Soteria in Zeeland - GGZ-Forum.nl
Soteria in Zeeland - GGZ-Forum.nl
Soteria in Zeeland - GGZ-Forum.nl
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Postadres<br />
Postbus 253<br />
4460 AR Goes<br />
Bezoekadres<br />
Oostmolenweg 101<br />
Kloet<strong>in</strong>ge (gem. Goes)<br />
<strong>Soteria</strong> <strong>in</strong> <strong>Zeeland</strong><br />
lez<strong>in</strong>g op de landelijke dag van Anoiksis<br />
Versie 1<br />
Telefoon<br />
0113 26 70 00<br />
Telefax<br />
0113 26 70 61<br />
E-mail en <strong>in</strong>ternet<br />
emergis@emergis.<strong>nl</strong><br />
www.emergis.<strong>nl</strong><br />
Datum 01 oktober 2011<br />
Opsteller<br />
Jan van Blarikom<br />
Samen werken<br />
aan een goede<br />
geestelijke gezondheid<br />
van alle mensen<br />
<strong>in</strong> <strong>Zeeland</strong><br />
centrum voor geestelijke gezondheidszorg
Versie 1<br />
01 oktober 2011<br />
Blad 2/16<br />
Inhoud<br />
1 Schizofrenie 3<br />
2 De <strong>in</strong>vloed van het emotionele leven op het ontstaan van psychoses 4<br />
3 <strong>Soteria</strong> 5<br />
4 <strong>Soteria</strong> Bern 6<br />
5 <strong>Soteria</strong> bij Emergis, <strong>Zeeland</strong> 8<br />
6 Medicijnen en effect van de behandel<strong>in</strong>g 12<br />
7 Ten slotte 13<br />
<strong>Soteria</strong> <strong>in</strong> <strong>Zeeland</strong>
Versie 1<br />
01 oktober 2011<br />
Blad 3/16<br />
1 Schizofrenie<br />
In de diagnostiek van psychotische stoornissen wordt nog altijd het onderscheid<br />
gemaakt tussen ‘non – affectieve’ psychotische stoornis en ‘affectieve’ psychoses.<br />
1<br />
Dit onderscheid gaat terug op Kraepel<strong>in</strong> die aan het e<strong>in</strong>de van de 19 e eeuw een<br />
onderscheid maakte tussen de manisch – depressieve psychose en ‘dementia<br />
praecox’ 2 . Zoals bekend veranderde later (1911) Eugen Bleuer deze diagnose <strong>in</strong><br />
schizofrenie. Of dit onderscheid tussen de affectieve stoornissen en schizofrenie<br />
nog altijd houdbaar - denk ook maar aan de diagnose schizo-affectieve stoornis - die<br />
een mengvorm voorstelt van zowel psychotische als manische en / of depressieve<br />
episodes – en <strong>in</strong> hoeverre de diagnose schizofrenie überhaupt nog van deze tijd is,<br />
wil ik nu buiten de discussie laten. 3<br />
Waar het me hier omgaat, is dat aan schizofrenie altijd meer het etiket heeft<br />
gehangen van een cognitieve stoornis, een hersenziekte 4 – een ziekte die zich buiten<br />
het bereik van onze persoo<strong>nl</strong>ijke belev<strong>in</strong>g en ervar<strong>in</strong>g afspeelt. Schizofrenie als een<br />
‘non – affectieve’ psychose suggereert dat het gevoel, de emotie een ondergeschikte<br />
rol speelt. Het is zeer de vraag of dit daadwerkelijk zo is. Of zelfs het<br />
tegenovergestelde niet het geval is. Mensen die een (zogenaamde ‘non-affectieve’)<br />
psychose doormaken verkeren <strong>in</strong> de opperste staat van verwarr<strong>in</strong>g, waar<strong>in</strong> zij tussen<br />
hevige <strong>in</strong>drukken, <strong>in</strong>tense gedachten maar ook heftige emoties heen en weer<br />
gesl<strong>in</strong>gerd worden. Het is niet zozeer dat zij geen emoties hebben, maar dat die<br />
emoties alle kanten uitschieten en op dat moment (net zo m<strong>in</strong> als de stemmen en<br />
de <strong>in</strong>terpretaties) niet altijd betrouwbaar zijn. Dat neemt niet weg dat er niet alleen<br />
sprake is van ‘cognitieve’ verwarr<strong>in</strong>g of ‘verwarr<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de geest’ maar ook van een<br />
<strong>in</strong>tense emotionele verwarr<strong>in</strong>g.<br />
Het is de Zwitserse psychiater Luc Ciompi geweest, die met zijn concept Affektlogik<br />
de rol van emoties centraal heeft gesteld bij psychoses. 5 Dezelfde Ciompi is<br />
verantwoordelijk voor het concept <strong>Soteria</strong>, zoals wij dat nu nog altijd kennen. In<br />
1984 richtte hij <strong>Soteria</strong> Bern op, dat tot op de dag van vandaag mensen met een<br />
psychose <strong>in</strong> een kle<strong>in</strong>schalige, huiselijke sett<strong>in</strong>g opvangt – zijn visie op psychose en<br />
schizofrenie valt samen met zijn visie op de opvang en de behandel<strong>in</strong>g van mensen<br />
met een psychose <strong>in</strong> het kader van schizofrenie.<br />
Luc Ciompi is geboren 1929 <strong>in</strong> Florence, als zoon van een Italiaanse vader die arts<br />
was, en een Zwitserse moeder. Het grootste deel van zijn leven heeft hij <strong>in</strong><br />
Zwitserland doorgebracht. Zijn leven lang heeft hij een grote <strong>in</strong>teresse voor<br />
schizofrenie gehad – vanaf het moment dat hij afstudeerde als ‘Fachartz für<br />
Psychiatrie und Psychotherapie’ <strong>in</strong> 1963, tot op, de dag van vandaag, zoals we dit<br />
zelf ervaren hebben bij zijn deelname aan het symposium <strong>Soteria</strong> <strong>in</strong> <strong>Zeeland</strong>, april<br />
2011.<br />
In een bekend onderzoek 6 , volgt Ciompi met zijn collega Christian Müller een groep<br />
van 289 mensen met schizofrenie op, 30 tot 40 jaar na hun eerste opname. Wat<br />
blijkt is dat het verloop veel gunstiger en gevarieerder is dan tot die tijd werd<br />
aangenomen. Een kwart van de mensen herstelt, een kwart heeft een redelijk<br />
functioneren met een aantal klachten, een kwart heeft matige klachten, en een kwart<br />
blijft cont<strong>in</strong>ue last houden van psychotische symptomen of valt regelmatig terug. 7<br />
Deze uitkomstcijfers hebben we<strong>in</strong>ig te maken met het gebruik van medicijnen of het<br />
<strong>Soteria</strong> <strong>in</strong> <strong>Zeeland</strong>
Versie 1<br />
01 oktober 2011<br />
Blad 4/16<br />
volgen van een bepaalde therapie, maar lijken veeleer samen te hangen <strong>in</strong> wat voor<br />
een omgev<strong>in</strong>g een mens verkeert en wat hij <strong>in</strong> zijn leven meemaakt. Ook de<br />
uitkomsten van deze onderzoeken pleitten ervoor, schizofrenie niet alleen als een<br />
hersenziekte te zien, met een onvermijdelijke (determ<strong>in</strong>istische) afloop –<br />
schizofrenie is een aandoen<strong>in</strong>g die mensen raakt <strong>in</strong> hun volle leven, en zoals het<br />
leven van ieder mens afhangt van gebeurtenissen, welke mensen we ontmoeten, wat<br />
we doen, zo wordt het leven van mensen met schizofrenie door veel meer bepaald<br />
dan de ziekte alleen.<br />
2 De <strong>in</strong>vloed van het emotionele leven op het ontstaan van<br />
psychoses<br />
Het onderscheid dat nog altijd tussen voelen en denken wordt gemaakt is niet<br />
langer houdbaar. 8 Denken en voelen vormen een eenheid. Je kan dit al aan gewone<br />
uitdrukk<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de taal zien, bijvoorbeeld zeker weten. Als je iets zeker weet, is dat<br />
dan omdat je een feit honderd keer gecontroleerd hebt – of dat je een wiskundig<br />
bewijs omtrent een stell<strong>in</strong>g hebt gekregen? Veel meer, drukt het ‘zeker weten’ een<br />
gevoel uit, niet alleen met je verstand (op logische gronden) maar ook vanuit je<br />
gevoel zeg je, dit klopt, dit voelt waar aan. De verbondenheid tussen verstand en<br />
gevoel verwoordt Ciompi met het begrip Affektlogik.<br />
Wanneer je een besliss<strong>in</strong>g neemt, doe je dit door verschillende ervar<strong>in</strong>gen tegen<br />
elkaar af te wegen. Bijvoorbeeld samen op vakantie gaan met een vriend. Je ervaart<br />
opnieuw (voelt terug) vorige episodes waarbij je met vrienden op vakantie g<strong>in</strong>g, je<br />
vormt je een <strong>in</strong>druk (luistert naar je gevoel) hoe je de nabijheid van deze vriend<br />
ervaart – je stelt je voor hoe dit zal zijn voor een periode van twee weken <strong>in</strong> een<br />
andere omgev<strong>in</strong>g – al deze <strong>in</strong>drukken weeg je af, totdat je tot een van gevoel<br />
doordrongen uitspraak komt: ik doe dit wel of ik doe dit niet.<br />
Deze nadruk op het gevoelsleven – en de mogelijke rol die de ontregel<strong>in</strong>g van het<br />
gevoelsleven bij het ontstaan van psychoses speelt, schuift de verklar<strong>in</strong>g voor<br />
schizofrenie vanuit mogelijke subtiele verstor<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> bepaalde hersenprocessen<br />
niet aan de kant. Integendeel: gevoelskleuren – het ophalen van oude ervar<strong>in</strong>gen en<br />
gevoelens die daaraan verbonden worden – dat is een proces waarbij bepaalde delen<br />
van de hersenen een belangrijke rol spelen. We kunnen veronderstellen dat als een<br />
aantal processen, op grond van een zekere (biologische) kwetsbaarheid niet<br />
optimaal functioneren – dat de gevoelmatige zekerheid, die we nodig hebben om tot<br />
een verantwoorde besliss<strong>in</strong>g te komen ondermijnd wordt.<br />
Maar ook door ervar<strong>in</strong>gen uit ons leven kan het gevoel van zekerheid en vertrouwen<br />
ondermijnd worden.<br />
Vertrouwen berust op gevoel – ook hier gaat het om een afwegen van ervar<strong>in</strong>gen uit<br />
het verleden. Je kan de ervar<strong>in</strong>g hebben, dat het uitspreken van je men<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het<br />
gezelschap van andere mensen, een veilige ondernem<strong>in</strong>g is, waarvoor je zelfs<br />
waarder<strong>in</strong>g ontvangt. Je kan ook de ervar<strong>in</strong>g hebben dat je uitgelachen wordt of dat<br />
mensen zelfs boos op je zijn geworden als je zegt wat je denkt. Deze ervar<strong>in</strong>gen, die<br />
je als ‘gevoelsmatige-cognitieve’ kernen met je meedraagt, bepalen sterk hoe jij je<br />
opstelt <strong>in</strong> het dagelijkse leven.<br />
<strong>Soteria</strong> <strong>in</strong> <strong>Zeeland</strong>
Versie 1<br />
01 oktober 2011<br />
Blad 5/16<br />
Maar de ondermijn<strong>in</strong>g van je vertrouwen kan nog veel verder gaan. Wanneer er<br />
vroeger mensen zijn geweest die je hebben mishandelt of die misbruik van je<br />
hebben gemaakt, zullen die ervar<strong>in</strong>gen als negatieve ‘gevoelsmatige-cognitieve’<br />
kernen voor de rest van je leven met je meegaan.<br />
Op het moment dat je het vertrouwen van andere mensen nodig hebt of dat je op<br />
zoek bent naar zekerheid – duiken juist ‘gevoelsbeladen’ kernen <strong>in</strong> je her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g op<br />
en kleuren ze je huidige waarnem<strong>in</strong>gen en <strong>in</strong>drukken. Dus stel je zit <strong>in</strong> vervelende<br />
omstandigheden, wat kan variëren van een buurman die veel herrie maakt, en die<br />
jou uitscheldt als je vraagt de muziek wat zachter te doen, tot een relatie die uitgaat,<br />
tot een vakantie met de hele familie, waar je geen nee tegen durft te zeggen - dan<br />
ben je juist op die momenten het meest op zoek naar zekerheid naar houvast.<br />
Echter tegelijkertijd kunnen op dat moment de negatieve ‘gevoelsmatige-cognitieve’<br />
kernen je belev<strong>in</strong>g beheersen. Iemand die zijn hand vriendelijk naar je uitsteekt<br />
vertrouw je niet meer. Als je terugkomt alleen van een wandel<strong>in</strong>g, en de rest van de<br />
familie zit samen voor de tent te praten, weet je zeker dat ze het over jou hebben,<br />
hoe ze van jou als spelbreker kunnen afkomen.<br />
Dit is heel <strong>in</strong> het kort gezegd, en ik hoop <strong>in</strong> gewone taal uitgelegd, waar het bij het<br />
concept Affektlogik van Ciompi omdraait. Op grond van (erfelijke) biologische<br />
kwetsbaarheid én ervar<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> je leven – heb je een groter risico op gevoelsmatige<br />
ontregel<strong>in</strong>gen. Op het moment dat er spannende situaties zijn (dat de stress <strong>in</strong> je<br />
leven toeneemt) en je eige<strong>nl</strong>ijk behoefte hebt aan zekerheid – ondermijnen<br />
negatieve ervar<strong>in</strong>gen de zekerheid <strong>in</strong> je bestaan.<br />
De (emotionele) spann<strong>in</strong>g neemt uite<strong>in</strong>delijk zo toe, dat, zo spreekt Ciompi erover 9 ,<br />
het ‘systeem’ spr<strong>in</strong>gt. Ieder systeem (een pan met water, waaraan alsmaar warmte<br />
aan wordt toegevoegd, een verkeersweg, waarop steeds meer auto’s komen rijden) –<br />
heeft het vermogen zichzelf lange tijd <strong>in</strong> stand te houden – ook als de spann<strong>in</strong>g – de<br />
toegevoegde energie, <strong>in</strong> het systeem stijgt. Het water wordt alsmaar warmer, maar<br />
verder neem je geen verander<strong>in</strong>g waar. De auto’s gaan dichter op elkaar rijden, de<br />
snelheid neemt wat af, maar het verkeer blijft vooruitgang. Maar dan plots, van het<br />
een op het andere moment, verkeert het systeem <strong>in</strong> een totaal andere toestand: het<br />
water borrelt tot het deksel van de pan vliegt, het verkeer staat van het een op het<br />
andere moment stil.<br />
Ciompi spreekt <strong>in</strong> dit verband, met een verwijz<strong>in</strong>g naar de chaostheorie, over een<br />
niet-l<strong>in</strong>eaire sprong van de ene toestand <strong>in</strong> de andere, die altijd veroorzaakt wordt<br />
door een teveel aan energie, een teveel aan spann<strong>in</strong>g. Een psychose is dus eige<strong>nl</strong>ijk<br />
te zien als een ‘raadselachtige’ sprong van bekende dagelijkse verhoud<strong>in</strong>gen naar<br />
een nieuw, chaotisch toestandsbeeld 10 .<br />
3 <strong>Soteria</strong><br />
In de tijd dat Luc Ciompi zijn ideeën over de gevoelsmatige ‘oververhitt<strong>in</strong>g’ bij<br />
psychose onder woorden gebracht, kwam hij ook <strong>in</strong> aanrak<strong>in</strong>g met het <strong>Soteria</strong><br />
concept. In 1977 g<strong>in</strong>g hij op bezoek bij het <strong>Soteria</strong> huis van Loren Mosher (1933-<br />
2004) <strong>in</strong> San Francisco, dat bestaan heeft van 1971-1983 11 Wat Ciompi daar als eerste<br />
<strong>Soteria</strong> <strong>in</strong> <strong>Zeeland</strong>
Versie 1<br />
01 oktober 2011<br />
Blad 6/16<br />
trof was de uitstral<strong>in</strong>g van de woongemeenschap: ‘je bent welkom, zoals je bent’ –<br />
geen verdere vragen, niet de noodzaak een rol te moeten spelen. 12<br />
Het <strong>Soteria</strong> huis van Loren Mosher was dan weer gebaseerd op de huizen van de<br />
Philadelphia Association van Ronald La<strong>in</strong>g. 13 Mosher was een jaar lang (1966-1967)<br />
verbonden aan de Tavistock Cl<strong>in</strong>ic <strong>in</strong> Londen, een psychoanalytisch <strong>in</strong>stituut, waar<br />
hij John Bolwby en Anna Freud ontmoette, <strong>in</strong> datzelfde jaar kwam hij <strong>in</strong> contact met<br />
La<strong>in</strong>g en leerde hij K<strong>in</strong>gsley Hall kennen. 14 K<strong>in</strong>gsley Hall was een van de<br />
opvanghuizen van de Philadeplhia Association <strong>in</strong> Londen, waar mensen die <strong>in</strong> een<br />
‘psychologische crisis’ zaten, konden verblijven, zonder dat er verder sprake was van<br />
enige structuur of programma, geheel <strong>in</strong> de geest van de vrije benader<strong>in</strong>g van alle<br />
d<strong>in</strong>gen e<strong>in</strong>d jaren zestig beg<strong>in</strong> jaren ’70 van de 20 e eeuw.<br />
Loren Mosher begon ervan overtuigd te geraken dat je mensen met een psychose<br />
zonder medicijnen weer beter kon krijgen. Het concept van Ronald La<strong>in</strong>g paste<br />
Mosher toe op jonge mensen met een (eerste) psychose – hij vergeleek deze groep<br />
met dezelfde groep mensen die een ‘standaard’ behandel<strong>in</strong>g onderg<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> een van<br />
de grote psychiatrische ziekenhuizen. Mosher was er veel aan gelegen aan te tonen<br />
dat mensen zonder medicijnen door hun psychose heen konden worden geholpen.<br />
Dit heeft vermoedelijk ook tot de ondergang van de <strong>Soteria</strong> huizen <strong>in</strong> San Francisco<br />
geleidt. Niet omdat zijn stell<strong>in</strong>g volkomen onz<strong>in</strong> is, mogelijk is er wel degelijk een<br />
groep van jonge mensen met een eerste psychose, die zonder medicijnen door deze<br />
episode kunnen worden geholpen, maar omdat hij <strong>in</strong> een zwaar controversieel debat<br />
terechtkwam tussen de twee uitersten: behandel<strong>in</strong>g met of zonder medicijnen.<br />
Luc Ciompi heeft van Mosher overgenomen het werken <strong>in</strong> een kle<strong>in</strong>e groep van<br />
ongeveer 6 mensen met twee begeleiders, waarbij de huiselijke sfeer en de nadruk<br />
op het persoo<strong>nl</strong>ijk contact tussen cliënt en begeleider op de voorgrond staan. Van<br />
het beg<strong>in</strong> af aan heeft Ciompi een andere men<strong>in</strong>g gehad dan Mosher over het<br />
gebruik van medicijnen. 15 Voor Luc Ciompi is het <strong>Soteria</strong> Bern concept een<br />
uitgelezen sociaal, psychologische, biologische behandelmethode, die gebruikt<br />
maakt van alle <strong>in</strong>zichten die er op de verschillende gebieden te verkrijgen zijn.<br />
Vrijwel alle cliënten opgenomen bij <strong>Soteria</strong> Bern gebruiken medicijnen.<br />
Uitgangspunt van de behandel<strong>in</strong>g is dat mensen psychotisch, <strong>in</strong> een ernstige<br />
emotionele ontredder<strong>in</strong>g b<strong>in</strong>nenkomen, en er alles aan gedaan moet worden om<br />
mensen weer op hun gemak te stellen, zodat de emotionele spann<strong>in</strong>g weer kan<br />
afnemen en mensen opnieuw vertrouwd kunnen worden gemaakt met de dagelijkse<br />
realiteit om hen heen.<br />
4 <strong>Soteria</strong> Bern<br />
In het volgende, zal ik uitleggen wat de therapeutische pr<strong>in</strong>cipes van <strong>Soteria</strong> Bern<br />
zijn. Bij een aantal pr<strong>in</strong>cipes zal ook uitgelegd worden hoe deze <strong>in</strong> de praktijk vorm<br />
krijgen. Vervolgens stap ik over op de wijze waarop wij <strong>in</strong> Emergis de <strong>Soteria</strong><br />
pr<strong>in</strong>cipes, nu nog op de afdel<strong>in</strong>g en b<strong>in</strong>nenkort <strong>in</strong> ons huis vormgeven.<br />
<strong>Soteria</strong> Bern gaat uit van de volgende acht therapeutische pr<strong>in</strong>cipes 16 :<br />
<strong>Soteria</strong> <strong>in</strong> <strong>Zeeland</strong>
Versie 1<br />
01 oktober 2011<br />
Blad 7/16<br />
1. Een kle<strong>in</strong>e gemeenschap, <strong>in</strong> een rustige omgev<strong>in</strong>g, waar alles zo ‘normaal’<br />
mogelijk verloopt.<br />
De opvang v<strong>in</strong>dt plaats <strong>in</strong> een normaal huis waar<strong>in</strong> 6 tot 8 cliënten en<br />
telkens twee begeleiders met elkaar same<strong>nl</strong>even. De structuur van de dag,<br />
draait, zoals <strong>in</strong> het normale leven, rond de maaltijden, het boodschappen<br />
doen en andere huishoudelijke taken. Begeleiders en cliënten vormen een<br />
groep, of <strong>in</strong> beeldspraak, een groot gez<strong>in</strong>, waar<strong>in</strong> een gezame<strong>nl</strong>ijke<br />
verantwoordelijkheid bestaat voor de gang van zaken.<br />
2. Voortdurende persoo<strong>nl</strong>ijke aanwezigheid (Dabeise<strong>in</strong> - Be<strong>in</strong>g-with) met de<br />
psychotische cliënt<br />
Tijdens de fase van b<strong>in</strong>nenkomst, de eerste acute fase van de psychose,<br />
wordt de patiënt nooit alleen gelaten. Bij <strong>Soteria</strong> Bern is één begeleider 24<br />
uur per dag bij de cliënt aanwezig. Het gaat om het houden van gezelschap,<br />
niets hoeft, waarbij de cliënt geleidelijk aan tot rust kan komen. Een zachte<br />
kamer, een aangename maar ‘prikkelarme’ omgev<strong>in</strong>g, waar niet meer<br />
aanwezig is dan een bed voor de begeleider en de cliënt, vormt de<br />
uitvalbasis, van waaruit de cliënt geleidelijk aan vertrouwd wordt gemaakt<br />
met het leven <strong>in</strong> de groep.<br />
3. Persoo<strong>nl</strong>ijke cont<strong>in</strong>uïteit<br />
Begeleiders werken <strong>in</strong> diensten van 49 uur. Ze zijn dus 2 x 24 uur cont<strong>in</strong>u<br />
aanwezig. De eerste 24 uur staan, bij de b<strong>in</strong>nenkomst van een nieuwe cliënt,<br />
<strong>in</strong> het teken van de één op één begeleid<strong>in</strong>g, de volgende 24 uur volgt de<br />
begeleider het leven van de groep. Twee begeleiders zijn dus voortdurend<br />
aanwezig – er zijn daardoor we<strong>in</strong>ig personeelswissel<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> de groep (op<br />
een gewone afdel<strong>in</strong>g zijn dit er al snel m<strong>in</strong>imaal vier op een dag).<br />
Begeleiders worden zorgvuldig uitgekozen op hun persoo<strong>nl</strong>ijke<br />
eigenschappen. Ze moeten zeer gemotiveerd zijn om <strong>in</strong> dit concept te<br />
kunnen werken en <strong>in</strong> staat zijn vanuit zichzelf, vanuit hun persoo<strong>nl</strong>ijke<br />
kwaliteiten contact te maken en bijzijn te bieden.<br />
4. Nauwe samenwerk<strong>in</strong>g met familieleden en andere belangrijke personen<br />
Vanaf de eerste dag worden de familieleden bij de behandel<strong>in</strong>g betrokken. Er<br />
wordt soepel omgegaan met bezoektijden en er zijn familiebijeenkomsten.<br />
Het same<strong>nl</strong>even van cliënten met begeleiders is uite<strong>in</strong>delijk maar een korte<br />
fase <strong>in</strong> het leven van de cliënt. Met familieleden en andere belangrijke<br />
mensen rond je heen, deel je vaak je gehele leven. Belangrijk is dat daar het<br />
contact weer mee hersteld wordt of verder wordt gezet.<br />
5. Heldere, eenduidige <strong>in</strong>formatie voor cliënten, familieleden en medewerkers.<br />
Een psychose is voor cliënt en omgev<strong>in</strong>g een zeer verwarrende gebeurtenis.<br />
Belangrijk is dat op ieder moment, heldere, eenvoudige en eenduidige<br />
<strong>in</strong>formatie wordt gegeven over wat een psychose is, wat het risico op<br />
terugval is, hoe je terugval kan voorkomen en wat de behandel<strong>in</strong>g <strong>in</strong>houdt.<br />
6. Praktische doelstell<strong>in</strong>gen vanaf het beg<strong>in</strong> van de behandel<strong>in</strong>g<br />
De behandel<strong>in</strong>g – de tijd voor herstel – bedraagt gemiddeld 6 weken tot 3<br />
maanden. Het is belangrijk dat gelijk vanaf de start gekeken wordt naar<br />
praktische doelen <strong>in</strong> de toekomst: waar gaat de cliënt wonen. Wat zijn de<br />
<strong>Soteria</strong> <strong>in</strong> <strong>Zeeland</strong>
Versie 1<br />
01 oktober 2011<br />
Blad 8/16<br />
mogelijkheden voor werk en opleid<strong>in</strong>g of andere vormen van dagbested<strong>in</strong>g.<br />
Wanneer hier pas tegen het e<strong>in</strong>de van de behandel<strong>in</strong>g naar wordt gekeken,<br />
is het vaak te laat, de cliënt moet dan onnodig wachten of gaat naar huis<br />
zonder dat de nazorg goed geregeld is. Het is ook een teken van optimisme,<br />
wanneer vanaf de start van de behandel<strong>in</strong>g direct gekeken wordt naar<br />
praktische doelen die aansluiten op het herstel van de cliënt.<br />
7. Medicatie <strong>in</strong> zo laag mogelijke doser<strong>in</strong>gen.<br />
Medicatie (het toedienen van een antipsychoticum) is een van de manieren<br />
om de emotionele spann<strong>in</strong>g bij de psychotische cliënt te doen afnemen.<br />
Medicatie wordt voorgeschreven zoveel mogelijk <strong>in</strong> overleg met cliënt en<br />
familie. Cliënten die absoluut geen medicatie willen, krijgen een periode van<br />
twee weken om zo mogelijk op eigen kracht de (psychotische) symptomen<br />
af te laten nemen – blijft er sprake van een ernstige ontregel<strong>in</strong>g, wordt er<br />
alsnog overgegaan op medicijnen. Het doel is dat aan het e<strong>in</strong>de van de<br />
behandel<strong>in</strong>g de cliënt <strong>in</strong> staat (en bereid) is de medicatie zelf <strong>in</strong> beheer te<br />
nemen.<br />
8. Nazorg – terugvalpreventie gedurende twee jaar<br />
Zoals er direct aan praktische (toekomst)doelen wordt gewerkt, zo is het<br />
ook van belang dat de cliënt bij het vertrekken een duidelijke (en concrete)<br />
afspraak omtrent nazorg heeft, die m<strong>in</strong>imaal twee jaar moet blijven duren.<br />
Tijdens het verblijf <strong>in</strong> <strong>Soteria</strong> wordt veel aandacht besteedt aan het<br />
voorkomen van terugval: wat zijn mogelijke persoo<strong>nl</strong>ijke voortekenen en hoe<br />
is het <strong>in</strong> het algemeen terugval te voorkomen.<br />
<strong>Soteria</strong> Bern wordt <strong>in</strong> het Duitstalige gebied wel eens de ‘gouden standaard’ van de<br />
psychiatrie genoemd. Deze mooie kwalificatie hebben ze niet verkregen door het<br />
formuleren van de acht bovenstaande pr<strong>in</strong>cipes, maar door de wijze waarop ze die<br />
nu al 27 jaar <strong>in</strong> de praktijk weten te brengen. Daar zijn ze volstrekt uniek <strong>in</strong>. Voor een<br />
belangrijk deel gaat het bij <strong>Soteria</strong> Bern om heel gewone, alledaagse ‘gezond<br />
verstand’ pr<strong>in</strong>cipes – de kracht van <strong>Soteria</strong> Bern is dat ze daar een praktische vorm<br />
voor hebben weten te v<strong>in</strong>den – en die <strong>in</strong> de praktijk ook weten vast te houden.<br />
5 <strong>Soteria</strong> bij Emergis, <strong>Zeeland</strong><br />
In het laatste deel van deze lez<strong>in</strong>g, wil ik graag met jullie de mogelijkheden<br />
bespreken om de <strong>Soteria</strong> werkwijze <strong>in</strong> te voeren b<strong>in</strong>nen alle psychiatrische<br />
ziekenhuizen van Nederland. Uitgangspunt zijn de acht therapeutische pr<strong>in</strong>cipes<br />
zoals ik die daarnet heb weergegeven. Om het <strong>Soteria</strong> model vorm te geven zijn er <strong>in</strong><br />
pr<strong>in</strong>cipe twee mogelijkheden. We kunnen afzonderlijke huizen starten buiten de<br />
structuur van het psychiatrisch ziekenhuis. Deze vorm verdient wellicht de<br />
voorkeur. 17 In de praktijk is er echter maar een <strong>Soteria</strong> huis <strong>in</strong> heel Europa – verder<br />
v<strong>in</strong>den we alleen (en dan nog niet meer dan een handjevol) <strong>Soteria</strong> afdel<strong>in</strong>gen<br />
b<strong>in</strong>nen de structuur van een algemeen psychiatrisch ziekenhuis.<br />
Ook ben ik er een voorstander van, uitzonderlijke, goede <strong>in</strong>itiatieven niet (alleen)<br />
buiten de psychiatrische ziekenhuis te ontwikkelen, maar er midden<strong>in</strong>. In de praktijk<br />
komen de meeste mensen met een psychose toch <strong>in</strong> de reguliere <strong>GGZ</strong> en v<strong>in</strong>dt daar<br />
<strong>Soteria</strong> <strong>in</strong> <strong>Zeeland</strong>
Versie 1<br />
01 oktober 2011<br />
Blad 9/16<br />
de behandel<strong>in</strong>g plaats. Laten we er dan ook voor zorgen dat de optimale<br />
behandel<strong>in</strong>g plaatsv<strong>in</strong>dt <strong>in</strong> de reguliere <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>gen, zodat zoveel mogelijk mensen<br />
met een psychose ervan kunne profiteren.<br />
Zoals uit de formuler<strong>in</strong>g van de acht therapeutische pr<strong>in</strong>cipes blijkt is er nauwelijks<br />
iets buitengewoons of mythisch aan. Het gaat gewoon om het bieden van goede<br />
zorg aan mensen met een psychose. Het <strong>Soteria</strong> model dw<strong>in</strong>gt ons tot goede zorg,<br />
zoals ik straks nog zal duidelijk maken, en daarom is het zo waardevol. Wanneer je<br />
aan een willekeurig gezelschap van hulpverleners de acht therapeutische pr<strong>in</strong>cipes<br />
voorstelt, zal er goedkeurend geknikt worden – of zelf opgemerkt worden ‘zo werken<br />
we toch eige<strong>nl</strong>ijk al’. (Hoed je voor die laatste opmerk<strong>in</strong>g: de grootste dooddoener <strong>in</strong><br />
de psychiatrie, fundamentele pr<strong>in</strong>cipes worden m<strong>in</strong>zaam <strong>in</strong> ontvangst genomen en<br />
vervolgens valt iedereen weer terug <strong>in</strong> zijn oude werkwijze die niets te maken heeft<br />
met de <strong>in</strong>tensieve, persoonsgerichte aanpak van <strong>Soteria</strong>.)<br />
Pas wanneer de <strong>Soteria</strong> werkwijze daadwerkelijk wordt <strong>in</strong>gevoerd, volgehouden en er<br />
voortdurend naar gestreefd wordt – zo dicht mogelijk de therapeutische pr<strong>in</strong>cipes te<br />
benaderen, komt de echte dialoog met de medewerkers ‘het team’ op gang. Aan de<br />
hand van de eerste drie therapeutische pr<strong>in</strong>cipes zal ik nu over onze ervar<strong>in</strong>gen 18<br />
vertellen met de <strong>in</strong>voer<strong>in</strong>g van de <strong>Soteria</strong> werkwijze, <strong>in</strong> Emergis, s<strong>in</strong>ds januari 2011.<br />
De <strong>Soteria</strong> afdel<strong>in</strong>g situeert zich op het terre<strong>in</strong> van het algemeen psychiatrisch<br />
ziekenhuis van Emergis (<strong>in</strong> Kloet<strong>in</strong>ge), tot half oktober 2011 op een afdel<strong>in</strong>g –<br />
daarna aan de rand van het terre<strong>in</strong> <strong>in</strong> de voormalige ‘woonhuizen’.<br />
Ik hoop dat deze ervar<strong>in</strong>gen omtrent de <strong>in</strong>troductie van <strong>Soteria</strong> <strong>in</strong> een algemeen<br />
psychiatrisch ziekenhuis, tegelijkertijd voor jullie een aanmoedig<strong>in</strong>g zijn, deze<br />
ontwikkel<strong>in</strong>gen elders <strong>in</strong> Nederland op gang te brengen. Wacht niet op het <strong>in</strong>itiatief<br />
van de psychiatrische ziekenhuizen zelf, want dan kan je lang wachten. Maak<br />
duidelijk hoe elementair en essentieel deze aanpak is voor mensen met een<br />
psychose – en dat de middelen <strong>in</strong> ieder psychiatrisch ziekenhuis voorhanden zijn<br />
om er vandaag nog mee te beg<strong>in</strong>nen.<br />
1) Een kle<strong>in</strong>e gemeenschap <strong>in</strong> een rustige omgev<strong>in</strong>g waar alles zo normaal mogelijk<br />
verloopt<br />
Zoals gezegd is de ideale plek voor <strong>Soteria</strong> een ruim huis, <strong>in</strong> een gewone<br />
woonomgev<strong>in</strong>g. Wij hadden een dergelijk huis niet tot onze beschikk<strong>in</strong>g en zijn<br />
gestart op een provisorisch verbouwde afdel<strong>in</strong>g. De afdel<strong>in</strong>g is gereduceerd van<br />
twaalf plaatsen naar zes plaatsen. Iedereen heeft een eigen kamer, er is een ruime<br />
gemeenschappelijke woonkamer en keuken (met gewone huiselijke <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g, geen<br />
‘ziekenhuis meubilair’) en een tu<strong>in</strong>.<br />
In pr<strong>in</strong>cipe is er geen eigen verpleegpost meer. Voor de medewerkers is dit wennen.<br />
Je werkplek is nu letterlijk tussen de cliënten. Eigen aan <strong>Soteria</strong> is dat je <strong>in</strong> een<br />
groep, met cliënten same<strong>nl</strong>eeft. Sociale <strong>in</strong>teractie wordt gestimuleerd. En waarom<br />
zou je niet met je cliënten de ervar<strong>in</strong>gen van het afgelopen weekend bespreken, zij<br />
leren hier net zoveel van als je collega’s? In die z<strong>in</strong> ben ik blij zijn als we een<br />
afzonderlijke behuiz<strong>in</strong>g krijgen aan de rand van het terre<strong>in</strong> – en je niet anders kan<br />
dan de dagelijkse <strong>in</strong>teractie met de cliënten aangaan.<br />
<strong>Soteria</strong> <strong>in</strong> <strong>Zeeland</strong>
Versie 1<br />
01 oktober 2011<br />
Blad 10/16<br />
Ontbijt, lunch en avondeten gebeuren gezame<strong>nl</strong>ijk op vaste tijden, voor begeleiders<br />
en cliënten. Volgens een weekschema, wordt er gekookt, boodschappen gedaan en<br />
het huishouden gedaan. Een cliënt kookt en wordt meestal ondersteund door een<br />
begeleider, zij doen samen ook de boodschappen.<br />
Door zelf het huishouden te doen, boodschappen te halen en eten te koken, leren<br />
cliënten op een natuurlijke wijze (zonder speciale aparte tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g) vaardigheden –<br />
die ze nog niet altijd beheersen. Een aantal cliënten heeft bij ons leren koken of<br />
bijvoorbeeld voor de eerste keer zelf de lakens verversen van het bed.<br />
Naast de huishoudelijke activiteiten, de boodschappen, de structuur van de<br />
maaltijden, hebben we ervoor gekozen het doordeweekse leven vorm te geven<br />
volgens een compleet activiteiten schema. Een deel van de activiteiten speelt zich af<br />
‘<strong>in</strong> huis’ – groepsgesprek, humanistische vorm<strong>in</strong>g, schoonmaakmiddag, maar het<br />
grootste deel speelt zich af buiten het psychiatrisch ziekenhuis: een ochtend<br />
paardrijden, een ochtend werken op een kersenkwekerij, twee middagen fitness, een<br />
ochtend muziek maken, bij een Zeeuwse popband, boodschappen op de markt<br />
doen. Op deze wijze is de hele week gevuld. Je kan hier tegen <strong>in</strong>brengen – is dit<br />
normaal? – want als ik zelf thuis ben, doe ik niet zoveel. Voor een deel is dit terecht<br />
(hoewel het normale gez<strong>in</strong>sleven wel een weekvullend programma doordeweeks<br />
kent) – als mensen weer verder gaan, zetten ze hun leven op een rustiger wijze<br />
voort. Maar een gestructureerd weekprogramma, met veel activiteiten buiten de<br />
deur lijkt toch een gunstige bijdrage aan het herstelproces van een psychose te<br />
leveren. Deze gemeenschappelijke activiteiten, het samen d<strong>in</strong>gen doen, sluit aan op<br />
het concept Affektlogik 19 van Ciompi. Wanneer je samen wat aan het doen bent, of<br />
dat nu afwassen is, of het snoeien van een fruitboom, heb je vaak gemakkelijker<br />
contact met elkaar, dan dat je ‘een gesprekje’ aan het voeren bent <strong>in</strong> een afzonderlijk<br />
kamertje. Het door de dag heen gezame<strong>nl</strong>ijk optrekken bevordert de<br />
groepsvorm<strong>in</strong>g, en ook de begeleiders, die aan alle activiteiten zelf meedoen, ogen<br />
fitter en stralen meer energie uit, dan dat ze de hele dag op de afdel<strong>in</strong>g werken. Voor<br />
de cliënten vormen de activiteiten, een goede afleid<strong>in</strong>g voor de psychotische<br />
belev<strong>in</strong>gen, stemmen geraken naar de achtergrond, wanneer je je aandacht moet<br />
richten op praktische taken <strong>in</strong> de werkelijkheid, vandaar de uitspraak van een cliënt<br />
‘zelfs mijn stemmen worden moe’ – want door het meedoen aan activiteiten die de<br />
nodige <strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g vroegen, verdwenen de stemmen naar de achtergrond.<br />
We kiezen voor activiteiten buiten de deur, zodat cliënten later ook zelf makelijker de<br />
weg v<strong>in</strong>den naar voorzien<strong>in</strong>gen buiten het psychiatrisch ziekenhuis die activiteiten<br />
en bieden. Verder valt op dat de mensen (bandleden, manegehouder, boer<strong>in</strong> op de<br />
fruitboerderij, sportleraar op de fitness) veel natuurlijker / gewoner omgaan met de<br />
cliënten dan veel medewerkers van het psychiatrisch ziekenhuis: de cliënten komen<br />
daar voor de activiteiten en worden daar op aangesproken, niet op hun beperk<strong>in</strong>gen<br />
die voortkomen uit hun psychose.<br />
De huidige grootte van de groep is 6 cliënten. Dat is <strong>in</strong> de aanwezigheid van een of<br />
twee begeleiders een goede, hanteerbare groep 20 . (Wanneer er één op éen<br />
begeleid<strong>in</strong>g is staat er een begeleider op de groep). De groep is betrokken op elkaar,<br />
zoals duidelijk blijkt uit de <strong>in</strong>teractie tijdens de maaltijden.<br />
Vanaf half oktober, zullen we de beschikk<strong>in</strong>g hebben over tien plaatsen. We blijven<br />
echter werken met een groep van zes (<strong>in</strong> de actieve ‘behandelfase’). Wanneer<br />
<strong>Soteria</strong> <strong>in</strong> <strong>Zeeland</strong>
Versie 1<br />
01 oktober 2011<br />
Blad 11/16<br />
cliënten hersteld zijn kunnen ze nog een periode ‘op kamers’ wonen <strong>in</strong> huis, maar<br />
zullen dan weer meer hun eigen weg gaan – niet meer meedoen aan de<br />
groepsactiviteiten bijvoorbeeld. Op deze wijze kunnen we de doorstrom<strong>in</strong>g<br />
bevorderen en sneller (nieuwe) mensen opnemen. Nu zijn mensen hersteld, maar is<br />
er niet altijd een vervolgplek (een eigen huis of een plaats b<strong>in</strong>nen begeleid wonen).<br />
Onze cliënten naar een andere afdel<strong>in</strong>g sturen doen we liever niet, omdat zij dit zelf<br />
als een achteruitgang ervaren, terwijl er juist herstel is opgetreden. Vier extra<br />
plaatsen, als overgangsfase, lijkt een goede oploss<strong>in</strong>g.<br />
Bij <strong>Soteria</strong> wordt uitgegaan van het vormen van een (tijdelijk) groot gez<strong>in</strong>, zoals je<br />
vroeger ruimere gez<strong>in</strong>sverbanden had. Persoo<strong>nl</strong>ijk v<strong>in</strong>d ik dit een van de mooiste, en<br />
<strong>in</strong> mijn ervar<strong>in</strong>g werkzaamste onderdelen van <strong>Soteria</strong>, Er ontstaat een hechte groep<br />
cliënten die zorgzaam zijn voor elkaar. Het is ontroerend om te zien, hoe nieuwe<br />
cliënten – nog vrij afwezig, druk of angstig – door de cliënten die er al langer zijn<br />
aangesproken worden en <strong>in</strong> de groep worden opgenomen. ‘Ervar<strong>in</strong>gsdeskundigheid’<br />
krijgt door de wisselwerk<strong>in</strong>g tussen ‘oudere’ en nieuwe cliënten op een natuurlijke<br />
wijze vorm.<br />
2) Voortdurende persoo<strong>nl</strong>ijke aanwezigheid, de eerste dagen bij b<strong>in</strong>nenkomst van de<br />
psychotische cliënt<br />
In <strong>Soteria</strong> Bern, wordt nadrukkelijk met het concept van de ‘zachte kamer’ gewerkt.<br />
Cliënt en begeleider zijn 24 uur samen – <strong>in</strong> de zachte kamer – of <strong>in</strong> huis als de<br />
andere groepsleden voor activiteiten buiten zijn. Na enkele dagen gaat de cliënt over<br />
naar de groep. Wij werken (nog) niet met een zachte kamer. Voor de begeleiders is<br />
het nog een stap te ver, om de nacht door te brengen <strong>in</strong> dezelfde kamer als de cliënt.<br />
(Het wordt nog te moeilijk gevonden, vooral als vrouwelijke begeleider, met een<br />
mannelijke cliënt ’s nachts <strong>in</strong> een ruimte door te brengen. In Bern wordt dit wel<br />
gedaan, en dit levert nooit problemen op.) Bij ons wordt ook nog gewerkt met<br />
normale diensten van acht uur (meer uitleg bij 3). Er is wel sprake, buiten de nacht,<br />
van één op één begeleid<strong>in</strong>g, telkens wisselend na acht uur. De reden voor één op<br />
één begeleid<strong>in</strong>g is dat als de cliënt <strong>in</strong> verwarde toestand b<strong>in</strong>nenkomt, zich kan<br />
richten op een mens. Er wordt zoveel mogelijk aansluit<strong>in</strong>g gezocht op de<br />
persoo<strong>nl</strong>ijke – psychotische – belev<strong>in</strong>g van de cliënt. Deze wordt niet gecorrigeerd of<br />
tegengesproken – het gaat erom dat de cliënt zich <strong>in</strong> de aanwezigheid van de ander<br />
zo veilig mogelijk kan voelen. De ervar<strong>in</strong>gen met de één op één begeleid<strong>in</strong>g zijn<br />
positief. Er ontstaat direct een hechte band met de cliënt, die vanuit het persoo<strong>nl</strong>ijk<br />
contact (<strong>in</strong> plaats van plaats<strong>in</strong>g op een gesloten afdel<strong>in</strong>g of zelfs <strong>in</strong> een separeer)<br />
‘verbonden’ raakt met het huis. Het gaat dus niet primair om een bewakersfunctie,<br />
maar door je voortdurende aanwezigheid de cliënt zich op zijn gemak te laten<br />
voelen. Wat je doet, tijdens een één op één begeleid<strong>in</strong>g, kan je vanuit het contact<br />
met de cliënt en met behulp van je eigen <strong>in</strong>tuïtie bepalen: buiten een stukje<br />
wandelen, samen wat tekenen of lezen, een brood gaan bakken.<br />
De één op één begeleid<strong>in</strong>g is een mooi voorbeeld – zoals ook de aanwezigheid op<br />
de groep – hoe <strong>Soteria</strong> voor begeleiders het contact met cliënten noodzakelijk maakt.<br />
Als je voortdurend <strong>in</strong> de aanwezigheid van de cliënt bent, moet je wel het contact<br />
aangaan. Dan blijkt ook dat ondanks het feit dat <strong>in</strong> alle leerboeken en tijdens alle<br />
opleid<strong>in</strong>gen, het contact met de cliënt centraal wordt gesteld, dit <strong>in</strong> de praktijk nog<br />
erg tegenvalt. <strong>Soteria</strong> leert het contact met cliënten aan te gaan, op een persoo<strong>nl</strong>ijke,<br />
natuurlijke wijze. Op den duur ontstaat – ook <strong>in</strong> de sett<strong>in</strong>g van een psychiatrisch<br />
<strong>Soteria</strong> <strong>in</strong> <strong>Zeeland</strong>
Versie 1<br />
01 oktober 2011<br />
Blad 12/16<br />
ziekenhuis, waar je het personeel niet altijd voor het uitkiezen hebt – op deze wijze<br />
een natuurlijke selectie van goede begeleiders. Zij die het onderl<strong>in</strong>ge contact met de<br />
collega’s teveel missen, liever spectaculaire <strong>in</strong>terventies vanuit de verpleegpost<br />
opzetten, snel de afdel<strong>in</strong>g op en weer terug, of volgens welke methodiek dan ook de<br />
patiënt liever op papier volgen – verdwijnen vanzelf uit de <strong>Soteria</strong> sett<strong>in</strong>g.<br />
3) Persoo<strong>nl</strong>ijke cont<strong>in</strong>uïteit<br />
De persoo<strong>nl</strong>ijke cont<strong>in</strong>uïteit krijgt bij <strong>Soteria</strong> Bern concreet vorm door 49 uurs<br />
diensten. B<strong>in</strong>nen Emergis is dit nog een brug te ver. We willen een stap <strong>in</strong> de goede<br />
richt<strong>in</strong>g nemen, dit plan wordt nu voorgesteld aan de ondernem<strong>in</strong>gsraad, door te<br />
gaan werken met twaalf uurs diensten en een eigen slaapdienst. Overdag en een<br />
deel van de avond, heb je dan <strong>in</strong> ieder geval te maken met dezelfde begeleiders. De<br />
slaapdienst zorgt voor cont<strong>in</strong>uïteit <strong>in</strong> de avond en de volgende ochtend.<br />
Lange diensten, van 12 uur, zijn alleen z<strong>in</strong>vol bij grotere dienstverbanden. Bij <strong>Soteria</strong><br />
Bern, wordt alleen maar gewerkt met fulltime dienstverbanden. De vraag is sowieso<br />
<strong>in</strong> hoeverre parttime dienstverbanden – hoe goed ze ook uitkomen voor de<br />
<strong>in</strong>dividuele werknemer – z<strong>in</strong>vol zijn voor de opgenomen cliënten, die daardoor door<br />
de week heen te maken krijgen met een enorme verscheidenheid aan personeel. Ook<br />
hier geldt weer, dat de <strong>Soteria</strong> werkwijze op een positieve wijze dw<strong>in</strong>gt tot een<br />
engagement, die goede voornemens (ik ben er <strong>in</strong> mijn werk voor de cliënt)<br />
werkelijkheid laat worden.<br />
6 Medicijnen en effect van de behandel<strong>in</strong>g<br />
Vanwege de kritiek die Loren Mosher had op de eenzijdige nadruk van het gebruik<br />
van medicijnen bij de behandel<strong>in</strong>g van schizofrenie – en zijn wetenschappelijk<br />
onderzoek naar de behandel<strong>in</strong>g van psychose zonder medicijnen – is aan <strong>Soteria</strong><br />
altijd de associatie verbonden gebleven van anti - psychiatrie. Dit volkomen ten<br />
onrechte. Mosher zelf heeft een veel genuanceerder standpunt over medicijnen. 21<br />
Verder heeft hij met zijn wetenschappelijk onderzoek 22 aangetoond dat er een groep<br />
mensen met een eerste psychose is, die goed reageert op een behandel<strong>in</strong>g zonder<br />
medicijnen.<br />
<strong>Soteria</strong> Bern, heeft het gebruik van medicijnen volledig geïntegreerd <strong>in</strong> de<br />
behandel<strong>in</strong>g en dat geldt ook voor de ‘<strong>Soteria</strong> afdel<strong>in</strong>gen’ <strong>in</strong> de Duitse psychiatrische<br />
ziekenhuizen. Belangrijk is dat <strong>Soteria</strong> zoveel meer te bieden heeft, dan het<br />
aanbieden van medicijnen alleen. De behandel<strong>in</strong>g van patiënten met een psychose<br />
<strong>in</strong> de algemene psychiatrische ziekenhuizen bestaat, enkele gunstige uitzonder<strong>in</strong>gen<br />
daargelaten, meestal alleen uit het geven van medicijnen en de patiënten<br />
b<strong>in</strong>nenhouden – eventueel is er op de afdel<strong>in</strong>g of het terre<strong>in</strong> zelf nog wat<br />
bezigheidstherapie en sporten. Wanneer een patiënt geen medicijnen wil – valt er<br />
eige<strong>nl</strong>ijk niet zoveel meer te behandelen. Bij <strong>Soteria</strong> worden medicijnen nadrukkelijk<br />
aangeboden – en er wordt ook uitgelegd waarom, maar uite<strong>in</strong>delijk vormen de<br />
medicijnen maar een kle<strong>in</strong> deel van de gehele behandel<strong>in</strong>g.<br />
<strong>Soteria</strong> <strong>in</strong> <strong>Zeeland</strong>
Versie 1<br />
01 oktober 2011<br />
Blad 13/16<br />
<strong>Soteria</strong> Bern heeft twee studies gedaan naar het effect van de behandel<strong>in</strong>g 23 De<br />
belangrijkste uitkomst, bij follow-up, na twee jaar, is dat een behandel<strong>in</strong>g bij <strong>Soteria</strong><br />
hetzelfde effect heet (op het gebied van psychopathologie, woon en werksituatie) als<br />
een reguliere behandel<strong>in</strong>g. Het gaat wat dat betreft om beperkte, zo niet<br />
teleurstellende resultaten. (Het past wel <strong>in</strong> het algemene verhaal over het verloop<br />
van schizofrenie op langere termijn, nog altijd is van geen enkele behandel<strong>in</strong>g<br />
aangetoond dat deze het verloop op langere termijn kan beïnvloeden: tijd en<br />
omgev<strong>in</strong>g zijn de enige variabelen die tellen). Mogelijk dat er <strong>in</strong> de toekomst nog wel<br />
positievere effecten zullen blijken op het ‘subjectieve’ dome<strong>in</strong>. 24 Het is niet<br />
uitgesloten dat cliënten een opname b<strong>in</strong>nen een <strong>Soteria</strong> sett<strong>in</strong>g als aangenamer<br />
zullen ervaren, dan op een reguliere afdel<strong>in</strong>g.<br />
Sprekend uit de zeer beperkte en subjectieve ervar<strong>in</strong>g van onze <strong>Soteria</strong> afdel<strong>in</strong>g, ben<br />
ik onder de <strong>in</strong>druk van het herstel dat optreedt over een periode van 6 weken tot drie<br />
maanden, en valt het op dat de cliënten voor het merendeel op een positieve wijze<br />
terugkijken op de behandel<strong>in</strong>g. Dat geldt ook voor de cliënten die gedwongen<br />
opgenomen zijn – en de ‘keuze’ hebben gekregen voor een verblijf op de open<br />
<strong>Soteria</strong> afdel<strong>in</strong>g. In de komende jaren zullen we trachten deze subjectieve ervar<strong>in</strong>gen<br />
op te volgen (en te vertalen) <strong>in</strong> ‘harde’ gegevens van wetenschappelijk onderzoek.<br />
7 Ten slotte<br />
We zijn ons verhaal begonnen met een pleidooi schizofrenie niet alleen als een<br />
ziekte te zien, een hersenaandoen<strong>in</strong>g – maar als een toestand van ernstige<br />
emotionele verwarr<strong>in</strong>g die de gehele mens treft. Alsmaar duidelijker wordt dat het<br />
verhaal van een ‘hersenaandoen<strong>in</strong>g’ – welke voordelen het ziektemodel ook mag<br />
geven – te beperkt is. Jonge mensen met een psychose, zijn mensen die naast een<br />
(erfelijke) kwetsbaarheid, vaak ongemeen hard getroffen zijn door het leven en de<br />
sporen daarvan met zich meedragen. Traumatische ervar<strong>in</strong>gen, sociale uitsluit<strong>in</strong>g,<br />
pesten hebben hen vaker dan de gemiddelde jonge mens getroffen. 25<br />
Op een afdel<strong>in</strong>g waar jonge mensen met een eerste of tweede psychose worden<br />
opgenomen, valt het getraumatiseerde karakter van hun levensloop en de<br />
lijdensdruk die dat teweeg brengt, veel meer op dan op een afdel<strong>in</strong>g waar sprake is<br />
van langdurige problematiek en de traumatische ervar<strong>in</strong>gen ‘ondergesneeuwd zijn’<br />
onder een – overigens vaak ook vol van nare gebeurtenissen – langdurige<br />
hulpverlen<strong>in</strong>gsgeschiedenis.<br />
Van de 14 jonge mensen die we tot <strong>in</strong> september hebben opgenomen, was er bij<br />
negen sprake van een directe erfelijke component (een vader, moeder of grootouder,<br />
die lijdt aan een ernstige psychiatrische stoornis). Zes zijn opgegroeid <strong>in</strong> één ouder<br />
gez<strong>in</strong> of een pleeggez<strong>in</strong> en zeven werden dikwijls gepest op school. Bij een aantal is<br />
er sprake geweest van fysieke <strong>in</strong>timidatie of seksueel misbruik. Eén ouder had<br />
suïcide gepleegd. Het zijn ‘niet meer’ dan gegevens verzameld op één plaats. Maar<br />
duidelijk mag zijn dat de emotionele ontredder<strong>in</strong>g bij veel van deze jongeren groot is<br />
en er, ook door hun levenservar<strong>in</strong>g, voldoende aa<strong>nl</strong>eid<strong>in</strong>g is wantrouwend ten<br />
opzichte van hun omgev<strong>in</strong>g te staan.<br />
<strong>Soteria</strong> <strong>in</strong> <strong>Zeeland</strong>
Versie 1<br />
01 oktober 2011<br />
Blad 14/16<br />
Alleen al op grond van hun voorgeschiedenis, hebben deze jongeren meer nodig dan<br />
een plaats waar hun psychose als een ‘gewone’ ziekte behandeld wordt. Het leven <strong>in</strong><br />
een ‘ruim gez<strong>in</strong>sverband’ gedurende een paar maanden, waar<strong>in</strong> je als persoon, met<br />
je unieke levensgeschiedenis opgenomen en gewaardeerd wordt – kan, hoe we<strong>in</strong>ig<br />
ook, iets van tegenwicht bieden aan alle beschadigende ervar<strong>in</strong>gen die er <strong>in</strong> je leven<br />
al geweest zijn.<br />
Literatuur<br />
1 Ciompi, L. (1998) Is schizophrenia an affective disease? In: Flack, W. & Laird, J.<br />
Emotions <strong>in</strong> Psychopathology. NewYork / Oxford: Oxford University Press, p. 283- 297.<br />
2 Kraepel<strong>in</strong>, E. (1899) Psychiatrie. Sechste Aulage I. und II. Band.<br />
Ik maak hier gebruik van de heruitgave door Arts & Boeve (1999) Nijmegen.<br />
3 Kritische noten rond de houdbaarheid van affectief versus non-affectief en de diagnose<br />
schizofrenie zijn (onder meer) terug te v<strong>in</strong>den <strong>in</strong>: Os, J. van & Kapur, S. (2009)<br />
Schizophrenia. The Lancet, p. 635-645.<br />
4 Kraepel<strong>in</strong> spreekt <strong>in</strong> dit verband over “Verblödungsprocesse” – en “Ich kann nach den<br />
bisher bekannten kl<strong>in</strong>ischen und anatomischen Thatsachen nicht zweifeln, dass wir es hier<br />
mit schweren und <strong>in</strong> der Regel höchstens theilweise rückbildungsfähigen Schädigungen der<br />
Hirnr<strong>in</strong>de zu thun haben.“ (II. Band, p 137, genoemde uitgave).<br />
Zo ongenuanceerd wordt er tegenwoordig meestal niet meer over schizofrenie<br />
gesproken. Maar s<strong>in</strong>ds de jaren ’80 is (opnieuw) het tijdperk van de biologische<br />
psychiatrie aangebroken, waarvan The broken bra<strong>in</strong>, van Nancy Andreassen<br />
(1981) een mooie getuige was, zo schrijft ze onder meer (p.29-30):<br />
Major psychiatric illnesses are diseases (…) these diseases are caused pr<strong>in</strong>cipally<br />
by biological factors, and most of the factors reside <strong>in</strong> the bra<strong>in</strong>. Vandaar, zo<br />
schrijft ze verder (p. 31) dat de bezoekjes aan de psychiater tegenwoordig veel<br />
korter zijn, geen levensverhalen meer, en ze vragen ook niet meer naar<br />
traumatische ervar<strong>in</strong>gen. Dat schizofrenie (en andere ernstige psychiatrische<br />
stoornissen) gewoon weer een ziekte kunnen zijn, vormt, terecht, voor veel mensen<br />
een oplucht<strong>in</strong>g – maar dat het verhaal van de patiënt er niet meer toe doet, en dat<br />
traumatische ervar<strong>in</strong>gen niet meer tellen, is wel een zware vergiss<strong>in</strong>g gebleken,<br />
zoals we later nog zullen zien.<br />
Ondertussen kunnen we uit de ‘harde’ wetenschappelijke hoek, als het om de<br />
bestuder<strong>in</strong>g van ‘schizofrene hersencellen’ gaat nog altijd (of weer) Kraepeliaanse<br />
uitdrukk<strong>in</strong>gen tegenkomen: ‘Schizophrenia is debilitat<strong>in</strong>g neurological disorder<br />
with a world-wide prevalence of 1%’<br />
Uit: Brenand, K., Simone, A. Jou, J. et al (2011) Letter. Modell<strong>in</strong>g schizophrenia<br />
us<strong>in</strong>g human <strong>in</strong>duced pluripotent stem cells. Nature, 437, 221-225.<br />
5 Hierover heeft Luc Ciompi uitgebreid gepubliceerd, <strong>in</strong> niet altijd even toegankelijke<br />
literatuur, die bovendien <strong>in</strong> het merendeel Duitstalig is. Hieronder een selectie:<br />
- Ciompi, L. (1982) Affektlogik. Stuttgart: Klett-Cotta.<br />
- Ciompi, L. (1997) Die emotionalen Grundlagen des Denkens.<br />
- Ciompi, L. (2002) Gefühle, Affekte, Affektlogik. Wienervorlesungen. Wien: Picus.<br />
- Ciompi, L. (1998) Is schizophrenia an affective disease? In: Flack, W. & Laird, J.<br />
Emotions <strong>in</strong> Psychopathology. NewYork / Oxford: Oxford University Press, p.<br />
283- 297.<br />
<strong>Soteria</strong> <strong>in</strong> <strong>Zeeland</strong>
Versie 1<br />
01 oktober 2011<br />
Blad 15/16<br />
- Ciompi, L. & Hoffman, H. (2004) <strong>Soteria</strong> Berne: an <strong>in</strong>novative milieu therapeutic<br />
approach to acute schizophrenia based on the concept of affect logic. World<br />
Psychiatry, 3, 140-146.<br />
6<br />
Ciompi, L. & Müller, C. (1976) Lebensweg und Alter der Schizophrenen E<strong>in</strong>e<br />
katamnestische Langzeitstudie bis <strong>in</strong>s Senium. Berl<strong>in</strong> – Heidelberg – New York:<br />
Spr<strong>in</strong>ger.<br />
7 Zie voor de besprek<strong>in</strong>g van dit onderzoek ook de website Luc Ciompi – fields of <strong>in</strong>terest –<br />
long term course. Dezelfde cijfers v<strong>in</strong>den we terug bij: Petry D. & Nuy M. (1997). De<br />
ontmasker<strong>in</strong>g. De terugkeer van het eigen gelaat van mensen met chronische psychische<br />
beperk<strong>in</strong>gen. Utrecht: SWP. Die cijfers zijn gebaseerd op drie Europese studies naar het<br />
verloop op lange termijn.<br />
8 Naast de eerder genoemde literatuur van Ciompi zijn over de eenheid van voelen en<br />
denken een veelheid van literatuur verschenen. Standaardwerken op dit gebied zijn:<br />
- LeDoux, J. (1996) The emotional bra<strong>in</strong>. The mysterious underp<strong>in</strong>n<strong>in</strong>gs of<br />
emotional life. New York: Simon & Schuster.<br />
- Damasio, A. (1994) Descartes error. Emotion, reason, and the human bra<strong>in</strong>. New<br />
York: Putman.<br />
Een degelijke Nederlandstalige <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>g vormt het volgende artikel: Glas, Gerrit, (2004)<br />
Emotie, neurobiologie en de toekomst van de psychotherapie. Tijdschrift voor<br />
psychotherapie 30: 6 – 21.<br />
9 Zie bijvoorbeeld Ciompi, L. (1997) Die emotionalen Grundlagen des Denkens, p. 225<br />
10 Ciompi, L. (2002) Gefühle, Affekte, Affektlogik. p. 40-41. De „rätselhafte Phasensprung<br />
vom alltäglichen zum psychotischen Verhalten“ (p. 41) Ciompi, L. (1997) Non-l<strong>in</strong>ear<br />
dynamics of complex systems: The chaos-theoretical approach to schizophrenia. In:<br />
Brenner, H., Böker, W. Genner, R. (eds) Towards a comprehensive therapy for<br />
schizophrenia. Seattle: Hogrefe & Huber.<br />
11 Mosher, R. & Hendrix, V. (2004) <strong>Soteria</strong>. Trough madness to deliverance. Xlibris.<br />
Voor de jaartallen zie het hoofdstuk <strong>Soteria</strong> Years.<br />
12 Hansen, H. & Nouvertné, K. (1993) “Es war wie <strong>in</strong> Märchen“ im Gespräch mit Luc<br />
Ciompi. In: Aebi, E., Ciompi, L. Hansen, H. (Hg.) <strong>Soteria</strong> im Gespräch. Bonn: Psychiatrie-<br />
Verlag.<br />
13 Wie een aardige <strong>in</strong>druk wilt krijgen hoe het leven <strong>in</strong> die huizen er aan toeg<strong>in</strong>g kan ik<br />
verwijzen naar: - Trimbos, K. (1979) Ronald La<strong>in</strong>g en zijn Philadelphia Association. Een<br />
reisimpressie Maandblad Geestelijke Volksgezondheid, 844-853.<br />
14 Aderhold, V. (2009) <strong>Soteria</strong>. A treatment model and a reform movement <strong>in</strong> psychiatry.<br />
In: Alanen, Y., González de Chavez, M., Silver, S. & Mart<strong>in</strong>dale, B. (eds).<br />
Psychotherapeutic approaches to schizophrenic psychoses. London: Routledge<br />
15 Ciompi, L. & Hoffman, H. (2004) <strong>Soteria</strong> Berne (p. 141) Hansen, H. & Nouvertné, K.<br />
(1993) “Es war wie <strong>in</strong> Märchen“ (p. 17).<br />
16 Ciompi, L. & Hoffman, H. (2004) <strong>Soteria</strong> Berne (p. 141)<br />
17 Persoo<strong>nl</strong>ijke communicatie, Luc Ciompi en Christ<strong>in</strong>e Clare, <strong>Soteria</strong> Berne, april 2011.<br />
<strong>Soteria</strong> b<strong>in</strong>nen een algemeen psychiatrisch ziekenhuis heeft zijn risico’s. Je kan<br />
daarbij denken aan praktische problemen: vooral het gegeven dat je deel uitmaakt<br />
van een grotere <strong>in</strong>stitutionele structuur zet een druk op je (ideale) werkwijze. Denk<br />
aan de wetgev<strong>in</strong>g rond arbeidstijden. En heel concreet, omdat je ruimer <strong>in</strong> je<br />
personeel zit, is het risico aanwezig dat je regelmatig personeel moet ‘uitlenen’ aan<br />
afdel<strong>in</strong>gen die onderbezet zijn. Verder kan je beperkt worden <strong>in</strong> de keuzevrijheid<br />
van personeel, niet alleen de motivatie om op deze afdel<strong>in</strong>g te werken telt dan,<br />
maar ook dat ander personeel bij organisatorische verschuiv<strong>in</strong>gen een plaats moet<br />
krijgen <strong>in</strong> je team, omdat ze nu eenmaal <strong>in</strong> dienst zijn van de (grotere) <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g.<br />
18 Zie ook het artikel <strong>in</strong> de Psy (mei 2011) ‘Zelfs mijn stemmen worden moe’<br />
19 Ciompi, L. (2002) Gefühle, Affekte, Affektlogik:<br />
<strong>Soteria</strong> <strong>in</strong> <strong>Zeeland</strong>
Versie 1<br />
01 oktober 2011<br />
Blad 16/16<br />
Wenn wir zudem beachten, dass Affekte nach der e<strong>in</strong>gangs gegebenen Def<strong>in</strong>ition<br />
nicht nur, und oft nicht e<strong>in</strong>mal vorwiegend „<strong>in</strong> Kopf’, sondern m<strong>in</strong>destens gelich<br />
gewichtig <strong>in</strong> Körper stattf<strong>in</strong>den, so s<strong>in</strong>d wir uns klar, dass ke<strong>in</strong>eswegs nur das<br />
Reden, sondern ebenfalls das geme<strong>in</strong>same Tun – etwa beim Sport oder Tanz, beim<br />
Wandern, bei der manuellen Arbeit – hervorragende Vehikel für e<strong>in</strong>e<br />
wirkungsvolle therapeutische oder sonstige Kommunikation se<strong>in</strong> können. citaat<br />
p. 46<br />
20 ‘for <strong>Soteria</strong>, the numbers were essential’ stellen Mosher & Hendrix (2004), p. 205. Zij<br />
g<strong>in</strong>gen uit van een groep van 6 cliënten en twee begeleiders. Het aantal van 6 was<br />
oorspronkelijk <strong>in</strong>gegeven door wettelijke bepal<strong>in</strong>gen, maar beviel uite<strong>in</strong>delijk erg goed.<br />
Bij <strong>Soteria</strong> Bern, zijn er acht cliënten. Ciompi, L. & Hoffman, H. (2004) (p. 141)<br />
21 Mosher & Hendrix (2004), p. 303: S<strong>in</strong>ce no real alternatives to antipsychotic drugs are<br />
currently available, to be totally aga<strong>in</strong>st them is untenable.<br />
22 Zie voor een compact overzicht: Aderhold, V. (2009) <strong>Soteria</strong>. A treatment model and a<br />
reform movement <strong>in</strong> psychiatry. In: Alanen, Y., González de Chavez, M., Silver, S. &<br />
Mart<strong>in</strong>dale, B. (eds). Psychotherapeutic approaches to schizophrenic psychoses. London:<br />
Routledge. (zie voor overzicht, p. 335-336)<br />
23 Ciompi, L., Dauwalder, H. Maier, C. & Aebi, E. (1991) Das Pilotprojekt „<strong>Soteria</strong> Berne“<br />
zur Behandelung akut Schizophrener. I. Konzeptuellen Grundlagen, praktische<br />
Realisierung, kl<strong>in</strong>ische Erfahrungen. Nervenartz, 62, 428-435.<br />
Ciompi, L., Kupper, Z., Aebi, E. et al, (1993) Das Pilotprojekt „<strong>Soteria</strong> Berne“ zur<br />
Behandelung akut Schizophrener. II. Ergebnisse e<strong>in</strong>er vergeleichenden prospektiven<br />
Verlaufsstudie über 2 Jahre. Nervenartz, 64, 440-450.<br />
24 Aderhold, V. (2009) <strong>Soteria</strong> (p. 338):<br />
Particularly positive treatments effects will most likely to be found <strong>in</strong> the doma<strong>in</strong> of<br />
subjective experiences:<br />
satisfaction, self-worth, positive self concept, long term personality development, less<br />
stigmatization (‘soft data’from qualitative research yet to be formally completed.)<br />
25 Zie bijvoorbeeld het thema nummer rond trauma en psychose: Acta Psychiatrica<br />
Scand<strong>in</strong>avica, 112, november 2005.<br />
Zie ook het recente onderzoek:<br />
Bebb<strong>in</strong>gton, P., Jonas, S. Kuipers, E. et al (2011) Childhood sexual abuse and<br />
psychosis: data from a cross-sectional national psychiatric survey <strong>in</strong> England.<br />
British Journal of Psychology, 199, 29-37.<br />
Uit dit onderzoek kwam naar voren dat mensen met een psychose voor hun 16e<br />
veel vaker te maken hebben gehad met nare seksuele ervar<strong>in</strong>gen vergeleken met de<br />
gemiddelde bevolk<strong>in</strong>gsgroep. Bijvoorbeeld was er bij 16% van de mensen met een<br />
psychose, sprake van onvrijwillige geslachtsgemeenschap (non-consual sexual<br />
<strong>in</strong>tercourse) tegenover 1.9% <strong>in</strong> de algemene bevolk<strong>in</strong>gsgroep.<br />
<strong>Soteria</strong> <strong>in</strong> <strong>Zeeland</strong>