Valpreventie in Midden-Nederland; Hoe zaaien om te oogsten?
Valpreventie in Midden-Nederland; Hoe zaaien om te oogsten?
Valpreventie in Midden-Nederland; Hoe zaaien om te oogsten?
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>Valpreventie</strong> <strong>in</strong> <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong><strong>Hoe</strong> <strong>zaaien</strong> <strong>om</strong> <strong>te</strong> oogs<strong>te</strong>n?Doelgroeponderzoek & bus<strong>in</strong>esscaseFrancoise Schütz & Esther GijsenFebruari 2012GGD <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong>, <strong>Valpreventie</strong> <strong>in</strong> <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong> 2012
Inleid<strong>in</strong>gE<strong>in</strong>d 2011 heeft de GGD een onderzoek onder 75-plussers uitgevoerd naar valongevallen ende preventie daarvan. Het doel van het onderzoek was <strong>om</strong> meer <strong>in</strong>zicht <strong>te</strong> krijgen <strong>in</strong> de (on)mogelijkheden van valpreventie bij 75-plussers <strong>in</strong> de regio <strong>Midden</strong> – <strong>Nederland</strong> zodat<strong>in</strong><strong>te</strong>rventies <strong>te</strong>r preventie van vallen succesvol(ler) kunnen worden <strong>in</strong>gezet. Hiervoor is eenenquê<strong>te</strong> uitgezet, zijn <strong>in</strong><strong>te</strong>rviews gehouden en is een bus<strong>in</strong>esscase doorgerekend.Aanleid<strong>in</strong>g voor dit onderzoek was enerzijds de bus<strong>in</strong>esscase valpreventie die beg<strong>in</strong> 2011 isuitgebracht door Consument & Veiligheid. Uit deze bus<strong>in</strong>esscase blijkt dat valpreventie veelkan opleveren aan maatschappelijk rendement en aan bespar<strong>in</strong>gen op o.a. Wmo en AWBZ.Anderzijds zijn er signalen uit het veld waaruit blijkt dat het vaak lastig is <strong>om</strong> de doelgroep<strong>te</strong> bereiken met preventieve activi<strong>te</strong>i<strong>te</strong>n op het <strong>te</strong>rre<strong>in</strong> van valpreventie .In <strong>Nederland</strong> worden jaarlijks 99.000 senioren van 55 jaar en ouder medisch behandeld voor degevolgen van een valpartij. Ongeveer 1900 mensen k<strong>om</strong>en per jaar zelfs <strong>te</strong> overlijden door een val.Wanneer ouderen <strong>te</strong> maken krijgen met een ongeval zijn de gevolgen veelal <strong>in</strong>grijpender dan bijjongeren. Genez<strong>in</strong>gsprocessen op la<strong>te</strong>re leeftijd gaan langzamer en bovendien zijn klach<strong>te</strong>n vaak vanblijvende aard. De val kan daardoor leiden tot een verhoogde zorgvraag en kan ook psychosocialegevolgen hebben zoals angst voor vallen en verm<strong>in</strong>derde zelfredzaamheid en sociale participatie. Uitdit onderzoek, dat e<strong>in</strong>d 2011 is uitgevoerd, bleek dat ruim 40% van de 75-plussers is gevallen <strong>in</strong> hetafgelopen jaar. Van hen gaf een derde aan hierdoor angstiger <strong>te</strong> zijn geworden <strong>om</strong> <strong>te</strong> vallen. Eén opde tien gaf aan als gevolg van de val zorg nodig <strong>te</strong> hebben van de thuiszorg, m<strong>in</strong>der actief <strong>te</strong> zijn en/of zichzelf m<strong>in</strong>der goed <strong>te</strong> kunnen redden met de dagelijkse handel<strong>in</strong>gen. Voor een gemeen<strong>te</strong> alsbijvoorbeeld Hou<strong>te</strong>n met 2100 75-plussers, be<strong>te</strong>kent dit dat er jaarlijks naar schatt<strong>in</strong>g 90personen extra een beroep op de thuiszorg zullen doen als gevolg van een val. Met devergrijz<strong>in</strong>g neemt de <strong>om</strong>vang van dit probleem toe.Bij vallen spelen ongunstige <strong>om</strong>gev<strong>in</strong>gsfactoren (bijv. <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g won<strong>in</strong>g, ongelijke bestrat<strong>in</strong>g),persoonsgebonden factoren (bijv. slech<strong>te</strong>r zien, verm<strong>in</strong>derde kracht en lenigheid) en <strong>in</strong>dividuelefactoren (bijv. gebruik slaapmiddelen, impulsief gedrag, angst) <strong>te</strong>gelijkertijd een rol. Naarma<strong>te</strong> ermeer van deze factoren aanwezig zijn neemt het risico <strong>om</strong> <strong>te</strong> vallen toe.Veel van de factoren die kunnen leiden tot een val zijn beïnvloedbaar. Gezien de <strong>om</strong>vang ende gevolgen van vallen, lijkt het voor de hand <strong>te</strong> liggen hier met preventie op <strong>in</strong> <strong>te</strong> zet<strong>te</strong>n. Maar hoekijkt de doelgroep hier <strong>te</strong>genaan? Staat men wel open voor valpreventie? En als er <strong>in</strong>derdaad m<strong>in</strong>dervalongevallen voork<strong>om</strong>en, levert het de gemeen<strong>te</strong> dan ook wat op? Deze vragen worden <strong>in</strong> dit rapportbeantwoord. In het eers<strong>te</strong> deel wordt middels een bus<strong>in</strong>esscase <strong>in</strong>zich<strong>te</strong>lijk wat valpreventie voorgemeen<strong>te</strong>n kan opleveren. In het tweede deel worden de resulta<strong>te</strong>n van het onderzoek onder dedoelgroep gepresen<strong>te</strong>erd waarbij is onderzocht hoe men <strong>te</strong>gen valongevallen en de preventie ervanaankijkt. Tot slot: hoe pak je het nu aan? <strong>Valpreventie</strong>: hoe <strong>zaaien</strong> <strong>om</strong> <strong>te</strong> oogs<strong>te</strong>n?GGD <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong>, <strong>Valpreventie</strong> <strong>in</strong> <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong> 2012
Tabel 1. Bespar<strong>in</strong>g en kos<strong>te</strong>n per gemeen<strong>te</strong> per 5 jaar en per f<strong>in</strong>ancier<strong>in</strong>gsbron bij 10% m<strong>in</strong>der valongevallen<strong>in</strong> een gemeen<strong>te</strong>Bespar<strong>in</strong>g bij<strong>in</strong><strong>te</strong>rventie 10 %effectief(= bespar<strong>in</strong>genWMO + ZVW +AWBZ – ko s<strong>te</strong>n)Bespar<strong>in</strong>gW MOBespar<strong>in</strong>gZVWBespar<strong>in</strong>gAWBZKos<strong>te</strong>n (totaalvo or 5 jaar <strong>te</strong>b etale nve rspreid overee rs<strong>te</strong> 2 jaar)Amersfoort € 1.984.048 € 435.992 € 804. 822 € 808.23 4 € 65000Baarn € 500.704 € 121.698 € 217. 439 € 226.56 8 € 65000De Bilt € 1.046.038 € 241.095 € 420. 427 € 449.51 6 € 65000Bunnik € 236.773 € 64.038 € 118. 322 € 119.41 3 € 65000Bunscho<strong>te</strong>n € 188.149 € 52.354 € 103. 998 € 96.79 7 € 65000Eem nes € 57.015 € 25.177 € 50.410 € 46.42 8 € 65000Hou<strong>te</strong>n € 476.613 € 114.071 € 217. 722 € 207.82 0 € 65000IJssels<strong>te</strong><strong>in</strong> € 375.033 € 92.248 € 177. 217 € 170.56 8 € 65000Leusden € 423.551 € 102.561 € 196. 126 € 189.86 4 € 65000Lopik € 114.094 € 36.886 € 74.034 € 68.17 4 € 65000Montfoort € 108.744 € 35.396 € 72.980 € 65.36 8 € 65000Nieuwege<strong>in</strong> € 770.155 € 170.935 € 350. 633 € 313.58 7 € 65000Oudewa<strong>te</strong>r € 115.257 € 38.175 € 71.130 € 70.95 2 € 65000Renswoude -€ 12.809 € 10.691 € 21.774 € 19.72 6 € 65000Rhenen € 273.671 € 71.172 € 135. 055 € 132.44 3 € 65000De Ro nde Venen € 648.482 € 149.339 € 287. 152 € 276.99 2 € 65000Soest € 890.404 € 203.939 € 372. 486 € 378.97 9 € 65000Stichtse Vecht € 952.348 € 212.845 € 411. 061 € 393.44 2 € 65000Utrechtse Heuv elrug € 1.146.394 € 261.016 € 463. 526 € 486.85 2 € 65000Veenendaal € 907.193 € 205.525 € 385. 679 € 380.98 9 € 65000Viane n € 242.860 € 64.132 € 125. 054 € 118.67 4 € 65000Wijk bij Duurs<strong>te</strong>de € 221.439 € 58.534 € 120. 683 € 107.22 2 € 65000Wo erde n € 668.524 € 153.297 € 296. 288 € 283.93 9 € 65000Wo uden berg € 136.604 € 42.525 € 79.999 € 79.07 9 € 65000Zeist € 1.265.978 € 286.707 € 510. 671 € 533.60 0 € 65000Tabel 2. Bespar<strong>in</strong>g per gemeen<strong>te</strong> per 5 jaar en per f<strong>in</strong>ancier<strong>in</strong>gsbron bij 5% m<strong>in</strong>der valongevallen <strong>in</strong> een gemeen<strong>te</strong>Bespar<strong>in</strong>g bij<strong>in</strong><strong>te</strong>rventie 5%effectief(= bespar<strong>in</strong>genWMO + ZVW +AWBZ – ko s<strong>te</strong>n)Bespar<strong>in</strong>gW MOBespar<strong>in</strong>gZVWBespar<strong>in</strong>gAWBZKos<strong>te</strong>n (to taalvoor 5 jaar <strong>te</strong>betalenverspreid overeers<strong>te</strong> 2 jaar)Amersfoort € 959.524 € 217.996 € 402. 411 € 404. 117 € 65000Baarn € 217.852 € 60.849 € 108. 719 € 113. 284 € 65000De Bilt € 490.519 € 120.548 € 210. 213 € 224. 758 € 65000Bunnik € 85.886 € 32.019 € 59.161 € 59.706 € 65000Bunscho<strong>te</strong>n € 61.575 € 26.177 € 51.999 € 48.399 € 65000Eem nes -€ 3.993 € 12.588 € 25.205 € 23.214 € 65000Hou<strong>te</strong>n € 205.806 € 57.036 € 108. 861 € 104. 910 € 65000IJssels<strong>te</strong><strong>in</strong> € 155.017 € 46.124 € 88.609 € 85.284 € 65000Leusden € 179.275 € 51.280 € 98.063 € 94.932 € 65000Lopik € 24.547 € 18.443 € 37.017 € 34.087 € 65000Montfoort € 21.872 € 17.698 € 36.490 € 32.684 € 65000Nieuwege<strong>in</strong> € 352.578 € 85.467 € 175. 317 € 156. 793 € 65000Oudewa<strong>te</strong>r € 25.128 € 19.088 € 35.565 € 35.476 € 65000Renswoude -€ 38.904 € 5.346 € 10.887 € 9. 863 € 65000Rhenen € 104.335 € 35.586 € 67.527 € 66.222 € 65000De Ro nde Venen € 291.741 € 74.670 € 143. 576 € 138. 496 € 65000Soest € 412.702 € 101.970 € 186. 243 € 189. 489 € 65000Stichtse Vecht € 443.674 € 106.422 € 205. 531 € 196. 721 € 65000Utrechtse Heuv elrug € 540.697 € 130.508 € 231. 763 € 243. 426 € 65000Veenendaal € 421.096 € 102.762 € 192. 840 € 190. 495 € 65000Viane n € 88.930 € 32.066 € 62.527 € 59.337 € 65000Wijk bij Duurs<strong>te</strong>de € 78.220 € 29.267 € 60.342 € 53.611 € 65000Wo erde n € 301.762 € 76.649 € 148. 144 € 141. 969 € 65000Wo uden berg € 35.802 € 21.263 € 39.999 € 39.540 € 65000Zeist € 600.489 € 143.353 € 255. 336 € 266. 800 € 65000GGD <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong>, <strong>Valpreventie</strong> <strong>in</strong> <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong> 2012
DEEL IIDoelgroeponderzoek: <strong>Hoe</strong> valt valpreventie?Wil valpreventie slagen, dan moet de <strong>in</strong><strong>te</strong>rventieaanslui<strong>te</strong>n bij de wijze waarop ouderen <strong>te</strong>gen hetprobleem van valongevallen aankijken. Dit lijkt nuniet altijd het geval <strong>te</strong> zijn; s<strong>om</strong>mige van deaangeboden <strong>in</strong><strong>te</strong>rventies leiden niet tot deelname ofgedragsaanpass<strong>in</strong>g. Vanuit het preventieveld k<strong>om</strong>enbijvoorbeeld signalen dat het vaak niet lukt <strong>om</strong>cursussen <strong>te</strong> vullen en ook uit de li<strong>te</strong>ratuur blijkt da<strong>te</strong>r onder ouderen nog sprake is van taboes op ditvlak. Dit was reden <strong>om</strong> voor dit rapport met ouderenzelf <strong>in</strong> gesprek <strong>te</strong> gaan over vallen: Leeft ditonderwerp? Is men bang <strong>om</strong> <strong>te</strong> vallen? Worden ermaatregelen gen<strong>om</strong>en? En hoe kijkt men zelf aan<strong>te</strong>gen preventie?ValgeschiedenisEen aantal van de geïn<strong>te</strong>rviewden is recen<strong>te</strong>lijkgevallen. S<strong>om</strong>s zonder gevolgen, s<strong>om</strong>s met gro<strong>te</strong>Methode van onderzoekIn het najaar van 2011 is een vragenlijstuitgezet onder zelfstandig wonende 75-plussers. Een kle<strong>in</strong>e 2200 personen hebben eenvragenlijst ontvangen, waarvan 61% heeftgerespondeerd. Hier<strong>in</strong> is een aantalonderwerpen, gerela<strong>te</strong>erd aan vallen envalpreventie, nagevraagd. Daarnaast is via devragenlijst nagegaan of men bereid was mee <strong>te</strong>werken aan een <strong>in</strong><strong>te</strong>rview. Bij de selectie vanresponden<strong>te</strong>n voor de <strong>in</strong><strong>te</strong>rviews isgestratificeerd voor valhistorie en geslacht.Doel hiervan was een zo gemêleerd mogelijkegroep mensen <strong>te</strong> spreken. Twee onderzoekersvan de GGD hebben <strong>in</strong> totaal 15 <strong>in</strong><strong>te</strong>rviewsafgen<strong>om</strong>en. Bij dit aantal was het m<strong>om</strong>entbereikt waarop de <strong>in</strong><strong>te</strong>rviews geen nieuwe<strong>in</strong>formatie meer opleverden. In bijlage I staatde onderzoeksmethode uitgebreid beschreven.gevolgen. Anderen zijn wat langer geleden gevallen of zijn door een partner geconfron<strong>te</strong>erd met degevolgen van een val. Meestal was de val bui<strong>te</strong>nshuis. De fiets is vaak betrokken bij de valpartij. Ditblijkt ook uit de vragenlijst: één op de vijf van de senioren die is gevallen, viel met de fiets/ scoo<strong>te</strong>r.De mees<strong>te</strong> personen kunnen wel wat risicosituaties noemen. “Bui<strong>te</strong>n iets doen”, wordt vaak genoemd,zoals bijvoorbeeld fietsen, wandelen over gladde/ ongelijke ondergrond of op een ladder staan.B<strong>in</strong>nenshuis zijn het vooral de vloerkleden en de badkamer, die volgens de senioren meer risico opeen val geven. De val op zich is vaak geen reden <strong>om</strong> naar de huisarts <strong>te</strong> gaan; “Eerst kijken hoe erghet is”.Vallen als ‘probleem’Het risico <strong>om</strong> <strong>te</strong> vallen heeft bij de mees<strong>te</strong> senioren geen belangrijke plaats <strong>in</strong> het dagelijksleven: “Dan heb je geen leven”, “Er zijn <strong>te</strong> veel leuke d<strong>in</strong>gen <strong>om</strong> s<strong>te</strong>eds met risico’s bezig <strong>te</strong> zijn”.Voor s<strong>om</strong>migen heeft het risico op een val wel een duidelijke plek <strong>in</strong> het dagelijks leven. Bijvoorbeelddoor een slech<strong>te</strong> lichamelijke ges<strong>te</strong>ldheid, s<strong>om</strong>s zelfs als gevolg van een val. Een ander heeft bij zijn(<strong>in</strong>middels overleden) vrouw gezien hoe een val kan bijdragen aan je kwetsbaarheid en is daardoorextra voorzichtig.Veel ouderen zijn niet bang <strong>om</strong> <strong>te</strong> vallen, maar ook dit lijkt erg af <strong>te</strong> hangen van lichamelijkekwetsbaarheid en/of men een val met gevolgen heeft gehad: “Ik ben nu wel angstiger, sta heelanders <strong>in</strong> het leven s<strong>in</strong>ds de val”. “Bang zeker niet, wel voorzichtig, altijd al geweest”. Ook uit devragenlijst k<strong>om</strong>t naar voren dat ouderen die (lichamelijk) kwetsbaarder zijn (bijvoorbeeld lichamelijkebeperk<strong>in</strong>g, duizelig, beperkt <strong>in</strong> dagelijkse handel<strong>in</strong>gen), vaker v<strong>in</strong>den dat ze een gro<strong>te</strong>r risico lopen<strong>om</strong> <strong>te</strong> vallen dan leeftijdsgeno<strong>te</strong>n (zie fig.1, volgende pag<strong>in</strong>a).Bui<strong>te</strong>nshuis voelt men zich vaker wat m<strong>in</strong>der zeker dan b<strong>in</strong>nenshuis. Met name op de fiets:“Veel ouderen die ik ken, mijden de tijden waarop scholen net uit zijn door al die sl<strong>in</strong>gerende k<strong>in</strong>derenop de fiets die de hele weg <strong>in</strong>nemen”. Ook bellende fietsers en ‘jongelui’ die nergens op let<strong>te</strong>n wordeneng gevonden. Angst voor de gevolgen van een val wordt ook genoemd: Eén meneer gaf aan bui<strong>te</strong>nbang <strong>te</strong> zijn <strong>om</strong> <strong>te</strong> vallen, niet zo zeer voor de val zelf, maar hij is bang dat hij zijn dieren niet meerzou kunnen verzorgen. Toch geeft de overgro<strong>te</strong> meerderheid aan ook bui<strong>te</strong>n niet bang <strong>te</strong> zijn <strong>om</strong> <strong>te</strong>vallen.GGD <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong>, <strong>Valpreventie</strong> <strong>in</strong> <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong> 2012
Figuur.1."Vergeleken met mijn leeftijdsgeno<strong>te</strong>n loop ik een gro<strong>te</strong>rrisico <strong>om</strong> <strong>te</strong> vallen" (% geheel mee eens)Gemiddeld20%Vrouw85 jaar of ouderWoont alleen25%24%28%Tenm<strong>in</strong>s<strong>te</strong> 2x gevallenRegelmatig duizelig36%38%Last van <strong>in</strong>cont<strong>in</strong>entieLangdurig en frequent gebruik slaapkalmer<strong>in</strong>gsmiddelen32%31%Beperk<strong>in</strong>g <strong>in</strong> dagelijkse handel<strong>in</strong>gen44%Hulpmiddel met lopen nodigBeperk<strong>in</strong>g met lopenBeperk<strong>in</strong>g met zien38%38%40%PreventieAls wordt gevraagd hoe men zelf de kans op een val probeert <strong>te</strong> beperken, worden vooral d<strong>in</strong>gengenoemd als: “Vooruit denken”, “Goed oplet<strong>te</strong>n waar ik loop”, “Nadenken bij wat ik doe”, “S<strong>te</strong>edsbewustzijn bij hetgeen wat je doet”. Een enkele keer worden meer concre<strong>te</strong> d<strong>in</strong>gen genoemd zoalss<strong>te</strong>vig schoeisel, spullen b<strong>in</strong>nen handbereik zet<strong>te</strong>n, met de rollator naar bui<strong>te</strong>n, goede conditiehouden/ bewegen. Maar <strong>te</strong>gelijkertijd gaat men risicosituaties niet altijd uit de weg; het schoonmakenvan de dakgoot of het snoeien van b<strong>om</strong>en doet men ook.Het gevoel van controle is over het algemeen vrij groot: “Als ik oplet, val ik niet”. Een enkel<strong>in</strong>gzegt geen/ we<strong>in</strong>ig controle <strong>te</strong> hebben: “het gaat zo snel”. In de vragenlijst is ook gevraagd naar dema<strong>te</strong> waar<strong>in</strong> men meent zelf <strong>in</strong>vloed <strong>te</strong> hebben op het wel of niet vallen. Wat opvalt is dat men hierheel <strong>te</strong>genstrijdig op antwoordt. De volgende twee s<strong>te</strong>ll<strong>in</strong>gen zijn voorgelegd:‘Een val overk<strong>om</strong>t je, daar heb je geen <strong>in</strong>vloed op’,‘Je kunt zelf iets doen <strong>om</strong> <strong>te</strong> voork<strong>om</strong>en dat je valt’.Ondanks dat deze twee s<strong>te</strong>ll<strong>in</strong>gen conflic<strong>te</strong>rend zijn, is een groot deel van de responden<strong>te</strong>n het metbeide s<strong>te</strong>ll<strong>in</strong>gen eens.Wat betreft preventieve maatregelen die anderen kunnen nemen, worden de stoepen vaak genoemd.Eén mevrouw ver<strong>te</strong>lt niet meer naar een bepaalde supermarkt <strong>te</strong> kunnen <strong>om</strong>dat de stoep daar scheefafloopt. De huisarts een waarschuwende/ bewustmakende rol geven wordt ook een paar keergenoemd; “Waarschuwen: wees voorzichtig! Mensen bewust maken.. Niet zeggen: jij hebt een stoknodig, want dat voel je zelf wel”. Anderen zeggen weer dat je de huisarts hier niet mee moet lastigvallen.Bijna iedereen is heel s<strong>te</strong>llig: Een cursus, daar ga ik echt niet heen. Men ziet het nut er niet van;weet het wel en een val gaat zo snel. Daarbij willen ze niet geconfron<strong>te</strong>erd worden met nare d<strong>in</strong>gen,hebben een hekel aan verplicht<strong>in</strong>gen, of v<strong>in</strong>den zichzelf nog <strong>te</strong> jong. Misschien wel als men fysiekslech<strong>te</strong>r zou worden en het dus harder nodig zou hebben. Een fysiek slech<strong>te</strong> mevrouw zegt juist niet<strong>te</strong> gaan <strong>om</strong>dat ze er niet kan k<strong>om</strong>en/ geen vervoer heeft (en ook het nut niet ziet). Een enkel<strong>in</strong>g isnieuwsgierig en zou wel willen horen wat er ver<strong>te</strong>ld wordt.GGD <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong>, <strong>Valpreventie</strong> <strong>in</strong> <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong> 2012
In de vragenlijst is gevraagd of men ooit een cursus <strong>te</strong>r voork<strong>om</strong><strong>in</strong>g van vallen heeft gevolgd:slechts 4% heeft dit bevestigend beantwoord. Over een huisbezoek is men watgenuanceerder. Het kan z<strong>in</strong>vol zijn en s<strong>om</strong>migen hebben dit via de verzeker<strong>in</strong>g/ thuiszorg/ dok<strong>te</strong>r algehad en waren daar positief over; men heeft nuttige tips gekregen. Reden <strong>om</strong> hier niet aan mee <strong>te</strong>doen is dat men ‘het al weet’, men zich thuis veilig voelt of dat een val zo onverwacht is, “dat kun jetoch niet voork<strong>om</strong>en”.In het algemeen wordt zelfstandig en logisch nadenken vaak benadrukt: “Als je alles krijgtvoorgekauwd zoals <strong>in</strong> <strong>Nederland</strong>, word je d<strong>om</strong>”, “Je moet zelf ook nuch<strong>te</strong>r nadenken” en: “Zelfrealiseren dat een val gevolgen kan hebben, veel ‘oudjes’ denken daar onvoldoende bij na. De restmoet je zelf doen.” Ook wordt gezegd: “Niet <strong>te</strong> veel denken <strong>in</strong> beperk<strong>in</strong>gen, kijk naarmogelijkheden…, Er zijn al veel d<strong>in</strong>gen waar ouderen aan moe<strong>te</strong>n denken wat betreftgezondheidsrisico’s; hier niet allemaal mee bezig willen zijn”.Samengevat:In eers<strong>te</strong> <strong>in</strong>stantie lijkt men dus niet erg open <strong>te</strong> staan voor valpreventie. Het is gewoon een kwestievan goed oplet<strong>te</strong>n. Het vallen krijgt een belangrijker plek op het m<strong>om</strong>ent dat men (fysiek)kwetsbaarder wordt. Over het gevoel van controle is men heel dubbel. Enerzijds zegt men ‘hetoverk<strong>om</strong>t je’, anderzijds blijft het ook een kwestie van ‘gewoon goed oplet<strong>te</strong>n’ met hier en daar watpraktische maatregelen. Maar een duidelijk gevoel van eigen effectivi<strong>te</strong>it k<strong>om</strong>t niet naar voren. Watmen wel belangrijk v<strong>in</strong>dt: zelfstandig nadenken en handelen; geen betut<strong>te</strong>l<strong>in</strong>g.GGD <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong>, <strong>Valpreventie</strong> <strong>in</strong> <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong> 2012
DEEL III<strong>Valpreventie</strong>: hoe pak je het aan?Het is duidelijk: valpreventie kan veel opleveren, maar een cursus <strong>te</strong>r preventie van vallenorganiseren is niet de oploss<strong>in</strong>g. De problematiek rond<strong>om</strong> vallen lijkt daarvoor <strong>te</strong> c<strong>om</strong>plex. Vallen isgeen probleem wat op zichzelf staat, maar een onderdeel van het proces van ouder worden. Zolangmen zich nog fit voelt en lichamelijk nog we<strong>in</strong>ig beperk<strong>in</strong>gen ervaart, lijken de gevaren van vallen nogniet zo aan de orde. Wanneer men kwetsbaarder ofwel ‘breekbaarder’ wordt, dan is dit een anderverhaal. Men valt gemakkelijker en kan bovendien de val m<strong>in</strong>der goed opvangen. Maar dan nog lijkthet niet z<strong>in</strong>vol <strong>om</strong> ‘vallen’ als hoofdthema voor preventieve activi<strong>te</strong>i<strong>te</strong>n <strong>te</strong> nemen. Daarvoor spreekthet onderwerp de doelgroep onvoldoende aan. Uit de <strong>in</strong><strong>te</strong>rviews bleek ook dat men waarde hecht aanzelfstandigheid. Het (zo lang mogelijk) behouden van zelfredzaamheid zou daar<strong>om</strong> eengeschikt thema kunnen zijn waarb<strong>in</strong>nen valpreventie kan worden opgen<strong>om</strong>en.Voor de concre<strong>te</strong> <strong>in</strong>vull<strong>in</strong>g van valpreventie zijn verschillende mogelijkheden (aanpass<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> huis,gedragsverander<strong>in</strong>g, oefenprogramma’s, etc.). Uit de bereken<strong>in</strong>g van de bus<strong>in</strong>esscase k<strong>om</strong>t naarvoren dat valpreventie voor veel gemeen<strong>te</strong>n kos<strong>te</strong>neffectief kan zijn <strong>in</strong>dien het aantal valongevallenmet 5% wordt <strong>te</strong>ruggedrongen. Dan is het dus belangrijk <strong>te</strong> kiezen voor een <strong>in</strong><strong>te</strong>rventie die effectief is<strong>in</strong> het <strong>te</strong>rugdr<strong>in</strong>gen van het aantal valongevallen. Hier is onderzoek naar gedaan en daaruit blijkt datmultifactoriële <strong>in</strong><strong>te</strong>rventies (<strong>in</strong><strong>te</strong>rventies die zich op meerdere aandachtsgebieden <strong>te</strong>gelijk rich<strong>te</strong>n)die een <strong>in</strong>dividuele beoordel<strong>in</strong>g met een daarop afges<strong>te</strong>mde <strong>in</strong><strong>te</strong>rventie c<strong>om</strong>b<strong>in</strong>eren, effectief zijn<strong>in</strong> het verlagen van het aantal val<strong>in</strong>ciden<strong>te</strong>n. Ook Reelick pleit <strong>in</strong> haar recen<strong>te</strong>lijk uitgebrach<strong>te</strong>proefschrift over de preventie van valongevallen voor advies op maat. Daarnaast (of als onderdeelvan) zijn oefenprogramma’s die uit verschillende c<strong>om</strong>ponen<strong>te</strong>n bestaan (zoalsevenwichtstra<strong>in</strong><strong>in</strong>g, krachttra<strong>in</strong><strong>in</strong>g, flexibili<strong>te</strong>ittra<strong>in</strong><strong>in</strong>g, Tai Chi) effectief <strong>in</strong> het reduceren van vallen enhet risico <strong>om</strong> <strong>te</strong> vallen. Aanpass<strong>in</strong>gen van de woon<strong>om</strong>gev<strong>in</strong>g zijn vooral effectief bij ouderen met eenverhoogd risico <strong>om</strong> <strong>te</strong> vallen, zoals bijvoorbeeld ouderen met mobili<strong>te</strong>itsproblemen.De vraag is wie de <strong>in</strong>dividuele beoordel<strong>in</strong>g voorafgaand aan de afges<strong>te</strong>mde multifactoriële <strong>in</strong><strong>te</strong>rventieuitvoert. Een aantal ouderen gaven <strong>in</strong> de <strong>in</strong><strong>te</strong>rviews aan een rol <strong>te</strong> zien voor de huisarts <strong>in</strong> depreventie van valongevallen. De huisarts zou <strong>in</strong>derdaad het startpunt kunnen zijn. In de NHGStandaard Os<strong>te</strong>oporose wordt ook een rol toegekend aan de huisarts rond<strong>om</strong> de risico <strong>in</strong>ventarisatiet.a.v. valongevallen. Terecht wordt <strong>in</strong> hetzelfde document aangegeven dat de huisarts via deze wegslechts een deel van de ouderen met een verhoogd valrisico treft. Een meer structurelebeoordel<strong>in</strong>g van het valrisico kan worden georganiseerd b<strong>in</strong>nen de huisartsenpraktijk, maar ookvia andere kanalen zoals de huisbezoeken van welzijnsorganisaties of b<strong>in</strong>nen het kader van een CBO(Consultatiebureau Ouderen). Wat de voorkeur heeft, hangt af van de lokale situatie en zal metalle betrokken partijen moe<strong>te</strong>n worden afges<strong>te</strong>md. De Valanalyse van Consument en Veiligheid is eenhandig hulpmiddel voor het screenen van 65-plussers met een verhoogd risico.Wijk bij Duurs<strong>te</strong>de is één van de gemeen<strong>te</strong>n die al een poosje bezig is met valpreventie. Op devolgende pag<strong>in</strong>a staan hun ervar<strong>in</strong>gen beschreven. Zelf aan de slag? Het is belangrijk dat bij het<strong>in</strong>zet<strong>te</strong>n van preventieactivi<strong>te</strong>i<strong>te</strong>n gebruik wordt gemaakt van de vijf pijlers <strong>te</strong>n behoeve van een<strong>in</strong><strong>te</strong>grale aanpak:1. draagvlak,2. voorlicht<strong>in</strong>g en bewustword<strong>in</strong>g,3. maatregelen gericht op de <strong>om</strong>gev<strong>in</strong>g,4. signaleren en adviseren en5. preventieve onders<strong>te</strong>un<strong>in</strong>g (aanbod voor mensen die al eens gevallen zijn).De functionarissen gezondheidsbevorder<strong>in</strong>g van de GGD kunnen adviseren bij de <strong>in</strong>vull<strong>in</strong>g van dezepijlers <strong>in</strong> samenhang met de <strong>in</strong> dit rapport genoemde aanbevel<strong>in</strong>gen.GGD <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong>, <strong>Valpreventie</strong> <strong>in</strong> <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong> 2012
Ook <strong>in</strong> de Toolkit Beleid op de websi<strong>te</strong> van GGD MN is <strong>in</strong>formatie opgen<strong>om</strong>en over ‘Kwetsbareouderen’ en over ‘<strong>Valpreventie</strong>’. Zie www.ggdmn.nl/toolkitbeleid.Alles op een rijtje:• Het <strong>te</strong>rugdr<strong>in</strong>gen van het aantal valongevallen met 5% is voor veel gemeen<strong>te</strong>n kos<strong>te</strong>neffectief. Debespar<strong>in</strong>gen zijn niet alleen voor reken<strong>in</strong>g van de gemeen<strong>te</strong>n, maar ook voor zorgverzekeraars.Het is dus z<strong>in</strong>vol <strong>om</strong> wat betreft <strong>in</strong>ves<strong>te</strong>r<strong>in</strong>gen hier<strong>in</strong> de samenwerk<strong>in</strong>g op <strong>te</strong> zoeken.• ‘<strong>Valpreventie</strong>’ spreekt de doelgroep niet aan. Het (zo lang mogelijk) behouden vanzelfredzaamheid zou be<strong>te</strong>r thema zijn waarb<strong>in</strong>nen valpreventie kan worden opgen<strong>om</strong>en, <strong>om</strong>dat dituit gaat van zelfstandigheid. Dat v<strong>in</strong>den ouderen wel belangrijk.• In<strong>te</strong>rventies die zich op meerdere aandachtsgebieden <strong>te</strong>gelijk rich<strong>te</strong>n met een <strong>in</strong>dividuelebeoordel<strong>in</strong>g en daarop afges<strong>te</strong>mde activi<strong>te</strong>i<strong>te</strong>n zijn effectief <strong>in</strong> het verlagen van het aantalval<strong>in</strong>ciden<strong>te</strong>n.• Daarnaast (of als onderdeel van) zijn oefenprogramma’s die uit verschillende c<strong>om</strong>ponen<strong>te</strong>nbestaan (zoals evenwichtstra<strong>in</strong><strong>in</strong>g, krachttra<strong>in</strong><strong>in</strong>g, flexibili<strong>te</strong>ittra<strong>in</strong><strong>in</strong>g, Tai Chi) effectief <strong>in</strong> hetreduceren van vallen en het risico <strong>om</strong> <strong>te</strong> vallen.• Een beoordel<strong>in</strong>g van het valrisico zal structureel moe<strong>te</strong>n plaatsv<strong>in</strong>den. <strong>Hoe</strong> dit wordtgeorganiseerd, hangt af van de lokale situatie en zal dus lokaal moe<strong>te</strong>n worden afges<strong>te</strong>md met debetrokken partijen (huisartsen, fysiotherapeu<strong>te</strong>n en evt. andere relevan<strong>te</strong> eers<strong>te</strong>lijnszorgaanbieders, welzijnsorganisaties, thuiszorg, GGD, enz.).• Maak gebruik van de vijf pijlers <strong>te</strong>n behoeve van een <strong>in</strong><strong>te</strong>grale aanpak.<strong>Valpreventie</strong> <strong>in</strong> de gemeen<strong>te</strong> Wijk bij Duurs<strong>te</strong>deIn 2007 is de gemeen<strong>te</strong> Wijk bij Duurs<strong>te</strong>de gestartmet het project valpreventie <strong>om</strong> val<strong>in</strong>ciden<strong>te</strong>n onderouderen <strong>te</strong> voork<strong>om</strong>en. <strong>Valpreventie</strong> heeftraakvlakken met diverse beleids<strong>te</strong>rre<strong>in</strong>en: WMO,ouderenbeleid, gezondheidsbeleid, sportbeleid enwoonbeleid. Daar<strong>om</strong> is een werkgroep valpreventieopgericht waarbij <strong>in</strong><strong>te</strong>graal wordt samengewerkt. Dezewerkgroep bestaat uit ver<strong>te</strong>genwoordigers uit degemeen<strong>te</strong> Wijk bij Duurs<strong>te</strong>de, welzijnssticht<strong>in</strong>gB<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g, Vitras/CMD, GGD, Sportservice, apotheker eneen fysiotherapeut, die <strong>te</strong>vens de 1 e lijnver<strong>te</strong>genwoordigt. Gezamenlijk is een actieplanopges<strong>te</strong>ld, gericht op aanpass<strong>in</strong>gen van dewon<strong>in</strong>g<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g, bevorderen van het gebruik vanhandige produc<strong>te</strong>n en hulpmiddelen, het beperken vanrisicovolle handel<strong>in</strong>gen, bevorderen van verantwoordmedicijngebruik, bevorderen van meer bewegen enhet veiliger maken van de openbare ruim<strong>te</strong>.Voorbeelden van activi<strong>te</strong>i<strong>te</strong>n die opgen<strong>om</strong>en zijn <strong>in</strong>het actieplan, <strong>in</strong>gedeeld op basis van de pijlers van de<strong>in</strong><strong>te</strong>grale aanpak zijn:Pijler Voorlicht<strong>in</strong>g en bewustword<strong>in</strong>g:- Gezondheidsmarkt/ senioren ‘ontmoet- enbeweegdag’- Veiligheidscheck door een valpreventieadviseur(huisbezoek met adviezen voor aanpass<strong>in</strong>gen vande woon<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g)- Berichtgev<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het lokale seniorenblad SEIN ende Wijkse Courant- Advies over medicijngebruikPijler Maatregelen gericht op de <strong>om</strong>gev<strong>in</strong>g:- Pr<strong>om</strong>otie meldpunt openbare ruim<strong>te</strong>- Veiligheidscheck door een valpreventieadviseur(huisbezoek met adviezen voor aanpass<strong>in</strong>gen vande woon<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g)- Rollator<strong>te</strong>s<strong>te</strong>n- Onderzoek naar mogelijkheden <strong>om</strong> bestaandesport- en beweegaanbod voor senioren verder uit<strong>te</strong> bouwenPijler Signaler<strong>in</strong>g en adviser<strong>in</strong>g:- Ontwikkel<strong>in</strong>g valpreventiekaart voor senioren- Tra<strong>in</strong>en van valpreventieadviseursPijler Onders<strong>te</strong>un<strong>in</strong>g:- Cursus ‘In Balans’Ervar<strong>in</strong>gen van de gemeen<strong>te</strong> Wijk bij Duurs<strong>te</strong>de:→ Een gestructureerd <strong>in</strong><strong>te</strong>graal aanbod moet nietalleen kenbaar zijn bij de doelgroep, ook bij deeers<strong>te</strong>- en tweedelijnfuncties, aangezien zijsignalere n e n kunnen doorve rwijzen.Betrokkenheid van huisartsen is daar<strong>om</strong> ergbelangrijk.→ Na de eers<strong>te</strong> projectjaren bleek dat meer pr<strong>om</strong>otienodig was van bepaalde activi<strong>te</strong>i<strong>te</strong>n (zoals dehuisbezoeken door de valpreventieadviseurs), o.a.door bestaande netwerken be<strong>te</strong>r <strong>te</strong> benut<strong>te</strong>n.→ De ervar<strong>in</strong>g leert dat het goed werkt <strong>om</strong> met hetthema <strong>Valpreventie</strong>’ aan <strong>te</strong> haken bij gro<strong>te</strong>re<strong>in</strong>itiatieven zoals een senioren ‘ontmoet- enbeweegdag’. Hier kwamen <strong>in</strong> 2009 90 senioren opaf.GGD <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong>, <strong>Valpreventie</strong> <strong>in</strong> <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong> 2012
BIJLAGE I:methode van onderzoekHet doel van het onderzoek was <strong>om</strong> meer <strong>in</strong>zicht <strong>te</strong> krijgen <strong>in</strong> de (on)mogelijkheden van valpreventiebij 75-plussers <strong>in</strong> de regio <strong>Midden</strong> – <strong>Nederland</strong> zodat <strong>in</strong><strong>te</strong>rventies <strong>te</strong>r preventie van vallen succesvol(ler) kunnen worden <strong>in</strong>gezet. Hiervoor is een enquê<strong>te</strong> uitgezet, zijn <strong>in</strong><strong>te</strong>rviews gehouden en is eenbus<strong>in</strong>esscase doorgerekend.Enquê<strong>te</strong> onder 75-plussersUit het GBA is op regionaal niveau een s<strong>te</strong>ekproef van 2500 75-plussers getrokken. Hieruit werden deoverledenen en geïnstitutionaliseerden verwijderd. Ui<strong>te</strong><strong>in</strong>delijk hebben 2162 personen een vragenlijstontvangen, 1407 van hen hebben hem <strong>te</strong>ruggestuurd. 1309 hebben hem op bruikbare wijze <strong>in</strong>gevuld,waarmee de respons 61% is. De enquê<strong>te</strong> moest antwoord geven op de volgende vragen:<strong>Hoe</strong>veel 75-plussers <strong>in</strong> de regio <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong> zijn <strong>in</strong> het afgelopen jaar gevallen?Wat was de oorzaak van de val?<strong>Hoe</strong>veel van hen liepen hierbij letsel op en wat was de aard van dit letsel?Wat waren de gevolgen van de val (angst, zelfredzaamheid, verhoogde zorgbehoef<strong>te</strong>)?Is men bekend met valpreventie?Staat men open voor valpreventie?Ziet deze doelgroep vallen als een probleem?Alleen vernieuwende resulta<strong>te</strong>n zijn gerappor<strong>te</strong>erd. Ook is gevraagd of men bereid was eenaanvullend <strong>in</strong><strong>te</strong>rview af <strong>te</strong> geven (men vult naam en <strong>te</strong>lnr <strong>in</strong>).In<strong>te</strong>rviews onder 75-plussersOnder de responden<strong>te</strong>n van de enquê<strong>te</strong> die bereid waren een <strong>in</strong><strong>te</strong>rview af <strong>te</strong> geven, werdengerand<strong>om</strong>iseerd 4 personen getrokken uit elk van de volgende groepen:1. Mannen die <strong>in</strong> het afgelopen jaar niet zijn gevallen2. Vrouwen die <strong>in</strong> het afgelopen jaar niet zijn gevallen3. Personen die <strong>in</strong> het afgelopen jaar 2x of vaker zijn gevallen (bij voldoende aantallen: 3x man, 3xvrouw, dus 6 personen)4. Personen die een fractuur opliepen na een val (bij voldoende aantallen: 3x man, 3x vrouw, dus 6personen)I.v.m. beschikbaarheid responden<strong>te</strong>n en ‘verzadig<strong>in</strong>g’ gegevens, zijn ui<strong>te</strong><strong>in</strong>delijk geïn<strong>te</strong>rviewd: vierpersonen uit groep 1 en 2 (acht <strong>in</strong> totaal), vijf personen uit groep 3 (2 vrouwen en 3 mannen) entwee personen (vrouwen) uit groep 4. De <strong>in</strong><strong>te</strong>rviews waren vrij gestructureerd en werden uitgevoerddoor 2 onderzoeks<strong>te</strong>rs die ervar<strong>in</strong>g hebben met de doelgroep en de onderzoeksvraag helder voorogen hadden. Onderstaande vragen zijn ges<strong>te</strong>ld:1. Bent u <strong>in</strong> het afgelopen jaar gevallen? Ja: hoe vaak?B<strong>in</strong>nenshuis:.. Bui<strong>te</strong>nshuis:..2. Wat was volgens u de oorzaak van het vallen?B<strong>in</strong>nenshuis:.. Bui<strong>te</strong>nshuis:..3. Welke gevolgen heeft het vallen voor u gehad? (Daarbij kunt u denken lichamelijke klach<strong>te</strong>n,ander gedrag <strong>om</strong> <strong>te</strong> voork<strong>om</strong>en dat u valt, meer zorg nodig hebben, angst, enz.).4. Bent u wel eens bang thuis <strong>te</strong> vallen? Ja: Waar bent u precies bang voor? (pijn/ verwond<strong>in</strong>g, nietmeer op kunnen staan, gevolgen)5. Bent u wel eens bang bui<strong>te</strong>nshuis <strong>te</strong> vallen? Ja: Waar bent u precies bang voor? (schaam<strong>te</strong> naarbui<strong>te</strong>nstaanders/ voorbijgangers, pijn/ verwond<strong>in</strong>g, niet meer op kunnen staan, gevolgen)6. Wat zijn volgens u m<strong>om</strong>en<strong>te</strong>n waarop u veel risico loopt <strong>om</strong> <strong>te</strong> vallen?7. In hoeverre heeft u het <strong>in</strong> de hand/ heeft u het onder controle of u valt of niet?8. Als u bent gevallen, zou u dan altijd naar de huisarts gaan? Wanneer niet? Wanneer wel?GGD <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong>, <strong>Valpreventie</strong> <strong>in</strong> <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong> 2012
9. Welke d<strong>in</strong>gen doet u <strong>om</strong> de kans op een val <strong>te</strong> verkle<strong>in</strong>en? (aanpass<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> huis, bepaalde d<strong>in</strong>genniet meer doen, hulpmiddelen gebruiken, lichamelijke fitheid op pijl houden, enz.)10. <strong>Hoe</strong> belangrijk is dit voor u; bent u hier veel mee bezig?11. Zijn er d<strong>in</strong>gen die u nu niet doet, maar wel zou kunnen doen <strong>om</strong> de kans op een val <strong>te</strong> verkle<strong>in</strong>en?(Evt. voorbeelden noemen) Ja: Waar<strong>om</strong> doet u dit niet? (beperk<strong>in</strong>gen? Niet belangrijk genoeg?)12. Denkt u dat anderen (zoals de gemeen<strong>te</strong>, huisarts, thuiszorg, enz.) iets kunnen doen <strong>om</strong> <strong>te</strong>voork<strong>om</strong>en dat u valt? Nee: Waar<strong>om</strong> niet? Ja: Wat zouden zij kunnen doen; waar moet aandachtvoor zijn?13. S<strong>om</strong>s worden er wel eens tra<strong>in</strong><strong>in</strong>gen of cursussen georganiseerd met vallen als onderwerp. Zou uaan zo iets mee doen? Waar<strong>om</strong> niet? Waar<strong>om</strong> wel? Onder welke voorwaarden zou u het misschienwel doen? Wat zou u willen leren/ waar moet het over gaan?14. Een andere actie die bestaat, is dat een deskundige bij de mensen thuis langs k<strong>om</strong>t die uitlegt hoehet huis veiliger gemaakt kan worden <strong>in</strong> verband met vallen. Zou u aan zo iets mee doen?Waar<strong>om</strong> niet? Waar<strong>om</strong> wel? Onder welke voorwaarden zou u het misschien wel doen? Wat zou uwillen leren?15. Heeft u nog aanvullende opmerk<strong>in</strong>gen en suggesties?Geïn<strong>te</strong>rviewden kregen na het <strong>in</strong><strong>te</strong>rview schrif<strong>te</strong>lijke <strong>in</strong>formatie over valpreventie (Sticht<strong>in</strong>gConsument en Veiligheid: ‘Een goede conditie helpt vallen voork<strong>om</strong>en’ en ‘Val niet thuis’). Rond<strong>om</strong>het <strong>in</strong><strong>te</strong>rview werd de volgende procedure gehan<strong>te</strong>erd: Telefonisch afspraak maken en schrif<strong>te</strong>lijk bevestigen met <strong>in</strong>formatie over het <strong>in</strong><strong>te</strong>rview Bij b<strong>in</strong>nenk<strong>om</strong>st voors<strong>te</strong>llen en legitimatie la<strong>te</strong>n zien Mondel<strong>in</strong>ge uitleg over het <strong>in</strong><strong>te</strong>rview:O Thema: vallenO Duur: 30-60 m<strong>in</strong>u<strong>te</strong>nO Aangeven dat ze op elk m<strong>om</strong>ent kunnen stoppenO Men is vrij <strong>om</strong> zonder opgaaf van reden vragen niet <strong>te</strong> beantwoordenO Het opnemen van het <strong>in</strong><strong>te</strong>rview op dictafoon bespreken Evaluatie aan het e<strong>in</strong>de: <strong>Hoe</strong> vond men het gesprek? Zijn er antwoorden waar men op <strong>te</strong>rug wilk<strong>om</strong>en? Wil men de resulta<strong>te</strong>n ontvangen? Overhandigen folders en har<strong>te</strong>lijk dankAntwoorden op de <strong>in</strong><strong>te</strong>rviewvragen zijn geanonimiseerd verwerkt en geanalyseerd.GGD <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong>, <strong>Valpreventie</strong> <strong>in</strong> <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong> 2012
LITERATUUR1 Letsel Informatie Sys<strong>te</strong>em 2005-2009, Consument en Veiligheid2 CBS http://statl<strong>in</strong>e.cbs.nl/doodsoorzakenstatistiek3 Impact of fall<strong>in</strong>g on frail oder persons and <strong>in</strong>formal caregivers/ One s<strong>te</strong>p at a time. M.F. Reelick,Proefschrift 20114 Gillespie LD, Robertson MC, Gillespie WJ, Lamb SE, Ga<strong>te</strong>s S, Cumm<strong>in</strong>g RG, Rowe BH. In<strong>te</strong>rventionsfor prevent<strong>in</strong>g falls <strong>in</strong> older people liv<strong>in</strong>g <strong>in</strong> the c<strong>om</strong>munity. Cochrane Database Syst Rev. 2009 Apr15;(2):CD007146.5 One s<strong>te</strong>p at a time. M.F. Reelick, Proefschrift 20116 Valanalyse, <strong>in</strong>ventarisatie valrisico 65+door de eers<strong>te</strong>lijnszorg. Consument en Veiligheid, 2011.GGD <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong>, <strong>Valpreventie</strong> <strong>in</strong> <strong>Midden</strong>-<strong>Nederland</strong> 2012