laan beginn<strong>en</strong>• Lokaal ophang<strong>en</strong> van 3x15 vleermuiskast<strong>en</strong> + 30 jaar onderhoud!53
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieVoorbeeld 3:Typering: E<strong>en</strong> dubbele beuk<strong>en</strong>laan >110 jaar, geleg<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> landgoed of buit<strong>en</strong>plaats.<strong>De</strong>el van de laan loopt door weiland<strong>en</strong> he<strong>en</strong>. Omligg<strong>en</strong>de houtpercel<strong>en</strong> bestaanhoofdzakelijk uit eik<strong>en</strong> van 50-70 jaar oud (met opslag). Standplaats op de overgang vandroog naar nat.Holt<strong>en</strong> aanbod: E<strong>en</strong> groot aanbod aan holt<strong>en</strong>, 2-3 gat<strong>en</strong> per boom. Er zijn ook diversegroot volume holt<strong>en</strong>. Aanbod in omring<strong>en</strong>de percel<strong>en</strong> is gering <strong>en</strong> vaak lokaal.Waarschijnlijke <strong>en</strong> mogelijke functies voor vleermuiz<strong>en</strong>:• Verblijfplaats<strong>en</strong> van rosse vleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> watervleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> ruigedwergvleermuiz<strong>en</strong> zijn waarschijnlijk.• Aanwezigheid van gewone grootor<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere zeldzamere soort<strong>en</strong> mogelijk.• Gebruik als vliegroute door meerdere soort<strong>en</strong>.• Int<strong>en</strong>sief gebruik als jachtgebied door algem<strong>en</strong>e soort<strong>en</strong>, <strong>en</strong> mogelijk ookzeldzamere soort<strong>en</strong>.• Veldonderzoek moet vaststell<strong>en</strong> welke laandel<strong>en</strong> (int<strong>en</strong>sief) gebruikt word<strong>en</strong> alsverblijfplaats door rosse vleermuiz<strong>en</strong>, watervleermuiz<strong>en</strong>, ruige dwergvleermuiz<strong>en</strong>,<strong>en</strong> welke bijzondere soort<strong>en</strong> aanwezig zijn.Impact beschrijving:• Groot deel van het netwerk aan verblijfplaats<strong>en</strong> van rosse vleermuiz<strong>en</strong> in de laan,ook aanzi<strong>en</strong>lijk deel van verblijfplaats<strong>en</strong> van watervleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> ruigedwergvleermuiz<strong>en</strong> in laan zou bij kap verlor<strong>en</strong> gaan. Risico op slachtoffers bij kap.Verlies vliegroute <strong>en</strong> jachtgebied.Afweging: Ecologie-Veiligheid-CultuurhistorieBeoordeling:• Kap van gehele laan in e<strong>en</strong> keer is niet mogelijk.Mitigatie <strong>en</strong> comp<strong>en</strong>satie zijn mogelijk, maar in dit geval is onderzoek naar de functies,maatwerk in mitigatie <strong>en</strong> comp<strong>en</strong>satie <strong>en</strong> het aanvrag<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> ontheffing dan welverklaring van ge<strong>en</strong> bezwaar vanuit Flora- <strong>en</strong> Faunawet noodzakelijk.Mogelijkhed<strong>en</strong> mitigatie/comp<strong>en</strong>satie, in volgorde van afnem<strong>en</strong>de effectiviteit voor devleermuiz<strong>en</strong>.• Lan<strong>en</strong> met beperkte recreatief gebruik <strong>en</strong> <strong>en</strong>ige afstand van landhuis, voor publiekafsluit<strong>en</strong> <strong>en</strong> lat<strong>en</strong> vervall<strong>en</strong>. In de directe omgeving veteran<strong>en</strong>beheer instell<strong>en</strong>voor opvang op termijn.• Gefaseerd verjong<strong>en</strong> is de <strong>en</strong>ige andere mogelijkheid. Uitvoering is maatwerk <strong>en</strong>gaat over langere periode (30-60 jaar). S<strong>en</strong>ior<strong>en</strong> in de directe omgeving spar<strong>en</strong>(aanwijz<strong>en</strong> als ecologisch belangrijke bom<strong>en</strong>). Ev<strong>en</strong>tueel 35-80 s<strong>en</strong>ior<strong>en</strong> inbosdeel vooral de fless<strong>en</strong>halsbom<strong>en</strong>, gaffelbom<strong>en</strong> of kwijn<strong>en</strong>de bom<strong>en</strong> ietsvrijzett<strong>en</strong> zodat door zoninstraling het microklimaat verbeterd. Omgeving vanwatervleermuisbom<strong>en</strong> als ecologische groep intact houd<strong>en</strong>.• Let op Bom<strong>en</strong> met takgat<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of stamscheur<strong>en</strong>.• Rosse vleermuisbom<strong>en</strong> zijn ev<strong>en</strong>tueel te kandelaber<strong>en</strong>, maar wel beschut houd<strong>en</strong>.• Gat<strong>en</strong> tijdelijk opvull<strong>en</strong> met schaduwtolerante boomsoort<strong>en</strong> t.b.v. de verl<strong>en</strong>ginglev<strong>en</strong>sduur beuk<strong>en</strong> (anti zonnebrand) <strong>en</strong> behoud vliegroute.• Grotere del<strong>en</strong> zonder vleermuisbom<strong>en</strong> vervang<strong>en</strong>. Stamm<strong>en</strong> zo lang mogelijklat<strong>en</strong> staan voor behoud laanbeeld.• Ev<strong>en</strong>tueel buit<strong>en</strong>ste rij<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> keer vervang<strong>en</strong>, maar alle<strong>en</strong> als voldo<strong>en</strong>de holt<strong>en</strong>overblijv<strong>en</strong>.• Aanleg van alternatief jachtgebied door verdichting van op<strong>en</strong> park karakter in deelvan landgoed.54
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorie• Risico op slachtoffers bij kap is mogelijk, dus ook de uitvoering moet opvoorkom<strong>en</strong> van slachtoffers gericht zijn (zie paragraaf 7.7)!55
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieVoorbeeld 4:Typering: E<strong>en</strong> dubbele zomereik<strong>en</strong>laan of windsingel geleg<strong>en</strong> in kleinschalig agrarischgebied. <strong>De</strong> eik<strong>en</strong> zijn meer dan 100 jaar oud.Holt<strong>en</strong> aanbod: Holt<strong>en</strong> aanbod is beperkt. Door het gevoerde beheer, kap van slechtgroei<strong>en</strong>de bom<strong>en</strong>, snoei<strong>en</strong> van takk<strong>en</strong>, zijn secundaire holt<strong>en</strong> schaars of mogelijkafwezig. Zowel op korte afstand als op grotere afstand zijn holt<strong>en</strong> schaars.Waarschijnlijke <strong>en</strong> mogelijke functies voor vleermuiz<strong>en</strong>:• Waarschijnlijk groot deel van verblijfplaats<strong>en</strong> van gewone grootor<strong>en</strong>.• Gebruik door <strong>en</strong>kele gewone- of ruige dwergvleermuiz<strong>en</strong> als paarplek is mogelijk.• Waarschijnlijk (lokaal/regionaal) belangrijke vliegroute voor algem<strong>en</strong>e <strong>en</strong>bijzondere soort<strong>en</strong>.• Belangrijke jachtplek voor algem<strong>en</strong>e soort<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor bijzondere soort<strong>en</strong>.• Veldonderzoek naar functies voor vleermuiz<strong>en</strong> nodig. Dit zal de uitvoeringvere<strong>en</strong>voudig<strong>en</strong>.Impact beschrijving:Bij gehele kap verdwijnt de kraamgroep gewone grootor<strong>en</strong>; herkolonisatie minderwaarschijnlijk. Bij gehele kap verdwijnt ook vliegroute, herstel pas na >30 jaar (te lang).Goed jachtgebied verdwijnt, jachtgebied bijzondere soort<strong>en</strong> verdwijnt..Afweging: Ecologie-Veiligheid-CultuurhistorieBeoordeling: Vanuit de functies <strong>en</strong> waarde voor vleermuiz<strong>en</strong> is kapp<strong>en</strong> e<strong>en</strong> probleem.Indi<strong>en</strong> singel langs op<strong>en</strong>bare weg ligt kan het zijn dat maatregel<strong>en</strong> nodig zijn i.v.m.veiligheid.Mitigatie <strong>en</strong> comp<strong>en</strong>satie zijn mogelijk, maar in dit geval is onderzoek naar de functies,maatwerk in mitigatie <strong>en</strong> comp<strong>en</strong>satie <strong>en</strong> het aanvrag<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> ontheffing dan welverklaring van ge<strong>en</strong> bezwaar vanuit Flora- <strong>en</strong> Faunawet noodzakelijk.Mogelijkhed<strong>en</strong> mitigatie/comp<strong>en</strong>satie, in volgorde van afnem<strong>en</strong>de effectiviteit voor devleermuiz<strong>en</strong>.• Bij ligging aan secundaire weg of in akker zijn er geringere problem<strong>en</strong> metveiligheid, dan del<strong>en</strong> bij laankruising<strong>en</strong>/bosrand<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> inzakk<strong>en</strong>.• Eerst struik<strong>en</strong>rij aanplant<strong>en</strong>, na 3 jaar kapp<strong>en</strong> met uitzondering van twee clustersvan 3-7 bom<strong>en</strong> met holt<strong>en</strong> (niet kandelaber<strong>en</strong>, beperkte vormsnoei). Ev<strong>en</strong>tueelaanvull<strong>en</strong>d in/aan naburige schur<strong>en</strong> grotere vleermuiskast<strong>en</strong> aanbied<strong>en</strong>.• In/aan naburige schur<strong>en</strong> grotere 3-5 vleermuiskast<strong>en</strong> aanbied<strong>en</strong> t<strong>en</strong>minste 2-4jaar voor de ingreep. Schuur met kast aanbind<strong>en</strong> d.m.v. opgaande begroeiing.Na kap dubbele dichtheid inplant<strong>en</strong>, of inplant<strong>en</strong> met snelgroei<strong>en</strong>de wijkers <strong>en</strong>langzaam groei<strong>en</strong>de blijvers. Indi<strong>en</strong> onvoldo<strong>en</strong>de ruimte dan t<strong>en</strong>minste e<strong>en</strong>dubbele rij aan e<strong>en</strong> zijde (niet <strong>en</strong>kel terugplant<strong>en</strong>!)56
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieVoorbeeld 5:Typering: E<strong>en</strong> oudere dubbele laan, lop<strong>en</strong>d door e<strong>en</strong> op<strong>en</strong> gebied. Laan bestaat uitpopulier<strong>en</strong> (>55 jaar), zomereik (>120 jaar), beuk (>100jaar), linde (>120 jaar) <strong>en</strong>paard<strong>en</strong>kastanje (>80 jaar). Ligging op de overgang van droog naar nat (beekdal/randmer<strong>en</strong>/ rivier<strong>en</strong>gebied.Holt<strong>en</strong> aanbod: Groot aanbod aan diverse holt<strong>en</strong> in de laan. Holt<strong>en</strong> aanbod in de directe<strong>en</strong> wijdere omgeving schaars.Waarschijnlijke <strong>en</strong> mogelijke functies voor vleermuiz<strong>en</strong>:• Verblijfplaats<strong>en</strong> van rosse vleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> groot aantal ruige dwergvleermuiz<strong>en</strong>.waarschijnlijk.• Aanwezigheid van verblijfplaats<strong>en</strong> van watervleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> gewone grootor<strong>en</strong>mogelijk, maar sterk afhankelijk van kroonstructuur van de laan.• Belangrijk beschut jachtgebied voor gewone soort<strong>en</strong>.• Veldonderzoek naar functies voor vleermuiz<strong>en</strong> nodig. Dit zal de uitvoeringvere<strong>en</strong>voudig<strong>en</strong>.Impact beschrijving:• Algehele kap van de laan leidt tot verdwijn<strong>en</strong> van baltslocatie van ruigedwergvleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> rosse vleermuiz<strong>en</strong>.• Mogelijk verdwijn<strong>en</strong> van kraamgroep<strong>en</strong> watervleermuis <strong>en</strong> gewonegrootoorvleermuis• Kap leidt tot (tijdelijk) verlies van vaak belangrijke vliegroutes• Kap leidt tot verlies van belangrijke jachtgebied<strong>en</strong>.Afweging: Ecologie-Veiligheid-CultuurhistorieVaak regionaal wandel- of fietspad.Beoordeling: Vanuit de functies <strong>en</strong> waarde voor vleermuiz<strong>en</strong> is kapp<strong>en</strong> e<strong>en</strong> probleem.Ingreep leidt tot verlies aan regionaal belangrijke functies. Verlies aan functies kan lokaalniet opgevang<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Aanpassing<strong>en</strong> aan uitvoering<strong>en</strong> zijn nodig.Snelle oplossing<strong>en</strong> zijn nodig voor verlies aan vliegroute <strong>en</strong> (paar)verblijfplaats<strong>en</strong>.Mitigatie <strong>en</strong> comp<strong>en</strong>satie zijn mogelijk, maar in dit geval is onderzoek naar de functies,maatwerk in mitigatie <strong>en</strong> comp<strong>en</strong>satie <strong>en</strong> het aanvrag<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> ontheffing dan welverklaring van ge<strong>en</strong> bezwaar vanuit Flora- <strong>en</strong> Faunawet noodzakelijk.Mitigatie/comp<strong>en</strong>satie: Enkele alternatiev<strong>en</strong> in uitvoering mogelijk• Zo’n 15 stamm<strong>en</strong> per 500m lat<strong>en</strong> staan, <strong>De</strong>ze bom<strong>en</strong> kandelaber<strong>en</strong>. Na kap vande rest dubbele dichtheid inplant<strong>en</strong> <strong>en</strong> na 30 jaar uitdunn<strong>en</strong>.• Voorafgaand aan kap aan windzijde 15m brede haag plant<strong>en</strong> <strong>en</strong> na 5 jaar del<strong>en</strong>van laan kandelaber<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander deel kapp<strong>en</strong>. Her inplant<strong>en</strong> met doorsnede 24cm .• Drie jaar voor de uitvoering om de twee bom<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong> van 1-2 vleermuiskast<strong>en</strong>,meest vitale bom<strong>en</strong> uitzoek<strong>en</strong>. Na drie jaar 2/3 kapp<strong>en</strong>. Na vijf jaar 1/3 van debom<strong>en</strong> kandelaber<strong>en</strong>, Nieuw inplant<strong>en</strong> met snelgroei<strong>en</strong>de wijkers <strong>en</strong> langzaamgroei<strong>en</strong>de blijvers <strong>en</strong> na 15 jaar wijkers weer kapp<strong>en</strong>.• Risico op slachtoffers bij kap is mogelijk, dus ook de uitvoering moet opvoorkom<strong>en</strong> van slachtoffers gericht zijn (zie paragraaf 7.7)!57
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieMaatregel<strong>en</strong> die het aanbod aan geschikte holt<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> verhog<strong>en</strong>• Vaststell<strong>en</strong> <strong>en</strong> “beher<strong>en</strong>” van dood-hout eiland<strong>en</strong> in de directe omgeving van<strong>lan<strong>en</strong></strong> (effect op langere termijn);• Veteran<strong>en</strong>beheer instell<strong>en</strong> gericht op ´biotoopbom<strong>en</strong>´ (effect op langere termijn);• Bom<strong>en</strong> met op korte termijn pot<strong>en</strong>tie voor holt<strong>en</strong> spar<strong>en</strong>, zoals bom<strong>en</strong> metstamzwelling<strong>en</strong> (bewez<strong>en</strong> effectief op korte termijn);• Aanplant<strong>en</strong> van bom<strong>en</strong> met snelle holteontwikkeling, zoals wilg, populier,paardekastanje, Amerikaanse eik <strong>en</strong> zilveresdoorn,• Aanplant van bom<strong>en</strong> met geschikte schors <strong>en</strong> bastontwikkeling: zoals robinia,linde <strong>en</strong> tamme kastanje• Ophang<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de typ<strong>en</strong> vleermuiskast<strong>en</strong> (beperkte effectiviteit <strong>en</strong> voorkorte termijn);• Kapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> ingrav<strong>en</strong> van holle stamm<strong>en</strong> (niet bewez<strong>en</strong> effectief);• 10% van de kwijn<strong>en</strong>de bom<strong>en</strong> spar<strong>en</strong> bij bless<strong>en</strong>;• Maatregel<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> die gunstig zijn voor (grote bonte) specht<strong>en</strong>, zoals meer dodetakk<strong>en</strong> in bom<strong>en</strong>, meer bom<strong>en</strong> met ruwe schors (ook oude beuk<strong>en</strong>) <strong>en</strong> <strong>en</strong>kelesparr<strong>en</strong>/d<strong>en</strong>n<strong>en</strong> voor voedsel (kegels) in de winter;Maatregel<strong>en</strong> die de lev<strong>en</strong>sduur van bom<strong>en</strong> met holt<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> verl<strong>en</strong>g<strong>en</strong>:• Veiligheid m.b.t. aftakel<strong>en</strong>de bom<strong>en</strong> waarborg<strong>en</strong>:o Snoei<strong>en</strong> van gevaarlijke takk<strong>en</strong>;o Aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> ´stutt<strong>en</strong>´ (als alternatief teg<strong>en</strong> afzag<strong>en</strong> zware arm<strong>en</strong>);o Aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> stormankers (zodat vall<strong>en</strong>d hout wordt opgevang<strong>en</strong>) (nieteffectief voor vleermuiz<strong>en</strong> geblek<strong>en</strong>);o Afsluit<strong>en</strong> <strong>lan<strong>en</strong></strong> (verlegg<strong>en</strong> pad<strong>en</strong>patroon) / toegang (bij individuele bom<strong>en</strong>)beperk<strong>en</strong>, bijv. plaats<strong>en</strong> hekwerk;o In band<strong>en</strong> of tui<strong>en</strong> hang<strong>en</strong> van risicobom<strong>en</strong> waarmee de lev<strong>en</strong>sduur nog<strong>en</strong>igszins gerekt kan word<strong>en</strong>;o Kandelaber<strong>en</strong> van bom<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> holte in de stam;o Risicobom<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zetje in de goede richting gev<strong>en</strong>. Zodat bij ev<strong>en</strong>tuele valof breuk de boom in die richting valt, waarmee schade wordt voorkom<strong>en</strong>.• Groeiplaats optimaliser<strong>en</strong> (bemest<strong>en</strong>, indi<strong>en</strong> noodzakelijk waterhuishouding);• verjong<strong>en</strong> van laanbom<strong>en</strong> in fas<strong>en</strong> <strong>en</strong> logische del<strong>en</strong> (4 rondes, om de >15 jaar)in plaats van hele laan ine<strong>en</strong>s;• (aantal) individuele stamm<strong>en</strong> in de laan lat<strong>en</strong> staan, kleine ruimt<strong>en</strong> opvull<strong>en</strong> metboomsoort<strong>en</strong> die tolerant zijn voor schaduw, grote gat<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> laan inplant<strong>en</strong>met iets grotere bom<strong>en</strong>.Maatregel<strong>en</strong> voor het behoud<strong>en</strong> van de vliegroute-functie(s):Wanneer e<strong>en</strong> vliegroute tijdelijk dreigt te verdwijn<strong>en</strong> (bijvoorbeeld door laanverjonging)kunn<strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om de situatie te overbrugg<strong>en</strong>:• Plaats<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> dubbel vliegscherm om de vleermuiz<strong>en</strong> langs e<strong>en</strong> ontstaan gat inde vliegroute te leid<strong>en</strong>;• Als er ruimte is het tijdelijk plant<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> zoomvegetatie;• Als de laan door op<strong>en</strong> gebied loopt: het plant<strong>en</strong> van drie rij<strong>en</strong> bom<strong>en</strong> (indi<strong>en</strong>mogelijk). <strong>De</strong> twee buit<strong>en</strong>ste rij<strong>en</strong> word<strong>en</strong> na 20 jaar verwijderd.• Om <strong>en</strong> om plant<strong>en</strong> van blijvers (langzame groeiers) <strong>en</strong> wijkers (snelle groeiers)• Bij verjonging van <strong>lan<strong>en</strong></strong> of de aanleg van nieuwe <strong>lan<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> nauw plantverbandaanhoud<strong>en</strong>, bijvoorbeeld 4-6 meter in de rij (afhankelijk van de boomsoort)Maatregel<strong>en</strong> voor het behoud van bijzondere jachtgebied<strong>en</strong>:Wanneer bijzondere jachtgebied<strong>en</strong> dreig<strong>en</strong> te verdwijn<strong>en</strong> zijn er eig<strong>en</strong>lijk ge<strong>en</strong> effectievemaatregel<strong>en</strong> te treff<strong>en</strong> om dit te vervang<strong>en</strong>. Voor dit aspect is eig<strong>en</strong>lijk altijd e<strong>en</strong> langetermijn visie nodig die erop gericht is voldo<strong>en</strong>de goed jachtgebied in de omgeving te58
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistoriehebb<strong>en</strong>. Met name oude boss<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> afwissel<strong>en</strong>de structuur kunn<strong>en</strong> van belang zijnals bijzonder jachtgebied.Afhankelijk van de aanwezige soort<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> beheersmaatregel<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> word<strong>en</strong> diemeer op<strong>en</strong> ruimte mak<strong>en</strong> in dichte bosdel<strong>en</strong> <strong>en</strong> omgekeerd. Ook de aanwezigheid vanwater (vijvers, vaart<strong>en</strong>, slot<strong>en</strong>) is van belang. Voor vleermuiz<strong>en</strong> gaat het er om dat hetlandschap insect<strong>en</strong> kan producer<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat die insect<strong>en</strong> erg<strong>en</strong>s kunn<strong>en</strong> zwerm<strong>en</strong>, waar zevervolg<strong>en</strong>s voor de vleermuiz<strong>en</strong> bejaagbaar zijn. In het algeme<strong>en</strong> gaat het daarbij omrelatief warme beschutte plekk<strong>en</strong>, <strong>en</strong> dus vooral om structuurrijk landschap met veelrandzones die in de zon ligg<strong>en</strong> <strong>en</strong> beschut zijn teg<strong>en</strong> wind.7.7 Slachtoffervermijding bij kapWat kan er mis gaan bij kapp<strong>en</strong> van bom<strong>en</strong>Helaas k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> we voorbeeld<strong>en</strong> van bom<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> grote groep (>400) overwinter<strong>en</strong>derosse vleermuiz<strong>en</strong> waarvan ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> dier<strong>en</strong> dood <strong>en</strong> gewond war<strong>en</strong> na het vell<strong>en</strong> vane<strong>en</strong> boom. <strong>De</strong> plek van de holte brak in stukk<strong>en</strong> bij het omvall<strong>en</strong>, waardoor er in de holteallerlei stukk<strong>en</strong> van de stam op elkaar viel<strong>en</strong>. En soms mak<strong>en</strong> deg<strong>en</strong><strong>en</strong> die dekettingzaag hanter<strong>en</strong> mee dat er bloed aan de zaag komt. Dat zijn situaties dieboom/bosbeheerders <strong>en</strong> vleermuisbeschermers/onderzoekers liever niet meemak<strong>en</strong>.Er moet altijd eerst word<strong>en</strong> afgewog<strong>en</strong> of de vleermuiswaard<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> locatie relatieflaag zull<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> er met algem<strong>en</strong>e maatregel<strong>en</strong> gewerkt kan word<strong>en</strong>, of dat de waard<strong>en</strong>hoog kunn<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> er e<strong>en</strong> onderzoek naar de aanwezige vleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> functies nodigis.Op plaats<strong>en</strong> waar er e<strong>en</strong> reële kans is dat vleermuiz<strong>en</strong> in boomholt<strong>en</strong> aanwezig zijnmoet<strong>en</strong> kapwerkzaamhed<strong>en</strong> altijd zo word<strong>en</strong> uitgevoerd dat de kans dat vleermuiz<strong>en</strong>daarbij gedood word<strong>en</strong> zo klein mogelijk is. Natuurlijk moet<strong>en</strong> er ook alternatieveverblijfplaats<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangebod<strong>en</strong> (door al vooraf op ontstaan holt<strong>en</strong> gericht tebeher<strong>en</strong>, door vleermuiskast<strong>en</strong> [surrogaat/minder effectief]). Er moet rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong>word<strong>en</strong> met kritische period<strong>en</strong> zoals de voortplantingsperiode <strong>en</strong> de winterslaapperiode.Soort<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong> in hun timing. Relatief veilige period<strong>en</strong> zijn van 15 oktober tot 15november <strong>en</strong> van 15 maart tot 15 april. Let op dat de tweede periode zich reeds in hetvogelbroedseizo<strong>en</strong> bevindt. Als het gebied e<strong>en</strong> belangrijk paargebied is, zal ook kaptijd<strong>en</strong>s het paarseizo<strong>en</strong> (najaar) vermed<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Als bek<strong>en</strong>d is dat in tekapp<strong>en</strong> bom<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> paarverblijv<strong>en</strong> aanwezig zijn kan ook in de maand<strong>en</strong> augustus <strong>en</strong>september gekapt worde.Aandachtspunt<strong>en</strong> bij ‘vleermuisvri<strong>en</strong>delijk’ kapp<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> boom• veel m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> nauwelijks of e<strong>en</strong> verkeerd beeld van het formaat van e<strong>en</strong>vleermuis. Ook de red<strong>en</strong><strong>en</strong> waarom het e<strong>en</strong> kwetsbare diergroep is zijn niet ofnauwelijks bek<strong>en</strong>d. Daarom is het belangrijk dat dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die de kapwerkzaamhed<strong>en</strong>uitvoer<strong>en</strong> hierover van te vor<strong>en</strong> geïnformeerd word<strong>en</strong> <strong>en</strong> aannemers duidelijk is datwerkzaamhed<strong>en</strong> gestaakt word<strong>en</strong> <strong>en</strong> zij advies moet<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong> bij het onverhooptaantreff<strong>en</strong> van vleermuiz<strong>en</strong>.• de kap kan het beste het vroege voorjaar (april) word<strong>en</strong> uitgevoerd (hou welrek<strong>en</strong>ing met broed<strong>en</strong>de vogels!). In deze tijd is de kritische winterslaapperiodevoorbij, <strong>en</strong> is ev<strong>en</strong>tueel stor<strong>en</strong> van lethargische dier<strong>en</strong> vanuit <strong>en</strong>ergieverbruik mindererg <strong>en</strong> zijn er nog ge<strong>en</strong> kraamkolonies aanwezig. Kapp<strong>en</strong> in het najaar (halfseptember-eind oktober) kan ook, maar alle<strong>en</strong> als er ge<strong>en</strong> paarverblijv<strong>en</strong> aanwezigzijn. In e<strong>en</strong> kraamkolonie kan e<strong>en</strong> groot aantal dier<strong>en</strong> dicht ope<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong>, <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong>jonge dier<strong>en</strong> aanwezig zijn die nog niet kunn<strong>en</strong> vlieg<strong>en</strong>. Beide zak<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> e<strong>en</strong>kraamkolonie bijzonder kwetsbaar. In het late najaar <strong>en</strong> in het vroege voorjaar zijnvleermuiz<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> niet in winterslaap als de dag<strong>en</strong> warm zijn. Tijd<strong>en</strong>s de winterslaapverker<strong>en</strong> ze in e<strong>en</strong> toestand waaruit ze heel langzaam ontwak<strong>en</strong>, wat ze ook zeer59
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistoriekwetsbaar maakt. In het najaar vindt bij veel vleermuissoort<strong>en</strong> de paring plaats, <strong>en</strong>zijn er verspreid over e<strong>en</strong> groot aantal verblijfplaats<strong>en</strong> paargezelschapp<strong>en</strong> aanwezig.• de te kapp<strong>en</strong> bom<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> van te vor<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> vleermuisdeskundige word<strong>en</strong>geïnspecteerd. Bom<strong>en</strong> waarin ruimt<strong>en</strong> aanwezig zijn die door vleermuiz<strong>en</strong> alsverblijfplaats gebruikt kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gemarkeerd <strong>en</strong>/of met e<strong>en</strong>GPS word<strong>en</strong> ingemet<strong>en</strong>. Ook moet het type holte/hoogte waarin de vleermuiz<strong>en</strong> zichbevind<strong>en</strong> word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oteerd.• voordat de kapwerkzaamhed<strong>en</strong> word<strong>en</strong> uitgevoerd moet<strong>en</strong> de mogelijkeverblijfplaats<strong>en</strong> zo goed mogelijk ‘onbruikbaar’ word<strong>en</strong> gemaakt. Dit moet t<strong>en</strong>minstetwee dag<strong>en</strong> voor de kapwerkzaamhed<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gedaan. Bij loshang<strong>en</strong>de schorsmoet de schors word<strong>en</strong> weggehaald, ook hoog in de boom bij zijtakk<strong>en</strong>. Aanwezigesplet<strong>en</strong>, inrottingsgat<strong>en</strong> <strong>en</strong> specht<strong>en</strong>gat<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> stuk stevige plastic folieword<strong>en</strong> afgedekt (ook wel ‘exclusion flaps’ g<strong>en</strong>oemd), zodat evt. aanwezigevleermuiz<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> wegkom<strong>en</strong> maar niet terug zull<strong>en</strong> ker<strong>en</strong>.• Als er in de boom of in grote zijtakk<strong>en</strong> l<strong>en</strong>gtescheur<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> moet voorkom<strong>en</strong> word<strong>en</strong>dat door zaagwerkzaamhed<strong>en</strong> deze scheur<strong>en</strong> zich zull<strong>en</strong> sluit<strong>en</strong>. Hierdoor kunn<strong>en</strong>vleermuiz<strong>en</strong> doodgedrukt word<strong>en</strong>. Te overweg<strong>en</strong> is voorafgaande aan het zaagwerkéén of <strong>en</strong>kele wigg<strong>en</strong> in de scheur te slaan zodat deze zich niet kan sluit<strong>en</strong>.• Als tijd<strong>en</strong>s de kapwerkzaamhed<strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangetroff<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> dewerkzaamhed<strong>en</strong> aan de betreff<strong>en</strong>de boom word<strong>en</strong> stopgezet <strong>en</strong> moet adviesgevraagd word<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> vleermuisdeskundige.• Na het kapp<strong>en</strong> moet de boom t<strong>en</strong>minste e<strong>en</strong> etmaal intact blijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> zo ligg<strong>en</strong> datev<strong>en</strong>tuele vleermuiz<strong>en</strong> de kans krijg<strong>en</strong> in het donker de boomstam te verlat<strong>en</strong>. <strong>De</strong>volg<strong>en</strong>de dag kan de boom dan klein gezaagd word<strong>en</strong>.• In risicovolle del<strong>en</strong> is het aan te bevel<strong>en</strong> extra maatregel<strong>en</strong> te treff<strong>en</strong> als bek<strong>en</strong>d isdat het om vleermuisbom<strong>en</strong> gaat. <strong>De</strong>l<strong>en</strong> met holt<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> ruim bov<strong>en</strong> (> 1m) <strong>en</strong>e<strong>en</strong> halve meter onder het gat afgezaagd word<strong>en</strong>. Het deel met de holte di<strong>en</strong>t naarb<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> getakeld te word<strong>en</strong> (niet lat<strong>en</strong> vall<strong>en</strong>). <strong>De</strong>l<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> met de onderzijde naarb<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> geplaatst te word<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> bom<strong>en</strong>. Na <strong>en</strong>ige warme dag<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> dezeverder verzaagd word<strong>en</strong>.<strong>De</strong> hiervoor beschrev<strong>en</strong> werkwijz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> al her <strong>en</strong> der in de praktijk toegepast, maarhelaas meestal zonder begeleid<strong>en</strong>d onderzoek naar de effectiviteit. We wet<strong>en</strong> dus niethelemaal zeker of dit voldo<strong>en</strong>de is om te voorkom<strong>en</strong> dat helemaal ge<strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> bijde kapwerkzaamhed<strong>en</strong> gedood word<strong>en</strong>.Hoe reager<strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> die zich in e<strong>en</strong> boom bevind<strong>en</strong> bij het kapp<strong>en</strong> vandie boom? E<strong>en</strong> praktijkervaring:Tijd<strong>en</strong>s de voorbereiding van e<strong>en</strong> telling in e<strong>en</strong> bosgebied bij Breda bleek e<strong>en</strong> beukwaarin kort daarvoor watervleermuiz<strong>en</strong> huisd<strong>en</strong> gekapt te zijn. Van de boom lag e<strong>en</strong>klein deel ter plaatse op de grond, het grootste deel was verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. Het betreff<strong>en</strong>dedeel bleek het stuk boom met de holte te zijn <strong>en</strong> was ongeveer 60 cm in doorsnee <strong>en</strong> 80cm lang. Vleermuiz<strong>en</strong> blek<strong>en</strong> nog in deze holte aanwezig te zijn. Om de soort <strong>en</strong> hetgeslacht te bepal<strong>en</strong> zijn vijf watervleermuiz<strong>en</strong> met de hand uit de holte gehaald, e<strong>en</strong>zesde dier was onbereikbaar. <strong>De</strong> dier<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> in de hand opgewarmd door e<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>rabiës ingeënt persoon <strong>en</strong> daarna vrijgelat<strong>en</strong>.<strong>De</strong>ze vleermuiz<strong>en</strong> verkeerd<strong>en</strong> (voor zover dit was na te gaan) in goede gezondheidHieruit blijkt dat de betreff<strong>en</strong>de watervleermuiz<strong>en</strong> niet gevlucht zijn to<strong>en</strong> de boom werdom- <strong>en</strong> kleingezaagd Veel vleermuiz<strong>en</strong> vlieg<strong>en</strong> overdag niet uit, maar blijv<strong>en</strong> tot deavond binn<strong>en</strong>.60
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorie7.8 Vleermuiskast<strong>en</strong> als comp<strong>en</strong>satie?Vanaf de jar<strong>en</strong> ’50 van de vorige eeuw word<strong>en</strong> vleermuiskast<strong>en</strong> gebruikt om vleermuiz<strong>en</strong>gemakkelijker te kunn<strong>en</strong> bestuder<strong>en</strong> <strong>en</strong> om vleermuiz<strong>en</strong> e<strong>en</strong> alternatief voor holt<strong>en</strong> aante bied<strong>en</strong> (of dit in eerste instantie te onderzoek<strong>en</strong>). In de loop van de jar<strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong>groot aantal material<strong>en</strong> <strong>en</strong> typ<strong>en</strong> kast<strong>en</strong> uitgeprobeerd. Lokaal word<strong>en</strong> soms goederesultat<strong>en</strong> behaald, maar meestal pas na e<strong>en</strong> groot aantal jar<strong>en</strong> (>10) <strong>en</strong> met e<strong>en</strong> grootaantal kast<strong>en</strong> per gebied (>150). Rec<strong>en</strong>t zijn er overzicht<strong>en</strong> versch<strong>en</strong><strong>en</strong> van huneffectiviteit in zowel Duitsland (Meschede & Heller 2000) als in Engeland (Poulton 2006).<strong>De</strong> resultat<strong>en</strong> zijn sam<strong>en</strong>gevat in Bijlage 2.In teg<strong>en</strong>stelling tot vogels, gebruik<strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> de vleermuiskast<strong>en</strong> nauwelijks om hunjong<strong>en</strong> groot te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Vleermuiskast<strong>en</strong> word<strong>en</strong> vooral in het najaar gebruikt doorindividu<strong>en</strong> <strong>en</strong> soms kleine groepjes vleermuiz<strong>en</strong>. Soort<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong> in de tijd die nodigis om de kast<strong>en</strong> te ontdekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> frequ<strong>en</strong>t te gaan gebruik<strong>en</strong>. Om succesvol te zijnmoet<strong>en</strong> de kast<strong>en</strong> al meerdere jar<strong>en</strong> voor de ingreep opgehang<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> in groteaantall<strong>en</strong> (bij voorkeur in 2-3 verschill<strong>en</strong>de typ<strong>en</strong>). In bosgebied<strong>en</strong> heb je hiervoor vaakvoldo<strong>en</strong>de mogelijkhed<strong>en</strong>, maar goede ophangplekk<strong>en</strong> ontbrek<strong>en</strong> vaak in op<strong>en</strong> gebied.Verschill<strong>en</strong>de populaties lijk<strong>en</strong> ook te verschill<strong>en</strong> in de acceptatie van kast<strong>en</strong>; in bepaaldegebied<strong>en</strong> word<strong>en</strong> vleermuiskast<strong>en</strong> wel door franjestaart<strong>en</strong> gebruikt <strong>en</strong> in de meesteandere gebied<strong>en</strong> niet.Vleermuiskast<strong>en</strong> zijn voorlopig ge<strong>en</strong> goed alternatief als verblijfplaats voor kraamkolonies<strong>en</strong> overwinter<strong>en</strong>de dier<strong>en</strong>. Vleermuiskast<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> echter wel e<strong>en</strong> tijdelijk alternatiefzijn voor paarplaats<strong>en</strong> van ruige dwergvleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> in mindere mate voor rossevleermuiz<strong>en</strong>. Ook kunn<strong>en</strong> het (gedeeltelijk) vervang<strong>en</strong>de ruimt<strong>en</strong> zijn voor boomholtebewon<strong>en</strong>de gewone grootor<strong>en</strong>. Als de populatie grot<strong>en</strong>deels afhankelijk wordt van dezekast<strong>en</strong> is regelmatig schoonmaak (begin april of eind juli) onderhoud <strong>en</strong> het bijhang<strong>en</strong>noodzakelijk. Bij het ophang<strong>en</strong> van de kast<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong> te word<strong>en</strong> methet controle- <strong>en</strong> onderhoudsgemak, t<strong>en</strong>zij onderhoudsvrije modell<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong> dieop<strong>en</strong> zijn aan de onderzijde <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> gecontroleerd word<strong>en</strong> van op de grond.Tabel: Effectieve vervanging van gebruikte verblijfplaats<strong>en</strong>:soort Type verblijf Type kast Vervangings Plaatsing aantal In groep<strong>en</strong> vandatvervang<strong>en</strong>moet word<strong>en</strong>-waardeholte/aantalkast<strong>en</strong>jar<strong>en</strong> voor kapRuigedwergvleermuispaarverblijf HB: 1F, 1FSHout: ZB, JB1:3 2-3 15-20GewonegrootoorverblijfplaatsHout: ZBHB: 1FS, 1FF1:25 3 6-12Rosse paarverblijf HB: 2FN 1:40 4 10-20vleermuisHout: ZBHB= Schwegler houtbeton typ<strong>en</strong> 1F, 1FS, 1FF <strong>en</strong> 2FNZB= kasttype Zomer BruynJB= kasttype Jan Boshamer61
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorie62
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorie8 GERAADPLEEGDE LITERATUUR EN WEBSITESOver <strong>lan<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beheerArnolds E. & P.J. Keizer. Ode aan de Achterhoek, de werkweek in het Woold, 6-13oktober 2000. Coolia 44, 69-91. Nederlandse Mycologische Ver<strong>en</strong>ging, Utrecht,2001.Jans<strong>en</strong>, P. & M. van B<strong>en</strong>them. Historische boselem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: geschied<strong>en</strong>is, herk<strong>en</strong>ning <strong>en</strong>beheer. Stichting Probos, Wag<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>, 2005.Jans<strong>en</strong>, P. & M. van B<strong>en</strong>them. Bosbeheer <strong>en</strong> biodiversiteit. Stichting Probos,Wag<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>, 2008.Kuipers, C.L. Aansprakelijkheid in bos <strong>en</strong> natuur, e<strong>en</strong> wegwijzer voor eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>,beheerders <strong>en</strong> bosaannemers. Bosschap, Drieberg<strong>en</strong>, 2007.Kuipers, C.L. & M.F. Smal. Aansprakelijkheid in bos <strong>en</strong> natuur, e<strong>en</strong> wegwijzer vooreig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>, beheerders <strong>en</strong> bosaannemers. Bosschap, Drieberg<strong>en</strong>, 2010.Maas, N.C.M. Betek<strong>en</strong>is <strong>en</strong> beheer van bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> heesters als cultuurhistorisch erfgoed.Praktijkreeks Cultureel Erfgoed, aflevering 14. Sdu Uitgevers, D<strong>en</strong> Haag, 2011.Walleyn R. & A. Verbek<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> gedocum<strong>en</strong>teerde Rode Lijst van <strong>en</strong>kele groep<strong>en</strong>paddestoel<strong>en</strong> (macrofungi) van Vlaander<strong>en</strong>. Instituut voor Natuurbehoud, Brussel,1999.Westerink, J. Als e<strong>en</strong> boom valt in het bos. Vakblad Natuur Bos Landschap, Wag<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>,2005.Wijdev<strong>en</strong>, S., L. Moraal, M. Veerkamp. Dood hout, in: Bosecologie <strong>en</strong> Bosbeheer. Acco,Leuv<strong>en</strong>, 2010.Over CultuurhistorieJans<strong>en</strong> et al. 2012. Bosgeschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong> erfgoed, handreiking<strong>en</strong> voor onderzoek <strong>en</strong>veldinv<strong>en</strong>tarisatie’Fischer R., 2008. Alle<strong>en</strong> im Spannungsfeld von Verkehssicherheit und Landschafts- undUmweltschutz. Landesgemeinschaft Naturschutz und Umwelt Nordrhein –Westfal<strong>en</strong>.Arnsberg.Over specht<strong>en</strong> <strong>en</strong> boomholt<strong>en</strong>:Carlson A., U. Sandstrom & K. Olsson 1998. Availability and use of natural tree holes bycavity nesting birds in a Swedish deciduous forest. Ardea 86: 109-119.Kozinski, Z. & M. Kempa, 2007. D<strong>en</strong>sity, distribution and nest-sites of woodpeckerspicidae, in a managed forest of western Poland. Pol. J. Ecol. 55-3: 519-533Kozinski, Z., 2006. Factors affecting the occurr<strong>en</strong>ce of middle spotted and great spottedwoodpeckers in deciduous forest. A case study from Poland. Ann. Zool. F<strong>en</strong>nici 43:198-210.Remm J., Lõhmus A., Ros<strong>en</strong>vald R. 2008. D<strong>en</strong>sity and diversity of hole-nestingpasserines: dep<strong>en</strong>d<strong>en</strong>ce on the characteristics of cavities. Acta Ornithol. 43: 83–91.Smith, K. W., 2007, The utilization of dead wood resources by woodpeckers in Britain.Ibis 149 (Suppl. 2), 183–192Over bijzondere soort<strong>en</strong> gelinkt met oude boss<strong>en</strong>Brunet, J, O. Fritz & G. Richnau, 2010. Biodiversity in European beech forests – a reviewwith recomm<strong>en</strong>dations for sustainable forest managem<strong>en</strong>t. Ecological Bulletins 53:77–94Keizer P.J. Paddestoelvri<strong>en</strong>delijk natuurbeheer. KNNV, Utrecht, 2003.Vandekerkhove, K., <strong>De</strong> Keersmaeker, L., Walleyn, R., Köhler, F., Crevecoeur, L.,Govaere, L., Thomaes, A. & Verhey<strong>en</strong>, K., 2011. Reappearance of old-growthelem<strong>en</strong>ts in lowland woodlands in northern Belgium: Do the associated speciesfollow? Silva F<strong>en</strong>nica 45(5): 909–935.Wijdev<strong>en</strong>, S., L. Moraal, M. Veerkamp. Dood hout, in: Bosecologie <strong>en</strong> Bosbeheer. Acco,Leuv<strong>en</strong>, 2010.63
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieOver vleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> boss<strong>en</strong>:Barclay R.M.R & R.M. Bringham, 1995. Bats and forest symposium October 19-21, 1995Victoria, Britisch Columbia, Canada. Working paper. Ministery of forest researchprogram. Victoria BC.Boonman M & A. Boonman (2000). Roost selection by noctules (Nyctalus noctula) andDaub<strong>en</strong>ton's bats (Myotis daub<strong>en</strong>tonii). Journal of Zoology, 251 , pp 385-389Coel<strong>en</strong> J van der, F. van Vliet & A. van Wind<strong>en</strong>, 1990. Vleermuiz<strong>en</strong> in <strong>en</strong>kele terrein<strong>en</strong>van Stichting Het Utrechts landschap 1, zomer 1989. Stichting Vleermuisonderzoek/BIC90.09.Frank R & M. Dietz, 1999. Fledermause im Leb<strong>en</strong>sraum Wald. HessischeLandesforstverwaltung Hessisische Naturschutzverwaltung Merkblatt 37. HessischeMinisterium fur Umwelt, Landwirtschaft und Forst<strong>en</strong>. Hannover Mund<strong>en</strong>Frank R. (1997): Zur Dynamik der Nutzung von Baumhöhl<strong>en</strong> durch ihre Erbauer undFolg<strong>en</strong>utzer am Beispiel des Philosoph<strong>en</strong>waldes in Gieß<strong>en</strong> an der Lahn. Vogel undUmwelt 9: 59-84.Helmer W. , 1987. E<strong>en</strong> onderzoek naar het voorkom<strong>en</strong> van vleermuiz<strong>en</strong> in 25bosgebied<strong>en</strong> in Nederland. SBB/SVO Soest.Issel, B. & Issel, W. (1955). Versuche zur Ansiedlung von “Waldfledermäus<strong>en</strong>” inFledermauskäst<strong>en</strong>. Forstwiss<strong>en</strong>schaftliges C<strong>en</strong>tralblatt, 74: 193-204.Jans<strong>en</strong> E.A., 2008. Vleermuisbom<strong>en</strong> in het kasteelbos de Haar; e<strong>en</strong> onderzoek naar hetseizo<strong>en</strong>gebruik <strong>en</strong> aanbeveling<strong>en</strong> voor het beheer. VZZ-rapport 2008.0xx.Zoogdierver<strong>en</strong>iging VZZ, Arnhem.Jans<strong>en</strong> E.A., 2004. Viss<strong>en</strong> in het bos. Vijf jaar ontwikkeling van <strong>en</strong> ervaring<strong>en</strong> met e<strong>en</strong>boomcamera. Voordracht VLENdag Leid<strong>en</strong>.Jans<strong>en</strong> E.A & B. van Noort, 2000. Vleermuiz<strong>en</strong> in de Kaapse boss<strong>en</strong>. Rapport in eig<strong>en</strong>beheer.Kusch, J & F. Schotte, 2007. Effcts of fine scale foraging habitat selection on batcommunity structure and diversity in a temperate low mountain range forest. Fool.Zool. 56 (30: 263-276.Lacki M.J., J.P. Hayes & A Kurta, 2007. Bats in forests. Conservation and managem<strong>en</strong>t.The John Hopkins University Press. Baltimore.Lefevre, A., 2011. Amerikaanse Eik; Vloek of zeg<strong>en</strong>. ANT<strong>en</strong>ne 5: 2, 19-21Limp<strong>en</strong>s H.J.G.A, Bongers W., Kopinga J., 1991: Vleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> oude bom<strong>en</strong>: het belangvan oude bom<strong>en</strong> in <strong>lan<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> percel<strong>en</strong> als verblijfplaats voor vleermuiz<strong>en</strong>. Lev<strong>en</strong>d<strong>en</strong>atuur.Limp<strong>en</strong>s, H.J.G.A., W. Bongers, 1991. Bats in Dutch forest. Myotis 29: 129-136.Mehr, M., H-J Klemmt, H. Pretzsch, R. Brandl & J. Muller. “Wh<strong>en</strong> and where”? <strong>De</strong>cisionsof foraging bats in a forest landscape varous among foraging groups. 15th IBRC,Praag. Abstract p. 227.Meschede A. & K-G Heller, 2000. Ökologie und Schutz von Fledermäus<strong>en</strong> in Wäldern.Bundesambt fur Naturschutz Heft 66 , Bonn-Bad Godesberg.Meschede A., K-H Heller & P. Boye 2002. Ökologie, Wanderung<strong>en</strong> und G<strong>en</strong>etik vonFledermäus<strong>en</strong> in Wäldern- Untersuchung<strong>en</strong> als Grundlage für d<strong>en</strong>Fledermausschutz. Bundesambt fur Naturschutz Heft 71, Bonn-Bad Godesberg.Sluiter JW & van Heerdt, PF (1966) Seasonal habits of the noctule bat (Nyctalus noctula).Archives Néerlandaises de Zoologie, 16,. 423–439.Vliet F. van der, M. Boonman, A. Boonman, Z. Bruin, E. Jans<strong>en</strong> & J. Buys, 1997.Vleermuiz<strong>en</strong> op Utrechtse buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>. Stichting Vleermuisbureau & Stichting totbehoud Particuliere buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>.Vliet F. & G. Keil, 1991. Vleermuiz<strong>en</strong> in <strong>en</strong>kele terrein<strong>en</strong> van het Stichting Het Utrechtslandschap 2 zomer 1990. Stichting vleermuisonderzoek /BIC 91040.Vliet F, E. Jans<strong>en</strong> & G.Keijl, 1992. Vleermuiz<strong>en</strong> in <strong>en</strong>kele terrein<strong>en</strong> van Stichting HetUtrechts landschap 3 zomer 1991. Stichting vleermuisonderzoek/ BIC 92.011Soort<strong>en</strong> monografieën:Bukley, D., M. G. Lundy, E. S.M. Boston, D. D. Scott, F. I.W. Montgommery, P.A.Prodohl, F. Marnell & E.C. Teeling. Betwe<strong>en</strong> a rock and a wet place. Homerange and64
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistoriehabitat associations of a maternity colony of Myotis mystacinus in a lowlandagriculteral landscape. Pres<strong>en</strong>tation on the 15th IBRC, Praag. Abstract p. 107-108.Fuhrmann, M. & A. Seitz, 1992. Nocturnal activity of the Brown long-eared bat (Plecotusauritus): data from radiotracking in the L<strong>en</strong>neberg forest near Mainz (Germany).In: I.G. Priede & S.M. Swift (eds.) Wildlife telemetry: Remote monitoring andTracking of Animals: 538-548.Gelhaus, M & A. Zahn, 2010. Roosting ecology, ph<strong>en</strong>ology and foraging habitats of anursery colony of Pipistrellus nathusii in the southwestern part of its reproductionrange. Vespertilio 13–14: 93–102, 2010Hill, D.A., S.E. Murphy & F.Gre<strong>en</strong>away, 2010. Patterns of habitat use by female Plecotusauritus and predicted negative impacts of woodland managem<strong>en</strong>t. Pres<strong>en</strong>tation onthe 15th IBRC, Praag. Abstract p. 179.Kronwitter, F., 1988. Populationstructure, habitatuse and activity patterns of the noctulebat , Nyctalus noctula, revealed by radio tracking. Myotis 26: 23-85.Lucan, R.K., T. Bartonicka, T. Brezinova, H. Jahelkova, M. Salek & T. Vlasata. Onebushman and two quasi villagers: Roost selection in three cryptic wiskered bats(Myotis alcathoe, M. Mystacinus and Myotis brandtii. Pres<strong>en</strong>tation on the 15th IBRC,Praag. Abstract p. 214.Lustig, A., W. Schorcht & A. Zahn. From crevice to edge: Ecology of Myotis Brandtii in alandscape cultivated by man. Pres<strong>en</strong>tation on the 15th IBRC, Praag. Abstract p.217.S<strong>en</strong>dor T., K. Kugelschafter & M. Simon, 2000. Seasonal variation of activity patterns ata pipistrelle (Pipistrellus pipistrellus) hibernaculum. Myotis 38: 91-109.Trappmann, C. (2005): Die Frans<strong>en</strong>fledermaus in der Westfalisch<strong>en</strong> Bucht. - Okologie derSaugetiere 3, Laur<strong>en</strong>ti-VerlagOver vleermuiz<strong>en</strong> wegbeplanting <strong>en</strong> <strong>lan<strong>en</strong></strong>:Alder H., 1993. Licht-Hindernisse auf Flugstrass<strong>en</strong>. Fledermausgruppe Rheinfall Info1993/1:5-7Bach, L & P. Bach, 2011. Gre<strong>en</strong>bridges as crossovers for bats. Posterpres<strong>en</strong>tatieProceedings IIX EBRS Vilnius Lituania.Helmer H. & H.J.G.A. Limp<strong>en</strong>s 1988. Echo’s in het landschap; over vleermuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong>ecologische Infrastructuur. <strong>De</strong> Lev<strong>en</strong>de Natuur 88: 2-6.Limp<strong>en</strong>s H. & P. Twisk 2004. Met vleermuiz<strong>en</strong> overweg. Uitgave van Ministerie vanVerkeer- <strong>en</strong> Waterstaat, di<strong>en</strong>st Weg- <strong>en</strong> waterbouwkunde.Lesinski G, (2008). Linear landscape elem<strong>en</strong>ts and bat casualties on roads—an example.Ann. Zool. F<strong>en</strong>n. 45:277–280Linton, D. ,2008. Bat activity patterns and habitat use within lowland agriculturallandscapes. Voordracht XI th EBRS Cluj – Napoca Roem<strong>en</strong>ie.Mostert, K & A. v. Wind<strong>en</strong>, 1989. Vleermuiz<strong>en</strong> in Noordwest- Overijssel. Directie Natuur,Milieu <strong>en</strong> Faunabeheer, consul<strong>en</strong>tschap Overijssel, Zwolle.Russell A.L., , M. Calvin, L.S. Butchkoski, G. F. McCrack<strong>en</strong>, 2009. Road-killed bats,highway design, and the commuting ecology of bats Endang Species Res 8: Vol. 8:49–60.Roche N. & P. Elliott, 2000. Analysis of bat (Pipistrellus and Myotis spp.) activity indeciduous woodlands in England using nonlineair model. Myotis 38: 19-40.Verboom B., 1998. The use of edge habitats by commuting and foraging bats. IBNSci<strong>en</strong>tific contributions 10. DLO Institute for forestry and nature research (IBN-DLO), Wag<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>.Warr<strong>en</strong> R.D., 2002. Hedgerow architecture and its use by bats. Voordracht Ixth EuropeanBat research symposium. 26-30 augustus 2002.65
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieBIJLAGE 1 DOOD HOUTRuim e<strong>en</strong> derde van alle biodiversiteit <strong>en</strong> naar schatting tot 50 proc<strong>en</strong>t van de totalebosfauna is afhankelijk van dood hout. Daarmee is dood hout zeer terecht e<strong>en</strong> belangrijkspeerpunt in het bosbeheer. Dood hout is niet één specifieke habitat, maar e<strong>en</strong> complexvan ope<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>de microhabitats gedur<strong>en</strong>de de diverse verteringsstadia. In e<strong>en</strong>natuurlijk bos is dood hout in e<strong>en</strong> grote hoeveelheid <strong>en</strong> in alle (boom)soort<strong>en</strong> <strong>en</strong> mat<strong>en</strong>aanwezig. Ondanks dat de afgelop<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>nia is ingezet op het vergrot<strong>en</strong> van dehoeveelheid dood hout in onze boss<strong>en</strong>, is met name de variatie in dood hout op veelplaats<strong>en</strong> nog relatief gering. Er is namelijk vooral sprake van dood hout in e<strong>en</strong> bepaaldstadium waarvan slechts e<strong>en</strong> beperkt aantal soort<strong>en</strong> profiteert. Laanbom<strong>en</strong> spel<strong>en</strong>mom<strong>en</strong>teel e<strong>en</strong> belangrijke rol in het voorzi<strong>en</strong> in dik (staand) dood hout.Dood hout k<strong>en</strong>t meerdere stadia. <strong>De</strong> variatie in dood hout heeft naast de dim<strong>en</strong>siesonder andere te mak<strong>en</strong> met de manier waarop de boom afsterft. Het mer<strong>en</strong>deel van debom<strong>en</strong> sterft langzaam af door onder meer onderlinge concurr<strong>en</strong>tie of ouderdom. E<strong>en</strong>beperkt aantal bom<strong>en</strong> sterft in e<strong>en</strong> korte periode af, bijvoorbeeld door blikseminslag,stormschade of wissel<strong>en</strong>de grondwaterstand<strong>en</strong>. In het mer<strong>en</strong>deel van de gevall<strong>en</strong> sterftde boom op stam <strong>en</strong> valt pas om als het verteringsproces de stabiliteit van de boomheeft verzwakt. Staande dode bom<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vochtverloop van droog bov<strong>en</strong>in deboom naar vochtiger naar b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> toe. Dit levert specifieke gradiënt<strong>en</strong> op waar veelorganism<strong>en</strong>, waaronder geleedpotig<strong>en</strong>, van profiter<strong>en</strong> (Wijdev<strong>en</strong> et al. 2010).In diverse stadia van de vertering van dood hout kom<strong>en</strong> ope<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong>geleedpotig<strong>en</strong> voor die deels van hun voorgangers afhankelijk zijn. Het is daarom vanbelang dat voldo<strong>en</strong>de bom<strong>en</strong> deze stadia kunn<strong>en</strong> doorlop<strong>en</strong>. Hoe snel dood hout verteerthangt onder andere af van de boomsoort, temperatuur, vochtigheidsgraad, etc. <strong>De</strong>onderste del<strong>en</strong> van de stam verter<strong>en</strong> door de aanwezigheid van meer vocht over hetalgeme<strong>en</strong> sneller <strong>en</strong> brek<strong>en</strong> daar dan ook vaak af. Dikke bom<strong>en</strong> drog<strong>en</strong> over hetalgeme<strong>en</strong> minder snel uit dan dunne bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> vall<strong>en</strong> minder snel om, waardoor ze e<strong>en</strong>gevarieerder <strong>en</strong> stabieler milieu bied<strong>en</strong>. Zowel bij gezonde als kwijn<strong>en</strong>de bom<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong>boomdel<strong>en</strong> afsterv<strong>en</strong>, wat ook regelmatig te zi<strong>en</strong> is bij laanbom<strong>en</strong>.Er is e<strong>en</strong> positief verband tuss<strong>en</strong> soort<strong>en</strong>rijkdom <strong>en</strong> de diameter van de dode boom(Wijdev<strong>en</strong> et al. 2010). Hiervoor zijn e<strong>en</strong> aantal verklaring<strong>en</strong> te noem<strong>en</strong>:Dik dood hout levert substraat voor karakteristieke zeldzame soort<strong>en</strong> houtschimmels <strong>en</strong>daaraan gebond<strong>en</strong> kevers;- Dikke stamdel<strong>en</strong> verter<strong>en</strong> langzamer, drog<strong>en</strong> minder snel uit <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong>stabieler microklimaat waarin meer soort<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>. In periodes vandroogte kunn<strong>en</strong> geleedpotig<strong>en</strong> er beter overlev<strong>en</strong>;- Dieper in het hout is er minder kans op predatie <strong>en</strong> parasitering doorsluipwesp<strong>en</strong>;- Door e<strong>en</strong> groter oppervlak <strong>en</strong> massa aan substraat is er sprake van e<strong>en</strong> groteraantal soort<strong>en</strong> per boom.Elke verrijking in de voedingstoestand zal het afbraakproces versnell<strong>en</strong>. D<strong>en</strong>k hierbijbijvoorbeeld aan dood hout op rijke bodems of aan e<strong>en</strong> holle boom met e<strong>en</strong>vleermuiskolonie welke eerder zal rott<strong>en</strong> door de uitwerpsel<strong>en</strong> van de dier<strong>en</strong>. Ook66
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistoriespecht<strong>en</strong> <strong>en</strong> kevers spel<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol in het versnell<strong>en</strong> van het proces van afbraak doordatze het hout verklein<strong>en</strong>.67
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieBIJLAGE 2 EFFECTIVITEIT VLEERMUISKASTENTabell<strong>en</strong> effectiviteit vleermuiskast<strong>en</strong>Effectieve vervanging van gebruikte verblijfplaats<strong>en</strong>:soort Type verblijf dat Type kast Vervangingswaardevervang<strong>en</strong> moetword<strong>en</strong>holte/aantalkast<strong>en</strong>RuigedwergvleermuisGewonegrootoorpaarverblijf HB: 1F,1FSHout: ZB,JBverblijfplaatsHout: ZBHB: 1FS,1FFPlaatsing aantaljar<strong>en</strong> voor kap1:3 2-3 15-201:25 3 6-12RossepaarverblijfHB:1:40 4 10-20vleermuisHout: ZBHB= houtbeton typ<strong>en</strong> 1F, 1FS <strong>en</strong> 1FF van Schwegler.ZB= kasttype Zomer BruynJB= kasttype Jan BoshamerIn groep<strong>en</strong> van68
Laanbeheer <strong>en</strong> vleermuiz<strong>en</strong> - Met oog voor veiligheid <strong>en</strong> cultuurhistorieGebruik van vleermuiskast<strong>en</strong> door verschill<strong>en</strong>de vleermuissoort<strong>en</strong>.SoortRuigedwergvleermuisKleinedwergvleermuisGewonegrootoorvleermuisGewonedwergvleermuisFreq.GebiedKast bezetting Ontdekkingjaar‐1Gebruik vleermuiskast<strong>en</strong>85% 2‐ (70%) 1‐7 solitaire dier<strong>en</strong>, paarverblijv<strong>en</strong>,kraamkolonies, overwinter<strong>en</strong>>85% 4,8% 1‐3 solitaire dier<strong>en</strong>, paarverblijv<strong>en</strong>,kraamkolonies77% 3,9% 1,5‐2 solitaire dier<strong>en</strong>, paarverblijv<strong>en</strong>,kraamkolonies85%? 2‐ (25%) 1‐2 solitaire dier<strong>en</strong>, paarverblijv<strong>en</strong>,kraamkolonies in speciale kast<strong>en</strong>Rosse vleermuis 52% 2‐8% 2‐3 solitaire dier<strong>en</strong>, paarverblijv<strong>en</strong>,kraamkolonies, overwinter<strong>en</strong>Bosvleermuis 42% 2‐17% 3‐6 solitaire dier<strong>en</strong>, paarverblijv<strong>en</strong>,kraamkoloniesFranjestaart 35% 2,7% 2‐3 solitaire dier<strong>en</strong>, paarverblijv<strong>en</strong>, somskraamkoloniesBechsteins vleermuis 33% 3,0% 2,5 solitaire dier<strong>en</strong>, regelmatigkraamkoloniesBrandts vleermuis