Vaktherapie in de Justitiële Jeugdinrichtingen en ... - KenVaK - Zuyd
Vaktherapie in de Justitiële Jeugdinrichtingen en ... - KenVaK - Zuyd
Vaktherapie in de Justitiële Jeugdinrichtingen en ... - KenVaK - Zuyd
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong><br />
Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg<br />
Resultat<strong>en</strong> van praktijkgericht on<strong>de</strong>rzoek naar dramatherapie<br />
H<strong>en</strong>k Smeijsters (red.), Julie Kil, Han Kurstj<strong>en</strong>s, Jaap Welt<strong>en</strong>, Gemmy<br />
Willemars <strong>en</strong> Pijke Dijkema
Al het mogelijke werd gedaan om <strong>de</strong> <strong>in</strong>formatie <strong>in</strong> dit boek zo juist <strong>en</strong> actueel te mak<strong>en</strong> als kan<br />
Auteurs of uitgever kunn<strong>en</strong> niet verantwoor<strong>de</strong>lijk gesteld wor<strong>de</strong>n voor mogelijke na<strong>de</strong>l<strong>en</strong> die lezers door<br />
ev<strong>en</strong>tuele onvolkom<strong>en</strong>he<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het boek zou<strong>de</strong>n kunn<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rv<strong>in</strong><strong>de</strong>n.
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong><br />
Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg<br />
Resultat<strong>en</strong> van praktijkgericht on<strong>de</strong>rzoek naar dramatherapie<br />
H<strong>en</strong>k Smeijsters (red.), Julie Kil, Han Kurstj<strong>en</strong>s, Jaap Welt<strong>en</strong>, Gemmy<br />
Willemars <strong>en</strong> Pijke Dijkema<br />
K<strong>en</strong>VaK / K<strong>en</strong>VaK Publishers<br />
2012
H<strong>en</strong>k Smeijsters (red.), Julie Kil, Han Kurstj<strong>en</strong>s, Jaap Welt<strong>en</strong>, Gemmy Willemars <strong>en</strong> Pijke Dijkema<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg<br />
Resultat<strong>en</strong> van praktijkgericht on<strong>de</strong>rzoek naar dramatherapie<br />
Heerl<strong>en</strong><br />
K<strong>en</strong>VaK Publishers<br />
2012<br />
190 blz.<br />
ISBN<br />
NUR 895<br />
© H<strong>en</strong>k Smeijsters & K<strong>en</strong>VaK Publishers<br />
Alle recht<strong>en</strong> voorbehou<strong>de</strong>n. Behou<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> uitdrukkelijk bij wet bepaal<strong>de</strong> uitzon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
mag niets uit <strong>de</strong>ze uitgave wor<strong>de</strong>n verveelvoudigd, opgeslag<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
e<strong>en</strong> geautomatiseerd gegev<strong>en</strong>sbestand of op<strong>en</strong>baar gemaakt, op welke wijze ook,<br />
zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> uitdrukkelijke, voorafgaan<strong>de</strong> <strong>en</strong> schriftelijke toestemm<strong>in</strong>g<br />
van <strong>de</strong> auteurs <strong>en</strong> van <strong>de</strong> uitgever.<br />
K<strong>en</strong>VaK Publishers<br />
K<strong>en</strong>VaK<br />
Postbus 550<br />
6400 AN Heerl<strong>en</strong><br />
http://k<strong>en</strong>vak.hszuyd.nl/
VOORWOORD<br />
‚E<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> dief, altijd e<strong>en</strong> dief. ‚<br />
Het zal maar op je CV staan: ik was ‚jeugd<strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t‛. Of is daar toch iets aan te do<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong> we<br />
jonger<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> crim<strong>in</strong>aliteit hal<strong>en</strong>? Als dat mogelijk is, dan moet je ook alles prober<strong>en</strong>!<br />
Daarover gaat dit boek. Van harte beveel ik het u aan. Omdat het e<strong>en</strong> belangrijk probleem <strong>in</strong> onze<br />
maatschappij aanpakt én omdat het laat zi<strong>en</strong> waar hbo-on<strong>de</strong>rzoek toe <strong>in</strong> staat is: dit boek is het<br />
e<strong>in</strong>dproduct van baanbrek<strong>en</strong>d praktijkgericht on<strong>de</strong>rzoek.<br />
Dit gaat niet over katt<strong>en</strong>kwaad. Jonge <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t<strong>en</strong> pleg<strong>en</strong> diefstal, <strong>in</strong>braak, mishan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g of overvall<strong>en</strong><br />
met geweld <strong>en</strong> dat vaak herhaal<strong>de</strong>lijk. Doorbrek<strong>en</strong> van dit crim<strong>in</strong>ele gedrag is lastig maar het kan, mits je<br />
<strong>de</strong> aanpak laat aansluit<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> nieuwe <strong>in</strong>zicht<strong>en</strong> over het puberbre<strong>in</strong>.<br />
In <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> 2008-2010 hebb<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoekers <strong>en</strong> stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> <strong>de</strong> vaktherapie on<strong>de</strong>rzocht, die gebruikt<br />
wordt <strong>in</strong> <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van jonge <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t<strong>en</strong> door zes <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> Geslot<strong>en</strong><br />
Jeugdzorg. Dat on<strong>de</strong>rzoek gebeur<strong>de</strong> vanuit <strong>de</strong> <strong>Zuyd</strong> Hogeschool <strong>en</strong> Hogeschool Utrecht, bei<strong>de</strong> als lid<br />
van het lectoraat K<strong>en</strong>VaK. Ze ontwikkel<strong>de</strong>n <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties voor beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie, dansbeweg<strong>in</strong>gstherapie,<br />
dramatherapie, muziektherapie <strong>en</strong> psychomotorische therapie. Dat <strong>de</strong><strong>de</strong>n ze <strong>in</strong><br />
nauwe sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g met <strong>de</strong> vaktherapeut<strong>en</strong> van <strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>: on<strong>de</strong>rzoek <strong>in</strong> én met <strong>de</strong> praktijk.<br />
Zo werd ervar<strong>in</strong>gsk<strong>en</strong>nis van vaktherapeut<strong>en</strong> geïntegreerd met rec<strong>en</strong>te wet<strong>en</strong>schap. De ervar<strong>in</strong>g van<br />
vaktherapeut<strong>en</strong> is daarvoor geëxpliciteerd <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>g kritisch getoetst. De uitkomst is daarna getoetst<br />
aan theorie, methodiek <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek, met als resultaat: cons<strong>en</strong>sus én evi<strong>de</strong>nce based practices. We wet<strong>en</strong><br />
nu beter waarom vaktherapie helpt bij jeugd<strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> hoe <strong>de</strong> vaktherapeut concreet te werk kan<br />
gaan. De therapie richt zich op het zelfbeeld, <strong>de</strong> emoties, <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie <strong>en</strong> gedacht<strong>en</strong> van jonger<strong>en</strong>.<br />
Er zijn ook schol<strong>in</strong>gstraject<strong>en</strong> voor stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> <strong>en</strong> me<strong>de</strong>werkers van jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> opgezet. Dit is e<strong>en</strong><br />
schoolvoorbeeld van praktijkgericht on<strong>de</strong>rzoek: met <strong>en</strong> voor <strong>de</strong> praktijk,vernieuw<strong>en</strong>d, gekoppeld aan het<br />
on<strong>de</strong>rwijs én maatschappelijk zeer relevant. Niet voor niets is dit project bekroond met <strong>de</strong> prijs<br />
‘Praktijkgericht on<strong>de</strong>rzoek van het jaar 2011’.<br />
Geweldig dat het resultaat van dit alles hiermee als E-book kosteloos ter beschikk<strong>in</strong>g wordt gesteld aan<br />
e<strong>en</strong>ie<strong>de</strong>r. E<strong>en</strong> prachtvoorbeeld hoe hogeschol<strong>en</strong> het werkveld <strong>en</strong> <strong>de</strong> opleid<strong>in</strong>g<strong>en</strong> toegang gev<strong>en</strong> tot <strong>de</strong><br />
meest actuele on<strong>de</strong>rzoeksresultat<strong>en</strong> <strong>in</strong> hun vakgebied.<br />
Dr. Guusje ter Horst<br />
Voorzitter HBO-raad<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 3
INHOUDSOPGAVE<br />
Inleid<strong>in</strong>g .................................................................................................................................................................... 7<br />
1 De doelgroep van vaktherapie <strong>in</strong> <strong>de</strong> geslot<strong>en</strong> sett<strong>in</strong>g .................................................................................... 9<br />
1.1 Jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg ............................................ 9<br />
1.2 Algeme<strong>en</strong> beeld van <strong>de</strong>ze jonger<strong>en</strong>....................................................................................................... 9<br />
1.2.1 Problematiek ..................................................................................................................................... 9<br />
1.2.2 Stoorniss<strong>en</strong> ...................................................................................................................................... 13<br />
1.2.3 Reactieve <strong>en</strong> proactieve agressie .................................................................................................. 14<br />
1.3 De doelgroep van vaktherapie ............................................................................................................. 16<br />
1.4 Voorkom<strong>en</strong> van recidive ....................................................................................................................... 16<br />
1.4.1 Recidive van jonger<strong>en</strong> na <strong>de</strong> JJI/<strong>de</strong> Geslot<strong>en</strong> jeugdzorg ........................................................... 16<br />
1.4.2 What Works-pr<strong>in</strong>cipes .................................................................................................................. 18<br />
1.4.3 Specifiek werkzame factor<strong>en</strong>: thema’s <strong>en</strong> aangrijp<strong>in</strong>gspunt<strong>en</strong> ............................................... 24<br />
2 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>en</strong> dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> doelgroep ........................................................... 26<br />
2.1 Inleid<strong>in</strong>g .................................................................................................................................................. 26<br />
2.2 Dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> ........................................................................................................ 26<br />
2.3 <strong>Vaktherapie</strong>, dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> <strong>en</strong> protectieve factor<strong>en</strong> ........................................ 31<br />
2.4 Sam<strong>en</strong>hang van <strong>de</strong> dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> ...................................................................... 33<br />
2.4.1 Kerngebied Zelfbeeld .................................................................................................................... 34<br />
2.4.2 Kerngebied Emotie ........................................................................................................................ 35<br />
2.4.3 Kerngebied Interactie .................................................................................................................... 36<br />
2.4.4 Kerngebied Cognitie ...................................................................................................................... 37<br />
2.5 Schematisch overzicht ........................................................................................................................... 37<br />
2.6 De <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie vaktherapie <strong>in</strong> <strong>de</strong> geslot<strong>en</strong> sett<strong>in</strong>g ............................................................................. 38<br />
2.6.1 Inleid<strong>in</strong>g .......................................................................................................................................... 38<br />
2.6.2 Doelgroep van <strong>de</strong> vaktherapie ..................................................................................................... 39<br />
2.6.3 Selectie van <strong>de</strong> doelgroep ............................................................................................................. 40<br />
2.6.4 Doel <strong>en</strong> programmadoel<strong>en</strong> ........................................................................................................... 44<br />
2.6.5 Verbon<strong>de</strong>nheid van kerngebie<strong>de</strong>n .............................................................................................. 45<br />
2.6.6 Doel<strong>en</strong>, werkwijz<strong>en</strong>, metho<strong>de</strong>n, werkvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong> per kerngebied ...................... 47<br />
2.6.7 Protectieve factor<strong>en</strong> ....................................................................................................................... 59<br />
3 <strong>Vaktherapie</strong>: e<strong>en</strong> niet-cognitieve <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie ................................................................................................. 61<br />
3.1 Inleid<strong>in</strong>g .................................................................................................................................................. 61<br />
3.2 E<strong>en</strong> niet-cognitieve <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie ............................................................................................................ 61<br />
3.3 De werk<strong>in</strong>g van vaktherapie ................................................................................................................ 63<br />
3.4 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re psychotherapieën .......................................................................................... 68<br />
3.4.1 Schemagerichte therapie ............................................................................................................... 68<br />
3.4.2 Dialectische gedragstherapie........................................................................................................ 70<br />
3.4.3 M<strong>en</strong>taliser<strong>in</strong>g bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong><strong>de</strong> therapie ......................................................................................... 71<br />
3.4.4. Cognitieve gedragstherapie.......................................................................................................... 72<br />
3.4.5 Discussie: we<strong>de</strong>rzijdse beïnvloed<strong>in</strong>g .......................................................................................... 74<br />
4 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
4 Vaktherapeutische <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties ....................................................................................................................... 78<br />
4.1 Inleid<strong>in</strong>g .................................................................................................................................................. 78<br />
4.1.1 On<strong>de</strong>rzoeksmetho<strong>de</strong> ..................................................................................................................... 78<br />
4.1.2 Dataverzamel<strong>in</strong>gstechniek<strong>en</strong> ....................................................................................................... 79<br />
4.1.3 Data-analyse techniek<strong>en</strong> ............................................................................................................... 79<br />
4.1.4 Kwaliteitscriteria ............................................................................................................................ 80<br />
4.1.5 Kwaliteitstechniek<strong>en</strong> ..................................................................................................................... 80<br />
4.1.6 Respon<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> ................................................................................................................................. 80<br />
4.1.7 Discussie .......................................................................................................................................... 81<br />
4.2 Interv<strong>en</strong>tie dramatherapie overkoepel<strong>en</strong>d voor alle kerngebie<strong>de</strong>n ............................................... 82<br />
4.2.1 Rationale.......................................................................................................................................... 82<br />
4.2.2 Werkwijz<strong>en</strong> ..................................................................................................................................... 83<br />
4.2.3 Doel<strong>en</strong> .............................................................................................................................................. 84<br />
4.2.4 Metho<strong>de</strong>n ........................................................................................................................................ 84<br />
4.2.5 Werkvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong> .......................................................................................................... 85<br />
4.2.6 Faser<strong>in</strong>g, <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit, duur van <strong>de</strong> therapie <strong>en</strong> motivatie .......................................................... 85<br />
4.3 Zelfbeeld ................................................................................................................................................. 87<br />
4.3.1 Werkwijze ....................................................................................................................................... 87<br />
4.3.2. Doel<strong>en</strong> .............................................................................................................................................. 87<br />
4.3.3 Metho<strong>de</strong>n ........................................................................................................................................ 88<br />
4.3.4 Werkvorm<strong>en</strong> ................................................................................................................................... 89<br />
4.3.5 Techniek<strong>en</strong> ...................................................................................................................................... 90<br />
4.4 Emotie ...................................................................................................................................................... 90<br />
4.4.1 Werkwijze ....................................................................................................................................... 90<br />
4.4.2 Doel<strong>en</strong> .............................................................................................................................................. 91<br />
4.4.3 Metho<strong>de</strong>n ........................................................................................................................................ 91<br />
4.4.4 Werkvorm<strong>en</strong> ................................................................................................................................... 93<br />
4.4.5 Techniek<strong>en</strong> ...................................................................................................................................... 95<br />
4.5 Interactie ................................................................................................................................................. 95<br />
4.5.1 Werkwijz<strong>en</strong> ..................................................................................................................................... 95<br />
4.5.2 Doel<strong>en</strong> .............................................................................................................................................. 96<br />
4.5.3 Metho<strong>de</strong>n ........................................................................................................................................ 96<br />
4.5.4 Werkvorm<strong>en</strong> ................................................................................................................................... 97<br />
4.5.5 Techniek<strong>en</strong> ...................................................................................................................................... 99<br />
4.6 Cognitie ................................................................................................................................................... 99<br />
4.6.1 Werkwijz<strong>en</strong> ..................................................................................................................................... 99<br />
4.6.2 Doel<strong>en</strong> ............................................................................................................................................ 100<br />
4.6.3 Metho<strong>de</strong>n ...................................................................................................................................... 100<br />
4.6.4 Werkvorm<strong>en</strong> ................................................................................................................................. 101<br />
4.6.5 Techniek<strong>en</strong> .................................................................................................................................... 101<br />
5 Review van kwalitatief <strong>en</strong> kwantitatief on<strong>de</strong>rzoek..................................................................................... 103<br />
5.1 Inleid<strong>in</strong>g ................................................................................................................................................ 103<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 5
5.2 Systematic review ................................................................................................................................ 103<br />
5.3 Conclusies naar aanleid<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> systematic review ................................................................... 116<br />
5.3.1 Dramatherapie.............................................................................................................................. 116<br />
5.3.2 Muziektherapie ............................................................................................................................ 117<br />
5.3.3 Beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie ...................................................................................................................... 118<br />
5.3.4 Dans-beweg<strong>in</strong>gstherapie ............................................................................................................ 119<br />
5.3.5 Psychomotorische therapie ......................................................................................................... 120<br />
5.3.6 Alle media ..................................................................................................................................... 120<br />
6 Kwalitatief proces-effecton<strong>de</strong>rzoek ............................................................................................................... 122<br />
6.1 Inleid<strong>in</strong>g ................................................................................................................................................ 122<br />
6.2 Metho<strong>de</strong> ................................................................................................................................................ 122<br />
6.2.1 Procesevaluatie ............................................................................................................................. 122<br />
6.2.2 Programma-evaluatie .................................................................................................................. 123<br />
6.2.3 Data-analyse ................................................................................................................................. 125<br />
6.2.4 Respon<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> ............................................................................................................................... 126<br />
6.2.5 Discussie ........................................................................................................................................ 126<br />
6.3 Kwalitatieve resultat<strong>en</strong> dramatherapie ............................................................................................ 128<br />
6.3.1 Emotie ............................................................................................................................................ 128<br />
6.3.2 Zelfbeeld........................................................................................................................................ 134<br />
6.3.3 Kerngebied Interactie .................................................................................................................. 137<br />
6.3.4 Kerngebied Cognitie .................................................................................................................... 142<br />
6.3.5 Discussie <strong>en</strong> conclusies ............................................................................................................... 144<br />
7 Kwantitatief effecton<strong>de</strong>rzoek ......................................................................................................................... 147<br />
7.1 Inleid<strong>in</strong>g ................................................................................................................................................ 147<br />
7.1.1 Design ............................................................................................................................................ 147<br />
7.1.2 Effectrevaluatie............................................................................................................................. 149<br />
7.2 Kwantitatieve resultat<strong>en</strong> ..................................................................................................................... 151<br />
7.2.1 Zelfbeeld........................................................................................................................................ 151<br />
7.2.2 Emotie ............................................................................................................................................ 152<br />
7.2.3 Interactie ........................................................................................................................................ 152<br />
7.2.4 Cognitie ......................................................................................................................................... 153<br />
7.3 Discussie ................................................................................................................................................ 154<br />
Literatuurlijst ........................................................................................................................................................ 162<br />
De auteurs ............................................................................................................................................................. 181<br />
Dankzegg<strong>in</strong>g ........................................................................................................................................................ 184<br />
6 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
INLEIDING<br />
Dit boek bevat <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> van het praktijkgericht on<strong>de</strong>rzoek naar vaktherapie <strong>in</strong> zes <strong>Justitiële</strong><br />
Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voor Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg. Het boek bevat <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> van het<br />
piloton<strong>de</strong>rzoek, uitgevoerd van 1 maart tot 1 oktober 2008, gef<strong>in</strong>ancierd door het M<strong>in</strong>isterie van Justitie,<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> van het RAAK on<strong>de</strong>rzoek van 1 september 2008 tot 1 november 2010, gef<strong>in</strong>ancierd door<br />
<strong>de</strong> Sticht<strong>in</strong>g Innovatie Alliantie (SIA). Met het oog op <strong>in</strong>di<strong>en</strong><strong>in</strong>g bij <strong>de</strong> Erk<strong>en</strong>n<strong>in</strong>gscommissie van het<br />
M<strong>in</strong>isterie van Justitie is het project tev<strong>en</strong>s on<strong>de</strong>rsteund door Adviesbureau van Montfoort.<br />
Het piloton<strong>de</strong>rzoek heeft <strong>de</strong> basis gelegd voor het RAAK project. Tij<strong>de</strong>ns het piloton<strong>de</strong>rzoek werd e<strong>en</strong><br />
ka<strong>de</strong>r ontwikkeld voor <strong>de</strong> vaktherapie als geheel. De hoofdstukk<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> tekst die han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> over<br />
vaktherapie als geheel zijn voor e<strong>en</strong> belangrijk <strong>de</strong>el gebaseerd op het piloton<strong>de</strong>rzoek. In het RAAK<br />
project zijn <strong>de</strong> afzon<strong>de</strong>rlijke vaktherapieën ontwikkeld, toegepast <strong>en</strong> geëvalueerd.<br />
K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d voor praktijkgericht on<strong>de</strong>rzoek is dat het <strong>in</strong>, met <strong>en</strong> voor <strong>de</strong> praktijk plaatsv<strong>in</strong>dt. De<br />
doc<strong>en</strong>ton<strong>de</strong>rzoekers van <strong>de</strong> hogeschol<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> vaktherapeut<strong>en</strong> werkzaam <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk vorm<strong>de</strong>n sam<strong>en</strong><br />
projectgroep<strong>en</strong>. Daar<strong>in</strong> expliciteer<strong>de</strong>n zij met elkaar <strong>de</strong> tacit knowledge van <strong>de</strong> vaktherapeut<strong>en</strong>,<br />
analyseer<strong>de</strong>n <strong>de</strong>ze kritisch, werkt<strong>en</strong> toe naar cons<strong>en</strong>sus <strong>en</strong> vergelek<strong>en</strong> <strong>de</strong> ervar<strong>in</strong>gsk<strong>en</strong>nis met <strong>de</strong> k<strong>en</strong>nis<br />
over methodiek, theorie, effect<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> literatuur.<br />
Het boek bevat <strong>in</strong> Hoofdstuk 1 e<strong>en</strong> beschrijv<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> doelgroep, <strong>de</strong> problem<strong>en</strong> van <strong>de</strong>ze doelgroep,<br />
reactieve <strong>en</strong> proactieve agressie, <strong>de</strong> ‘what works pr<strong>in</strong>cipes’ <strong>en</strong> werkzame factor<strong>en</strong>.<br />
In Hoofdstuk 2 wordt beschrev<strong>en</strong> waar vaktherapie bij <strong>de</strong>ze doelgroep <strong>in</strong>zetbaar is. Daartoe wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong><br />
dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e <strong>en</strong> protectieve factor<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> probleemgebie<strong>de</strong>n waar<br />
vaktherapeut<strong>en</strong> mee werk<strong>en</strong>. <strong>Vaktherapie</strong> speelt bij het verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> van <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>tie e<strong>en</strong> <strong>in</strong>termediaire<br />
rol. Vaktherapeut<strong>en</strong> richt<strong>en</strong> zich op problem<strong>en</strong> die verband hou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n zelfbeeld,<br />
emotie, <strong>in</strong>teractie <strong>en</strong> cognitie. De kerngebie<strong>de</strong>n zijn gerelateerd aan diverse psychische stoorniss<strong>en</strong>, zoals<br />
bijvoorbeeld <strong>de</strong> ‘gedragsstoornis’, <strong>en</strong> <strong>de</strong> dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong>, zoals bijvoorbeeld ‘hanter<strong>en</strong><br />
van boosheid’. Dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> zijn voorspellers van crim<strong>in</strong>eel gedrag, maar<br />
veran<strong>de</strong>rbaar. <strong>Vaktherapie</strong> werkt via <strong>de</strong> probleemgebie<strong>de</strong>n <strong>in</strong> op <strong>de</strong>rgelijke dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e<br />
factor<strong>en</strong>. Hoofdstuk 2 beschrijft ver<strong>de</strong>r <strong>in</strong>dicaties voor <strong>de</strong> afzon<strong>de</strong>rlijke vaktherapieën <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
overkoepel<strong>en</strong><strong>de</strong> doelstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, werkwijz<strong>en</strong>, metho<strong>de</strong>n, werkvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong>.<br />
Hoofdstuk 3 bevat <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tietheorie. Zij beschrijft op basis van theoretische mo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong> hoe <strong>en</strong> waarom<br />
vaktherapie werkzaam is bij jonger<strong>en</strong> met problem<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n. Algeme<strong>en</strong><br />
uitgangspunt is <strong>de</strong> niet-cognitieve, mediumgerelateer<strong>de</strong> b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van het analoge-procesmo<strong>de</strong>l,.<br />
Tev<strong>en</strong>s wordt verband gelegd met an<strong>de</strong>re therapeutische mo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong>, met name <strong>de</strong> cognitieve<br />
gedragstherapie, omdat veel vaktherapeut<strong>en</strong> <strong>in</strong> dit werkveld sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> met cognitief<br />
gedragstherapeut<strong>en</strong>, techniek<strong>en</strong> van <strong>de</strong> cognitieve vaktherapie toepass<strong>en</strong>, maar ook complem<strong>en</strong>tair<br />
daaraan e<strong>en</strong> specifieke vaktherapeutische meerwaar<strong>de</strong> hebb<strong>en</strong>.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 7
Hoofdstuk 4 verschilt voor elke vaktherapie. Hier<strong>in</strong> zijn voor elke vaktherapie afzon<strong>de</strong>rlijk, vanuit het<br />
overkoepel<strong>en</strong>d ka<strong>de</strong>r <strong>en</strong> gerelateerd aan <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n, doelstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, werkwijz<strong>en</strong>, metho<strong>de</strong>n,<br />
werkvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties ge<strong>de</strong>tailleerd uitgewerkt. Voor <strong>de</strong> vaktherapeut op <strong>de</strong> werkvloer, <strong>de</strong><br />
doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> van <strong>de</strong> opleid<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bie<strong>de</strong>n <strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong> 4 (hoe ga je te werk?) <strong>en</strong> hoofdstuk 6<br />
(wat gebeurt er bij <strong>de</strong> cliënt?) e<strong>en</strong> rijkdom aan toepasbare methodische handvatt<strong>en</strong>.<br />
Hoofdstuk 5 bevat e<strong>en</strong> review van cases studies, kwalitatief <strong>en</strong> kwantitatief vergelijk<strong>en</strong>d <strong>en</strong> nietvergelijk<strong>en</strong>d<br />
effecton<strong>de</strong>rzoek. De <strong>in</strong>clusiecriteria zijn met opzet ruim <strong>en</strong> niet al te str<strong>en</strong>g gehanteerd om<br />
voor dit mom<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> zo compleet mogelijk beeld te gev<strong>en</strong> van <strong>de</strong> k<strong>en</strong>nis over vaktherapie b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze<br />
sett<strong>in</strong>g.<br />
Ook Hoofdstuk 6 verschilt per afzon<strong>de</strong>rlijke vaktherapie. Het bevat <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> van het kwalitatieve<br />
proces-effecton<strong>de</strong>rzoek. Na elke observatiesessie <strong>en</strong> behan<strong>de</strong>lsessie <strong>en</strong> aan het e<strong>in</strong><strong>de</strong> van <strong>de</strong> 10<br />
behan<strong>de</strong>lsessies wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> cliënt<strong>en</strong> door <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong><strong>de</strong> vaktherapeut<strong>en</strong> van <strong>de</strong> diverse <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
geïnterviewd. Deze data zijn door <strong>de</strong> doc<strong>en</strong>ton<strong>de</strong>rzoekers met behulp van analysetechniek<strong>en</strong> uit <strong>de</strong><br />
groun<strong>de</strong>d theory geanalyseerd. Hoofdcategorieën <strong>en</strong> subcategorieën per kerngebied lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> wat <strong>de</strong><br />
door cliënt<strong>en</strong> beleef<strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> van vaktherapie zijn. Citat<strong>en</strong> van cliënt<strong>en</strong> illustrer<strong>en</strong> <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong>.<br />
Hoofdstuk 7 bevat <strong>de</strong> kwantitatieve resultat<strong>en</strong> van <strong>de</strong> meervoudige gevalsstudie. Voor aanvang van <strong>de</strong><br />
10 behan<strong>de</strong>lsessies <strong>en</strong> na afloop van <strong>de</strong> 10 behan<strong>de</strong>lsessies zijn door <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoekers van <strong>de</strong><br />
praktijk<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> vier meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. De data van <strong>de</strong> voormet<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> namet<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op<br />
<strong>de</strong> vier meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn statistisch getoetst.<br />
De evaluatie van <strong>de</strong> ontwikkel<strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties vond plaats b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het tweejarig bestek van het RAAK<br />
on<strong>de</strong>rzoek <strong>en</strong> vraagt daarom voortzett<strong>in</strong>g via langer lop<strong>en</strong><strong>de</strong> effecton<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong>. De kwalitatieve <strong>en</strong><br />
kwantitatieve resultat<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> immers slechts betrekk<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> observatieperio<strong>de</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
behan<strong>de</strong>lperio<strong>de</strong> van 10 sessies. Er zijn sterke kwalitatieve aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> dat vaktherapie werkt. Door het<br />
ger<strong>in</strong>g aantal sessies <strong>en</strong> ger<strong>in</strong>g aantal cliënt<strong>en</strong> wijz<strong>en</strong> <strong>de</strong> statistische toets<strong>en</strong> weliswaar <strong>in</strong> <strong>de</strong> juiste<br />
richt<strong>in</strong>g, maar bereikt<strong>en</strong> vooralsnog ge<strong>en</strong> significantie. Er is, <strong>in</strong> overleg met <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoekers van <strong>de</strong><br />
<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, gekoz<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> meervoudige gevalsstudie met voormet<strong>in</strong>g <strong>en</strong> namet<strong>in</strong>g.<br />
Vervolgon<strong>de</strong>rzoek, ook met controlegroep<strong>en</strong>, zal moet<strong>en</strong> uitwijz<strong>en</strong> hoe krachtig <strong>de</strong> vaktherapeutische<br />
behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g daadwerkelijk is. Hoofdstuk 7 bevat aan het e<strong>in</strong><strong>de</strong> e<strong>en</strong> discussie over <strong>de</strong><br />
toepass<strong>in</strong>gsmogelijkhe<strong>de</strong>n van diverse on<strong>de</strong>rzoeks<strong>de</strong>signs.<br />
Voor <strong>de</strong> Erk<strong>en</strong>n<strong>in</strong>gscommissie is e<strong>en</strong> afzon<strong>de</strong>rlijke managem<strong>en</strong>thandleid<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> praktijk<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> opleid<strong>in</strong>gshandleid<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> opleid<strong>in</strong>g<strong>en</strong> ontwikkeld. De resultat<strong>en</strong> van dit boek zijn direct<br />
toepasbaar <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk <strong>en</strong> het curriculum van <strong>de</strong> opleid<strong>in</strong>g.<br />
8 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
HOOFDSTUK 1<br />
DE DOELGROEP VAN VAKTHERAPIE IN DE GESLOTEN SETTING<br />
Joost van <strong>de</strong>n Braak<br />
1.1 Jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg<br />
Algem<strong>en</strong>e doelgroep voor <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie vaktherapie <strong>in</strong> <strong>de</strong> geslot<strong>en</strong> sett<strong>in</strong>g zijn jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> justitiële<br />
jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g of <strong>in</strong> <strong>de</strong> geslot<strong>en</strong> jeugdzorg.<br />
In <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g (JJI) wor<strong>de</strong>n jonger<strong>en</strong> op strafrechtelijke titel geplaatst. De k<strong>in</strong><strong>de</strong>rrechter<br />
heeft h<strong>en</strong> bij vonnis <strong>de</strong> staf <strong>de</strong>t<strong>en</strong>tie of <strong>de</strong> maatregel Plaats<strong>in</strong>g <strong>in</strong> e<strong>en</strong> Inricht<strong>in</strong>g voor Jeugdig<strong>en</strong> opgelegd (<strong>de</strong><br />
PIJ-maatregel). Deze PIJ-maatregel wordt t<strong>en</strong> uitvoer gebracht <strong>in</strong> <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>laf<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> JJI.<br />
Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg (GJ) is opgezet voor jonger<strong>en</strong> met ernstige gedragsproblem<strong>en</strong> die niet strafrechtelijk<br />
zijn veroor<strong>de</strong>eld. Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg is bedoeld voor OTS-jonger<strong>en</strong> (on<strong>de</strong>r toezicht gestel<strong>de</strong> jonger<strong>en</strong>)<br />
met ernstige opgroei- of opvoedproblem<strong>en</strong> die <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g naar volwass<strong>en</strong>heid belemmer<strong>en</strong>, <strong>en</strong> die<br />
e<strong>en</strong> geslot<strong>en</strong> sett<strong>in</strong>g nodig hebb<strong>en</strong> om te voorkom<strong>en</strong> dat zij zich aan <strong>de</strong> zorg onttrekk<strong>en</strong> of daar door<br />
an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> aan wor<strong>de</strong>n onttrokk<strong>en</strong>. Deze m<strong>in</strong><strong>de</strong>rjarig<strong>en</strong> zijn op basis van e<strong>en</strong> door <strong>de</strong> k<strong>in</strong><strong>de</strong>rechter<br />
afgegev<strong>en</strong> Machtig<strong>in</strong>g Geslot<strong>en</strong> Plaats<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke machtig<strong>in</strong>g<br />
wordt alle<strong>en</strong> afgegev<strong>en</strong> <strong>in</strong>di<strong>en</strong> er (<strong>in</strong>direct) gevaar dreigt voor <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g of het lev<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />
jongere of van an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
Nog niet zo lang gele<strong>de</strong>n wer<strong>de</strong>n strafrechtelijke <strong>en</strong> civielrechtelijk geplaatste jonger<strong>en</strong> bij elkaar<br />
opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>laf<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van <strong>de</strong> JJI. Teg<strong>en</strong>woordig is dat niet meer mogelijk <strong>en</strong> wordt <strong>de</strong><br />
eerste groep <strong>in</strong> <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>laf<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> JJI opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> groep <strong>in</strong> <strong>de</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg.<br />
In <strong>de</strong> praktijk betek<strong>en</strong>t dit dat sommige voormalige JJI’s geheel of <strong>de</strong>els zijn ‘omgebouwd’, niet langer<br />
on<strong>de</strong>r Justitie ressorter<strong>en</strong> <strong>en</strong> vanwege het nieuwe etiket ‘Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg’ on<strong>de</strong>r het M<strong>in</strong>isterie van<br />
VWS vall<strong>en</strong>.<br />
1.2 Algeme<strong>en</strong> beeld van <strong>de</strong>ze jonger<strong>en</strong><br />
1.2.1 Problematiek<br />
Om e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> beeld te schets<strong>en</strong> van <strong>de</strong>ze doelgroep besprek<strong>en</strong> we <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze paragraaf <strong>de</strong> problematiek<br />
<strong>en</strong> stoorniss<strong>en</strong> waar veel van <strong>de</strong>ze jonger<strong>en</strong> mee te kamp<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Bo<strong>en</strong><strong>de</strong>rmaker heeft <strong>in</strong> 1999<br />
on<strong>de</strong>rzoek gedaan naar <strong>de</strong> populatie strafrechtelijk <strong>en</strong> civielrechtelijk geplaatste jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> justitiële<br />
behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Alhoewel haar on<strong>de</strong>rzoek geruime tijd gele<strong>de</strong>n plaatsvond, zijn veel van <strong>de</strong> data<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 9
nog steeds <strong>in</strong>dicatief voor <strong>de</strong> huidige situatie. Daaruit kwam het volg<strong>en</strong><strong>de</strong> beeld naar vor<strong>en</strong> over <strong>de</strong><br />
totale groep strafrechtelijk <strong>en</strong> civielrechtelijk geplaatste jonger<strong>en</strong>:<br />
- 80% van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeksgroep van circa 380 jonger<strong>en</strong> was geplaatst met e<strong>en</strong> civielrechtelijke<br />
maatregel <strong>en</strong> 20% met e<strong>en</strong> strafrechtelijke maatregel<br />
- jong<strong>en</strong>s war<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> meer<strong>de</strong>rheid (73%). Bij <strong>de</strong> strafrechtelijke plaats<strong>in</strong>g g<strong>in</strong>g het bijna<br />
uitsluit<strong>en</strong>d om jong<strong>en</strong>s<br />
- <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> leeftijd was 15,3 jaar, <strong>de</strong> helft van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeksgroep had e<strong>en</strong> niet-<br />
Ne<strong>de</strong>rlandse achtergrond. E<strong>en</strong> kwart van <strong>de</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> jong<strong>en</strong>s had e<strong>en</strong> Marokkaanse<br />
achtergrond<br />
Over <strong>de</strong> problematiek van <strong>de</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> jonger<strong>en</strong> constateert Bo<strong>en</strong><strong>de</strong>rmaker dat het vaak om<br />
meervoudige problematiek gaat (antisociale persoonlijkheid, oppositioneel opstandige gedragsstoornis<br />
<strong>en</strong> ADHD). Bijna alle jonger<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> ernstige gedragsproblematiek <strong>in</strong> <strong>de</strong> omgang met volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>,<br />
thuis op school <strong>en</strong> el<strong>de</strong>rs <strong>in</strong> comb<strong>in</strong>atie met <strong>de</strong> onmacht van ou<strong>de</strong>rs hiermee om te gaan. Eén/<strong>de</strong>r<strong>de</strong> heeft<br />
tev<strong>en</strong>s psychische problem<strong>en</strong>, met name <strong>de</strong>pressieve klacht<strong>en</strong>. Jonger<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong> onstabiele<br />
gez<strong>in</strong>ssituatie, hebb<strong>en</strong> vaak e<strong>en</strong> lange hulpverl<strong>en</strong><strong>in</strong>gsgeschie<strong>de</strong>nis achter <strong>de</strong> rug, <strong>en</strong> e<strong>en</strong> verbrokkel<strong>de</strong><br />
schoolloopbaan.<br />
Enkele cijfers:<br />
- gedragsproblem<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol bij 99%<br />
- recalcitrantie (<strong>in</strong> comb<strong>in</strong>atie met: driftbui<strong>en</strong>, conflict<strong>en</strong> <strong>in</strong> het gez<strong>in</strong>, spijbel<strong>en</strong>, <strong>de</strong>pressieve<br />
klacht<strong>en</strong>, waanvoorstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>) speelt bij 86%<br />
- <strong>de</strong>lictgedrag: bij 83%<br />
- hecht<strong>in</strong>gsproblematiek (label voor: verstoor<strong>de</strong> sociale <strong>en</strong> emotionele ontwikkel<strong>in</strong>g, aandacht<br />
vrag<strong>en</strong>d gedrag, plotsel<strong>in</strong>ge stemm<strong>in</strong>gswissel<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, verstoor<strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van het<br />
gevoelslev<strong>en</strong>): bij 73%<br />
- druggebruik/weglop<strong>en</strong>: bij 68%<br />
- hyperactiviteit (verstoor<strong>de</strong> motorische ontwikkel<strong>in</strong>g, conc<strong>en</strong>tratieproblem<strong>en</strong>): bij 35%<br />
Over <strong>de</strong> gez<strong>in</strong>s- <strong>en</strong> schoolsituatie van <strong>de</strong> populatie <strong>in</strong> <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>laf<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> JJI maakt het<br />
on<strong>de</strong>rzoek dui<strong>de</strong>lijk:<br />
- veel wissel<strong>en</strong><strong>de</strong> opvoe<strong>de</strong>rs thuis door echtscheid<strong>in</strong>g<br />
- één-ou<strong>de</strong>r gez<strong>in</strong> bij bijna 50%<br />
- bij circa 12% kan niet van e<strong>en</strong> gez<strong>in</strong> gesprok<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
- we<strong>in</strong>ig jonger<strong>en</strong> woon<strong>de</strong>n thuis direct voor opname<br />
- e<strong>en</strong> kwart g<strong>in</strong>g vlak voor opname gewoon naar school<br />
- leerprestaties war<strong>en</strong> bij bijna <strong>de</strong> helft slecht of sterk wissel<strong>en</strong>d<br />
- circa 40% heeft het speciaal on<strong>de</strong>rwijs bezocht<br />
10 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Bij <strong>de</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg wor<strong>de</strong>n 7 categorieën 1 jonger<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n:<br />
- jonger<strong>en</strong> die slachtoffer zijn van gedwong<strong>en</strong> prostitutie (<strong>in</strong>clusief slachtoffers van loverboys)<br />
- jonger<strong>en</strong> die slachtoffer zijn van e<strong>en</strong> seksueel misdrijf<br />
- jonger<strong>en</strong> die slachtoffer zijn van geestelijke of lichamelijke mishan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />
- jonger<strong>en</strong> die bescherm<strong>in</strong>g nodig hebb<strong>en</strong> ter voorkom<strong>in</strong>g van ver<strong>de</strong>re escalatie teg<strong>en</strong> zichzelf<br />
- jonger<strong>en</strong> die dreig<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> voorgaan<strong>de</strong> situaties te gerak<strong>en</strong><br />
- jonger<strong>en</strong> bij wie sprake is van politiebemoei<strong>en</strong>is ter voorkom<strong>in</strong>g van ver<strong>de</strong>re escalatie van<br />
geweld van <strong>de</strong> jongere teg<strong>en</strong> zijn/haar directe omgev<strong>in</strong>g <strong>en</strong> bij wie is afgezi<strong>en</strong> van aangifte <strong>en</strong><br />
strafrechtelijke vervolg<strong>in</strong>g weg<strong>en</strong>s bloedverwantschap of angst voor represailles<br />
- jonger<strong>en</strong> bij wie bescherm<strong>in</strong>g nodig is ter voorkom<strong>in</strong>g van ver<strong>de</strong>re escalatie teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> directe<br />
omgev<strong>in</strong>g<br />
De problematiek die Bo<strong>en</strong><strong>de</strong>rmaker noemt over <strong>de</strong> to<strong>en</strong>malige totale populatie <strong>in</strong> <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>laf<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />
van <strong>de</strong> JJI, komt overe<strong>en</strong> met <strong>de</strong> problematiek van <strong>de</strong> huidige groep jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg.<br />
Het betreft:<br />
- Meervoudige gedragsproblematiek<br />
De meest <strong>in</strong> het oog spr<strong>in</strong>g<strong>en</strong><strong>de</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> v<strong>in</strong><strong>de</strong>n we op het gedragsniveau. Het<br />
grootste <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> kampt met zowel externaliser<strong>en</strong>d gedrag (bijvoorbeeld antisociaal<br />
gedrag richt<strong>in</strong>g <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g) als <strong>in</strong>ternaliser<strong>en</strong>d gedrag (bijvoorbeeld angst of e<strong>en</strong> <strong>de</strong>pressie bij <strong>de</strong><br />
jongere zelf). Wat hiervan op <strong>de</strong> voorgrond staat kan variër<strong>en</strong>.<br />
- Extreem gr<strong>en</strong>soverschrij<strong>de</strong>nd gedrag<br />
Dit uit zich met name <strong>in</strong> ernstig fysiek <strong>en</strong> verbaal agressief gedrag, dreig<strong>en</strong> met agressie, alsook<br />
seksueel get<strong>in</strong>t gedrag. Concreet kan dit betek<strong>en</strong><strong>en</strong>: (dreig<strong>en</strong> met) slaan, schopp<strong>en</strong>, bijt<strong>en</strong>, lieg<strong>en</strong>,<br />
stel<strong>en</strong>, brand sticht<strong>en</strong> <strong>en</strong> weglop<strong>en</strong>. De jonger<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong> agressie ook teg<strong>en</strong> zichzelf richt<strong>en</strong>,<br />
bijvoorbeeld door mid<strong>de</strong>l van zichzelf beschadig<strong>en</strong>d gedrag zoals automutilatie, hoofdbonk<strong>en</strong>,<br />
suïcidale neig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> of weiger<strong>en</strong> te et<strong>en</strong>. In <strong>de</strong> praktijk vormt het gr<strong>en</strong>soverschrij<strong>de</strong>nd gedrag van <strong>de</strong><br />
jongere veelal e<strong>en</strong> bedreig<strong>in</strong>g voor hemzelf <strong>en</strong>/of an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
- Gedragsproblem<strong>en</strong> op meer<strong>de</strong>re gebie<strong>de</strong>n<br />
De gedragsproblem<strong>en</strong> beperk<strong>en</strong> zich niet tot één omgev<strong>in</strong>g. Dikwijls heeft <strong>de</strong> jongere <strong>de</strong>ze problem<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> het gez<strong>in</strong> van herkomst, <strong>in</strong> zijn vri<strong>en</strong><strong>de</strong>ngroep/vrijetijdsbested<strong>in</strong>g <strong>en</strong> op school of werk. De jongere<br />
heeft ge<strong>en</strong> of onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> dagritme. Het ontbreekt <strong>de</strong> jongere aan e<strong>en</strong> z<strong>in</strong>volle dagbested<strong>in</strong>g of er is<br />
juist sprake van e<strong>en</strong> verkeer<strong>de</strong> vorm van vrijetijdsbested<strong>in</strong>g (verkeer<strong>de</strong> vri<strong>en</strong><strong>de</strong>n). Deze jonger<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> te we<strong>in</strong>ig mogelijkhe<strong>de</strong>n zich aan <strong>de</strong> eis<strong>en</strong> van school <strong>en</strong>/of werk aan te pass<strong>en</strong>. Hierdoor<br />
1 Zie Fact Sheet Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg van het voormalige programmam<strong>in</strong>isterie Jeugd <strong>en</strong> Gez<strong>in</strong>. Bij plaatsgebrek wordt<br />
voorgang verle<strong>en</strong>d wordt aan <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> vall<strong>en</strong>d b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> categorieën 1 t/m 4.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 11
kunn<strong>en</strong> zij zich <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze omgev<strong>in</strong>g niet of nauwelijks handhav<strong>en</strong>. Als gevolg daarvan ontstaat e<strong>en</strong><br />
gebrek aan toekomstperspectief, vervel<strong>en</strong> ze zich <strong>en</strong> kom<strong>en</strong> zij <strong>in</strong> e<strong>en</strong> neerwaartse spiraal terecht.<br />
- Psychiatrische problematiek<br />
Het gedrag komt mogelijk voort uit psychiatrische problematiek van <strong>de</strong> jongere.<br />
- Problem<strong>en</strong> op het relationele vlak<br />
De jongere gaat niet of nauwelijks relaties aan met an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. Als er wel relaties wor<strong>de</strong>n aangegaan,<br />
heeft hij vaak moeite om <strong>de</strong>ze voort te zett<strong>en</strong>. De relaties k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> zich veelal door <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>teel<br />
gebruik van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r <strong>en</strong> manipuler<strong>en</strong>d gedrag.<br />
De jongere kan ook verzeild rak<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> loverboy-circuit omdat zij <strong>in</strong> eerste <strong>in</strong>stantie niet goed<br />
<strong>in</strong>schat met welke <strong>in</strong>t<strong>en</strong>ties <strong>de</strong> loverboy contact legt.<br />
Sommige jonger<strong>en</strong> zijn, vanwege hecht<strong>in</strong>gsproblematiek, niet of nauwelijks <strong>in</strong> staat relaties aan te<br />
gaan. Hierdoor is het lastig e<strong>en</strong> <strong>in</strong>gang te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n voor e<strong>en</strong> gesprek of behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g.<br />
- Gebrekkige gewet<strong>en</strong>svorm<strong>in</strong>g<br />
Manipulatie door <strong>de</strong> jongere, het zich niet lat<strong>en</strong> corriger<strong>en</strong>, niet lijk<strong>en</strong> te ler<strong>en</strong> van ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet<br />
snel uit zichzelf g<strong>en</strong>eigd zijn zich prosociaal te gedrag<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> verband gebracht met e<strong>en</strong><br />
gebrekkige gewet<strong>en</strong>svorm<strong>in</strong>g.<br />
- Mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong>misbruik<br />
Bij <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> is veelvuldig sprake van mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong>misbruik.<br />
En over het gez<strong>in</strong> / <strong>de</strong> gez<strong>in</strong>sproblematiek wordt gezegd:<br />
- Multi-problem gez<strong>in</strong> met beperkte opvoed<strong>in</strong>gsvaardighe<strong>de</strong>n<br />
De jonger<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> veelal uit gez<strong>in</strong>n<strong>en</strong> met meervoudige problematiek, zoals psychiatrische<br />
problematiek bij e<strong>en</strong> of bei<strong>de</strong> ou<strong>de</strong>rs/verzorgers, echtscheid<strong>in</strong>g, opvoed<strong>in</strong>gsproblem<strong>en</strong> <strong>en</strong> conflict<strong>en</strong>.<br />
De on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>ge relaties <strong>in</strong> het gez<strong>in</strong> zijn vaak ernstig verstoord. Door <strong>de</strong> gedragsproblem<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />
jonger<strong>en</strong>, <strong>in</strong> comb<strong>in</strong>atie met vaardigheidstekort<strong>en</strong> <strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsverleg<strong>en</strong>heid bij <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>rs, is er<br />
veelal sprake van gezagsproblem<strong>en</strong>. De ou<strong>de</strong>rs/verzorgers zijn doorgaans <strong>de</strong> greep op hun k<strong>in</strong>d<br />
volledig kwijt <strong>en</strong> bie<strong>de</strong>n h<strong>en</strong> onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> veiligheid. Niet zel<strong>de</strong>n zijn <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> slachtoffer van<br />
verwaarloz<strong>in</strong>g, misbruik <strong>en</strong>/of mishan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g. De ou<strong>de</strong>rs zijn soms zelf ook slachtoffer van hun k<strong>in</strong>d.<br />
In e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> gez<strong>in</strong>n<strong>en</strong> twijfel<strong>en</strong> <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>rs er aan of zij nog wel verantwoor<strong>de</strong>lijk voor hun k<strong>in</strong>d<br />
kunn<strong>en</strong> of will<strong>en</strong> zijn.<br />
- Gebrok<strong>en</strong> gez<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> meer<strong>de</strong>re verblijfsplaats<strong>en</strong><br />
De meeste jonger<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> uit gebrok<strong>en</strong> gez<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> lev<strong>en</strong> of met één ou<strong>de</strong>r of met e<strong>en</strong> ou<strong>de</strong>r <strong>en</strong><br />
stiefou<strong>de</strong>r. Ook wissel<strong>en</strong> <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> regelmatig van verblijfplaats (dan bij <strong>de</strong> va<strong>de</strong>r, dan bij <strong>de</strong><br />
moe<strong>de</strong>r of juist bij an<strong>de</strong>re familiele<strong>de</strong>n). E<strong>en</strong> <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> gez<strong>in</strong>n<strong>en</strong> heeft problem<strong>en</strong> die me<strong>de</strong> het<br />
gevolg zijn van migratie <strong>en</strong> ontwortel<strong>in</strong>g.<br />
12 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
- Veel risicofactor<strong>en</strong> <strong>en</strong> we<strong>in</strong>ig bescherm<strong>en</strong><strong>de</strong> factor<strong>en</strong><br />
In het gez<strong>in</strong> zijn relatief veel risicofactor<strong>en</strong> aanwezig (hoge draaglast), die onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
gecomp<strong>en</strong>seerd door <strong>de</strong> beperkt aanwezige bescherm<strong>en</strong><strong>de</strong> factor<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>rs/verzorgers <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
omgev<strong>in</strong>g (we<strong>in</strong>ig draagkracht). E<strong>en</strong> belangrijke vorm van draaglast is psychiatrische problematiek<br />
bij e<strong>en</strong> of bei<strong>de</strong> ou<strong>de</strong>rs, maar ook verslav<strong>in</strong>g, <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t gedrag, <strong>en</strong>/of <strong>de</strong>t<strong>en</strong>tie van (e<strong>en</strong> van <strong>de</strong>)<br />
ou<strong>de</strong>rs/verzorgers kom<strong>en</strong> regelmatig voor.<br />
- Chroniciteit van <strong>de</strong> problematische situatie <strong>en</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid<br />
De problematische omstandighe<strong>de</strong>n v<strong>in</strong><strong>de</strong>n veelal gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> lange tijd plaats <strong>en</strong> beperk<strong>en</strong> zich niet<br />
tot het gez<strong>in</strong>: er is <strong>in</strong> <strong>de</strong> doelgroep meestal sprake van e<strong>en</strong> chronische hulpverl<strong>en</strong><strong>in</strong>gssituatie waar<strong>in</strong><br />
het perspectief op veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g uit het zicht is verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. Belangrijke besliss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> over <strong>de</strong> k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> opvoed<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n niet zel<strong>de</strong>n niet meer door het gez<strong>in</strong> zelf g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, maar door e<strong>en</strong><br />
verzamel<strong>in</strong>g <strong>in</strong>stanties rond het gez<strong>in</strong>.<br />
- Han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsverleg<strong>en</strong>heid bij professionals, zowel <strong>in</strong> het on<strong>de</strong>rwijs als <strong>in</strong> <strong>de</strong> hulpverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />
Vaak is er sprake van e<strong>en</strong> gestagneer<strong>de</strong> hulpverl<strong>en</strong><strong>in</strong>gssituatie als gevolg van <strong>de</strong> (complexiteit van)<br />
bov<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> factor<strong>en</strong> of uitstot<strong>in</strong>g uit het hulpverl<strong>en</strong><strong>in</strong>gscircuit. Hulpverl<strong>en</strong>ers,<br />
gedragswet<strong>en</strong>schappers <strong>en</strong> plaatsers/case-managers ervar<strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsonmacht <strong>in</strong> <strong>de</strong> hulpverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />
aan <strong>de</strong>ze jonger<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun gez<strong>in</strong>n<strong>en</strong>, hetge<strong>en</strong> zichtbaar is <strong>in</strong> <strong>de</strong> ope<strong>en</strong>stapel<strong>in</strong>g van hulpvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
hulpverl<strong>en</strong>ers over <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> he<strong>en</strong>, het voortijdig afbrek<strong>en</strong> van hulpverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g door het gez<strong>in</strong> of door<br />
hulpverl<strong>en</strong>ers, <strong>en</strong> (e<strong>en</strong> reeks van) uithuisplaats<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
1.2.2 Stoorniss<strong>en</strong><br />
Stoorniss<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> beschrijv<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van bepaal<strong>de</strong> gedragspatron<strong>en</strong>. Zij zegg<strong>en</strong> niets over <strong>de</strong> oorzak<strong>en</strong> van<br />
<strong>de</strong>ze gedragspatron<strong>en</strong> (Orobio <strong>de</strong> Castro, 2007). In term<strong>en</strong> van psychische stoorniss<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> JJI <strong>en</strong> GJ te kamp<strong>en</strong> met <strong>de</strong> oppositioneel-opstandige gedragsstoornis (ODD; DSM IV-TR, 313.81, F91.3), <strong>de</strong><br />
gedragsstoornis (CD; DSM IV-TR, F91.8), <strong>de</strong> antisociale persoonlijkheidsstoornis (APD; DSM IV-TR, 301.7), <strong>de</strong><br />
autisme spectrum stoornis (ASS; 299.00, F84.0), <strong>en</strong> <strong>de</strong> att<strong>en</strong>tion-<strong>de</strong>ficit / hyperactivity disor<strong>de</strong>r (ADHD; 314.o1,<br />
F90.0).<br />
De preval<strong>en</strong>tie van psychische stoorniss<strong>en</strong> is on<strong>de</strong>r crim<strong>in</strong>ele jonger<strong>en</strong> hoger dan on<strong>de</strong>r jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
algem<strong>en</strong>e bevolk<strong>in</strong>g. Dit blijkt on<strong>de</strong>rmeer uit twee <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisaties van het voorkom<strong>en</strong> van psychische<br />
stoorniss<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> justitiële jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (JJI's). In e<strong>en</strong> studie van Doreleijers werd e<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisatie gedaan on<strong>de</strong>r jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> prev<strong>en</strong>tieve hecht<strong>en</strong>is (Doreleijers (1995). Hieruit bleek dat 77%<br />
van <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> 1 of meer diagnoses had volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> DSM-III-R:<br />
- 67% van <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> had e<strong>en</strong> gedragsstoornis (conduct disor<strong>de</strong>r)<br />
- 11% e<strong>en</strong> stemm<strong>in</strong>gstoornis<br />
- 14% ADHD<br />
- 16% mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong>misbruik<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 13
Vreug<strong>de</strong>nhil (2003) conclu<strong>de</strong>ert dat 90% van <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong>, voornamelijk jong<strong>en</strong>s, <strong>in</strong> e<strong>en</strong> JJI e<strong>en</strong> psychische<br />
stoornis heeft (waarbij overig<strong>en</strong>s ook gedragsstoorniss<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> psychiatrische stoorniss<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n<br />
gerek<strong>en</strong>d). Het gaat hier zowel om <strong>in</strong>ternaliser<strong>en</strong><strong>de</strong> (angst, <strong>de</strong>pressie) als externaliser<strong>en</strong><strong>de</strong> stoorniss<strong>en</strong><br />
(ADHD <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re gedragsstoorniss<strong>en</strong>). Ook mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong>misbruik <strong>en</strong> verslav<strong>in</strong>g aan psychoactieve<br />
mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> dit on<strong>de</strong>rzoek frequ<strong>en</strong>t vastgesteld. Veel jong<strong>en</strong>s verton<strong>en</strong> e<strong>en</strong> comb<strong>in</strong>atie van<br />
psychische stoorniss<strong>en</strong> (co-morbiditeit), bijvoorbeeld psychotische stoorniss<strong>en</strong> <strong>in</strong> comb<strong>in</strong>atie met<br />
mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong>misbruik, gekoppeld aan e<strong>en</strong> lage <strong>in</strong>tellig<strong>en</strong>tie.<br />
1.2.3 Reactieve <strong>en</strong> proactieve agressie<br />
Jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> JJI <strong>en</strong> GJ hebb<strong>en</strong> vaak gedragsproblem<strong>en</strong> <strong>en</strong> verton<strong>en</strong> vaak agressief gedrag. In <strong>de</strong><br />
literatuur over agressiviteit bij jonger<strong>en</strong> wordt veelvuldig on<strong>de</strong>rscheid gemaakt <strong>in</strong> reactieve <strong>en</strong><br />
proactieve agressie (Dodge & Coie, 1987).<br />
Reactieve agressie wordt beschouwd als e<strong>en</strong> emotionele, impulsieve <strong>en</strong> boze reactie op e<strong>en</strong> (verme<strong>en</strong><strong>de</strong>)<br />
bedreig<strong>in</strong>g, aanval of frustratie. Er is sprake van e<strong>en</strong> sterke lichamelijke arousal <strong>en</strong> impulsief han<strong>de</strong>l<strong>en</strong>.<br />
Als oorzaak wordt gezi<strong>en</strong>: bedreig<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> vijandige sociale omstandighe<strong>de</strong>n (bv. e<strong>en</strong> hardvochtige<br />
opvoed<strong>in</strong>g, afwijz<strong>in</strong>g door leeftijdg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>), wat leidt tot overgevoeligheid <strong>en</strong> e<strong>en</strong> lage frustratietolerantie<br />
<strong>en</strong> hoge irritabiliteit. Frustratie leidt tot agressie.<br />
Proactieve agressie daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> betreft koelbloedige, bewuste agressie om doel<strong>en</strong> als het verkrijg<strong>en</strong> van<br />
materiële zak<strong>en</strong> of status te bereik<strong>en</strong> (Scarpa & Ra<strong>in</strong>e, 1997). Proactieve agressie betreft doelgerichte <strong>en</strong><br />
weloverwog<strong>en</strong> agressie. Veron<strong>de</strong>rsteld wordt dat <strong>de</strong>ze ontstaat door zelfoverschatt<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />
succeservar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> met agressief gedrag. Proactieve agressie zou veel meer het gevolg zijn van<br />
observer<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> <strong>en</strong> bekrachtig<strong>in</strong>g van agressief gedrag (Orobio <strong>de</strong> Castro, 2007).<br />
E<strong>en</strong> van <strong>de</strong> belangrijkste verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> reactieve <strong>en</strong> proactieve agressie is <strong>de</strong> <strong>in</strong>tr<strong>in</strong>sieke motivatie<br />
voor <strong>de</strong> agressieve han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g (Ra<strong>in</strong>e et al., 2006). Vaak is <strong>de</strong>ze alle<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d bij <strong>de</strong> <strong>in</strong>itiator. Voorbeel<strong>de</strong>n<br />
hierbij zijn voor <strong>de</strong> proactieve <strong>in</strong>itiator dat hij ‚had gevocht<strong>en</strong> om te lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> wie <strong>de</strong> baas was‛ <strong>en</strong> voor<br />
<strong>de</strong> reactieve <strong>in</strong>itiator dat hij ‚d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> kapot maakte omdat hij door het l<strong>in</strong>t g<strong>in</strong>g‛.<br />
On<strong>de</strong>rzoek (Cornell et al, 1996; Dempster et al., 1996; Patrick, 2001) naar agressie <strong>en</strong> psychopathie laat<br />
zi<strong>en</strong> dat psychopathie meer is gerelateerd aan proactieve agressie dan aan reactieve agressie. Deze<br />
bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g werd voor k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> bevestigd door on<strong>de</strong>rzoek van Frick (2003), dat dui<strong>de</strong>lijk maakt dat<br />
k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> met psychopathiek<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> met kou<strong>de</strong>, niet emotionele (callous-unemotional) trekk<strong>en</strong> hoger<br />
scor<strong>en</strong> op proactieve agressie.<br />
Uit on<strong>de</strong>rzoek blijkt ver<strong>de</strong>r dat <strong>de</strong> mechanism<strong>en</strong> die agressie veroorzak<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong> al naar gelang er<br />
sprake is van reactieve of proactieve agressie (Orobio <strong>de</strong> Castro, 2007).<br />
Reactief agressieve gedragsproblem<strong>en</strong> hang<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met:<br />
- selectieve aandacht voor bedreig<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong>formatie <strong>en</strong> het miss<strong>en</strong> van belangrijke an<strong>de</strong>re sociale<br />
<strong>in</strong>formatie;<br />
14 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
- vaker (t<strong>en</strong> onrechte) <strong>in</strong>t<strong>en</strong>ties van an<strong>de</strong>re k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> als vijandig <strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
emoties van an<strong>de</strong>re k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> als boosheid of leedvermaak;<br />
- sterkere zelfgerapporteer<strong>de</strong> emoties van woe<strong>de</strong> bij sociale problem<strong>en</strong>;<br />
- m<strong>in</strong><strong>de</strong>r vaardigheid <strong>in</strong> emotieregulatie, d.w.z. <strong>in</strong> het omgaan met boosheid;<br />
- e<strong>en</strong> grotere behoefte aan <strong>en</strong> goedkeur<strong>in</strong>g van wraak.<br />
Proactief agressieve gedragsproblem<strong>en</strong> hang<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met:<br />
- meer op dom<strong>in</strong>antie <strong>en</strong> m<strong>in</strong><strong>de</strong>r op vri<strong>en</strong>dschap <strong>en</strong> positieve uitkomst<strong>en</strong> gerichte doel<strong>en</strong>;<br />
- e<strong>en</strong> beperkt repertoire aan oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> sociale situaties, waarvan e<strong>en</strong> grotere proportie<br />
agressief is;<br />
- e<strong>en</strong> ger<strong>in</strong>gere voorkeur voor niet-agressieve oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, waarbij van niet-agressieve<br />
oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> m<strong>in</strong><strong>de</strong>r positieve uitkomst<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n verwacht;<br />
- m<strong>in</strong><strong>de</strong>r probleemoploss<strong>en</strong><strong>de</strong> vaardighe<strong>de</strong>n;<br />
- overschatt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> mate waar<strong>in</strong> an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> regelovertre<strong>de</strong>nd gedrag verton<strong>en</strong> <strong>en</strong> goedkeur<strong>en</strong>;<br />
- overschatt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> sociale compet<strong>en</strong>tie.<br />
Patron<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> sociale <strong>in</strong>formatieverwerk<strong>in</strong>g kom<strong>en</strong> tot stand door e<strong>en</strong> wisselwerk<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> cognitieve<br />
vaardighe<strong>de</strong>n van het k<strong>in</strong>d <strong>en</strong> <strong>in</strong>teracties met <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g.<br />
Het on<strong>de</strong>rscheid reactieve of proactieve agressie is van belang bij <strong>de</strong> keuze voor e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong><br />
<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tievorm (Dodge, 1991; Vitiello & Stoff, 1997; H<strong>en</strong>drickx, Geert, Herbert, & Orobio <strong>de</strong> Castro,<br />
2003). De Ruiter <strong>en</strong> Ve<strong>en</strong> (2004) hal<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek van Hornsveld <strong>en</strong> collega’s (2004) aan <strong>en</strong> beschrijv<strong>en</strong><br />
dat toepass<strong>in</strong>g van agressieregulatie- of stress-<strong>in</strong>oculatietra<strong>in</strong><strong>in</strong>g mogelijk di<strong>en</strong>t te wor<strong>de</strong>n<br />
gecontraïndiceerd voor justitiabel<strong>en</strong> met psychopathische trekk<strong>en</strong>. Dit type justitiabele zou tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong><br />
behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g gedrag <strong>en</strong> vaardighe<strong>de</strong>n aanler<strong>en</strong> waarmee hij an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> juist beter kan mislei<strong>de</strong>n <strong>en</strong><br />
manipuler<strong>en</strong>, waarmee het recidiverisico op toekomstig gewelddadig gedrag zelfs zou kunn<strong>en</strong> verhog<strong>en</strong>.<br />
Deze veron<strong>de</strong>rstell<strong>in</strong>g komt overe<strong>en</strong> met <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e t<strong>en</strong><strong>de</strong>ns waar het gaat om <strong>in</strong>- <strong>en</strong> exclusie van<br />
justitiabel<strong>en</strong> met psychopathische neig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> groepsbehan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g. Tot voor kort g<strong>in</strong>g m<strong>en</strong> er vanuit dat<br />
traditionele behan<strong>de</strong>lmetho<strong>de</strong>n we<strong>in</strong>ig succes hebb<strong>en</strong> bij psychopathie. Hare, Clark, Grann <strong>en</strong> Thornton<br />
(2000) rapporter<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> verschei<strong>de</strong>nheid aan kortdur<strong>en</strong><strong>de</strong> niet –specifieke behan<strong>de</strong>lprogramma’s<br />
zoals woe<strong>de</strong>managem<strong>en</strong>t <strong>en</strong> <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van sociale <strong>en</strong> opleid<strong>in</strong>gsvaardighe<strong>de</strong>n, ongunstige<br />
uitkomst<strong>en</strong> had<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> niveaus van recidive. Het zou psychopat<strong>en</strong> juist help<strong>en</strong> om betere manier<strong>en</strong> te<br />
ontwikkel<strong>en</strong> voor manipulatie <strong>en</strong> het gebruik van an<strong>de</strong>re m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> (Wong & Hare, 2005). Er zijn echter<br />
ook studies die aangev<strong>en</strong> dat psychopat<strong>en</strong> wel van behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g kunn<strong>en</strong> profiter<strong>en</strong>. Skeem, Monahan <strong>en</strong><br />
Mulvey (2002) conclu<strong>de</strong>er<strong>de</strong>n dat patiënt<strong>en</strong> met psychopathische neig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> net zo veel van behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />
profiteer<strong>de</strong>n als patiënt<strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r psychopathische neig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> waar het gaat om afname van gewelddadig<br />
gedrag. Van groot belang hierbij is e<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> afstemm<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> frequ<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> doser<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />
behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g voor patiënt<strong>en</strong> met psychopathie. Mulloy (1998) voer<strong>de</strong> e<strong>en</strong> follow-up studie on<strong>de</strong>r<br />
psychopathische <strong>en</strong> niet-psychopathische justitiabel<strong>en</strong> uit. De justitiabel<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n behan<strong>de</strong>ld met e<strong>en</strong><br />
cognitief-gedragstherapeutisch programma. Bei<strong>de</strong> groep<strong>en</strong> justitiabel<strong>en</strong> maakt<strong>en</strong> vrijwel ev<strong>en</strong> vaak het<br />
programma af. Na vijf jaar <strong>in</strong>dicer<strong>en</strong> prelim<strong>in</strong>aire on<strong>de</strong>rzoeksresultat<strong>en</strong> dat er nauwelijks sprake is van<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 15
e<strong>en</strong> verschil <strong>in</strong> recidiv<strong>en</strong>iveau tuss<strong>en</strong> bei<strong>de</strong> groep<strong>en</strong>. Wong <strong>en</strong> Hare (2005) ontwikkel<strong>de</strong>n richtlijn<strong>en</strong> voor<br />
effectieve behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van gewelddadige crim<strong>in</strong>ele psychopat<strong>en</strong>. Hoewel er we<strong>in</strong>ig verschil is tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g beschrev<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> richtlijn <strong>en</strong> behan<strong>de</strong>lvorm<strong>en</strong> voor niet-psychopat<strong>en</strong> beste<strong>de</strong>n zij veel<br />
aandacht aan wat behan<strong>de</strong>laars absoluut níet moet<strong>en</strong> do<strong>en</strong>, opdat rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g gehou<strong>de</strong>n kan wor<strong>de</strong>n met<br />
<strong>de</strong> aard van <strong>de</strong> persoonlijkheidsk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van <strong>de</strong> psychopat<strong>en</strong>. Hoewel geconclu<strong>de</strong>erd wordt dat <strong>de</strong><br />
oorsprong van psychopathie ligt <strong>in</strong> e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>spel tuss<strong>en</strong> neurobiologische, psychologische, sociale <strong>en</strong><br />
omgev<strong>in</strong>gsfactor<strong>en</strong> (Hare, 2003), is er nog altijd we<strong>in</strong>ig overe<strong>en</strong>stemm<strong>in</strong>g over het precieze<br />
ontwikkel<strong>in</strong>gsmo<strong>de</strong>l (Sloan, 1997).<br />
Zolang dit het geval is, blijft er ook we<strong>in</strong>ig cons<strong>en</strong>sus over geschikte behan<strong>de</strong>lprogramma’s (Vi<strong>en</strong> &<br />
Beech, 2006) <strong>en</strong> is het vooralsnog belangrijk aan te sluit<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> suggestie van De Ruiter <strong>en</strong> Ve<strong>en</strong> (2004)<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeksresultat<strong>en</strong> van Hare, Clark, Grann <strong>en</strong> Thornton (2000), waaruit blijkt dat het mogelijk<br />
verstandig is om psychopat<strong>en</strong> <strong>en</strong> mogelijk ook person<strong>en</strong> met voornamelijk proactieve agressie uit<br />
groepsbehan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te exclu<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
1.3 De doelgroep van vaktherapie<br />
De doelgroep voor <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie vaktherapie <strong>in</strong> <strong>de</strong> geslot<strong>en</strong> sett<strong>in</strong>g bestaat uit jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong><br />
Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g of <strong>de</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg. De <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie richt zich op jonger<strong>en</strong> met reactief agressieve<br />
gedragsproblem<strong>en</strong> <strong>en</strong> reactief agressief gedrag. Uit on<strong>de</strong>rzoek blijkt dat <strong>de</strong>ze jonger<strong>en</strong> vaak met forse,<br />
meervoudige, problematiek <strong>en</strong> stoorniss<strong>en</strong> te kamp<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> ver<strong>de</strong>re aanscherp<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> doelgroep v<strong>in</strong>dt plaats aan <strong>de</strong> hand van <strong>de</strong> ‘What Works’- beg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong><br />
(zie subparagraaf 1.4.2).<br />
1.4 Voorkom<strong>en</strong> van recidive<br />
Recidive bij jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> JJI is e<strong>en</strong> ernstig probleem, zo blijkt uit verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong>.<br />
subparagraaf 1.4.1 bespreekt e<strong>en</strong> drietal on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> <strong>in</strong> dit verband. Dit maakt <strong>de</strong> vraag nijp<strong>en</strong><strong>de</strong>r wat<br />
voor soort programma’s <strong>en</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties effectief zijn <strong>in</strong> het terugdr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van recidive. Wat er bek<strong>en</strong>d is<br />
over <strong>de</strong> effectiviteit van programma’s <strong>en</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties bij het terugdr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van recidive is het on<strong>de</strong>rwerp<br />
van subparagraaf 1.4.2. Deze paragraaf gaat <strong>in</strong> op <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong>: op welke beg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong><br />
programma’s <strong>en</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties gestoeld moet<strong>en</strong> zijn om effectief te kunn<strong>en</strong> zijn. Subparagraaf 1.4.3 gaat <strong>in</strong><br />
op <strong>de</strong> specifieke factor<strong>en</strong>: wat voor behan<strong>de</strong>lprogramma’s daadwerkelijk effectief zijn bij het behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
van jonger<strong>en</strong> met antisociaal <strong>en</strong> <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t gedrag.<br />
1.4.1 Recidive van jonger<strong>en</strong> na <strong>de</strong> JJI/<strong>de</strong> Geslot<strong>en</strong> jeugdzorg<br />
On<strong>de</strong>rzoek WODC<br />
De Recidivemonitor is e<strong>en</strong> langlop<strong>en</strong>d on<strong>de</strong>rzoeksproject van het WODC (Wet<strong>en</strong>schappelijk On<strong>de</strong>rzoek<br />
<strong>en</strong> Docum<strong>en</strong>tatie C<strong>en</strong>trum) waar<strong>in</strong> gestandaardiseer<strong>de</strong> recidivemet<strong>in</strong>g<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n verricht on<strong>de</strong>r<br />
16 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong><strong>de</strong> da<strong>de</strong>rgroep<strong>en</strong> van volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> jonger<strong>en</strong>. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> Recidivemonitor wordt on<strong>de</strong>r<br />
an<strong>de</strong>re gekek<strong>en</strong> welk <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> (sub)groep recidiveert <strong>en</strong> na hoeveel tijd dat gebeurt (preval<strong>en</strong>tie <strong>en</strong><br />
snelheid van recidive). Tev<strong>en</strong>s wordt gekek<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> omvang van <strong>de</strong> totale recidive <strong>in</strong> <strong>de</strong> (sub)groep.<br />
Daarnaast wordt voorspeld welke recidive op grond van <strong>de</strong> (statische) achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />
da<strong>de</strong>rs <strong>in</strong> e<strong>en</strong> groep mag wor<strong>de</strong>n verwacht. Jongere da<strong>de</strong>rs, althans <strong>de</strong>g<strong>en</strong><strong>en</strong> die met justitie <strong>in</strong> aanrak<strong>in</strong>g<br />
kom<strong>en</strong>, lat<strong>en</strong> <strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hogere recidive zi<strong>en</strong> dan volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>. Van alle jongere da<strong>de</strong>rs uit 1997<br />
is 56% na zes jaar opnieuw vervolgd. Bij <strong>de</strong> volwass<strong>en</strong> da<strong>de</strong>rs is dit 43%.<br />
De beste voorspellers van latere recidive zijn:<br />
- het aantal eer<strong>de</strong>re justitiecontact<strong>en</strong><br />
- sekse (mann<strong>en</strong>/jong<strong>en</strong>s recidiver<strong>en</strong> vaker dan vrouw<strong>en</strong>/meisjes)<br />
- geboorteland (da<strong>de</strong>rs gebor<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse Antill<strong>en</strong>/Aruba, Sur<strong>in</strong>ame <strong>en</strong> Marokko hebb<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> hogere kans om te recidiver<strong>en</strong> dan da<strong>de</strong>rs gebor<strong>en</strong> <strong>in</strong> an<strong>de</strong>re lan<strong>de</strong>n)<br />
- leeftijd (hoe jonger m<strong>en</strong> is, <strong>de</strong>s te groter <strong>de</strong> recidivekans)<br />
- type <strong>de</strong>lict (vermog<strong>en</strong>s<strong>de</strong>lict<strong>en</strong> lever<strong>en</strong> <strong>de</strong> hoogste recidiveperc<strong>en</strong>tages op, ze<strong>de</strong>nmisdrijv<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
laagste)<br />
In 2004 rapporteer<strong>de</strong> het WODC recidivecijfers voor verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeksgroep<strong>en</strong> De recidive on<strong>de</strong>r<br />
jonger<strong>en</strong> die zijn uitgestroomd uit <strong>de</strong> justitiële jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (JJI) is het hoogst. Zes jaar na uitstroom<br />
heeft 78% van <strong>de</strong>ze groep één of meer nieuwe justitiecontact<strong>en</strong>, iets meer dan <strong>in</strong> <strong>de</strong> groep volwass<strong>en</strong> exge<strong>de</strong>t<strong>in</strong>eer<strong>de</strong>n<br />
2 . Daarbij gaat het <strong>in</strong> meer<strong>de</strong>rheid (+ 60%) om mid<strong>de</strong>lzware <strong>de</strong>lict<strong>en</strong>, <strong>en</strong> <strong>in</strong> m<strong>in</strong><strong>de</strong>re mate (+<br />
15%) om zeer ernstige <strong>de</strong>lict<strong>en</strong> of lichtere <strong>de</strong>lict<strong>en</strong> (+ 25%).<br />
De recidivekans on<strong>de</strong>r JJI-jonger<strong>en</strong> blijkt behalve met persoonsk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> te hang<strong>en</strong> met<br />
verblijfsduur <strong>en</strong> verblijfstitel. Mid<strong>de</strong>llange verblijv<strong>en</strong> van drie tot zes maan<strong>de</strong>n lat<strong>en</strong>, bij gelijke scores op<br />
alle an<strong>de</strong>re gemet<strong>en</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>, lagere recidivewaar<strong>de</strong>n zi<strong>en</strong> dan korte <strong>en</strong> lange verblijv<strong>en</strong>. De recidive<br />
na e<strong>en</strong> PIJ-maatregel (strafrechtelijke maatregel) is lager dan na e<strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tieve hecht<strong>en</strong>is, e<strong>en</strong><br />
jeugd<strong>de</strong>t<strong>en</strong>tie of e<strong>en</strong> JJI-plaats<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het ka<strong>de</strong>r van e<strong>en</strong> OTS (on<strong>de</strong>rtoezichtstell<strong>in</strong>g).<br />
On<strong>de</strong>rzoek Van Dam: recidive na jeugd<strong>de</strong>t<strong>en</strong>tie<br />
Van Dam (2004) volg<strong>de</strong> zestig m<strong>in</strong><strong>de</strong>rjarige jong<strong>en</strong>s, die gemid<strong>de</strong>ld twee jaar ge<strong>de</strong>t<strong>in</strong>eerd had<strong>de</strong>n<br />
gezet<strong>en</strong> <strong>in</strong> JJI De Hunnerberg <strong>in</strong> Nijmeg<strong>en</strong>. Uit haar on<strong>de</strong>rzoek komt naar vor<strong>en</strong> dat meer dan <strong>de</strong> helft<br />
van <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> die <strong>in</strong> jeugd<strong>de</strong>t<strong>en</strong>tie hebb<strong>en</strong> gezet<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar behan<strong>de</strong>ld zijn, b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> jaar na<br />
<strong>in</strong>vrijheidstell<strong>in</strong>g recidiveert: tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> 60 <strong>en</strong> 75 proc<strong>en</strong>t komt opnieuw <strong>in</strong> aanrak<strong>in</strong>g met justitie, <strong>en</strong> <strong>in</strong> 25<br />
proc<strong>en</strong>t van <strong>de</strong> gevall<strong>en</strong> gaat het dan om ernstige misdrijv<strong>en</strong>.<br />
Van Dam stel<strong>de</strong> vast dat uit dossiers van justitie blijkt dat 61 proc<strong>en</strong>t recidiveert, terwijl <strong>de</strong> groep zelf<br />
rapporteer<strong>de</strong> dat driekwart alweer e<strong>en</strong> misstap had begaan. Hulpverl<strong>en</strong>ers <strong>in</strong> <strong>de</strong> JJI nem<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s Van<br />
Dam <strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong> aan dat ’won<strong>en</strong>, werk <strong>en</strong> e<strong>en</strong> wijf’ (<strong>de</strong> drie W’tjes) heel belangrijk zijn om na <strong>de</strong><br />
2 Voor e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el is verklaarbaar door <strong>de</strong> korte verblijfsduur <strong>en</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 17
straf op het rechte pad te blijv<strong>en</strong>. Van Dam bestrijdt dit: ‚E<strong>en</strong> vri<strong>en</strong>d<strong>in</strong> die het niet zo nauw neemt, is juist<br />
e<strong>en</strong> grote risicofactor. En ook als <strong>de</strong> W'tjes goed geregeld zijn, vorm<strong>en</strong> verkeer<strong>de</strong> vri<strong>en</strong><strong>de</strong>n nog steeds het<br />
grootste gevaar, sam<strong>en</strong> met uitgaansgedrag, alcohol- <strong>en</strong> drugsgebruik. In haar aanbevel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> b<strong>en</strong>adrukt<br />
Van Dam dat het belangrijk is om <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> al tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> vrijheidsb<strong>en</strong>em<strong>in</strong>g <strong>de</strong> weg te wijz<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong><br />
an<strong>de</strong>re omgev<strong>in</strong>g, <strong>en</strong> dat zij, e<strong>en</strong>maal weer op vrije voet<strong>en</strong>, het beste <strong>in</strong> contact kunn<strong>en</strong> staan met e<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong>voudig te bereik<strong>en</strong> persoon die ze kan help<strong>en</strong> als het moeilijk wordt maar ook <strong>in</strong>grijpt als ze weer <strong>in</strong><br />
het ‚verkeer<strong>de</strong> circuit‛ rondhang<strong>en</strong>.<br />
On<strong>de</strong>rzoek NSCR: jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g.<br />
Als jonger<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> ernstig misdrijf hebb<strong>en</strong> gepleegd op basis van e<strong>en</strong> PIJ-maatregel <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />
behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n geplaatst, is behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g geïndiceerd om herhal<strong>in</strong>g te voorkom<strong>en</strong>. Voor het<br />
NSCR-rapport Del<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>tie na behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g (Van <strong>de</strong>r Geest, Bileveld & Wijkman, 2005) is bekek<strong>en</strong> of<br />
jonger<strong>en</strong> na behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g <strong>in</strong> e<strong>en</strong> jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g opnieuw <strong>in</strong> contact kwam<strong>en</strong> met justitie. Bijna <strong>de</strong> helft<br />
van alle jong<strong>en</strong>s die na behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g (weer) <strong>de</strong> fout <strong>in</strong> g<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, <strong>de</strong>ed dat al b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> één jaar na ontslag.<br />
Vervolg<strong>en</strong>s kwam<strong>en</strong> er per jaar steeds m<strong>in</strong><strong>de</strong>r nieuwe ‘recidivist<strong>en</strong>’ bij. Uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk pleeg<strong>de</strong> 85% van alle<br />
jong<strong>en</strong>s na ontslag e<strong>en</strong> (of meer) <strong>de</strong>lict(<strong>en</strong>). En het g<strong>in</strong>g daarbij niet alle<strong>en</strong> om te hard rij<strong>de</strong>n, e<strong>en</strong> licht<br />
<strong>de</strong>lict, maar ook om zware <strong>de</strong>lict<strong>en</strong> zoals moord <strong>en</strong> doodslag. Sommige jong<strong>en</strong>s g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> één keer <strong>de</strong> fout<br />
<strong>in</strong>, an<strong>de</strong>re wel 50 keer. Het is niet zo dat alle jong<strong>en</strong>s die crim<strong>in</strong>eel war<strong>en</strong> altijd op het slechte pad blev<strong>en</strong>:<br />
ongeveer één op <strong>de</strong> zes jong<strong>en</strong>s stopte met het pleg<strong>en</strong> van <strong>de</strong>lict<strong>en</strong>. Maar één op <strong>de</strong> drie werd e<strong>en</strong><br />
chronisch <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t (veelpleger). Omdat <strong>de</strong> <strong>de</strong>lict<strong>en</strong> zo sterk variër<strong>en</strong> is door het NSCR apart gekek<strong>en</strong><br />
naar e<strong>en</strong> ernstige groep, namelijk jong<strong>en</strong>s die na uitstroom e<strong>en</strong> gewelds<strong>de</strong>lict pleeg<strong>de</strong>n. Uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk<br />
maakte <strong>de</strong> helft van alle behan<strong>de</strong>l<strong>de</strong> jong<strong>en</strong>s zich wel e<strong>en</strong> keer schuldig aan e<strong>en</strong> gewelds<strong>de</strong>lict. Deze<br />
groep is extra zorgelijk, omdat ze behalve ‘zware’ <strong>de</strong>lict<strong>en</strong> ook opvall<strong>en</strong>d vaak an<strong>de</strong>re <strong>de</strong>lict<strong>en</strong> pleeg<strong>de</strong>n.<br />
E<strong>en</strong> meer<strong>de</strong>rheid van <strong>de</strong>ze groep ontwikkel<strong>de</strong> zich tot veelpleger. De behan<strong>de</strong>laars hiel<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
behan<strong>de</strong>ldossiers het verloop <strong>en</strong> het resultaat van <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> jong<strong>en</strong>s bij. Veel van <strong>de</strong> jong<strong>en</strong>s<br />
waarvoor het risico op terugval <strong>in</strong> het pleg<strong>en</strong> van <strong>de</strong>lict<strong>en</strong> hoog werd <strong>in</strong>geschat door <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>laars<br />
pleeg<strong>de</strong>n na ontslag e<strong>en</strong> gewelds<strong>de</strong>lict. Jong<strong>en</strong>s bij wie <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g negatief verliep, g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> na<br />
ontslag vaker <strong>de</strong> fout <strong>in</strong>. Of <strong>de</strong>ze jong<strong>en</strong>s beter wor<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g blijft <strong>de</strong> vraag, omdat er ge<strong>en</strong><br />
on<strong>de</strong>rzoek is gedaan bij e<strong>en</strong> vergelijkbare controlegroep.<br />
1.4.2 What Works-pr<strong>in</strong>cipes 3<br />
Rond 1980 verschijn<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> overzichtsstudies over <strong>de</strong> effectiviteit van programma’s voor<br />
justitiabel<strong>en</strong>. Deze studies kom<strong>en</strong> bijna allemaal tot <strong>de</strong> conclusie dat er eig<strong>en</strong>lijk niets echt helpt bij het<br />
teg<strong>en</strong>gaan van recidive (zie o.a. Hazell, 1980; Brody, 1976). Teg<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze achtergrond <strong>en</strong> <strong>de</strong> voortdur<strong>en</strong>d<br />
stijg<strong>en</strong><strong>de</strong> crim<strong>in</strong>aliteit <strong>in</strong> <strong>de</strong> meeste westerse lan<strong>de</strong>n, raakt<strong>en</strong> veel on<strong>de</strong>rzoekers overtuigd van <strong>de</strong> ‘nietshelpt’-theorie.<br />
3 Deze paragraaf is me<strong>de</strong> gebaseerd op het eerste hoofdstuk van <strong>de</strong> Theoretische handleid<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> CoVa<br />
(M<strong>in</strong>isterie van Justitie, 2005) <strong>en</strong> CoVa Plus (Val<strong>en</strong>kamp e.a., 2006). Waar nodig zijn aanpass<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanvull<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
gemaakt.<br />
18 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> (Thornton, 1987; G<strong>en</strong>dreau & Ross, 1979; 1987) weerlegg<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze theorie<br />
echter. G<strong>en</strong>dreau <strong>en</strong> Ross (1987) bestu<strong>de</strong>er<strong>de</strong>n alle tuss<strong>en</strong> 1980 <strong>en</strong> 1987 gepubliceer<strong>de</strong> rehabilitatiestudies<br />
<strong>en</strong> von<strong>de</strong>n bewijz<strong>en</strong> voor succesvolle <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties. In het bijzon<strong>de</strong>r besteed<strong>de</strong>n zij aandacht aan e<strong>en</strong> reeks<br />
meta-analyses, waaruit bleek dat 60% van <strong>de</strong> bestu<strong>de</strong>er<strong>de</strong> studies over het algeme<strong>en</strong> e<strong>en</strong> positief<br />
resultaat toon<strong>de</strong>, maar dat bepaal<strong>de</strong> factor<strong>en</strong> van <strong>in</strong>vloed war<strong>en</strong> op <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
on<strong>de</strong>rzoeksresultat<strong>en</strong>. Aangetoond werd dat sommige rehabilitatieprogramma’s effect sorteer<strong>de</strong>n bij<br />
specifieke doelgroep<strong>en</strong>, <strong>en</strong> dat daarom <strong>de</strong> match tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong>lict, crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> (<strong>de</strong>lictbevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
factor<strong>en</strong>) <strong>en</strong> type rehabilitatieprogramma c<strong>en</strong>traal aandachtspunt moet zijn (Vogelvang, Van Burik, Van<br />
<strong>de</strong>r Knaap, & Wartna, 2003). De afgelop<strong>en</strong> tw<strong>in</strong>tig jaar is veel on<strong>de</strong>rzoek verricht naar <strong>de</strong>ze match. Zowel<br />
k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van het <strong>de</strong>lict zelf, als k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>en</strong> omstandighe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> da<strong>de</strong>r zijn on<strong>de</strong>rzocht op hun<br />
voorspell<strong>en</strong><strong>de</strong> waar<strong>de</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van recidive. Deze zoektocht is verre van e<strong>en</strong>voudig: <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t<br />
gedrag kan wor<strong>de</strong>n beschouwd als het resultaat van e<strong>en</strong> comb<strong>in</strong>atie van biologische, sociologische,<br />
psychologische <strong>en</strong> situationele <strong>in</strong>vloe<strong>de</strong>n (Eron<strong>en</strong>, Hakola, & Tiihon<strong>en</strong>, 1996; Moffitt, 1987; Spellacy &<br />
Brown, 1984). Het is - door <strong>de</strong>ze complexiteit - e<strong>en</strong> grote uitdag<strong>in</strong>g om op basis van <strong>de</strong>ze <strong>in</strong>vloe<strong>de</strong>n<br />
terugker<strong>en</strong>d <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t gedrag - recidive - te voorspell<strong>en</strong> <strong>en</strong> te voorkom<strong>en</strong>. Gezocht is met name naar<br />
k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>en</strong> omstandighe<strong>de</strong>n die e<strong>en</strong> grote voorspell<strong>en</strong><strong>de</strong> waar<strong>de</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> veran<strong>de</strong>rbaar<br />
(dynamisch, niet statisch) blijk<strong>en</strong> mid<strong>de</strong>ls e<strong>en</strong> rehabilitatieprogramma. Op <strong>de</strong>ze wijze is e<strong>en</strong><br />
k<strong>en</strong>nisbestand voor <strong>de</strong> g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> match opgebouwd dat e<strong>en</strong> belangrijk on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el vormt van <strong>de</strong> ‘What<br />
Works’ b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g.<br />
In <strong>de</strong> afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> is er e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke mate van e<strong>en</strong>sgez<strong>in</strong>dheid bij on<strong>de</strong>rzoekers ontstaan over<br />
welke aspect<strong>en</strong> <strong>in</strong> het werk<strong>en</strong> met <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong> hoge mate kunn<strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong> aan het succesvol<br />
terugdr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van crim<strong>in</strong>aliteit. Het on<strong>de</strong>rzoek door <strong>de</strong> What Works beweg<strong>in</strong>g heeft geleid tot zes<br />
basisbeg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong> voor het effectief terugdr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van recidive (zie bijvoorbeeld Andrews, 1995; G<strong>en</strong>dreau,<br />
1996; Lipton, Pearson, Cleland, & Yee, 1997; McGuire, 1995, 2000; Nuttal, Goldblatt & Lewis, 1998, Van<br />
<strong>de</strong>n Hurk & Neliss<strong>en</strong>, 2004; Van <strong>de</strong>r Laan, 2004):<br />
- Risicobeg<strong>in</strong>sel: e<strong>en</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>sievere <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie naarmate <strong>de</strong> kans op herhal<strong>in</strong>g groter is.<br />
- Behoeftebeg<strong>in</strong>sel: effectieve strafrechtelijke <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties richt<strong>en</strong> zich op beïnvloedbare (dynamische) crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e<br />
behoeft<strong>en</strong>. Dit zijn <strong>de</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>, risicofactor<strong>en</strong> <strong>en</strong> problem<strong>en</strong> van <strong>de</strong> da<strong>de</strong>r, die rechtstreeks sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong> met het<br />
<strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te gedrag <strong>en</strong> die te veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> zijn, bijvoorbeeld sociale vaardighe<strong>de</strong>n of omgang met <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te<br />
leeftijdg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>.<br />
- Responsiviteitsbeg<strong>in</strong>sel: er moet e<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> 'match' zijn tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>tellectuele <strong>en</strong> sociale mogelijkhe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> da<strong>de</strong>r,<br />
<strong>de</strong> uitvoer<strong>de</strong>r van <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie, het programma <strong>en</strong> <strong>de</strong> methodiek. De uitvoer<strong>de</strong>rs moet<strong>en</strong> <strong>in</strong>schatt<strong>en</strong> wat haalbaar <strong>en</strong><br />
aanvaardbaar is <strong>en</strong> wat niet.<br />
- Beg<strong>in</strong>sel van behan<strong>de</strong>lmodaliteit: aangezi<strong>en</strong> er meestal sprake is van diverse crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> da<strong>de</strong>r,<br />
moet e<strong>en</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie zich richt<strong>en</strong> op verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> aspect<strong>en</strong> <strong>en</strong> moet<strong>en</strong> er ook verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> methodiek<strong>en</strong> gebruikt<br />
wor<strong>de</strong>n.<br />
- Beg<strong>in</strong>sel van programma-<strong>in</strong>tegriteit: effectieve programma's zijn ontwikkeld <strong>en</strong> ontworp<strong>en</strong> op basis van theoretische<br />
verklar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van crim<strong>in</strong>eel gedrag, die door mid<strong>de</strong>l van on<strong>de</strong>rzoek zijn getoetst. Programma-<strong>in</strong>tegriteit houdt <strong>in</strong> dat alle<br />
on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> programma moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n uitgevoerd; achterwege lat<strong>en</strong> van on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong> doet <strong>de</strong> kans op<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 19
esultaat afnem<strong>en</strong>.<br />
- Professionaliteitsbeg<strong>in</strong>sel: e<strong>en</strong> programma wordt goed uitgevoerd als <strong>de</strong> uitvoer<strong>de</strong>rs professioneel zijn, dat wil zegg<strong>en</strong>:<br />
goed opgeleid, goed getra<strong>in</strong>d, <strong>in</strong> staat het programma aan te pass<strong>en</strong> aan <strong>in</strong>dividuele behoeft<strong>en</strong> <strong>en</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n<br />
(responsiviteitsbeg<strong>in</strong>sel), gesteund met <strong>in</strong>tervisie <strong>en</strong> supervisie door hun organisatie.<br />
- Eig<strong>en</strong>-contextbeg<strong>in</strong>sel: dit geeft aan waar programma‟s bij voorkeur plaatsv<strong>in</strong><strong>de</strong>n, met name <strong>in</strong> <strong>de</strong> natuurlijke<br />
omgev<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> jongere.<br />
Deze beg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> sterke basis voor het werk<strong>en</strong> met jonger<strong>en</strong> die <strong>de</strong>lict<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> gepleegd. Zij<br />
zijn on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>g verbon<strong>de</strong>n. On<strong>de</strong>rzoek van Andrews e.a. (1990) toont aan, dat <strong>de</strong> meest succesvolle<br />
methodiek<strong>en</strong> op basis van alle beg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong> operer<strong>en</strong>, <strong>en</strong> niet op e<strong>en</strong> of <strong>en</strong>kele. Andrews toon<strong>de</strong> zelfs aan,<br />
dat methodiek<strong>en</strong> die niet op zijn m<strong>in</strong>st op <strong>de</strong> eerste drie beg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong> (risico, behoeft<strong>en</strong> <strong>en</strong> responsiviteit)<br />
zijn gestoeld, recidive niet terugdr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk e<strong>en</strong> verspill<strong>in</strong>g van arbeid <strong>en</strong> kapitaal zijn.<br />
Op <strong>de</strong>ze plaats volgt e<strong>en</strong> na<strong>de</strong>re toelicht<strong>in</strong>g op <strong>de</strong>ze beg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong>.<br />
Het risicobeg<strong>in</strong>sel stelt aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> wie er behan<strong>de</strong>ld moet wor<strong>de</strong>n. Bij ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> die met justitie <strong>in</strong><br />
aanrak<strong>in</strong>g is gekom<strong>en</strong> door het pleg<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> strafbaar feit, is er e<strong>en</strong> bepaald risico op het opnieuw<br />
pleg<strong>en</strong> daarvan. Bij sommig<strong>en</strong> m<strong>in</strong>imaal, bij an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> groot. De reactie van justitie op het pleg<strong>en</strong> van<br />
<strong>de</strong>lict<strong>en</strong> moet pass<strong>en</strong> bij het risico van <strong>de</strong> jongere dat hij nog meer <strong>de</strong>lict<strong>en</strong> pleegt. Hoe groter het risico,<br />
<strong>de</strong>s te <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siever ook <strong>de</strong> aanpak moet zijn. Bij jonger<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong> risico op herhal<strong>in</strong>g, moet niet<br />
teveel wor<strong>de</strong>n geïnvesteerd. Dit is niet alle<strong>en</strong> kostbaar, het kan zelfs averechts werk<strong>en</strong>: If it a<strong>in</strong>’t broke,<br />
don’t fix it. Voor e<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> <strong>in</strong>schatt<strong>in</strong>g van dit risico is <strong>de</strong> kl<strong>in</strong>ische blik van e<strong>en</strong> professional absoluut<br />
onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong>. E<strong>en</strong> actuariële aanpak voorspelt het risico beter: Er wor<strong>de</strong>n gegev<strong>en</strong>s verzameld over <strong>de</strong><br />
jongere (zog<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong>). De jongere wordt daarna <strong>in</strong> <strong>de</strong> tijd gevolgd, om te observer<strong>en</strong><br />
of hij recidiveert of niet. Vervolg<strong>en</strong>s wordt met behulp van statistische techniek<strong>en</strong> nagegaan welke<br />
vroeger verzamel<strong>de</strong> gegev<strong>en</strong>s <strong>de</strong> recidive het beste voorspell<strong>en</strong>. Op basis daarvan kunn<strong>en</strong> mo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n gemaakt die op nieuwe jonger<strong>en</strong> die met justitie <strong>in</strong> aanrak<strong>in</strong>g kom<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n toegepast.<br />
Uit dit risicobeg<strong>in</strong>sel vloeit voort dat e<strong>en</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>sieve <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie gericht moet zijn op <strong>de</strong>elnemers met e<strong>en</strong><br />
forse recidivekans: hoe groter <strong>de</strong> kans op herhal<strong>in</strong>g is, <strong>de</strong>s te <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siever moet <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie zijn.<br />
Dit is e<strong>en</strong> extra elem<strong>en</strong>t voor <strong>de</strong> doelgroep waar <strong>de</strong> vaktherapie zich op richt. Het moet gaan om jonger<strong>en</strong><br />
- <strong>in</strong> <strong>de</strong> JJI of <strong>de</strong> GJ<br />
- met reactief agressief gedrag <strong>en</strong> <strong>de</strong>lict<strong>en</strong><br />
- die e<strong>en</strong> mid<strong>de</strong>n of hoog recidiverisico hebb<strong>en</strong><br />
Het behoeftebeg<strong>in</strong>sel stelt aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> wat het doel van <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g moet zijn om recidive te<br />
voorkom<strong>en</strong>. Crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> zijn factor<strong>en</strong> die kunn<strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong> aan het pleg<strong>en</strong> van <strong>de</strong>lict<strong>en</strong><br />
(Vogelvang, 2005), het zijn risicofactor<strong>en</strong> voor <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t gedrag. Agressie is strikt g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> ge<strong>en</strong><br />
crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor, maar gedrag dat voortkomt uit e<strong>en</strong> aantal on<strong>de</strong>rligg<strong>en</strong><strong>de</strong> crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong>, die al<br />
dan niet beïnvloedbaar zijn. Stabiele of statische crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong>, zoals geslacht <strong>en</strong> gepleeg<strong>de</strong><br />
<strong>de</strong>lict<strong>en</strong>, veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> niet of slechts <strong>in</strong> één richt<strong>in</strong>g (zoals leeftijd <strong>en</strong> ou<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n).<br />
20 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Deze factor<strong>en</strong> zijn over het algeme<strong>en</strong> wel sterkere voorspellers van recidive dan dynamische factor<strong>en</strong>.<br />
Dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> zijn wel veran<strong>de</strong>rbaar. Daarom moet<strong>en</strong> vooral <strong>de</strong> veran<strong>de</strong>rbare<br />
crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n aangepakt die rechtstreeks sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong> met het pleg<strong>en</strong> van <strong>de</strong>lict<strong>en</strong>.<br />
On<strong>de</strong>rzoek van Andrews, Bonta e.a. (1990) toont aan, dat beïnvloed<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze veran<strong>de</strong>rbare factor<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> programma’s <strong>in</strong><strong>de</strong>rdaad tot verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van recidive kan lei<strong>de</strong>n. Hoewel <strong>de</strong> <strong>de</strong>lictgeschie<strong>de</strong>nis <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
persoonlijkheid als statische, niet meer te wijzig<strong>en</strong> factor<strong>en</strong> dus teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> jongere kunn<strong>en</strong> sprek<strong>en</strong> (omdat<br />
zij recidive sterk voorspell<strong>en</strong>), zijn <strong>de</strong>ze factor<strong>en</strong> niet allesbepal<strong>en</strong>d. Er zijn, ook bij e<strong>en</strong> ernstige<br />
<strong>de</strong>lictgeschie<strong>de</strong>nis <strong>en</strong> ernstige persoonlijkheidproblem<strong>en</strong>, aangrijp<strong>in</strong>gspunt<strong>en</strong> voor het voorkom<strong>en</strong> van<br />
recidive te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />
Er zijn algem<strong>en</strong>e crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong>, die voor alle jonger<strong>en</strong> gel<strong>de</strong>n. Daarnaast zijn voor bepaal<strong>de</strong> typ<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>lict<strong>en</strong> <strong>en</strong> jonger<strong>en</strong> ook specifieke crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> aanwijsbaar: bij plegers van ze<strong>de</strong>n<strong>de</strong>lict<strong>en</strong><br />
bijvoorbeeld, voor verslaaf<strong>de</strong> jonger<strong>en</strong>, <strong>en</strong> jonger<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> persoonlijkheidsstoornis. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zijn er<br />
naast stabiele crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong>, die voor langere duur hun <strong>in</strong>vloed do<strong>en</strong> gel<strong>de</strong>n, ook acute<br />
crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> die recidive <strong>in</strong> <strong>de</strong> nabije toekomst voorspell<strong>en</strong>, maar niet op <strong>de</strong> langere termijn.<br />
Daarbij b<strong>en</strong>adrukk<strong>en</strong> Andrews <strong>en</strong> Bonta <strong>de</strong> ‚Big Four‛ crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong>, die recidive sterk<br />
voorspell<strong>en</strong>:<br />
a. Antisociale cognities: (opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, waar<strong>de</strong>n, houd<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, rationalisaties, <strong>en</strong> cognitiefemotionele<br />
toestan<strong>de</strong>n als wrok, verzet, wanhoop of haat)<br />
b. Antisociaal netwerk<br />
c. Antisociaal gedrag (nu <strong>en</strong> <strong>in</strong> het verle<strong>de</strong>n). Ook verslav<strong>in</strong>gsgedrag is e<strong>en</strong> sterke<br />
risicofactor<br />
d. Antisociale persoonlijkheidscomplex, waaron<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> agressief, egoc<strong>en</strong>trisch, impulsief<br />
<strong>en</strong>/of ongevoelig temperam<strong>en</strong>t, psychopathie, e<strong>en</strong> zwakke socialisatie <strong>en</strong> zwakke<br />
probleemoploss<strong>en</strong><strong>de</strong> vaardighe<strong>de</strong>n.<br />
Het responsiviteitsbeg<strong>in</strong>sel gaat <strong>in</strong> op het waarmee, op <strong>de</strong> vorm van <strong>de</strong> vereiste behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g. Voor <strong>de</strong><br />
aanpak van die crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsprogramma's <strong>en</strong> behan<strong>de</strong>laars wor<strong>de</strong>n<br />
gezocht die pass<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> jongere. In algem<strong>en</strong>e z<strong>in</strong> gaat het daarbij altijd om <strong>de</strong> keuze voor e<strong>en</strong> metho<strong>de</strong>/<br />
programma of elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> daaruit waarvan bek<strong>en</strong>d is dat zij crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> effectief veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
Gedragsmatige <strong>en</strong> cognitief-gedragsmatige programma’s scor<strong>en</strong> daarbij goed, vooral als <strong>de</strong> jongere actief<br />
kan werk<strong>en</strong> aan het ler<strong>en</strong> van concrete vaardighe<strong>de</strong>n, die direct relevant <strong>en</strong> toepasbaar zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
dagelijkse sociale context (bijvoorbeeld e<strong>en</strong> werk- of stageomgev<strong>in</strong>g, <strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> vri<strong>en</strong><strong>de</strong>nkr<strong>in</strong>g). Met name<br />
voor jongere <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is het van groot belang ook het famili<strong>en</strong>etwerk hierbij te mobiliser<strong>en</strong>. Dit<br />
laatste is niet altijd mogelijk, maar moet wel altijd het uitgangspunt zijn bij het <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> aanbod,<br />
referer<strong>en</strong>d aan het e<strong>in</strong>drapport gedrags<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties).<br />
In meer <strong>in</strong>dividuele z<strong>in</strong> b<strong>en</strong>adrukt dit beg<strong>in</strong>sel drie zak<strong>en</strong>: <strong>de</strong> motivatie van <strong>de</strong> jongere, zijn stijl van ler<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> (on-)mogelijkhe<strong>de</strong>n van zowel <strong>de</strong> jongere als zijn directe omgev<strong>in</strong>g. Voorbeel<strong>de</strong>n van <strong>de</strong>ze<br />
(on)mogelijkhe<strong>de</strong>n zijn <strong>in</strong>tellig<strong>en</strong>tie, taal, <strong>en</strong> sociale steun. Belangrijk is, dat bij <strong>de</strong>ze directe omgev<strong>in</strong>g<br />
ook <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsomgev<strong>in</strong>g wordt verstaan. Ook e<strong>en</strong> hulpvorm of e<strong>en</strong> hulpverl<strong>en</strong>er kan niet responsief<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 21
zijn! E<strong>en</strong> aanbod moet voor <strong>de</strong> jongere pass<strong>en</strong>d zijn, aantrekkelijk zijn, <strong>en</strong> er moet e<strong>en</strong> goe<strong>de</strong><br />
sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>gsrelatie zijn tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> jongere <strong>en</strong> <strong>de</strong> begelei<strong>de</strong>rs / hulpverl<strong>en</strong>ers die wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>geschakeld.<br />
De rol van <strong>de</strong> kl<strong>in</strong>ische blik van <strong>de</strong> werker mag dan bij het <strong>in</strong>schatt<strong>en</strong> van het risico op recidive zijn<br />
beperkt, bij het vaststell<strong>en</strong> van <strong>de</strong> responsiviteit is <strong>de</strong>ze blik van groot belang.<br />
Het beg<strong>in</strong>sel van behan<strong>de</strong>lmodaliteit houdt <strong>in</strong> dat <strong>in</strong>gespeeld wordt op diverse crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong>.<br />
Door het groot aantal factor<strong>en</strong> kan ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele specifieke <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie afzon<strong>de</strong>rlijk <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t gedrag<br />
beïnvloe<strong>de</strong>n. Diverse metho<strong>de</strong>n zijn nodig om het gedrag te beïnvloe<strong>de</strong>n. Dit impliceert on<strong>de</strong>r meer dat<br />
het totaalpakket moet voorzi<strong>en</strong> <strong>in</strong> metho<strong>de</strong>n gericht op het <strong>in</strong>dividu, op het systeem, op cognitie, emotie<br />
<strong>en</strong> gedrag.<br />
Het <strong>in</strong>tegriteitbeg<strong>in</strong>sel stelt het hoe van <strong>de</strong> uitvoer<strong>in</strong>g aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong>. Het beg<strong>in</strong>sel b<strong>en</strong>adrukt dat <strong>de</strong><br />
gekoz<strong>en</strong> programma’s moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n uitgevoerd volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> oorspronkelijke opzet. E<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r woord<br />
hiervoor is mo<strong>de</strong>ltrouw. Dit beg<strong>in</strong>sel is alle<strong>en</strong> van belang, als aan <strong>de</strong> eerste drie beg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong> is voldaan.<br />
Immers, als e<strong>en</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g niet nodig is, zich op <strong>de</strong> verkeer<strong>de</strong> doel<strong>en</strong> richt, niet effectief is, of niet past<br />
bij <strong>de</strong> jongere, dan maakt het ook niet uit of er volg<strong>en</strong>s het boekje wordt gewerkt.<br />
Dit pr<strong>in</strong>cipe voorkomt dat er voor elke jongere e<strong>en</strong> aparte aanpak ontworp<strong>en</strong> wordt op basis van<br />
uitsluit<strong>en</strong>d ervar<strong>in</strong>gsk<strong>en</strong>nis. Natuurlijk heeft <strong>de</strong> uitvoer<strong>de</strong>r van e<strong>en</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie <strong>de</strong> vrijheid om acc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Werk<strong>en</strong> op maat, e<strong>en</strong> vraaggerichte houd<strong>in</strong>g, aansluit<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> responsiviteit van <strong>de</strong><br />
jongere, <strong>in</strong>spel<strong>en</strong> op onvoorzi<strong>en</strong>e situaties, zijn an<strong>de</strong>rs niet te realiser<strong>en</strong>. Waar het hier echter om gaat, is<br />
het belang om aan <strong>de</strong> doel<strong>en</strong> van het programma vast te hou<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> metho<strong>de</strong><br />
allemaal, <strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> beoog<strong>de</strong> volgor<strong>de</strong> uit te voer<strong>en</strong>. Zó zijn effectieve programma’s ontworp<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> dié<br />
opzet is ook hun effectiviteit geblek<strong>en</strong>.<br />
Wie zich er niet aan houdt, voert e<strong>en</strong> programma uit dat aan het afdrijv<strong>en</strong> is: ‚programme drift‛.<br />
Het <strong>in</strong>tegriteitbeg<strong>in</strong>sel stelt ook <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> factor<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong>, die voor het terugdr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van recidive<br />
belangrijk zijn:<br />
- <strong>de</strong> uitvoer<strong>de</strong>r van het programma moet ook rolmo<strong>de</strong>l zijn voor <strong>de</strong> te behal<strong>en</strong> doel<strong>en</strong><br />
- het programma is theoretisch goed on<strong>de</strong>rbouwd <strong>en</strong> tot <strong>in</strong> <strong>de</strong>tail uitgeschrev<strong>en</strong><br />
- er is voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> draagvlak <strong>en</strong> er zijn goe<strong>de</strong> randvoorwaar<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong> uitvoer<strong>in</strong>g van het<br />
programma b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<br />
- het vasthou<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> beg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong> van what works door uitvoer<strong>en</strong><strong>de</strong> werkers wordt<br />
aangemoedigd, beloond <strong>en</strong> bewaakt door <strong>de</strong> juiste stafle<strong>de</strong>n<br />
- implem<strong>en</strong>tatie <strong>en</strong> uitvoer<strong>in</strong>g van het programma wor<strong>de</strong>n voortdur<strong>en</strong>d on<strong>de</strong>rzocht<br />
Het professionaliteitbeg<strong>in</strong>sel b<strong>en</strong>adrukt door wie <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> wordt uitgevoerd. De begelei<strong>de</strong>r of<br />
behan<strong>de</strong>laar moet voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> professioneel zijn om <strong>in</strong> te kunn<strong>en</strong> schatt<strong>en</strong> welke crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong><br />
van <strong>de</strong> jongere problematisch zijn <strong>en</strong> welke metho<strong>de</strong>n wel of niet hierbij aansluit<strong>en</strong>. Ook voor <strong>de</strong><br />
uitvoer<strong>in</strong>g van het programma moet voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> professionaliteit aanwezig zijn. Hierbij spel<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis,<br />
vaardighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> houd<strong>in</strong>gsaspect<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol. Deze aspect<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> zijn uitgewerkt <strong>in</strong> compet<strong>en</strong>ties, die<br />
zijn opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> functieprofiel van <strong>de</strong> hulpverl<strong>en</strong>er/coach/tra<strong>in</strong>er. E<strong>en</strong> programma kan alle<strong>en</strong><br />
22 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
effectief zijn bij e<strong>en</strong> professionele uitvoer<strong>in</strong>g. De professional zal zich toetsbaar, navolgbaar,<br />
aanspreekbaar moet<strong>en</strong> opstell<strong>en</strong>. Zijn hierover twijfels, dan heeft het <strong>de</strong> voorkeur dit programma, of <strong>de</strong><br />
professional niet <strong>in</strong> te schakel<strong>en</strong>, omdat <strong>de</strong>ze mogelijk contraproductief werkt <strong>en</strong> recidive zelfs bevor<strong>de</strong>rt.<br />
T<strong>en</strong>slotte is er het eig<strong>en</strong>-contextbeg<strong>in</strong>sel, dat aangeeft waar programma’s bij voorkeur plaatsv<strong>in</strong><strong>de</strong>n. Dit<br />
gebeurt bij voorkeur <strong>in</strong> <strong>de</strong> natuurlijke omgev<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> jongere; <strong>de</strong> jongere woont thuis, zelfstandig, <strong>in</strong><br />
e<strong>en</strong> pleeggez<strong>in</strong> of e<strong>en</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g <strong>in</strong> e<strong>en</strong> buurt. Hij bezoekt e<strong>en</strong> gewone school <strong>en</strong> is lid van e<strong>en</strong> gewone<br />
sportclub. Het on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>g verb<strong>in</strong><strong>de</strong>n van <strong>de</strong> programma’s met context<strong>en</strong> als thuis, school, werk, <strong>en</strong><br />
vrijetijdsbested<strong>in</strong>g is hierdoor gemakkelijker.<br />
Het risicobeg<strong>in</strong>sel, behoeftebeg<strong>in</strong>sel <strong>en</strong> responsiviteitsbeg<strong>in</strong>sel vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> basis voor <strong>de</strong> assessm<strong>en</strong>t: <strong>de</strong><br />
diagnostiek, planvorm<strong>in</strong>g <strong>en</strong> evaluatie met betrekk<strong>in</strong>g tot <strong>in</strong>dividuele jonger<strong>en</strong>. Het<br />
professionaliteitsbeg<strong>in</strong>sel, <strong>in</strong>tegriteitsbeg<strong>in</strong>sel <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>-context beg<strong>in</strong>sel vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> basis voor <strong>de</strong><br />
uitvoer<strong>in</strong>g van metho<strong>de</strong>n / programma’s voor <strong>in</strong>dividuele jonger<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor <strong>de</strong> evaluatie van <strong>de</strong>ze<br />
metho<strong>de</strong>n / programma’s.<br />
De What Works beg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong> zijn ook terug te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> literatuurstudies van Bol (2002) <strong>en</strong> Baas (2005).<br />
Bol (2002) stelt dat <strong>de</strong> meest effectieve <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties e<strong>en</strong> aantal k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> geme<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>:<br />
- zij richt<strong>en</strong> zich op jongere populaties met e<strong>en</strong> gemid<strong>de</strong>ld tot hoog crim<strong>in</strong>aliteitsrisico;<br />
- zij richt<strong>en</strong> zich op crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e risicofactor<strong>en</strong> die zich l<strong>en</strong><strong>en</strong> voor <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie, zoals omgang met<br />
<strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te vri<strong>en</strong><strong>de</strong>n, spijbelgedrag <strong>en</strong> mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong>gebruik;<br />
- zij wor<strong>de</strong>n toegepast op <strong>in</strong>dividuele basis, waarbij het gez<strong>in</strong> wordt betrokk<strong>en</strong>, <strong>in</strong> e<strong>en</strong> ambulante<br />
<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g;<br />
- zij zijn gebaseerd op e<strong>en</strong> behan<strong>de</strong>lmo<strong>de</strong>l dat wet<strong>en</strong>schappelijk verantwoord is getoetst <strong>en</strong> waarvan<br />
<strong>de</strong> effectiviteit is aangetoond;<br />
- zij hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> goed getra<strong>in</strong><strong>de</strong> staf, <strong>en</strong> e<strong>en</strong> projectlei<strong>de</strong>r die het vertrouw<strong>en</strong> g<strong>en</strong>iet van rechtbank<strong>en</strong>,<br />
ou<strong>de</strong>rs <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>tebestur<strong>en</strong>;<br />
- zij stell<strong>en</strong> qua omvang wez<strong>en</strong>lijk iets voor, met e<strong>en</strong> duur van m<strong>in</strong>st<strong>en</strong>s zes maan<strong>de</strong>n;<br />
- zij zijn opgezet volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> nauwkeurig omschrev<strong>en</strong> ontwerp <strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n uitgevoerd door e<strong>en</strong> goed<br />
getra<strong>in</strong><strong>de</strong> staf, waarbij het programma ook bewaakt <strong>en</strong> geëvalueerd wordt;<br />
- zij zijn zodanig <strong>in</strong>gericht dat <strong>de</strong> vor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van <strong>de</strong> jongere stelselmatig wor<strong>de</strong>n bijgehou<strong>de</strong>n,<br />
waarbij zonodig het programma wordt bijgesteld;<br />
- zij k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> nauwe <strong>en</strong> perman<strong>en</strong>te sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> reclasser<strong>in</strong>gsbegelei<strong>de</strong>r <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
leveranciers van het programma;<br />
- zij bie<strong>de</strong>n nazorg ter prev<strong>en</strong>tie van recidive.<br />
Wat betreft <strong>de</strong> <strong>in</strong>houd van <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties stelt Bol (2002) dat <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> typ<strong>en</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties <strong>de</strong> beste<br />
aanknop<strong>in</strong>gspunt<strong>en</strong> bevatt<strong>en</strong> voor effectief <strong>in</strong>grijp<strong>en</strong>.<br />
- structuurbie<strong>de</strong>n<strong>de</strong> vaardigheidstra<strong>in</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> gedragstherapeutische <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties: <strong>de</strong> doel<strong>en</strong> van<br />
<strong>de</strong>ze <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties wor<strong>de</strong>n me<strong>de</strong> <strong>in</strong>gegev<strong>en</strong> door k<strong>en</strong>nis van risicofactor<strong>en</strong>;<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 23
- gez<strong>in</strong>s- <strong>en</strong> systeemgerichte <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties waarbij <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>laars gedragsmatig werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> op e<strong>en</strong><br />
flexibele manier gebruik mak<strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> strategieën <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong>;<br />
- multimodale <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties, dat wil zegg<strong>en</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties die verschill<strong>en</strong><strong>de</strong>, elkaar aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gsstrategieën omvatt<strong>en</strong> <strong>en</strong> gericht zijn op uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong><strong>de</strong> context<strong>en</strong>.<br />
Baas (2005) geeft op basis van literatuurstudie e<strong>en</strong> overzicht van voorwaar<strong>de</strong>n die lei<strong>de</strong>n tot e<strong>en</strong> afname<br />
van recidive bij <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te jonger<strong>en</strong>. Daarvoor moet <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie:<br />
- plaatsv<strong>in</strong><strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> directe leefomgev<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> jongere;<br />
- voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> gedoseerd zijn;<br />
- dui<strong>de</strong>lijk gestructureerd zijn;<br />
- geformaliseerd zijn;<br />
- multimodaal zijn;<br />
- wor<strong>de</strong>n uitgevoerd door getra<strong>in</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> therapeut<strong>en</strong>/begelei<strong>de</strong>rs die regelmatig supervisie<br />
krijg<strong>en</strong> <strong>en</strong> zich hou<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> programmavoorschrift<strong>en</strong> <strong>en</strong> –<strong>in</strong>structies;<br />
- wor<strong>de</strong>n afgestemd op <strong>de</strong> leeftijd van <strong>de</strong> doelgroep (bij 12- tot 15-jarig<strong>en</strong> vooral aandacht voor het<br />
gez<strong>in</strong>, bij 15- tot 17-jarig<strong>en</strong> vooral aandacht voor hun vri<strong>en</strong><strong>de</strong>ngroep <strong>en</strong> bij jonger<strong>en</strong> vanaf ongeveer<br />
16 jaar vooral aandacht voor het verwerv<strong>en</strong> van zelfstandigheid);<br />
- wor<strong>de</strong>n afgestemd op het niveau van recidiverisico van <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> (bijvoorbeeld bij voorkeur ge<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>t<strong>en</strong>sief reclasser<strong>in</strong>gstoezicht voor jonger<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> ger<strong>in</strong>g recidiverisico, ge<strong>en</strong> bezoek aan e<strong>en</strong><br />
gevang<strong>en</strong>is ter afschrikk<strong>in</strong>g voor jonger<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> hoog recidiverisico).<br />
1.4.3 Specifiek werkzame factor<strong>en</strong>: thema’s <strong>en</strong> aangrijp<strong>in</strong>gspunt<strong>en</strong><br />
Naast algem<strong>en</strong>e aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voor effectieve programma ’s die voortkom<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> What Works<br />
beg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong>, zijn er ook specifiek aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op basis van on<strong>de</strong>rzoek over <strong>de</strong> specifieke <strong>in</strong>houd van<br />
effectieve <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties bij jonger<strong>en</strong> met <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t gedrag.<br />
Andrews, Leshied <strong>en</strong> Hoge (1992) adviser<strong>en</strong> op basis van e<strong>en</strong> meta-analyse <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e doel<strong>en</strong><br />
(thema’s) van traject<strong>en</strong> voor jonger<strong>en</strong> die <strong>de</strong>lict<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> gepleegd:<br />
- reducer<strong>en</strong> van antisociale cognities, vri<strong>en</strong><strong>de</strong>n, <strong>en</strong> afhankelijkheid van mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
- vergrot<strong>en</strong> van affectie voor <strong>en</strong> communicatie met familiele<strong>de</strong>n, i<strong>de</strong>ntificatie met prosociale<br />
rolmo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong>, zelfcontrole, zelfmanagem<strong>en</strong>t <strong>en</strong> probleemoploss<strong>en</strong><strong>de</strong> vaardighe<strong>de</strong>n<br />
- vervang<strong>en</strong> van lieg<strong>en</strong>, stel<strong>en</strong> <strong>en</strong> agressief gedrag door prosociale alternatiev<strong>en</strong><br />
- zodanig wijzig<strong>en</strong> van <strong>de</strong> kost<strong>en</strong> <strong>en</strong> bat<strong>en</strong> van crim<strong>in</strong>eel <strong>en</strong> niet-crim<strong>in</strong>eel gedrag dat <strong>de</strong> jongere<br />
aan niet-crim<strong>in</strong>eel gedrag <strong>de</strong> voorkeur geeft<br />
Baas (2005) komt op basis van on<strong>de</strong>rzoek tot <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> thema’s <strong>en</strong> aangrijp<strong>in</strong>gspunt<strong>en</strong> van<br />
<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties bij <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t gedrag die waarschijnlijk effectief zijn:<br />
1 Gedragstra<strong>in</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>:<br />
- gedragstherapie <strong>in</strong> e<strong>en</strong> resi<strong>de</strong>ntiële omgev<strong>in</strong>g<br />
- tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> woe<strong>de</strong>beheers<strong>in</strong>g<br />
24 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
- <strong>in</strong>dividuele tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> groepstra<strong>in</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> algem<strong>en</strong>e vaardighe<strong>de</strong>n<br />
2. Interv<strong>en</strong>ties <strong>in</strong> <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>schap gericht op educatie <strong>en</strong>/of arbeid:<br />
- arbeidstoeleid<strong>in</strong>gsprogramma’s <strong>in</strong> <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>schap.<br />
3. An<strong>de</strong>re <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties:<br />
- sociale vaardigheidstra<strong>in</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>schap<br />
- sociale vaardigheidstra<strong>in</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> resi<strong>de</strong>ntiële omgev<strong>in</strong>g<br />
On<strong>de</strong>rzoek van Bijl, Be<strong>en</strong>ker, Vogelvang <strong>en</strong> Veltkamp (2003) bracht ook <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> thema ’s <strong>en</strong><br />
aangrijp<strong>in</strong>gspunt<strong>en</strong> naar vor<strong>en</strong>:<br />
1 Vaardigheidstra<strong>in</strong><strong>in</strong>g op gedragsmatige basis (actief betrekk<strong>en</strong> van <strong>de</strong> jongere i.p.v. passieve<br />
<strong>in</strong>formatieoverdracht).<br />
Concreet:<br />
- Interpersoonlijke vaardighe<strong>de</strong>n (bv. communicatie)<br />
- Sociale vaardighe<strong>de</strong>n<br />
- Cognitieve vaardighe<strong>de</strong>n<br />
- Anti-agressietra<strong>in</strong><strong>in</strong>g<br />
- Probleemoploss<strong>in</strong>gvaardighe<strong>de</strong>n<br />
2.. Interv<strong>en</strong>ties gericht op het veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van antisociale kernovertuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (houd<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
gevoel<strong>en</strong>s): Motivational Interview<strong>in</strong>g, Cognitive Reflective Interview<strong>in</strong>g (National Institute of<br />
Corrections (2001), Cognitive reflective communication: <strong>de</strong>al<strong>in</strong>g with risk roots. Wash<strong>in</strong>gton<br />
DC:2001)<br />
3. Verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> van contact met antisociale leeftijdg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> <strong>en</strong> bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van prosociaal contact<br />
4. Verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> van afhankelijkhe<strong>de</strong>n (bv. van drugs of alcohol)<br />
5. Comb<strong>in</strong>atie van sport <strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>in</strong>dividueel hulpaanbod<br />
Bo<strong>en</strong><strong>de</strong>rmaker <strong>en</strong> Ince (2010) gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> overzicht van werkzame elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> bij jeugdig<strong>en</strong> met<br />
gedragsstoorniss<strong>en</strong>, met name op basis van <strong>de</strong> cognitieve gedragstherapie <strong>en</strong> gedragstherapie <strong>en</strong><br />
ontle<strong>en</strong>d aan diverse on<strong>de</strong>rzoekers. De beste uitkomst<strong>en</strong> had<strong>de</strong>n <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties gek<strong>en</strong>merkt door:<br />
- cognitieve herstructurer<strong>in</strong>g<br />
- ‘anger control’<br />
- <strong>de</strong> comb<strong>in</strong>atie van groepsb<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g <strong>en</strong> <strong>in</strong>dividuele behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />
- e<strong>en</strong> breed pakket van <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties<br />
- e<strong>en</strong> hoge <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit (meer sessies <strong>en</strong> e<strong>en</strong> langere totale duur)<br />
- voordo<strong>en</strong>, roll<strong>en</strong>spel, feedback <strong>en</strong> huiswerk<br />
- <strong>de</strong> <strong>in</strong>zet van vaardigheidstra<strong>in</strong><strong>in</strong>g <strong>en</strong> comb<strong>in</strong>atieaanpak bij agressief gedrag<br />
- het tra<strong>in</strong><strong>en</strong> van probleemoploss<strong>en</strong><strong>de</strong> vaardighe<strong>de</strong>n bij boosheid<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 25
HOOFDSTUK 2<br />
VAKTHERAPIE EN DYNAMISCH CRIMINOGENE FACTOREN BIJ DE<br />
DOELGROEP<br />
H<strong>en</strong>k Smeijsters, Joost van <strong>de</strong>n Braak, Marjan Helmich, He<strong>in</strong>z Reumers,<br />
Josefi<strong>en</strong> van <strong>de</strong>r Wekk<strong>en</strong><br />
2.1 Inleid<strong>in</strong>g<br />
Uit het behoeftebeg<strong>in</strong>sel – het twee<strong>de</strong> van <strong>de</strong> zes What Works beg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong> - vloeit voort dat e<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie op veran<strong>de</strong>rbare crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> gericht moet zijn om effectief recidive te (kunn<strong>en</strong>)<br />
bestrij<strong>de</strong>n. Dit wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd.<br />
In dit hoofdstuk wordt beschrev<strong>en</strong> welke (dynamisch) crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> doelgroep ‘spel<strong>en</strong>’<br />
(2.2) <strong>en</strong> op welke van die factor<strong>en</strong> <strong>de</strong> vaktherapie zich richt (2.3) . Ook protectieve factor<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> ter<br />
sprake. Daarna (2.4) wordt aangegev<strong>en</strong> wat bij <strong>de</strong> vaktherapie <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>ge sam<strong>en</strong>hang van <strong>de</strong><br />
dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> is. Die sam<strong>en</strong>hang wordt dui<strong>de</strong>lijk door <strong>de</strong> cluster<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze factor<strong>en</strong><br />
door <strong>de</strong> vaktherapie tot vier gebie<strong>de</strong>n: zelfbeeld, emotie, <strong>in</strong>teractie <strong>en</strong> cognitie. E<strong>en</strong> schematisch overzicht<br />
vat e<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r sam<strong>en</strong> (2.5). De laatste paragraaf (2.6) beschrijft <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie vaktherapie <strong>in</strong><br />
overkoepel<strong>en</strong><strong>de</strong> z<strong>in</strong>. Aan bod kom<strong>en</strong> <strong>in</strong>dicaties, doel<strong>en</strong>, werkwijz<strong>en</strong>, metho<strong>de</strong>n, werkvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
techniek<strong>en</strong>. In latere hoofdstukk<strong>en</strong> wordt dit uitgesplitst naar <strong>de</strong> diverse media.<br />
2.2 Dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong><br />
Er zijn diverse <strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> gemaakt.<br />
In <strong>de</strong> volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>reclasser<strong>in</strong>g wordt gebruik gemaakt van <strong>de</strong> RISc, <strong>de</strong> Recidive Inschatt<strong>in</strong>gsschal<strong>en</strong>. De<br />
RISc wordt zowel door <strong>de</strong> Jeugdreclasser<strong>in</strong>g als door <strong>de</strong> 3 Reclasser<strong>in</strong>gsorganisaties voor volwass<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>gezet als belangrijk <strong>in</strong>dicatie-<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t voor erk<strong>en</strong><strong>de</strong> gedrags<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties voor volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Specifiek voor jonger<strong>en</strong> tot 18 jaar is <strong>de</strong> SAVRY ontwikkeld (Structured Assessm<strong>en</strong>t of Viol<strong>en</strong>ce Risk <strong>in</strong><br />
Youth; Duits, Van Caster<strong>en</strong>, Van <strong>de</strong>n Br<strong>in</strong>k & Doreleijers, 2005), e<strong>en</strong> actuarieel risicotaxatie-<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t.<br />
De SAVRY betreft factor<strong>en</strong> met betrekk<strong>in</strong>g tot geweldsrecidive bij jonger<strong>en</strong> <strong>en</strong> is ver<strong>de</strong>eld <strong>in</strong><br />
statische/onveran<strong>de</strong>rbare factor<strong>en</strong> <strong>en</strong> dynamische factor<strong>en</strong>. Tot <strong>de</strong> eerste behor<strong>en</strong> <strong>de</strong> historische factor<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> het item achterstandsbuurt (uit <strong>de</strong> sociale contextuele factor<strong>en</strong>). De twee<strong>de</strong> groep factor<strong>en</strong> is ver<strong>de</strong>eld<br />
<strong>in</strong> sociale/contextuele factor<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>dividuele factor<strong>en</strong>. On<strong>de</strong>rzoek van Lo<strong>de</strong>wijks (2008) wijst uit dat <strong>de</strong><br />
26 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
<strong>in</strong>dividuele dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> voorspellers zijn van <strong>de</strong>sistance, het stopp<strong>en</strong> met<br />
gewelddadige recidive.<br />
De SAVRY wordt <strong>in</strong> het ka<strong>de</strong>r van <strong>de</strong> basismethodiek YOUTURN regelmatig afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> JJI’s<br />
(eerste keer na 6 wek<strong>en</strong> <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s elke 4 maan<strong>de</strong>n). Het <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t wordt bij e<strong>en</strong> groot aantal<br />
erk<strong>en</strong><strong>de</strong> gedrags<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties gebruikt als <strong>in</strong>dicatie-<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t.<br />
Crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> zijn omstandighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van <strong>in</strong>dividu<strong>en</strong> die van <strong>in</strong>vloed zijn op hun<br />
crim<strong>in</strong>eel gedrag. E<strong>en</strong> dynamische factor is e<strong>en</strong> k<strong>en</strong>merk of omstandigheid van e<strong>en</strong> <strong>in</strong>dividu die met e<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie veran<strong>de</strong>rbaar is.<br />
In e<strong>en</strong> rec<strong>en</strong>t rapport over <strong>de</strong> afstemm<strong>in</strong>g van gedrags<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties van jongere <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t<strong>en</strong> geeft<br />
Plaisier (2007) aan dat <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> soort<strong>en</strong> crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> voor jonger<strong>en</strong> <strong>en</strong> volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> op<br />
hoofdlijn<strong>en</strong> sterk overe<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong>. Er zijn echter verschill<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> mate <strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
verschijn<strong>in</strong>gsvorm<strong>en</strong> waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> factor<strong>en</strong> voor verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> leeftij<strong>de</strong>n relevant zijn.<br />
Belangrijke (dynamisch) crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> zijn:<br />
Gez<strong>in</strong>ssituatie<br />
Bij jonger<strong>en</strong> gaat het vooral om <strong>de</strong> opvoed<strong>in</strong>gsvaardighe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>rs, bij volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> is <strong>de</strong><br />
<strong>in</strong>vloed van <strong>de</strong> partner vooral relevant. Hei<strong>de</strong>n-Attema <strong>en</strong> van <strong>de</strong>r Bol (2000) hebb<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek gedaan<br />
naar risico- <strong>en</strong> protectieve factor<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> rol spel<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van antisociaal <strong>en</strong> <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t<br />
gedrag bij 224 risicojonger<strong>en</strong> van 10 tot 18 jaar. Zij kom<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r meer tot <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<strong>en</strong>:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<strong>in</strong> bijna drie van <strong>de</strong> vijf gevall<strong>en</strong> zijn <strong>de</strong> natuurlijke ou<strong>de</strong>rs van <strong>de</strong> jongere van elkaar geschei<strong>de</strong>n.<br />
Slechts e<strong>en</strong> kwart van <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> is afkomstig uit e<strong>en</strong> volledig gez<strong>in</strong>;<br />
het overgrote <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> heeft (meermaals) te mak<strong>en</strong> gehad met veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> hun<br />
woonomstandighe<strong>de</strong>n;<br />
ongeveer e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> van <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeksgroep is t<strong>en</strong> m<strong>in</strong>ste e<strong>en</strong>maal van huis<br />
weggelop<strong>en</strong>;<br />
ruzie <strong>en</strong> on<strong>en</strong>igheid tuss<strong>en</strong> ou<strong>de</strong>rs komt bij bijna <strong>de</strong> helft van <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> regelmatig voor;<br />
bijna e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> van <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>rs gebruikt regelmatig geweld teg<strong>en</strong> hun k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> meer dan e<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>r<strong>de</strong> van <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> is verwaarloosd, waarvan <strong>de</strong> helft zowel emotioneel als pedagogisch;<br />
bijna <strong>de</strong> helft van <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>rs houdt meestal we<strong>in</strong>ig toezicht <strong>en</strong> straft erg mild of <strong>in</strong>consequ<strong>en</strong>t.<br />
Opleid<strong>in</strong>g <strong>en</strong> werk<br />
Weerman <strong>en</strong> Van <strong>de</strong>r Laan (2006) gev<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> overzichtstudie aan dat er e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijke relatie is tuss<strong>en</strong><br />
spijbelgedrag, voortijdig schoolverlat<strong>en</strong> <strong>en</strong> jeugdcrim<strong>in</strong>aliteit. Spijbelaars <strong>en</strong> voortijdig schoolverlaters<br />
begaan meer <strong>de</strong>lict<strong>en</strong> dan an<strong>de</strong>re jonger<strong>en</strong>.<br />
De factor werk is <strong>in</strong> elke leeftijdsfase van belang. Sampson <strong>en</strong> Laub toon<strong>de</strong>n aan dat e<strong>en</strong> stabiele<br />
arbeidssituatie <strong>in</strong> elke leeftijdsfase gepaard gaat met afnem<strong>en</strong><strong>de</strong> crim<strong>in</strong>aliteit. Het schol<strong>en</strong> <strong>en</strong> toelei<strong>de</strong>n<br />
naar werk van jonger<strong>en</strong> kan dus e<strong>en</strong> belangrijke prev<strong>en</strong>tieve werk<strong>in</strong>g hebb<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van<br />
crim<strong>in</strong>aliteit, ook <strong>in</strong> latere lev<strong>en</strong>sfas<strong>en</strong>.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 27
Vri<strong>en</strong><strong>de</strong>n <strong>en</strong> vrijetijdsbested<strong>in</strong>g<br />
On<strong>de</strong>rzoek van Van <strong>de</strong>r Laan (2006) laat zi<strong>en</strong> dat vri<strong>en</strong><strong>de</strong>n <strong>en</strong> vrijetijdsbested<strong>in</strong>g belangrijke<br />
risicofactor<strong>en</strong> zijn bij jonger<strong>en</strong>. Daarbij speelt <strong>de</strong> leeftijd van <strong>de</strong> jongere e<strong>en</strong> belangrijke rol. Naarmate<br />
adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ou<strong>de</strong>r zijn, neemt <strong>de</strong> betrokk<strong>en</strong>heid bij mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong>gebruik toe, ev<strong>en</strong>als het aantal jonger<strong>en</strong><br />
dat ongestructureer<strong>de</strong> vrijetijdsactiviteit<strong>en</strong> heeft (cafébezoek, rondhang<strong>en</strong> op straat <strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke), dat<br />
veel tijd met vri<strong>en</strong><strong>de</strong>n buit<strong>en</strong>shuis doorbr<strong>en</strong>gt <strong>en</strong> dat meer <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te vri<strong>en</strong><strong>de</strong>n heeft.<br />
Alcohol <strong>en</strong> drugs<br />
Drugsgebruik <strong>en</strong> crim<strong>in</strong>aliteit hang<strong>en</strong> sterk sam<strong>en</strong>. Daarnaast speelt dagelijks drankgebruik e<strong>en</strong><br />
belangrijke rol, met name bij ernstig <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te jonger<strong>en</strong>.<br />
D<strong>en</strong>kpatron<strong>en</strong>, vaardighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> gedrag<br />
Deze crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor gaat <strong>in</strong> op <strong>de</strong> manier waarop <strong>de</strong> jongere omgaat met zak<strong>en</strong> die hij <strong>in</strong> het<br />
dagelijks lev<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>komt. Subschal<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> RISc hierbij zijn on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re: sociale <strong>en</strong> <strong>in</strong>terpersoonlijke<br />
vaardighe<strong>de</strong>n, impulsiviteit, zelfbeheers<strong>in</strong>g, probleembesef <strong>en</strong> probleemhanter<strong>in</strong>g, doelgerichtheid,<br />
<strong>de</strong>nktrant <strong>en</strong> leerbaarheid.<br />
D<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> emoties<br />
On<strong>de</strong>rzoek toont aan dat e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk aantal da<strong>de</strong>rs verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> cognitieve tekort<strong>en</strong> heeft, die<br />
sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong> met <strong>de</strong> kans op recidive (Ross & Fabiano, 1985). Hieron<strong>de</strong>r vall<strong>en</strong> e<strong>en</strong> tekort <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
impulscontrole, e<strong>en</strong> rigi<strong>de</strong> <strong>de</strong>nkpatroon / overtuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> tekort <strong>in</strong> probleembesef <strong>en</strong> onvermog<strong>en</strong> om<br />
het perspectief van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r <strong>in</strong> te nem<strong>en</strong>. Daarnaast zijn rationalisaties (emoties over het <strong>de</strong>lictgedrag<br />
met logische argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rdrukk<strong>en</strong>) <strong>en</strong> cognitief-emotionele gemoedstoestan<strong>de</strong>n, zoals woe<strong>de</strong>,<br />
wanhoop, wrok <strong>en</strong> verzet sterke voorspellers van recidive bij jonger<strong>en</strong>. T<strong>en</strong>slotte zi<strong>en</strong> we op het gebied<br />
van gedrag, dat <strong>de</strong> aanwezigheid van <strong>de</strong> diagnose ‘conduct disor<strong>de</strong>r’ (gedragsstoornis) e<strong>en</strong> vrij sterke<br />
voorspeller is van recidive. Ook is er e<strong>en</strong> sterke relatie tuss<strong>en</strong> impulsief, boos <strong>en</strong> agressief gedrag <strong>en</strong><br />
bepaal<strong>de</strong> zware <strong>de</strong>lict<strong>en</strong> (Novaco, 1975 <strong>en</strong> 1994).<br />
In on<strong>de</strong>rstaan<strong>de</strong> paragraf<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> we aan <strong>in</strong> hoeverre <strong>de</strong>ze on<strong>de</strong>rzoeksresultat<strong>en</strong> terug te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n zijn <strong>in</strong><br />
Ne<strong>de</strong>rlands on<strong>de</strong>rzoek.<br />
Veel gewelddadige han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n begaan wanneer m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> staat van woe<strong>de</strong> zijn (Zamble &<br />
Qu<strong>in</strong>sey, 1997; Blackburn, 1993). Howells <strong>en</strong> collega’s (1997) br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> hier teg<strong>en</strong><strong>in</strong> dat niet zozeer <strong>de</strong> staat<br />
van woe<strong>de</strong> is gerelateerd aan <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t gedrag, maar <strong>de</strong> beperkte zelfcontrole over <strong>de</strong> woe<strong>de</strong>. Dit<br />
gebrek aan woe<strong>de</strong>beheers<strong>in</strong>g moet volg<strong>en</strong>s Howells wor<strong>de</strong>n gezi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> belangrijke crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e<br />
factor waarvoor veel gewelddadige <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t<strong>en</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g nodig hebb<strong>en</strong>.<br />
De theorie over woe<strong>de</strong> van Novaco (1975, 1994) geldt mom<strong>en</strong>teel als <strong>de</strong> meest gezaghebb<strong>en</strong><strong>de</strong>. Novaco's<br />
standpunt staat dicht bij <strong>de</strong> cognitieve gedragstheorie, <strong>in</strong> die z<strong>in</strong> dat woe<strong>de</strong> wordt beschouwd als e<strong>en</strong><br />
subjectieve emotionele staat, die zowel psychologische als cognitieve activiteit behelst, maar dui<strong>de</strong>lijk<br />
verband houdt met omgev<strong>in</strong>gsomstandighe<strong>de</strong>n. Volg<strong>en</strong>s Novaco (1975) is iemand boos wanneer e<strong>en</strong><br />
bepaal<strong>de</strong> gebeurt<strong>en</strong>is uit <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g patron<strong>en</strong> van cognitieve <strong>en</strong> fysiologische opw<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g veroorzaakt.<br />
Meer <strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r ligt <strong>de</strong>ze prikkel <strong>in</strong> <strong>de</strong> perceptie van het <strong>in</strong>dividu van <strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n of da<strong>de</strong>n van <strong>de</strong><br />
28 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
an<strong>de</strong>r. De activiteit van het autonome z<strong>en</strong>uwstelsel zou e<strong>en</strong> belangrijke rol spel<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> fysiologische<br />
process<strong>en</strong> die t<strong>en</strong> grondslag ligg<strong>en</strong> aan gedragsproblem<strong>en</strong>. De activiteit van het autonome z<strong>en</strong>uwstelsel<br />
(Ortiz & Ra<strong>in</strong>e, 2004) wordt ook wel ‘arousal’ g<strong>en</strong>oemd. De mate van arousal kan door het met<strong>en</strong> van<br />
hartslag <strong>en</strong> bloeddruk <strong>in</strong> beeld wor<strong>de</strong>n gebracht. In <strong>de</strong> meta-analyse van Ortiz <strong>en</strong> Ra<strong>in</strong>e (2004) wordt met<br />
name e<strong>en</strong> verlaag<strong>de</strong> hartslag <strong>in</strong> verband gebracht met gedragsproblem<strong>en</strong>. Hoewel dit e<strong>en</strong> omvangrijke,<br />
veel aangehaal<strong>de</strong> <strong>en</strong> ge<strong>de</strong>g<strong>en</strong> studie is, zijn er ook <strong>en</strong>kele studies waar<strong>in</strong> het teg<strong>en</strong><strong>de</strong>el wordt beweerd<br />
(o.a. Rappaport & Thomas, 2004).<br />
Vaardighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> gedrag<br />
On<strong>de</strong>rzoekers signaler<strong>en</strong> bij jonger<strong>en</strong> die recidiver<strong>en</strong> significant vaker e<strong>en</strong> gebrek aan sociale<br />
vaardighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> probleemoploss<strong>en</strong><strong>de</strong> vaardighe<strong>de</strong>n.Het oorspronkelijke sociale vaardigheidsmo<strong>de</strong>l<br />
(Argyle & K<strong>en</strong>don, 1967) stelt dat sociaal (<strong>in</strong>terpersoonlijk) vaardig gedrag drie verwante compon<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
omvat: sociale perceptie, sociale cognitie <strong>en</strong> sociaal gedrag (Holl<strong>in</strong> & Trower, 1986c). Sociale perceptie<br />
verwijst naar <strong>de</strong> vaardigheid waarmee iemand sociale signal<strong>en</strong> oppikt <strong>en</strong> begrijpt (<strong>in</strong>put); sociale cognitie<br />
is <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze betek<strong>en</strong>is analoog aan het verwerk<strong>en</strong> van sociale <strong>in</strong>formatie (throughput); <strong>en</strong> sociaal gedrag is<br />
waarneembaar sociaal han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> (output). E<strong>en</strong> sociaal compet<strong>en</strong>t persoon maakt gebruik van al <strong>de</strong>ze drie<br />
aspect<strong>en</strong> om goed te functioner<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> omgang met an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> zo zijn sociale doelstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te bereik<strong>en</strong>.<br />
Bij agressieve jongere <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is sprake van verstor<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op <strong>de</strong> drie g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> factor<strong>en</strong>. Volg<strong>en</strong>d<br />
op perceptie <strong>en</strong> begrip (c.q. <strong>in</strong>terpretatie) van het gedrag van an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> moet het <strong>in</strong>dividu e<strong>en</strong> besliss<strong>in</strong>g<br />
nem<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> pass<strong>en</strong><strong>de</strong> reactie. Dit besluitvorm<strong>in</strong>gsproces vereist het vermog<strong>en</strong> uitvoerbare<br />
han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gswijz<strong>en</strong> te g<strong>en</strong>erer<strong>en</strong>, alternatiev<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> elkaar af te weg<strong>en</strong> <strong>en</strong> plann<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> om het<br />
gew<strong>en</strong>ste resultaat te behal<strong>en</strong> (Spivack, Platt, & Shure, 1976). Diverse on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> uitgewez<strong>en</strong><br />
dat sommige justitiabel<strong>en</strong>, met name jongere justitiabel<strong>en</strong>, moeite hebb<strong>en</strong> met het oploss<strong>en</strong> van<br />
problem<strong>en</strong> op het gebied van sociale <strong>in</strong>teractie. On<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> hand van <strong>de</strong> Adolesc<strong>en</strong>t Problem<br />
Inv<strong>en</strong>tory bijvoorbeeld, hebb<strong>en</strong> aangetoond dat jongere mannelijke justitiabel<strong>en</strong> bedui<strong>de</strong>nd m<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />
sociaal compet<strong>en</strong>t reager<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> reeks sociale problem<strong>en</strong> dan niet-justitiabel<strong>en</strong> (Palmer & Holl<strong>in</strong>, 1996;<br />
1999). Het is dui<strong>de</strong>lijk dat sociale cognitie, waaron<strong>de</strong>r het oploss<strong>en</strong> van sociale problem<strong>en</strong>, verband<br />
houdt met agressief gedrag. Diverse studies ton<strong>en</strong> aan dat problem<strong>en</strong> <strong>in</strong> het stell<strong>en</strong> van sociale<br />
doelstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, het oploss<strong>en</strong> van sociale problem<strong>en</strong>, het voornamelijk gebruik mak<strong>en</strong> van agressieve<br />
oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> het accuraat opvatt<strong>en</strong> van sociale feedback op gedrag belangrijke factor<strong>en</strong> zijn bij het<br />
ontstaan van antisociaal gedrag, waaron<strong>de</strong>r ook agressief gedrag (zie bijvoorbeeld Akhtar & Bradley,<br />
1991; Crick & Dodge, 1994; Demorest, 1992; Holl<strong>in</strong>, 1990a, 1990b; Ross & Fabiano, 1985).<br />
In e<strong>en</strong> toonaangev<strong>en</strong>d on<strong>de</strong>rzoek vergeleek Sp<strong>en</strong>ce (1981a) <strong>de</strong> sociale gedragsvaardighe<strong>de</strong>n van jongere<br />
mannelijke justitiabel<strong>en</strong> met die van jongere mann<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong> niet-crim<strong>in</strong>ele controlegroep, die was<br />
gematcht op leeftijd, aca<strong>de</strong>mische <strong>en</strong> sociale achtergrond. De <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t<strong>en</strong> maakt<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk m<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />
oogcontact, sprak<strong>en</strong> m<strong>in</strong><strong>de</strong>r, maar vertoon<strong>de</strong>n meer onrustig gedrag (niet stil kunn<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong>, friemel<strong>en</strong>)<br />
<strong>en</strong> maakt<strong>en</strong> meer grove motorische beweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Deze gedrag<strong>in</strong>g<strong>en</strong> blijk<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gerelateerd<br />
aan e<strong>en</strong> lager niveau van sociale waarnem<strong>in</strong>gsvaardighe<strong>de</strong>n (Sp<strong>en</strong>ce, 1981b). In e<strong>en</strong> globale kwalificatie<br />
van sociale vaardighe<strong>de</strong>n, sociale angst <strong>en</strong> <strong>de</strong> kans op e<strong>en</strong> baan scoor<strong>de</strong> <strong>de</strong> groep <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t<strong>en</strong> lager dan<br />
<strong>de</strong> groep niet-<strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 29
De aanwezigheid van <strong>de</strong> diagnose ‘conduct disor<strong>de</strong>r’ (gedragsstoornis) is e<strong>en</strong> vrij sterke voorspeller van<br />
recidive. Ook is er e<strong>en</strong> sterke relatie tuss<strong>en</strong> impulsief, boos <strong>en</strong> agressief gedrag <strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> zware<br />
<strong>de</strong>lict<strong>en</strong> (Novaco, 1997).<br />
Kernovertuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
D<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> emoties, vaardighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> gedrag zijn begripp<strong>en</strong> die on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>g veel overlap hebb<strong>en</strong>. Het zijn<br />
aspect<strong>en</strong> van het han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> door <strong>de</strong> jongere die op elkaar <strong>in</strong>grijp<strong>en</strong>. Wanneer het gaat om agressief <strong>en</strong><br />
antisociaal gedrag, br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoekers bov<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> problem<strong>en</strong> met elkaar <strong>in</strong> verband.<br />
De ro<strong>de</strong> draad is hierbij <strong>de</strong> manier waarop <strong>de</strong> jongere <strong>in</strong>formatie vanuit alledaagse situaties opneemt,<br />
verwerkt <strong>en</strong> omzet <strong>in</strong> e<strong>en</strong> reactie (Bartels, 2001; Orobio <strong>de</strong> Castro, 2000; Crick & Dodge, 1994). Hierbij<br />
spel<strong>en</strong> drie zak<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol: automatische gedacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong>s, kernovertuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> beschikbare<br />
vaardighe<strong>de</strong>n of steun.<br />
Kernovertuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bestaan uit:<br />
- <strong>de</strong> belangrijkste elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van iemands zelfbeeld<br />
- belangrijkste elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van iemands beeld van an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, <strong>de</strong> wereld <strong>en</strong> het lev<strong>en</strong><br />
- kernstrategieën van <strong>de</strong> jongere (die <strong>de</strong> jongere als eerste vertaalt naar e<strong>en</strong> mogelijke respons).<br />
Automatische gedacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong>s tre<strong>de</strong>n als eerste onmid<strong>de</strong>llijk op bij <strong>de</strong> jongere <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zijn<br />
gedrag <strong>in</strong> hoge mate bepal<strong>en</strong>. Zij zijn niet reflexmatig (lichamelijk bepaald), maar kunn<strong>en</strong> wel het<br />
ver<strong>de</strong>re gedrag stur<strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r dat <strong>de</strong> jongere zich dat realiseert. E<strong>en</strong> voorbeeld (ontle<strong>en</strong>d aan Bartels<br />
,2001): e<strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g vraagt e<strong>en</strong> klasg<strong>en</strong>oot waar zijn zus gisteravond was. De eerste gedachte van <strong>de</strong><br />
klasg<strong>en</strong>oot is: 'ze will<strong>en</strong> mijn zus belachelijk mak<strong>en</strong>', <strong>en</strong> hij reageert agressief. Van jonger<strong>en</strong> met<br />
agressieve gedragsproblem<strong>en</strong> is bek<strong>en</strong>d, dat zij selectief waarnem<strong>en</strong>: vaker dan an<strong>de</strong>re jonger<strong>en</strong> gaan zij<br />
er snel - <strong>en</strong> meestal t<strong>en</strong> onrechte - van uit dat <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r vijandige bedoel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> heeft <strong>en</strong> zij reager<strong>en</strong> hierop<br />
gemakkelijker agressief.<br />
Automatische gedacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong>s zijn verbijzon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van kernovertuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van <strong>de</strong> jongere.<br />
Voorbeel<strong>de</strong>n hiervan zijn: "Niemand is te vertrouw<strong>en</strong>, je hebt ge<strong>en</strong> vri<strong>en</strong><strong>de</strong>n", "Je moet er op slaan voor je<br />
zelf wordt gepakt", of "Je moet altijd do<strong>en</strong> wat <strong>de</strong> lei<strong>de</strong>r zegt", "Ik heb gekoz<strong>en</strong>: ik pleeg <strong>de</strong>lict<strong>en</strong> <strong>en</strong> als ik<br />
moet zitt<strong>en</strong> heb ik pech gehad."<br />
E<strong>en</strong> belangrijk k<strong>en</strong>merk van <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> geslot<strong>en</strong> sett<strong>in</strong>g, zo bleek <strong>in</strong> het voorgaan<strong>de</strong>, is dat zij zich<br />
slecht kunn<strong>en</strong> verplaats<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> gedacht<strong>en</strong>, gevoel<strong>en</strong>s <strong>en</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>ties van an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> neig<strong>in</strong>g hebb<strong>en</strong><br />
acties van an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> direct als vijandig te <strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong> 4 . Hun gedrag staat <strong>in</strong> het tek<strong>en</strong> van directe<br />
behoeftebevredig<strong>in</strong>g. Belang<strong>en</strong> van an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n niet gezi<strong>en</strong> <strong>en</strong> het eig<strong>en</strong> aan<strong>de</strong>el <strong>in</strong> problem<strong>en</strong><br />
wordt ontk<strong>en</strong>d. Door e<strong>en</strong> gebrek aan sociale <strong>en</strong> probleemoploss<strong>en</strong><strong>de</strong> vaardighe<strong>de</strong>n kunn<strong>en</strong> zij vaak<br />
alle<strong>en</strong> maar op e<strong>en</strong> agressieve <strong>en</strong> opstandige manier reager<strong>en</strong> op an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. Bij ongeveer e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> van <strong>de</strong><br />
groep gaan <strong>de</strong>, hierbov<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong>, ernstige gedragsproblem<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met lichamelijke of psychische<br />
4<br />
De volg<strong>en</strong><strong>de</strong> tekst is grot<strong>en</strong><strong>de</strong>els overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> uit: Kamm<strong>in</strong>ga, A., e.a. (2007).<br />
30 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
(vooral <strong>de</strong>pressieve, maar ook psychotische) klacht<strong>en</strong>, teruggetrokk<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> aandachtsproblem<strong>en</strong><br />
(Bo<strong>en</strong><strong>de</strong>maker & Van Yper<strong>en</strong>, 2003).<br />
Ook Vogelvang e.a. (2005) gev<strong>en</strong> aan dat er <strong>in</strong> on<strong>de</strong>rzoek is geblek<strong>en</strong> dat veel <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te jonger<strong>en</strong><br />
verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> cognitieve tekort<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> gebrek aan sociale <strong>en</strong>/of probleemoploss<strong>en</strong><strong>de</strong> vaardighe<strong>de</strong>n<br />
hebb<strong>en</strong>. Cognitieve tekort<strong>en</strong> zijn belemmer<strong>in</strong>g<strong>en</strong> om gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> a<strong>de</strong>quaat op te merk<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />
<strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong>. Ev<strong>en</strong>als rationalisaties, <strong>de</strong> aanwezigheid van gedragstoorniss<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> laag IQ, zijn dit<br />
sterke voorspellers van recidive. De kernovertuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong> belangrijke dynamische factor. Deze<br />
kernovertuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> vaak t<strong>en</strong> grondslag aan agressief gedrag. De jonger<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> selectief waar <strong>en</strong><br />
gaan er al snel vanuit dat iemand zich vijandig teg<strong>en</strong>over h<strong>en</strong> opstelt.<br />
De houd<strong>in</strong>g die e<strong>en</strong> jongere heeft t<strong>en</strong> opzichte van <strong>de</strong> maatschappij, crim<strong>in</strong>aliteit <strong>en</strong> het <strong>de</strong>lict hangt sterk<br />
sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong> kans op recidive. E<strong>en</strong> antisociale houd<strong>in</strong>g hangt positief sam<strong>en</strong> met recidive. Volg<strong>en</strong>s<br />
Andrews (1995) aangehaald <strong>in</strong> Vogelvang e.a. (2005) is dit één van <strong>de</strong> belangrijkste factor<strong>en</strong> die<br />
sam<strong>en</strong>hangt met recidive.<br />
2.3 <strong>Vaktherapie</strong>, dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> <strong>en</strong> protectieve factor<strong>en</strong><br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> geslot<strong>en</strong> sett<strong>in</strong>g richt zich op <strong>de</strong> dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e RISc-factor D<strong>en</strong>kpatron<strong>en</strong><br />
(<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> <strong>en</strong> emoties), vaardighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> gedrag bij die jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> JJI <strong>en</strong> <strong>de</strong> GJ met reactief agressief gedrag<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong>lict<strong>en</strong>. Gerichte programma's om <strong>de</strong>nkpatroon, gedrag <strong>en</strong> vaardighe<strong>de</strong>n aan te pakk<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
recidivekans verkle<strong>in</strong><strong>en</strong> (Bartels, Schuursma & Slot, 2001).<br />
<strong>Vaktherapie</strong> heeft als doel om <strong>de</strong>ze dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor te beïnvloe<strong>de</strong>n, zodanig dat <strong>de</strong> (kans<br />
op) recidive afneemt. Daartoe richt <strong>de</strong> vaktherapie zich op <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> factor<strong>en</strong> die naar vor<strong>en</strong> zijn<br />
gekom<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> <strong>in</strong> het vorige hoofdstuk aangehaal<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> besprek<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze dynamisch<br />
crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor.<br />
Het betreft:<br />
- niet goed om kunn<strong>en</strong> gaan met stress <strong>en</strong> <strong>de</strong>pressie e.d.<br />
- impulsiviteit (ook vanwege aandachtstekort-hyperactiviteitsprobleem)<br />
<strong>en</strong> riskant gedrag<br />
- gebrekkige woe<strong>de</strong>beheers<strong>in</strong>g<br />
- gebrekkige probleemoploss<strong>en</strong><strong>de</strong>/sociale vaardighe<strong>de</strong>n<br />
- onvermog<strong>en</strong> om perspectief van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r <strong>in</strong> te nem<strong>en</strong><br />
- gebrek aan berouw <strong>en</strong> empathie<br />
- automatische gedacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong>s<br />
- negatieve kernovertuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
Deze factor<strong>en</strong> correspon<strong>de</strong>r<strong>en</strong> met risicofactor<strong>en</strong> die <strong>in</strong> <strong>de</strong> SAVRY-<strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong>,<br />
staan opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong>dividuele risicofactor<strong>en</strong> <strong>en</strong> contextuele factor<strong>en</strong> van <strong>de</strong> SAVRY<br />
hebb<strong>en</strong> betrekk<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> factor<strong>en</strong> die bij D<strong>en</strong>kpatron<strong>en</strong>, vaardighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> gedrag aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> zijn gekom<strong>en</strong>.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 31
Het gaat om <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> items van <strong>de</strong> SAVRY:<br />
Ervar<strong>en</strong> stress <strong>en</strong> cop<strong>in</strong>gvaardighe<strong>de</strong>n<br />
SAVRY item 13 han<strong>de</strong>lt over ervar<strong>en</strong> stress <strong>en</strong> ger<strong>in</strong>ge cop<strong>in</strong>gvaardighe<strong>de</strong>n. Het gaat hierbij om e<strong>en</strong><br />
comb<strong>in</strong>atie van <strong>en</strong>erzijds ervar<strong>en</strong> stress <strong>en</strong> (ernstig) verlies <strong>en</strong> an<strong>de</strong>rzijds het niet goed wet<strong>en</strong> om te gaan<br />
met stress <strong>en</strong> verlies.<br />
Negatieve opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> kernovertuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
SAVRY item 17 gaat over <strong>de</strong>ze factor. Negatieve opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> over zichzelf kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong> aanleid<strong>in</strong>g zijn<br />
voor het opbouw<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> kunstmatig <strong>en</strong> opgeblaz<strong>en</strong> gevoel van zelfwaar<strong>de</strong>. Negatieve beoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> feedback wor<strong>de</strong>n dan geïnterpreteerd als e<strong>en</strong> bedreig<strong>in</strong>g van het zelfbeeld, hetge<strong>en</strong> agressief gedrag<br />
tot gevolg kan hebb<strong>en</strong>.<br />
Hiertoe behoort ook dat e<strong>en</strong> jongere dui<strong>de</strong>lijk achter opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> waar<strong>de</strong>n staat die crim<strong>in</strong>aliteit of<br />
geweld goedprat<strong>en</strong>, óf laat zi<strong>en</strong> grote moeite te hebb<strong>en</strong> niet-agressieve oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voor problem<strong>en</strong> te<br />
ontwikkel<strong>en</strong> óf vaak g<strong>en</strong>eigd is t<strong>en</strong> onrechte agressieve bedoel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bij an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> waar te nem<strong>en</strong><br />
(kerngebied cognitie). Negatieve opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, <strong>de</strong> neig<strong>in</strong>g om vaak vijandige of agressieve bedoel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bij<br />
an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> waar te nem<strong>en</strong> kan tot gevolg hebb<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong>ter-persoonlijke problem<strong>en</strong> vooral<br />
agressief oploss<strong>en</strong>.<br />
Riskant gedrag <strong>en</strong> impulsiviteit<br />
SAVRY item 18 betreft impulsiviteit <strong>en</strong> riskant gedrag.<br />
De jonger<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> last van schommel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> stemm<strong>in</strong>g, do<strong>en</strong> d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r na te <strong>de</strong>nk<strong>en</strong>, reager<strong>en</strong><br />
plotsel<strong>in</strong>g met <strong>in</strong>t<strong>en</strong>se emoties zon<strong>de</strong>r rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g te hou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong>.<br />
SAVRY item 22 verwijst naar het aandachtstekort <strong>en</strong> <strong>de</strong> hyperactiviteit, concreet: <strong>de</strong> ernstige problem<strong>en</strong><br />
met rusteloosheid, hyperactiviteit <strong>en</strong> conc<strong>en</strong>tratie.<br />
Impulscontrole/woe<strong>de</strong>beheers<strong>in</strong>g<br />
SAVRY item 20 heeft betrekk<strong>in</strong>g heeft op het probleem dat jonger<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> met het on<strong>de</strong>r<br />
controle hou<strong>de</strong>n van boosheid. Het item verwijst <strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r naar herhaal<strong>de</strong>lijke uitbarst<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
waarbij an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> bedreigd of bang wor<strong>de</strong>n gemaakt of letsel on<strong>de</strong>rv<strong>in</strong><strong>de</strong>n, of waarbij ernstige<br />
beschadig<strong>in</strong>g van eig<strong>en</strong>dom plaatsv<strong>in</strong>dt.<br />
Onvermog<strong>en</strong> om perspectief van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r <strong>in</strong> te nem<strong>en</strong><br />
SAVRY item 21 verwijst naar het gebrek aan empathie <strong>en</strong> rouw. De jongere toont ge<strong>en</strong> emotionele pijn<br />
als reactie op eig<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>lijk gedrag, erk<strong>en</strong>t <strong>de</strong> onrechtmatigheid van <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> acties niet <strong>en</strong>/of is<br />
onaangedaan door pijn of teg<strong>en</strong>slag van an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, is onverschillig t<strong>en</strong> opzichte van <strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s van<br />
an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> negeert gevoelloos <strong>de</strong> negatieve effect<strong>en</strong> van het eig<strong>en</strong> gedrag op an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
32 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong><br />
<strong>Vaktherapie</strong> richt zich hiernaast ook op twee an<strong>de</strong>re SAVRY factor<strong>en</strong>. Deze hebb<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> met <strong>de</strong><br />
<strong>in</strong>vloed van leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> 5 .<br />
SAVRY item 11 han<strong>de</strong>lt over het (regelmatig) omgaan met <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> die (vaak)<br />
antisociaal gedrag verton<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of <strong>de</strong> betrokk<strong>en</strong>heid bij of lidmaatschap van e<strong>en</strong> b<strong>en</strong><strong>de</strong>. Relevant <strong>in</strong> dit<br />
verband is <strong>de</strong> worstel<strong>in</strong>g van jonger<strong>en</strong> met <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> i<strong>de</strong>ntiteitsontwikkel<strong>in</strong>g die ertoe leidt dat<br />
aansluit<strong>in</strong>g wordt gezocht bij <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>.<br />
SAVRY item 12 b<strong>en</strong>oemt <strong>de</strong> ernstige afwijz<strong>in</strong>g door leeftijdg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> op dit mom<strong>en</strong>t óf <strong>de</strong> matige afwijz<strong>in</strong>g<br />
op dit mom<strong>en</strong>t gecomb<strong>in</strong>eerd met ernstige afwijz<strong>in</strong>g gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> e<strong>en</strong> groot <strong>de</strong>el van zijn/haar k<strong>in</strong><strong>de</strong>rtijd<br />
<strong>en</strong> adolesc<strong>en</strong>tie. Afwijz<strong>in</strong>g door leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> is verklaarbaar op basis van <strong>de</strong> ger<strong>in</strong>ge sociale<br />
vaardighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> het onvermog<strong>en</strong> <strong>in</strong>ter-persoonlijke problem<strong>en</strong> op te loss<strong>en</strong><br />
De afwijz<strong>in</strong>g door leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> kan oorzaak <strong>en</strong> gevolg kan zijn van het t<strong>en</strong> onrechte waarnem<strong>en</strong> van<br />
agressieve bedoel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bij an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. Oorzaak omdat afwijz<strong>in</strong>g kan lei<strong>de</strong>n tot het veron<strong>de</strong>rstell<strong>en</strong> van<br />
agressieve bedoel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bij an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, gevolg omdat het veron<strong>de</strong>rstell<strong>en</strong> van agressieve bedoel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> leidt<br />
tot gedrag dat afwijz<strong>in</strong>g provoceert.<br />
Protectieve factor<strong>en</strong><br />
Er wordt on<strong>de</strong>rscheid gemaakt <strong>in</strong> risicofactor<strong>en</strong> die crim<strong>in</strong>eel gedrag bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> bescherm<strong>en</strong><strong>de</strong> (of<br />
protectieve) factor<strong>en</strong> die crim<strong>in</strong>eel gedrag matig<strong>en</strong> of voorkom<strong>en</strong>. Plaisier (2007) noemt <strong>in</strong> dit verband<br />
het voorbeeld van gez<strong>in</strong>ssituatie <strong>en</strong> vri<strong>en</strong><strong>de</strong>n: opvoed<strong>in</strong>gsvaardighe<strong>de</strong>n van ou<strong>de</strong>rs <strong>en</strong> omgang met<br />
vri<strong>en</strong><strong>de</strong>n zijn protectieve factor<strong>en</strong>, maar als <strong>de</strong> opvoed<strong>in</strong>gsvaardighe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>rs beperkt zijn <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> vri<strong>en</strong><strong>de</strong>n <strong>de</strong>lict<strong>en</strong> pleg<strong>en</strong>, dan zijn dit risicofactor<strong>en</strong>. Protectieve factor<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> op jonge leeftijd e<strong>en</strong><br />
grotere <strong>in</strong>vloed op het voorkóm<strong>en</strong> van <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t gedrag dan bij adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
In <strong>de</strong> SAVRY staan ook verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> protectieve factor<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>wicht bie<strong>de</strong>n teg<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> risicofactor<strong>en</strong> die <strong>de</strong> kans op recidive vergrot<strong>en</strong>. <strong>Vaktherapie</strong> richt zich expliciet niet alle<strong>en</strong> op<br />
risicofactor<strong>en</strong>, maar tev<strong>en</strong>s op e<strong>en</strong> drietal protectieve factor<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> SAVRY. Het betreft: expliciete<br />
sociale betrokk<strong>en</strong>heid, e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijke positieve houd<strong>in</strong>g t.o.v. <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> autoriteit <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
veerkrachtige persoonlijkheid.<br />
2.4 Sam<strong>en</strong>hang van <strong>de</strong> dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong><br />
<strong>Vaktherapie</strong> richt zich op <strong>de</strong> dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> <strong>en</strong> protectieve factor<strong>en</strong> die <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorige<br />
paragraaf aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> zijn gekom<strong>en</strong>. Dit zijn echter ge<strong>en</strong> geïsoleer<strong>de</strong> factor<strong>en</strong>: <strong>de</strong> g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> dynamisch<br />
crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> verton<strong>en</strong> e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>ge sam<strong>en</strong>hang. Cluster<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze factor<strong>en</strong> maakt dat<br />
dui<strong>de</strong>lijk. De cluster<strong>in</strong>g betreft vier kerngebie<strong>de</strong>n: het zelfbeeld, <strong>de</strong> emoties, <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie <strong>en</strong> <strong>de</strong> cognitie.<br />
5<br />
Voor <strong>de</strong>ze factor<strong>en</strong>: zie pag. 23 (Bijl, Be<strong>en</strong>ker, Vogelvang <strong>en</strong> Veldkamp, 2003) <strong>en</strong> pag<strong>in</strong>a 22 (Andrews, Leshied <strong>en</strong><br />
Hoge, 1992).<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 33
2.4.1 Kerngebied Zelfbeeld<br />
Verschei<strong>de</strong>ne factor<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> met het zelfbeeld van jonger<strong>en</strong> met agressieve <strong>de</strong>lict<strong>en</strong>.<br />
Voor jonger<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> zwakke i<strong>de</strong>ntiteit geldt dat zij vaak niet goed wet<strong>en</strong> wie ze zijn <strong>en</strong> dat zij vaak<br />
negatieve overtuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> over zichzelf <strong>en</strong>/of we<strong>in</strong>ig zelfvertrouw<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Het zelfbeeld is onrealistisch.<br />
Zelfon<strong>de</strong>rschatt<strong>in</strong>g <strong>en</strong> e<strong>en</strong> gebrek aan zelfrespect kan lei<strong>de</strong>n tot e<strong>en</strong> gebrekkig <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> wat m<strong>en</strong> zelf wel<br />
of niet kan beïnvloe<strong>de</strong>n. Deze jonger<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong> vaak we<strong>in</strong>ig gedragsalternatiev<strong>en</strong> <strong>en</strong> doordachte<br />
oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, verton<strong>en</strong> we<strong>in</strong>ig positieve responsiviteit naar an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong> zich moeilijk aan <strong>de</strong><br />
omgev<strong>in</strong>g aanpass<strong>en</strong>, niet goed met problem<strong>en</strong> omgaan <strong>en</strong> zichzelf tot rust br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Onrealistische opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> over zichzelf kunn<strong>en</strong> daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> ook <strong>de</strong> aanleid<strong>in</strong>g zijn voor het opbouw<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> kunstmatig <strong>en</strong> opgeblaz<strong>en</strong> gevoel van zelfwaar<strong>de</strong>. Negatieve beoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> feedback wor<strong>de</strong>n<br />
dan geïnterpreteerd als e<strong>en</strong> bedreig<strong>in</strong>g van het zelfbeeld, wat agressief gedrag tot gevolg kan hebb<strong>en</strong>.<br />
De worstel<strong>in</strong>g met <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> i<strong>de</strong>ntiteitsontwikkel<strong>in</strong>g kan ertoe lei<strong>de</strong>n dat aansluit<strong>in</strong>g wordt gezocht bij<br />
<strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> die antisociaal gedrag verton<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of betrokk<strong>en</strong> zijn bij of lid zijn van e<strong>en</strong><br />
b<strong>en</strong><strong>de</strong>. De jonger<strong>en</strong> staan achter opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> waar<strong>de</strong>n die crim<strong>in</strong>aliteit of geweld goedprat<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong><br />
moeite met het v<strong>in</strong><strong>de</strong>n van niet-agressieve oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voor problem<strong>en</strong> of nem<strong>en</strong> (onterecht) agressieve<br />
bedoel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bij an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> waar.<br />
Zij hebb<strong>en</strong> <strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong> we<strong>in</strong>ig <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> het eig<strong>en</strong> probleemgedrag <strong>en</strong> e<strong>en</strong> ger<strong>in</strong>g probleembesef.<br />
Door het gebrek aan zelf<strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> risicovolle omstandighe<strong>de</strong>n gelov<strong>en</strong> <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> niet dat zij<br />
risico lop<strong>en</strong> <strong>en</strong> v<strong>in</strong><strong>de</strong>n <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie vaak niet noodzakelijk. De motivatie om mee te werk<strong>en</strong> aan <strong>de</strong><br />
<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie is vaak laag <strong>en</strong> <strong>de</strong> houd<strong>in</strong>g teg<strong>en</strong>over <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie kan negatief zijn.<br />
Protectieve factor die bij dit kerngebied e<strong>en</strong> rol speelt is <strong>de</strong> veerkrachtige persoonlijkheid (goed<br />
doordachte oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, positieve responsiviteit naar an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, zich aan <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g kunn<strong>en</strong> aanpass<strong>en</strong>,<br />
zichzelf tot rust br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, gezond zelfrespect).<br />
T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> het zelfbeeld bestaat er e<strong>en</strong> verband met <strong>de</strong> oppositioneel opstandige gedragsstoornis (ODD,<br />
Oppositional Defiant Disor<strong>de</strong>r)) <strong>de</strong> gedragsstoornis (CD, Conduct Disor<strong>de</strong>r) <strong>en</strong> <strong>de</strong> antisociale<br />
persoonlijkheidsstoornis (APD, Antisocial Personality Disor<strong>de</strong>r):<br />
- Er bestaat e<strong>en</strong> relatie met ODD <strong>en</strong> reactieve agressie als jonger<strong>en</strong> zich agressief gedrag<strong>en</strong> omdat ze het<br />
gevoel hebb<strong>en</strong> uitgedaagd te wor<strong>de</strong>n. Zij reager<strong>en</strong> emotioneel, boos of gefrustreerd op wat zij<br />
ervar<strong>en</strong>, omdat zij dit ervar<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> bedreig<strong>in</strong>g van het zelfbeeld. K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d is ook dat zij an<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
vaak <strong>de</strong> schuld gev<strong>en</strong> van eig<strong>en</strong> fout<strong>en</strong> of wangedrag.<br />
- Er bestaat e<strong>en</strong> relatie met CD <strong>en</strong> proactieve agressie als jonger<strong>en</strong> zich agressief gedrag<strong>en</strong> omdat ze<br />
hiermee iets hop<strong>en</strong> te bereik<strong>en</strong>. Zij prober<strong>en</strong> het zelfbeeld op te blaz<strong>en</strong> door wat gezi<strong>en</strong> wordt als<br />
statusverhog<strong>en</strong>d gedrag. Deze jonger<strong>en</strong> zijn kil, berek<strong>en</strong><strong>en</strong>d, hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gebrek aan empathie <strong>en</strong><br />
gebruik<strong>en</strong> koelbloedig agressie om hun doel<strong>en</strong> te bereik<strong>en</strong>.<br />
34 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
- Er bestaat e<strong>en</strong> relatie met APS als er sprake is van constant onverantwoor<strong>de</strong>lijk gedrag, bijvoorbeeld<br />
blijk<strong>en</strong>d uit het herhaal<strong>de</strong>lijk niet <strong>in</strong> staat zijn geregeld werk/regelmatige werkzaamhe<strong>de</strong>n te<br />
behou<strong>de</strong>n of f<strong>in</strong>anciële verplicht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> na te kom<strong>en</strong>.<br />
2.4.2 Kerngebied Emotie<br />
An<strong>de</strong>re dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> zijn gerelateerd aan het kerngebied emotie. Jonger<strong>en</strong> met<br />
problem<strong>en</strong> op dit kerngebied hebb<strong>en</strong> veelal moeite met het on<strong>de</strong>rk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, uit<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontla<strong>de</strong>n van eig<strong>en</strong><br />
emoties <strong>en</strong> het herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> van an<strong>de</strong>rmans emoties. Daarom is het moeilijk voor h<strong>en</strong> hun<br />
gedrag aan te pass<strong>en</strong>. Zij zijn niet goed <strong>in</strong> staat <strong>de</strong> emotie van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r te herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun gedrag af te<br />
stemm<strong>en</strong> op <strong>de</strong> emotie van ‘<strong>de</strong> an<strong>de</strong>r’. Zij ervar<strong>en</strong> vaak overmatige stress <strong>en</strong> rak<strong>en</strong> snel gefrustreerd. Er is<br />
vaak sprake van e<strong>en</strong> matig of ernstig verlies, terwijl ze over we<strong>in</strong>ig cop<strong>in</strong>gvaardighe<strong>de</strong>n beschikk<strong>en</strong> om<br />
hiermee om te gaan.<br />
Er kan sprake zijn van schommel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> stemm<strong>in</strong>g, impulsiviteit of riskant gedrag, De jonger<strong>en</strong> do<strong>en</strong><br />
d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r na te <strong>de</strong>nk<strong>en</strong>, reager<strong>en</strong> plotsel<strong>in</strong>g met <strong>in</strong>t<strong>en</strong>se emoties, zon<strong>de</strong>r rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g te hou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong><br />
gevolg<strong>en</strong>. Zij hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> groot probleem met het zelf reguler<strong>en</strong> van stemm<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, het on<strong>de</strong>r controle<br />
hou<strong>de</strong>n van boosheid <strong>en</strong> (agressieve) impuls<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong> vaak uitbarst<strong>in</strong>g<strong>en</strong> waarbij ze an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> bedreig<strong>en</strong>,<br />
bang mak<strong>en</strong> of letsel toebr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, waarbij ook ernstige beschadig<strong>in</strong>g van eig<strong>en</strong>dom kan plaats v<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />
Het gebrek aan cop<strong>in</strong>gvaardighe<strong>de</strong>n kan ook lei<strong>de</strong>n tot <strong>in</strong>ternaliser<strong>en</strong><strong>de</strong> problematiek. De jongere kan<br />
zich dan afsluit<strong>en</strong> voor emoties waardoor risicosituaties niet meer op waar<strong>de</strong> kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n geschat <strong>en</strong><br />
waardoor <strong>de</strong> ‘an<strong>de</strong>r’ ge<strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g kan hou<strong>de</strong>n met die emoties.<br />
Ook hier is <strong>de</strong> veerkrachtige persoonlijkheid (goed doordachte oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, positieve responsiviteit naar<br />
an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, zich aan <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g kunn<strong>en</strong> aanpass<strong>en</strong>, zichzelf tot rust br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, gezond zelfrespect) e<strong>en</strong><br />
protectieve factor.<br />
Bij emotie bestaat er e<strong>en</strong> relatie met <strong>de</strong> oppositioneel opstandige gedragsstoornis (ODD), <strong>de</strong><br />
gedragsstoornis (CD) <strong>en</strong> <strong>de</strong> antisociale persoonlijkheidsstoornis (APS) <strong>en</strong> <strong>de</strong> aandachtstekortstoornis met<br />
hyperactiviteit (ADHD).<br />
- De jongere met ODD is vaak prikkelbaar <strong>en</strong> ergert zich gemakkelijk aan an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
- Sommige jonger<strong>en</strong> met CD gedrag<strong>en</strong> zich op<strong>en</strong>lijk agressief, mak<strong>en</strong> veelvuldig ruzie met ou<strong>de</strong>rs,<br />
leerkracht<strong>en</strong>, vloek<strong>en</strong>, dreig<strong>en</strong> of slaan.<br />
- Bij APS treedt impulsiviteit op <strong>en</strong> het onvermog<strong>en</strong> vooruit te plann<strong>en</strong>.<br />
- De APS is gek<strong>en</strong>merkt door prikkelbaarheid <strong>en</strong> agressiviteit, blijk<strong>en</strong>d uit bij herhal<strong>in</strong>g kom<strong>en</strong> tot<br />
vechtpartij<strong>en</strong> of geweldpleg<strong>in</strong>g.<br />
- Impulsiviteit treedt ook op bij ADHD.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 35
2.4.3 Kerngebied Interactie<br />
E<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> kerngebied is dat van <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie. Bij jonger<strong>en</strong> met problem<strong>en</strong> op dit kerngebied bestaat vaak<br />
e<strong>en</strong> tekort aan sociale vaardighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> het onvermog<strong>en</strong> <strong>in</strong>ter-persoonlijke problem<strong>en</strong> op te loss<strong>en</strong>. De<br />
gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n veelal slecht erk<strong>en</strong>d <strong>en</strong> niet bewaakt. An<strong>de</strong>re jonger<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> vaak ook<br />
moeilijk hun eig<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> aangev<strong>en</strong> <strong>en</strong> bewak<strong>en</strong>, terwijl ze <strong>de</strong> nabijheid van an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> niet goed<br />
verdrag<strong>en</strong>.<br />
Het tekort aan sociale vaardighe<strong>de</strong>n, het onvermog<strong>en</strong> <strong>in</strong>ter-persoonlijke problem<strong>en</strong> op te loss<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
verstoor<strong>de</strong> autonomie vergrot<strong>en</strong> <strong>de</strong> kans op afwijz<strong>in</strong>g door leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> waardoor jonger<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
omgang zoek<strong>en</strong> met <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> die regelmatig antisociaal gedrag verton<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of<br />
betrokk<strong>en</strong> raakt bij of lid is van e<strong>en</strong> b<strong>en</strong><strong>de</strong>.<br />
Bij <strong>de</strong>ze jonger<strong>en</strong> is regelmatig sprake van e<strong>en</strong> gebrek aan empathie <strong>en</strong> rouw. Zij ton<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> emotionele<br />
pijn als reactie op eig<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>lijk gedrag, neger<strong>en</strong> gevoelloos <strong>de</strong> negatieve effect<strong>en</strong> van het eig<strong>en</strong> gedrag<br />
op an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> onrechtmatigheid van <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> acties niet <strong>en</strong>/of zijn onaangedaan door pijn of<br />
teg<strong>en</strong>slag van an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, zijn onverschillig t<strong>en</strong> opzichte van <strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s van an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. De houd<strong>in</strong>g<br />
teg<strong>en</strong>over (gezags)relaties is vaak negatief. Daarom stell<strong>en</strong> zij zich niet op<strong>en</strong> voor behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />
begeleid<strong>in</strong>g.<br />
Protectieve factor<strong>en</strong> op dit kerngebied zijn e<strong>en</strong> prosociale betrokk<strong>en</strong>heid (help<strong>en</strong>, sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>,<br />
on<strong>de</strong>rhan<strong>de</strong>l<strong>en</strong>) <strong>en</strong> e<strong>en</strong> positieve houd<strong>in</strong>g t<strong>en</strong> opzichte van <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> autoriteit (actieve<br />
betrokk<strong>en</strong>heid bij het plann<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong> van <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g).<br />
Bij <strong>in</strong>teractie bestaat er e<strong>en</strong> relatie met <strong>de</strong> oppositioneel opstandige gedragsstoornis (ODD), <strong>de</strong><br />
gedragsstoornis (CD) <strong>en</strong> <strong>de</strong> antisociale persoonlijkheidsstoornis (APS) <strong>en</strong> <strong>de</strong> autisme spectrumstoornis<br />
(ASS).<br />
- De jongere met e<strong>en</strong> ODD is vaak opstandig of weigert zich te voeg<strong>en</strong> naar verzoek<strong>en</strong> of regels van<br />
volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> maakt vaak ruzie met volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>. Spijtgevoel<strong>en</strong>s ontbrek<strong>en</strong>, zoals blijkt uit <strong>de</strong><br />
ongevoeligheid voor of het rationaliser<strong>en</strong> van het feit an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> gekwetst, mishan<strong>de</strong>ld of bestol<strong>en</strong> te<br />
hebb<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> geeft an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> vaak <strong>de</strong> schuld van eig<strong>en</strong> fout<strong>en</strong> of wangedrag.<br />
- K<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> CD verschill<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> mate waar<strong>in</strong> ze emoties kunn<strong>en</strong> voel<strong>en</strong> <strong>en</strong> zich <strong>in</strong> an<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> <strong>in</strong>lev<strong>en</strong>: sommig<strong>en</strong> scor<strong>en</strong> hoog op gevoelloosheid (e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal k<strong>en</strong>merk van psychopathie).<br />
An<strong>de</strong>r<strong>en</strong> scor<strong>en</strong> niet hoog op gevoelloosheid.<br />
- Iemand met e<strong>en</strong> APS is niet <strong>in</strong> staat zich te conformer<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> maatschappelijke norm dat m<strong>en</strong> zich<br />
aan <strong>de</strong> wet moet hou<strong>de</strong>n, blijk<strong>en</strong>d uit het herhaal<strong>de</strong>lijk pleg<strong>en</strong> van han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> re<strong>de</strong>n voor<br />
arrestatie kunn<strong>en</strong> zijn. Er bestaat e<strong>en</strong> roekeloze onverschilligheid t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> of an<strong>de</strong>rmans<br />
veiligheid. Er is sprake van constante onverantwoor<strong>de</strong>lijkheid blijk<strong>en</strong>d uit het herhaal<strong>de</strong>lijk niet <strong>in</strong><br />
staat zijn geregeld werk te behou<strong>de</strong>n of f<strong>in</strong>anciële verplicht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> na te kom<strong>en</strong>.<br />
36 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
- Jonger<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> ASS hebb<strong>en</strong> ernstige <strong>en</strong> <strong>in</strong>grijp<strong>en</strong><strong>de</strong> beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> sociale<br />
<strong>in</strong>teractie, sam<strong>en</strong>gaand met tekortkom<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> (non)verbale communicatieve vaardighe<strong>de</strong>n of <strong>de</strong><br />
aanwezigheid van stereotiep gedrag, <strong>in</strong>teresses <strong>en</strong> activiteit<strong>en</strong>.<br />
2.4.4 Kerngebied Cognitie<br />
E<strong>en</strong> laatste kerngebied is dat van <strong>de</strong> cognitie. Voor jonger<strong>en</strong> met problem<strong>en</strong> op het gebied van cognities<br />
geldt dat zij negatieve cognities met betrekk<strong>in</strong>g tot zichzelf, het eig<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> vaardighe<strong>de</strong>n<br />
kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Dat kan lei<strong>de</strong>n tot <strong>in</strong>ternaliser<strong>en</strong><strong>de</strong> problematiek.<br />
Daarnaast zijn er vaak negatieve cognities met betrekk<strong>in</strong>g tot an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. Deze jonger<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> het gedrag<br />
van an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> vaak verkeerd waar <strong>en</strong> <strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong> het niet correct. Daardoor koester<strong>en</strong> zij veel negatieve<br />
opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> over an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> wereld om h<strong>en</strong> he<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn zij g<strong>en</strong>eigd t<strong>en</strong> onrechte agressieve<br />
bedoel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bij an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> waar te nem<strong>en</strong>. Er is sprake van onjuist g<strong>en</strong>eraliser<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet toets<strong>en</strong> van<br />
negatieve opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (zie ook <strong>de</strong> cognitieve disfuncties uit <strong>de</strong> cognitieve therapie, Beck e.a., 1998). E<strong>en</strong><br />
ger<strong>in</strong>g vermog<strong>en</strong> tot abstraher<strong>en</strong> <strong>en</strong> structurer<strong>en</strong> werkt niet <strong>in</strong> hun voor<strong>de</strong>el. De jonger<strong>en</strong> staan<br />
regelmatig achter opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> waar<strong>de</strong>n die crim<strong>in</strong>aliteit of geweld goedprat<strong>en</strong>, of lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> grote<br />
moeite te hebb<strong>en</strong> niet-agressieve oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voor <strong>in</strong>ter-persoonlijke problem<strong>en</strong> te ontwikkel<strong>en</strong>.<br />
De afwijz<strong>in</strong>g door leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> kan zowel oorzaak als gevolg zijn van het t<strong>en</strong> onrechte waarnem<strong>en</strong><br />
van agressieve bedoel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bij an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. Oorzaak, omdat afwijz<strong>in</strong>g kan lei<strong>de</strong>n tot het veron<strong>de</strong>rstell<strong>en</strong> van<br />
agressieve bedoel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bij an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>; gevolg, omdat het veron<strong>de</strong>rstell<strong>en</strong> van agressieve bedoel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> leidt<br />
tot gedrag dat afwijz<strong>in</strong>g provoceert.<br />
E<strong>en</strong> protectieve factor die hier e<strong>en</strong> rol speelt is e<strong>en</strong> positieve houd<strong>in</strong>g t<strong>en</strong> opzichte van <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie <strong>en</strong><br />
autoriteit (actieve betrokk<strong>en</strong>heid bij het plann<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong> van <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g).<br />
Bij cognitie bestaat er e<strong>en</strong> relatie met <strong>de</strong> oppositioneel opstandige gedragsstoornis (ODD) <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
aandachttekort stoornis met hyperactiviteit (ADHD).<br />
- Er bestaat e<strong>en</strong> relatie met ODD als jonger<strong>en</strong> zich agressief gedrag<strong>en</strong> omdat zij het gedrag van <strong>de</strong><br />
an<strong>de</strong>r verkeerd <strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong> <strong>en</strong> daardoor het gevoel hebb<strong>en</strong> uitgedaagd te wor<strong>de</strong>n.<br />
- Bij jonger<strong>en</strong> met k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van ADHD is sprake van aandachtstekort, conc<strong>en</strong>tratieproblem<strong>en</strong>,<br />
hyperactiviteit <strong>en</strong> rusteloosheid die het uitvoer<strong>en</strong> van tak<strong>en</strong> bemoeilijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarmee <strong>de</strong> kans op<br />
succes verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>. Voor ADHD-jonger<strong>en</strong> is het onvermog<strong>en</strong> vooruit te plann<strong>en</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d.<br />
2.5 Schematisch overzicht<br />
In on<strong>de</strong>rstaand overzicht wordt het voorgaan<strong>de</strong> schematisch weergegev<strong>en</strong>: <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n, <strong>de</strong><br />
uit<strong>in</strong>gsvorm daarvan, <strong>de</strong> dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> uit RISc <strong>en</strong> SAVRY <strong>en</strong> <strong>de</strong> protectieve factor<strong>en</strong>.<br />
Uit dit overzicht blijkt dat sommige SAVRY-factor<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol op meer<strong>de</strong>re kerngebie<strong>de</strong>n spel<strong>en</strong>, net als<br />
sommige protectieve factor<strong>en</strong>.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 37
SAVRY protectieve<br />
Factor<br />
Uit<strong>in</strong>gsvorm<br />
Kerngebied van<br />
vaktherapie <strong>en</strong><br />
kernprobleem<br />
Dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e<br />
factor/ risicofactor uit<br />
SAVRY<br />
Dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e<br />
factor uit RISc<br />
Tabel 1.<br />
RISc-factor<strong>en</strong>, SAVRY-risicofactor<strong>en</strong> <strong>en</strong> protectieve factor<strong>en</strong>, kerngebie<strong>de</strong>n waar vaktherapie zich<br />
op richt<br />
D<strong>en</strong>kpatron<strong>en</strong>,<br />
gedrag <strong>en</strong><br />
vaardighe<strong>de</strong>n: c<br />
Crim<strong>in</strong>ele<br />
kernovertuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
D<strong>en</strong>kpatron<strong>en</strong>,<br />
gedrag <strong>en</strong><br />
vaardighe<strong>de</strong>n:<br />
Gebrek aan<br />
woe<strong>de</strong>beheers<strong>in</strong>g<br />
<strong>en</strong> impulscontrole<br />
D<strong>en</strong>kpatron<strong>en</strong>,<br />
gedrag <strong>en</strong><br />
vaardighe<strong>de</strong>n:<br />
Gebrekkige<br />
sociale <strong>en</strong><br />
probleemoploss<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
vaardighe<strong>de</strong>n<br />
D<strong>en</strong>kpatron<strong>en</strong>,<br />
gedrag <strong>en</strong><br />
vaardighe<strong>de</strong>n:<br />
Crim<strong>in</strong>ele<br />
kernovertuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
11: Del<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te<br />
vri<strong>en</strong><strong>de</strong>n<br />
17: Negatieve<br />
opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
13: Stress<br />
18: Impulsiviteit<br />
<strong>en</strong> riskant<br />
gedrag<br />
20: hanter<strong>en</strong><br />
boosheid<br />
11: Del<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te<br />
vri<strong>en</strong><strong>de</strong>n<br />
12: Afwijz<strong>in</strong>g door<br />
leeftijdsg<strong>en</strong>ot<br />
<strong>en</strong><br />
21: Gebrek aan<br />
berouw <strong>en</strong><br />
empathie<br />
12: Afwijz<strong>in</strong>g door<br />
leeftijdsg<strong>en</strong>ot<br />
<strong>en</strong><br />
17: Negatieve<br />
opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
22: ADHDproblematiek<br />
Zelfbeeld:<br />
onrealistisch<br />
zelfbeeld<br />
Emoties:<br />
emotionele<br />
problem<strong>en</strong><br />
Interactie:<br />
problem<strong>en</strong><br />
met<br />
<strong>in</strong>teractie<br />
Cognitie:<br />
problem<strong>en</strong><br />
met cognitie<br />
Faalangstig<br />
We<strong>in</strong>ig zelfvertrouw<strong>en</strong>/<br />
zelfoverschatt<strong>in</strong>g<br />
Gebrekkig zelf<strong>in</strong>zicht<br />
Tekort<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
woe<strong>de</strong>beheers<strong>in</strong>g<br />
Depressiviteit<br />
Stress/we<strong>in</strong>ig<br />
cop<strong>in</strong>gvaardighe<strong>de</strong>n<br />
Ge<strong>en</strong> impulscontrole<br />
Gebrek aan sociale<br />
vaardighe<strong>de</strong>n<br />
Gebrek aan empathisch<br />
vermog<strong>en</strong><br />
Egoc<strong>en</strong>trisme/gebrek<br />
aan sociale<br />
perspectiefname<br />
Ge<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
aangev<strong>en</strong><br />
Disfunctionele<br />
<strong>de</strong>nkgewoont<strong>en</strong><br />
Onjuist g<strong>en</strong>eraliser<strong>en</strong><br />
Aandachtstekort<br />
Conc<strong>en</strong>tratieproblem<strong>en</strong><br />
P6: Veerkrachtige<br />
Persoonlijkheid<br />
P6: Veerkrachtige<br />
persoonlijkheid<br />
P1: Prosociale<br />
betrokk<strong>en</strong>heid<br />
P4: Positieve<br />
houd<strong>in</strong>g<br />
P4: Positieve<br />
houd<strong>in</strong>g<br />
2.6 De <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie vaktherapie <strong>in</strong> <strong>de</strong> geslot<strong>en</strong> sett<strong>in</strong>g<br />
2.6.1 Inleid<strong>in</strong>g<br />
In dit hoofdstuk komt <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie vaktherapie <strong>in</strong> <strong>de</strong> geslot<strong>en</strong> sett<strong>in</strong>g aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong>. Eerst wordt<br />
beschrev<strong>en</strong> wat <strong>de</strong> doelgroep voor vaktherapie <strong>in</strong> <strong>de</strong> geslot<strong>en</strong> sett<strong>in</strong>g is <strong>en</strong> wat <strong>de</strong> selectiecriteria voor<br />
<strong>de</strong>elname aan <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie zijn. Doel <strong>en</strong> programmadoel<strong>en</strong> van <strong>de</strong> vaktherapie kom<strong>en</strong> ter sprake <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
vier<strong>de</strong> paragraaf.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> richt zich zoals gezegd op <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n zelfbeeld, emotie, <strong>in</strong>teractie <strong>en</strong> <strong>de</strong> cognitie. Deze<br />
vier kerngebie<strong>de</strong>n kom<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> vaktherapeutische sessies niet los <strong>en</strong> onafhankelijk van elkaar aan <strong>de</strong><br />
38 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
or<strong>de</strong>. De verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n wordt verdui<strong>de</strong>lijkt aan <strong>de</strong> hand van het mo<strong>de</strong>l van<br />
Deklerck.<br />
Vervolg<strong>en</strong>s wordt beschrev<strong>en</strong> wat <strong>de</strong> vaktherapie hierbij <strong>in</strong>zet. Daarbij kom<strong>en</strong> per kerngebied<br />
kerndoel<strong>en</strong> <strong>en</strong> subdoel<strong>en</strong>, werkwijz<strong>en</strong>, metho<strong>de</strong>n, werkvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> die<br />
overkoepel<strong>en</strong>d zijn voor alle vaktherapieën. In <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> programmahandleid<strong>in</strong>g<strong>en</strong> wordt per<br />
medium dieper <strong>in</strong>gegaan op <strong>de</strong>ze materie.<br />
De vaktherapeutische <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties richt<strong>en</strong> zich niet alle<strong>en</strong> op <strong>de</strong> risicofactor<strong>en</strong> op <strong>de</strong> vier kerngebie<strong>de</strong>n,<br />
maar ook op protectieve factor<strong>en</strong>. In <strong>de</strong> laatste paragraaf van dit hoofdstuk kom<strong>en</strong> <strong>de</strong> protectieve<br />
factor<strong>en</strong> ter sprake.<br />
2.6.2 Doelgroep van <strong>de</strong> vaktherapie<br />
De doelgroep voor <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie vaktherapie is e<strong>en</strong> verbijzon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> populatie <strong>in</strong> <strong>de</strong> JJI <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg:<br />
1 ‘Soort’ crim<strong>in</strong>aliteit<br />
De vaktherapie richt zich op die jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> JJI <strong>en</strong> <strong>de</strong> GJ die <strong>de</strong> neig<strong>in</strong>g hebb<strong>en</strong> tot<br />
gewelddadig gedrag.<br />
2 Behoeftebeg<strong>in</strong>sel<br />
De jonger<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> problem<strong>en</strong> met betrekk<strong>in</strong>g tot e<strong>en</strong> irreëel zelfbeeld, niet goed kunn<strong>en</strong><br />
omgaan met emoties, problem<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie <strong>en</strong> disfunctionele cognities.<br />
Het zijn jonger<strong>en</strong><br />
- die (sterk) z<strong>in</strong>tuiglijk (visueel, auditief) <strong>en</strong> lichamelijk zijn <strong>in</strong>gesteld<br />
- die e<strong>en</strong> concrete z<strong>in</strong>tuiglijke <strong>en</strong> lichamelijke ervar<strong>in</strong>g nodig hebb<strong>en</strong> om ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong><br />
waarnem<strong>en</strong> <strong>en</strong> uit<strong>en</strong><br />
- die emoties sterk on<strong>de</strong>rdrukk<strong>en</strong><br />
- die moeite hebb<strong>en</strong> contact te mak<strong>en</strong> met <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> belev<strong>in</strong>gswereld<br />
- met we<strong>in</strong>ig <strong>in</strong>terne structuur, die behoefte hebb<strong>en</strong> aan externe ka<strong>de</strong>rs om te kunn<strong>en</strong><br />
functioner<strong>en</strong><br />
- die moeite hebb<strong>en</strong> emoties <strong>en</strong> gedrag te or<strong>de</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> te begr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
- voor wier problematiek of ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> woor<strong>de</strong>n te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n zijn of jonger<strong>en</strong><br />
- bij wie sprake is van e<strong>en</strong> taboe op prat<strong>en</strong> of het b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong> van bepaal<strong>de</strong> ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
Dit uit zich door omgang met <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>, negatieve opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, stress <strong>en</strong><br />
gebrekkige cop<strong>in</strong>gvaardighe<strong>de</strong>n, riskant gedrag <strong>en</strong> impulsiviteit, boosheid, afwijz<strong>in</strong>g door<br />
leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>, gebrek aan berouw <strong>en</strong> empathie <strong>en</strong> aandachtstekort/hyperactiviteit.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 39
3 Risicobeg<strong>in</strong>sel<br />
<strong>Vaktherapie</strong> richt zich op jonger<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> hoge score op <strong>de</strong> aanwezigheid van <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
RISc of SAVRY-factor (crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor), bij wie sprake is van e<strong>en</strong> mid<strong>de</strong>n of hoge<br />
recidivekans.<br />
Kortom: <strong>de</strong> doelgroep van <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie bestaat uit jonger<strong>en</strong><br />
‣ tuss<strong>en</strong> 12 <strong>en</strong> 21 jaar<br />
‣ die verblijv<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> JJI of Jeugdzorg Plus <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g op basis van <strong>de</strong> titel jeugd<strong>de</strong>t<strong>en</strong>tie, PIJmaatregel<br />
of Machtig<strong>in</strong>g Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg<br />
‣ met e<strong>en</strong> gemid<strong>de</strong>ld of hoog risico op recidive (gemet<strong>en</strong> via <strong>de</strong> SAVRY of RISc)<br />
‣ die problem<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> met zelfbeeld, <strong>de</strong> emotie, <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie <strong>en</strong>/of <strong>de</strong> cognitie (kl<strong>in</strong>isch oor<strong>de</strong>el<br />
op basis van dossier)<br />
‣ die reactieve- <strong>en</strong>/of proactieve agressie verton<strong>en</strong> (te met<strong>en</strong> via Reactive-Proactive Aggression<br />
Questionnaire)<br />
2.6.3 Selectie van <strong>de</strong> doelgroep<br />
De selectie voor <strong>de</strong>elname aan vaktherapie betreft drie selectie-stapp<strong>en</strong>:<br />
‣ Inclusie/exclusie voor vaktherapie<br />
‣ Selectie voor e<strong>en</strong> bepaald medium<br />
‣ Selectie voor e<strong>en</strong> <strong>in</strong>dividuele <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie dan wel e<strong>en</strong> groeps<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie<br />
In - <strong>en</strong> exclusie voor vaktherapie<br />
De selectie van jonger<strong>en</strong> voor het <strong>in</strong>zett<strong>en</strong> van vaktherapieën v<strong>in</strong>dt plaats op basis van het dossier,<br />
resultat<strong>en</strong> op <strong>de</strong> SAVRY (voor 12-18 jarig<strong>en</strong>) of <strong>de</strong> RISc (voor 19-21 jarig<strong>en</strong>) <strong>en</strong> resultat<strong>en</strong> op <strong>de</strong> Reactive-<br />
Proactive Aggression Questionnaire. Zij moet<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>:<br />
- Opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> geslot<strong>en</strong> sett<strong>in</strong>g (JJI of GJ)<br />
- Leeftijd 12 t/m 21 jaar<br />
- Jong<strong>en</strong>s <strong>en</strong> meisjes<br />
- Ge<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rgr<strong>en</strong>s voor IQ<br />
- De jongere van 12 t/m 18 jaar is mid<strong>de</strong>ls <strong>de</strong> SAVRY getaxeerd op e<strong>en</strong> gemid<strong>de</strong>ld of hoog<br />
recidiverisico<br />
- De jongere van 19 t/m 21 jaar is mid<strong>de</strong>ls <strong>de</strong> RISc getaxeerd op e<strong>en</strong> gemid<strong>de</strong>ld of hoog<br />
recidiverisico<br />
- Uit <strong>de</strong> voorgeschie<strong>de</strong>nis van <strong>en</strong> dossiervorm<strong>in</strong>g over <strong>de</strong> jongere blijkt dat sprake is van<br />
problem<strong>en</strong> met betrekk<strong>in</strong>g tot het zelfbeeld, <strong>de</strong> emotie, <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie <strong>en</strong>/of <strong>de</strong> cognitie<br />
- Op <strong>de</strong> SAVRY of RISc blijkt <strong>de</strong>ze problematiek daarnaast uit het volg<strong>en</strong><strong>de</strong>:<br />
o Voor 12 t/m 18 jaar: e<strong>en</strong> beoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g hoog op t<strong>en</strong>m<strong>in</strong>ste drie van <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
risicofactor<strong>en</strong> van <strong>de</strong> SAVRY: omgang met <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te leeftijdg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>; afwijz<strong>in</strong>g<br />
40 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
o<br />
o<br />
o<br />
o<br />
o<br />
door leeftijdg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>; ervar<strong>en</strong> stress <strong>en</strong> cop<strong>in</strong>gvaardighe<strong>de</strong>n; negatieve opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>;<br />
riskant gedrag/impulsiviteit; problem<strong>en</strong> bij omgaan met boosheid; gebrek aan<br />
berouw, empathie; aandachtstekort-hyperactiviteitsprobleem<br />
Voor 19 t/m 21 jaar: m<strong>in</strong>imaal <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> scores op Schaal 2 van <strong>de</strong> RISc:<br />
• Op item 2.2 e<strong>en</strong> ‘ja’ op vraag b of c (geweld of dreig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> met geweld), <strong>en</strong><br />
• Op item 2.8 e<strong>en</strong> ‘ja’ op vraag d (aanleid<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong>lict is <strong>de</strong> emotionele toestand,<br />
w.o. boosheid), <strong>en</strong><br />
• Op item 2.11 e<strong>en</strong> score 2 (ja) op item a (<strong>de</strong>lict<strong>en</strong> zijn on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van e<strong>en</strong> patroon).<br />
E<strong>en</strong> m<strong>in</strong>imale score van 11.32 op <strong>de</strong> factor reactieve agressie van <strong>de</strong> Reactive-Proactive<br />
Aggression Questionnaire (RPQ; Ra<strong>in</strong>e e.a., 2006; Van Domburgh & Popma, 2003). Deze<br />
waar<strong>de</strong> is afgeleid van het gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> (M = 7.14) plus <strong>de</strong> standaard<strong>de</strong>viatie (SD =<br />
4.18) zoals die gevon<strong>de</strong>n zijn voor adolesc<strong>en</strong>te jong<strong>en</strong>s <strong>in</strong> <strong>de</strong> Pittsburgh Youth Study<br />
(zie Ra<strong>in</strong>e e.a., 2006)<br />
E<strong>en</strong> maximale score van 6.26 op <strong>de</strong> factor proactieve agressie van <strong>de</strong> Reactive-Proactive<br />
Aggression Questionnaire (RPQ; Ra<strong>in</strong>e e.a., 2006; Van Domburgh & Popma, 2003). Deze<br />
waar<strong>de</strong> is afgeleid van het gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> (M = 2.79) plus <strong>de</strong> standaard<strong>de</strong>viatie (SD =<br />
3.47) zoals die gevon<strong>de</strong>n zijn voor adolesc<strong>en</strong>te jong<strong>en</strong>s <strong>in</strong> <strong>de</strong> Pittsburgh Youth Study<br />
(zie Ra<strong>in</strong>e e.a., 2006)<br />
De jongere is voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> gemotiveerd voor <strong>de</strong>elname aan vaktherapie. De motivatie<br />
blijkt uit het <strong>in</strong>takegesprek met <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong>d gedragswet<strong>en</strong>schapper. Blijkt <strong>de</strong><br />
motivatie te ger<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong>elname, dan kan ervoor wor<strong>de</strong>n gekoz<strong>en</strong> om eerst e<strong>en</strong><br />
traject <strong>in</strong> te zett<strong>en</strong> <strong>in</strong> het ka<strong>de</strong>r van motivatieverhog<strong>in</strong>g, waarna <strong>in</strong>stroom alsnog kan<br />
wor<strong>de</strong>n bezi<strong>en</strong><br />
De jongere heeft voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> strafrestant van m<strong>in</strong>maal e<strong>en</strong> half jaar vanaf <strong>de</strong> start van<br />
<strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie.<br />
Jonger<strong>en</strong> met <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> niet wor<strong>de</strong>n geïndiceerd voor <strong>de</strong> vaktherapie:<br />
- Leeftijd buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> range 12 t/m 21 jaar<br />
- Er is ge<strong>en</strong> sprake van problem<strong>en</strong> met betrekk<strong>in</strong>g tot het zelfbeeld, <strong>de</strong> emotie, <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie<br />
<strong>en</strong>/of <strong>de</strong> cognitie<br />
- Jonger<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> laag recidive risico zoals gemet<strong>en</strong> met <strong>de</strong> SAVRY of <strong>de</strong> RISc<br />
- Jonger<strong>en</strong> (12-18 jaar) met e<strong>en</strong> beoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g hoog op m<strong>in</strong><strong>de</strong>r dan drie van <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
risicofactor<strong>en</strong> van <strong>de</strong> SAVRY: omgang met <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te leeftijdg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>; afwijz<strong>in</strong>g door<br />
leeftijdg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>; ervar<strong>en</strong> stress <strong>en</strong> cop<strong>in</strong>gvaardighe<strong>de</strong>n; negatieve opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>; riskant<br />
gedrag/impulsiviteit; problem<strong>en</strong> bij omgaan met boosheid; gebrek aan berouw, empathie;<br />
aandachtstekort-hyperactiviteitsprobleem of e<strong>en</strong> beoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g hoog op an<strong>de</strong>re dan <strong>de</strong><br />
g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> risicofactor<strong>en</strong><br />
- Jonger<strong>en</strong> (19-21 jaar) met <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> scores op Schaal 2 van <strong>de</strong> RISc:<br />
• Op item 2.2 e<strong>en</strong> ‘nee’ op vraag b of c (geweld of dreig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> met geweld), <strong>en</strong>/of<br />
• Op item 2.8 e<strong>en</strong> ‘nee’ op vraag d (aanleid<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong>lict is <strong>de</strong> emotionele toestand, w.o.<br />
boosheid), <strong>en</strong>/of<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 41
• Op item 2.11 e<strong>en</strong> score 1 (nee) op item a (<strong>de</strong>lict<strong>en</strong> zijn on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van e<strong>en</strong> patroon).<br />
- E<strong>en</strong> lage mate van reactieve agressie zoals blijkt uit e<strong>en</strong> score lager dan 11.32 op <strong>de</strong> factor<br />
reactieve agressie van <strong>de</strong> RPQ (Ra<strong>in</strong>e e.a., 2006)<br />
- E<strong>en</strong> hoge mate van proactieve agressie zoals blijkt uit e<strong>en</strong> score hoger dan 6.26 of hoger op <strong>de</strong><br />
factor proactieve agressie van <strong>de</strong> RPQ (Ra<strong>in</strong>e e.a., 2006) 6<br />
- Sterke psychopathische trekk<strong>en</strong> zoals blijkt op <strong>de</strong> Psychopathy Checklist-Revised (PCL-R;<br />
Hare, 1991), specifiek <strong>de</strong> jeugdversie (De Ruiter, Ku<strong>in</strong>, De Vries, & Das, 2002)<br />
- Jonger<strong>en</strong> die verslaafd zijn <strong>en</strong> onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> grip hebb<strong>en</strong> op hun verslav<strong>in</strong>g, te beoor<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
door <strong>de</strong> gedragswet<strong>en</strong>schapper <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<br />
Selectie per medium<br />
De vorige passage betreft <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e <strong>in</strong>dicaties die gel<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> vaktherapieën.<br />
Datg<strong>en</strong>e wat <strong>de</strong> discipl<strong>in</strong>es verb<strong>in</strong>dt – werk<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n vanuit e<strong>en</strong> ervar<strong>in</strong>gsgerichte/<br />
belev<strong>in</strong>gsgerichte b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g – is sterker dan datg<strong>en</strong>e wat h<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rscheidt. Ervar<strong>in</strong>gsgericht/<br />
belev<strong>in</strong>gsgericht werk<strong>en</strong> houdt <strong>in</strong> dat sprake is van e<strong>en</strong> bottum-up proces <strong>in</strong> plaats van e<strong>en</strong> top-down<br />
proces. De cognitie komt na <strong>de</strong> ervar<strong>in</strong>g (zie daarvoor het volg<strong>en</strong><strong>de</strong> hoofdstuk).<br />
Alle vaktherapieën zijn <strong>in</strong> staat met <strong>de</strong> vier kerngebie<strong>de</strong>n te werk<strong>en</strong>. Veel praktijk<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
vooralsnog niet beschikk<strong>en</strong> over alle vier <strong>de</strong> vaktherapieën <strong>en</strong> daarom wordt <strong>de</strong> jongere geïndiceerd voor<br />
<strong>de</strong> vaktherapie die ter plekke beschikbaar is. Dit maakt e<strong>en</strong> ver<strong>de</strong>re specifieke <strong>in</strong>dicatiestell<strong>in</strong>g veelal niet<br />
nodig.<br />
Toch is het wel mogelijk per vaktherapeutische discipl<strong>in</strong>e iets specifieker aan te gev<strong>en</strong> welke jonger<strong>en</strong> uit<br />
<strong>de</strong>ze doelgroep <strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r <strong>in</strong> aanmerk<strong>in</strong>g kom<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> vorm van vaktherapie.<br />
Indicaties Muziektherapie<br />
Welke kerngebie<strong>de</strong>n vooral:<br />
In eerste <strong>in</strong>stantie zelfbeeld, <strong>in</strong> twee<strong>de</strong> <strong>in</strong>stantie emotie. Het zelfbeeld komt vanzelfsprek<strong>en</strong>d aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong><br />
door <strong>de</strong> productgerichte b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g die aansluit bij <strong>de</strong> w<strong>en</strong>s van <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong>. Van daaruit komt emotie<br />
aan bod omdat muziek e<strong>en</strong> vanzelfsprek<strong>en</strong>d appel doet op <strong>de</strong> emotionele belev<strong>in</strong>g. De an<strong>de</strong>re twee<br />
kerngebie<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> m<strong>in</strong><strong>de</strong>re mate als uitgangspunt g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Zij kom<strong>en</strong> wel ook aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong>.<br />
Eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> jonger<strong>en</strong>:<br />
o Jonger<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> laag zelfbeeld hebb<strong>en</strong><br />
o Jonger<strong>en</strong> die zich niet graag blootgev<strong>en</strong><br />
o Jonger<strong>en</strong> die moeite hebb<strong>en</strong> met het <strong>de</strong>l<strong>en</strong> van hun emoties <strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong>s<br />
6<br />
Wat betreft <strong>de</strong> exclusie van proactieve agressie <strong>en</strong> psychopathische trekk<strong>en</strong> moet e<strong>en</strong> voorbehoud gemaakt wor<strong>de</strong>n<br />
omdat er wel <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties van vaktherapeut<strong>en</strong> beschikbaar zijn die <strong>in</strong>zetbaar zijn bij pro-actieve agressie <strong>en</strong><br />
psychopathische trekk<strong>en</strong>. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rhavige <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties wordt hier echter niet op gefocust.<br />
42 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
o<br />
o<br />
o<br />
o<br />
Jonger<strong>en</strong> die door mid<strong>de</strong>l van z<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t bespel<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of muziek beluister<strong>en</strong><br />
toegang hebb<strong>en</strong> tot hun ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
Jonger<strong>en</strong> voor wie muziek e<strong>en</strong> expressie is van hun i<strong>de</strong>ntiteit<br />
Jonger<strong>en</strong> die aan e<strong>en</strong> muzikaal product gericht will<strong>en</strong> werk<strong>en</strong><br />
Jonger<strong>en</strong> waarbij <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie met e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r belangrijk is<br />
Indicaties Dramatherapie<br />
Welke kerngebie<strong>de</strong>n vooral:<br />
Emoties, <strong>in</strong>teractie <strong>en</strong> zelfbeeld.<br />
Eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> jonger<strong>en</strong>:<br />
o Jonger<strong>en</strong> die baat hebb<strong>en</strong> bij spel<strong>en</strong><strong>de</strong>rwijs loskom<strong>en</strong> om te kunn<strong>en</strong> <strong>en</strong> durv<strong>en</strong> voel<strong>en</strong><br />
o Jonger<strong>en</strong> die baat hebb<strong>en</strong> bij het kunn<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> met situaties die zowel net-echt als<br />
do<strong>en</strong>-alsof zijn<br />
o Jonger<strong>en</strong> die baat hebb<strong>en</strong> bij het ontwikkel<strong>en</strong> van <strong>de</strong> toeschouwerrol <strong>in</strong> zichzelf <strong>en</strong> zo<br />
meer zelfcontrole verwerv<strong>en</strong><br />
o Jonger<strong>en</strong> die baat hebb<strong>en</strong> bij het ler<strong>en</strong> over zichzelf <strong>in</strong> directe confrontatie met het eig<strong>en</strong><br />
gedrag, het gevoel <strong>en</strong> gedacht<strong>en</strong><br />
o Jonger<strong>en</strong> die baat hebb<strong>en</strong> bij het werk<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> veilige oef<strong>en</strong>situatie waar<strong>in</strong> concreet<br />
gedrag wordt uitgeprobeerd <strong>en</strong> getra<strong>in</strong>d<br />
o Jonger<strong>en</strong> die on<strong>de</strong>rscheid kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> spel <strong>en</strong> werkelijkheid of dit on<strong>de</strong>rscheid<br />
kunn<strong>en</strong> ler<strong>en</strong><br />
o Jonger<strong>en</strong> die baat hebb<strong>en</strong> bij fysiek spel <strong>en</strong> lichaamsgericht werk<strong>en</strong><br />
o Jonger<strong>en</strong> die aff<strong>in</strong>iteit hebb<strong>en</strong> met drama, toneel of spel<br />
o Jonger<strong>en</strong> die baat hebb<strong>en</strong> bij het <strong>in</strong> direct contact met e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r kunn<strong>en</strong> experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong><br />
Indicaties Dans-beweg<strong>in</strong>gstherapie<br />
Welke kerngebie<strong>de</strong>n vooral:<br />
Zelfbeeld <strong>en</strong> emotie.<br />
Eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> jonger<strong>en</strong>:<br />
o Jonger<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> relatief lage drempel hebb<strong>en</strong> om iets met hun lichaam <strong>en</strong> beweg<strong>in</strong>g te<br />
do<strong>en</strong><br />
o Jonger<strong>en</strong> waarbij <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie met e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r belangrijk is <strong>en</strong> er vaak we<strong>in</strong>ig variatie <strong>in</strong><br />
gedrag vertoond wordt (bv. altijd stoer do<strong>en</strong>)<br />
o Jonger<strong>en</strong> die respectloos met fysieke gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van zichzelf <strong>en</strong>/of <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r omgaan<br />
o Jonger<strong>en</strong> die problem<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> met het uit<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of reguler<strong>en</strong> van emotie, speciaal<br />
agressie<br />
o Jonger<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> niet-realistisch zelfbeeld hebb<strong>en</strong> of zichzelf slecht kunn<strong>en</strong> <strong>in</strong>schatt<strong>en</strong><br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 43
Indicaties Beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie<br />
Welke kerngebie<strong>de</strong>n vooral:<br />
Beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie wordt het meest <strong>in</strong>gezet bij zelfbeeld <strong>en</strong> emotie. Maar ook met betrekk<strong>in</strong>g tot<br />
<strong>in</strong>teractie <strong>en</strong> cognitie heeft beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie e<strong>en</strong> rol.<br />
Eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> jonger<strong>en</strong>:<br />
o Jonger<strong>en</strong> die door mid<strong>de</strong>l van symboliek <strong>in</strong> beel<strong>de</strong>nd werk ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> uit<strong>en</strong><br />
o Jonger<strong>en</strong> die behoefte hebb<strong>en</strong> aan het ervar<strong>en</strong> van cont<strong>in</strong>uïteit (hetge<strong>en</strong> mogelijk is<br />
omdat het beel<strong>de</strong>nd werkstuk blijft bestaan)<br />
o Jonger<strong>en</strong> die baat hebb<strong>en</strong> bij visuele on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g (picto’s, <strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke)<br />
o Jonger<strong>en</strong> waarbij <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie met zichzelf via het beeld belangrijk is<br />
Indicaties Psychomotorische Therapie<br />
Welke kerngebie<strong>de</strong>n vooral:<br />
PMT wordt <strong>in</strong>gezet bij <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n zelfbeeld, emotie, <strong>in</strong>teractie <strong>en</strong> cognitie.<br />
Eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> jonger<strong>en</strong>:<br />
o Jonger<strong>en</strong> die we<strong>in</strong>ig zicht hebb<strong>en</strong> op hun problematiek<br />
o Jonger<strong>en</strong> die problem<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> lichaamsbelev<strong>in</strong>g<br />
o Jonger<strong>en</strong> die problem<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> met het uit<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of reguler<strong>en</strong> van emoties<br />
o Jonger<strong>en</strong> die aff<strong>in</strong>iteit hebb<strong>en</strong> met beweg<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of lichaamsgerichte activiteit<strong>en</strong><br />
o Jonger<strong>en</strong> die <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie met an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> we<strong>in</strong>ig weerbaar zijn <strong>en</strong> moeite hebb<strong>en</strong> <strong>in</strong> het<br />
aangev<strong>en</strong> van gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
o Jonger<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> niet realistisch zelfbeeld hebb<strong>en</strong> of zichzelf slecht kunn<strong>en</strong> <strong>in</strong>schatt<strong>en</strong><br />
Selectie voor groeps<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie of <strong>in</strong>dividuele <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie<br />
Of <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g <strong>in</strong>dividueel of groepsgewijs wordt aangebo<strong>de</strong>n hangt af van <strong>de</strong> hulpvraag, <strong>de</strong><br />
behan<strong>de</strong>lstrategie <strong>en</strong> <strong>de</strong> behoefte van <strong>de</strong> jongere aan bijvoorbeeld structuur, veiligheid, sfeer <strong>en</strong> <strong>de</strong> mate<br />
waar<strong>in</strong> hij <strong>in</strong> e<strong>en</strong> groep kan functioner<strong>en</strong>. In <strong>de</strong> <strong>in</strong>dividuele sett<strong>in</strong>g kan <strong>de</strong> vaktherapeut door <strong>de</strong><br />
afstemm<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> therapeutische alliantie, <strong>de</strong> doel<strong>en</strong> <strong>en</strong> werkvorm<strong>en</strong> op het <strong>in</strong>dividu (<strong>de</strong>nk aan<br />
aandacht <strong>en</strong> bekrachtig<strong>in</strong>g) beter zorg drag<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> <strong>in</strong>dividuele behoeft<strong>en</strong> van <strong>de</strong> jongere.<br />
2.6.4 Doel <strong>en</strong> programmadoel<strong>en</strong><br />
<strong>Vaktherapie</strong> heeft als doel om <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> zodanig te<br />
beïnvloe<strong>de</strong>n, dat <strong>de</strong> (kans op) recidive afneemt. <strong>Vaktherapie</strong> heeft daarbij gekoz<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rscheid<br />
<strong>in</strong> vier kerngebie<strong>de</strong>n zelfbeeld, emotie, <strong>in</strong>teractie <strong>en</strong> cognitie. <strong>Vaktherapie</strong> richt zich op jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
geslot<strong>en</strong> sett<strong>in</strong>g die met problem<strong>en</strong> op <strong>de</strong>ze kerngebie<strong>de</strong>n hebb<strong>en</strong> te kamp<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> irreëel zelfbeeld, starre<br />
<strong>en</strong> vooral <strong>in</strong>a<strong>de</strong>quate emotiepatron<strong>en</strong>, starre <strong>in</strong>teractiepatron<strong>en</strong> <strong>en</strong> cognitieve schema’s zijn <strong>de</strong><br />
risicofactor<strong>en</strong> die probleemgedrag <strong>en</strong> <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t gedrag kunn<strong>en</strong> veroorzak<strong>en</strong>. <strong>Vaktherapie</strong> probeert<br />
zowel <strong>de</strong> tekort<strong>en</strong> <strong>en</strong> problem<strong>en</strong> op <strong>de</strong>ze kerngebie<strong>de</strong>n te verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> als <strong>de</strong> protectieve factor<strong>en</strong> te<br />
versterk<strong>en</strong>.<br />
44 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Door op <strong>de</strong>ze kerngebie<strong>de</strong>n werkzaam te zijn, beïnvloedt <strong>de</strong> vaktherapie <strong>de</strong> dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e<br />
factor<strong>en</strong> die tot <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n behor<strong>en</strong>.<br />
De hieruit voortvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e programmadoel<strong>en</strong> of kerndoel<strong>en</strong> van <strong>de</strong> vaktherapie zijn:<br />
- versterk<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> reëel zelfbeeld<br />
- beter kunn<strong>en</strong> omgaan met emoties<br />
- verbeter<strong>en</strong> van <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie<br />
- veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van disfunctionele cognities.<br />
Specifieke doel<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> vaktherapie wor<strong>de</strong>n geformuleerd door e<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e probleemanalyse op<br />
te stell<strong>en</strong> van <strong>de</strong> problematiek (<strong>in</strong>di<strong>en</strong> dit niet al gedaan is). Vervolg<strong>en</strong>s wordt <strong>in</strong> overleg met het team <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> jongere gekoz<strong>en</strong> op welk (probleem)gebied m<strong>en</strong> zich zal richt<strong>en</strong> <strong>en</strong> hier vervolg<strong>en</strong>s dui<strong>de</strong>lijk<br />
omschrev<strong>en</strong> doel<strong>en</strong> bij te formuler<strong>en</strong>. De acc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong> doelstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> hierbij verschill<strong>en</strong>d zijn voor<br />
<strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> media. Voorbeel<strong>de</strong>n van specifieke doel<strong>en</strong> zoals die bijvoorbeeld bij<br />
agressieregulatieproblematiek geformuleerd zou<strong>de</strong>n kunn<strong>en</strong> zijn:<br />
- Het tijdig kunn<strong>en</strong> stopp<strong>en</strong> van steeds to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> woe<strong>de</strong> door het on<strong>de</strong>rk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> reguler<strong>en</strong><br />
van emoties zoals woe<strong>de</strong> bij sociale problem<strong>en</strong> (emotie). Dit blijkt uit e<strong>en</strong> afname van agressieve<br />
<strong>in</strong>ci<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> <strong>en</strong> het vaker weglop<strong>en</strong> bij conflictsituaties.<br />
- Het verbeter<strong>en</strong> van relaties met <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g door het <strong>in</strong>nem<strong>en</strong> van niet dom<strong>in</strong>ante posities <strong>en</strong><br />
positieve <strong>in</strong>teractie (<strong>in</strong>teractie). Dit blijkt <strong>in</strong> therapie uit het sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>spel<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />
het medium met <strong>de</strong> therapeut <strong>en</strong> groepsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> waarbij gelijkwaardigheid wordt ervar<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
uitgesprok<strong>en</strong> <strong>en</strong> er we<strong>de</strong>rzijdse aanpass<strong>in</strong>g waar te nem<strong>en</strong> is. Buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> therapie blijkt dit uit e<strong>en</strong><br />
verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van conflict<strong>en</strong> <strong>en</strong> het vaker on<strong>de</strong>rnem<strong>en</strong> van activiteit<strong>en</strong> met groepsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>.<br />
- Het uitbrei<strong>de</strong>n van het repertoire aan niet-agressieve oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> conflictsituaties <strong>en</strong> het<br />
toepass<strong>en</strong> daarvan (<strong>in</strong>teractie). Dit blijk uit e<strong>en</strong> afname van agressieve <strong>in</strong>ci<strong>de</strong>nt<strong>en</strong>.<br />
2.6.5 Verbon<strong>de</strong>nheid van kerngebie<strong>de</strong>n<br />
In <strong>de</strong> praktijk van <strong>de</strong> vaktherapie wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n niet uite<strong>en</strong>gerafeld <strong>en</strong> los van elkaar<br />
behan<strong>de</strong>ld. Er wordt gebruik gemaakt van vaktherapeutische metho<strong>de</strong>n, werkvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong> die<br />
tegelijkertijd meer<strong>de</strong>re kerngebie<strong>de</strong>n kunn<strong>en</strong> beïnvloe<strong>de</strong>n. Zelfbeeld, emotie, <strong>in</strong>teractie <strong>en</strong> cognitie<br />
hang<strong>en</strong> nauw met elkaar sam<strong>en</strong>. Dit wil zegg<strong>en</strong> dat bepaal<strong>de</strong> activiteit<strong>en</strong> het zelfbeeld activer<strong>en</strong> met<br />
bijbehor<strong>en</strong><strong>de</strong> emoties, <strong>in</strong>teractiepatron<strong>en</strong> <strong>en</strong> cognities. Welk kerngebied het sterkst wordt aangeraakt <strong>en</strong><br />
opgeroep<strong>en</strong>, bepaalt welke doelstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, werkvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong> op dat mom<strong>en</strong>t voorrang krijg<strong>en</strong>.<br />
In <strong>de</strong> praktijk werkt <strong>de</strong> vaktherapeut dus met e<strong>en</strong> comb<strong>in</strong>atie van doel<strong>en</strong> uit verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n,<br />
maar zal hij op bepaal<strong>de</strong> mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> aan bepaal<strong>de</strong> doel<strong>en</strong> meer aandacht beste<strong>de</strong>n.<br />
De kerngebie<strong>de</strong>n hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>hang, zijn <strong>in</strong>teractief <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns het therapieverloop<br />
verschuiv<strong>en</strong> <strong>in</strong> voor- of achtergrond. Dit kan schematisch wor<strong>de</strong>n verhel<strong>de</strong>rd met het mo<strong>de</strong>l van<br />
Deklerck (2004). Deklerck heeft e<strong>en</strong> cyclisch-systemisch ka<strong>de</strong>r ontwikkeld voor <strong>de</strong> analyse van <strong>de</strong> sociale,<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 45
<strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> crim<strong>in</strong>ologische, werkelijkheid. De<br />
basisgedachte van <strong>de</strong> cyclische b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g is dat <strong>de</strong><br />
sociale werkelijkheid zich ontplooit <strong>in</strong> cyclische process<strong>en</strong>.<br />
Deelelem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn systemisch verbon<strong>de</strong>n als<br />
complem<strong>en</strong>taire teg<strong>en</strong>gestel<strong>de</strong>n <strong>in</strong> e<strong>en</strong> perman<strong>en</strong>te<br />
spann<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> ‘<strong>in</strong>tegratie’ <strong>en</strong> ‘<strong>de</strong>s<strong>in</strong>tegratie’, ‘opbouw’<br />
<strong>en</strong> ‘afbraak’. Cycliciteit is ook waar te nem<strong>en</strong> <strong>in</strong> sociale<br />
process<strong>en</strong>, waaron<strong>de</strong>r het word<strong>in</strong>gsproces van<br />
<strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> het herstel van <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>tie. Del<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>tie<br />
wordt <strong>in</strong> dit mo<strong>de</strong>l gezi<strong>en</strong> als onverbon<strong>de</strong>nheid tuss<strong>en</strong> het<br />
zelf (als geheel) <strong>en</strong> <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g. Het herstel betek<strong>en</strong>t e<strong>en</strong><br />
proces van psychische <strong>in</strong>tegratie.<br />
Jonger<strong>en</strong> die verbon<strong>de</strong>nheid ervar<strong>en</strong> putt<strong>en</strong> hieruit groeikracht, zelfvertrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sz<strong>in</strong>(gev<strong>in</strong>g).<br />
Deze jonger<strong>en</strong> voel<strong>en</strong> zich uitgedaagd door wat zich <strong>in</strong> <strong>en</strong> om h<strong>en</strong> afspeelt. Ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van<br />
verbon<strong>de</strong>nheid voe<strong>de</strong>n hun <strong>in</strong>lev<strong>in</strong>gsvermog<strong>en</strong> <strong>en</strong> lat<strong>en</strong> h<strong>en</strong> van b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>-uit (!) groei<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong><br />
respectvolle houd<strong>in</strong>g. Zowel <strong>de</strong> band met zichzelf (welbev<strong>in</strong><strong>de</strong>n), <strong>de</strong> band met an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, <strong>de</strong> band met<br />
school <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g (betrokk<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> participatie) w<strong>in</strong>t aan <strong>in</strong>houd <strong>en</strong> kwaliteit.<br />
De gro<strong>en</strong>e lijn<strong>en</strong> <strong>in</strong> het mo<strong>de</strong>l (bij <strong>de</strong> cijfers 1,2, 3 <strong>en</strong> 4) repres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> <strong>de</strong> verbon<strong>de</strong>nheid tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n. Het ontbrek<strong>en</strong> van één of meer<strong>de</strong>re lijn<strong>en</strong> heeft effect op het gehele mo<strong>de</strong>l.<br />
Zo heeft ook <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g gericht op één van <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n effect op het hele ‘Zelf’. Verbon<strong>de</strong>nheid<br />
ontstaat alle<strong>en</strong> als tuss<strong>en</strong> twee kerngebie<strong>de</strong>n congru<strong>en</strong>tie bestaat. Bijv. e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> cognitieve opvatt<strong>in</strong>g<br />
on<strong>de</strong>rsteunt <strong>de</strong> huidige emotie <strong>en</strong> an<strong>de</strong>rsom. Als diezelf<strong>de</strong> cognitieve opvatt<strong>in</strong>g <strong>en</strong> bijbehor<strong>en</strong><strong>de</strong> emotie<br />
echter niet congru<strong>en</strong>t is aan <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g, ontbreekt <strong>de</strong> verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g van het zelf naar <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r. Doel is<br />
dus verbon<strong>de</strong>nheid te creër<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> alle vier <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n<br />
Subdoel<strong>en</strong> van <strong>de</strong> vaktherapie zijn:<br />
1. Verbon<strong>de</strong>nheid ontwikkel<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> Cognities <strong>en</strong> het Zelfbeeld<br />
De cognities over het zelfbeeld zijn reëel <strong>en</strong> congru<strong>en</strong>t. Opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rsteun<strong>en</strong> daarbij e<strong>en</strong> positief <strong>en</strong><br />
reëel zelfbeeld <strong>en</strong> zijn gericht op het oploss<strong>en</strong> van problem<strong>en</strong> die zowel op <strong>de</strong> korte als <strong>de</strong> lange termijn<br />
e<strong>en</strong> positieve <strong>in</strong>vloed hebb<strong>en</strong> op het zelfbeeld (<strong>en</strong> daarmee <strong>in</strong>direct ook op <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g). Het<br />
zelfvertrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> zelfbeeld zijn an<strong>de</strong>rsom dusdanig dat stur<strong>in</strong>g kan wor<strong>de</strong>n aangebracht <strong>in</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong><br />
cognities.<br />
2. Verbon<strong>de</strong>nheid ontwikkel<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> het Zelfbeeld <strong>en</strong> Emoties<br />
Emoties drag<strong>en</strong> bij aan e<strong>en</strong> positief zelfbeeld, an<strong>de</strong>rsom zorgt zelfvertrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> zelfk<strong>en</strong>nis voor e<strong>en</strong><br />
prettige zelfbelev<strong>in</strong>g. Emoties wor<strong>de</strong>n herk<strong>en</strong>d als eig<strong>en</strong> <strong>en</strong> er bestaat voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> zelf<strong>in</strong>zicht om<br />
verantwoord<strong>in</strong>g te nem<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> emoties <strong>en</strong> daaruit voortvloei<strong>en</strong>d gedrag (verbon<strong>de</strong>nheid Zelf<br />
<strong>en</strong> Omgev<strong>in</strong>g).<br />
46 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
3. Verbon<strong>de</strong>nheid ontwikkel<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> Emoties <strong>en</strong> Cognities<br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> twee kerngebie<strong>de</strong>n bestaat voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> zelfstur<strong>en</strong>d vermog<strong>en</strong> zodat disfunctionele<br />
<strong>de</strong>nkgewoont<strong>en</strong> (zoals emotioneel re<strong>de</strong>ner<strong>en</strong>) we<strong>in</strong>ig kans krijg<strong>en</strong>. De emoties <strong>en</strong> cognities sluit<strong>en</strong> op<br />
elkaar aan <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> elkaar <strong>in</strong> positieve z<strong>in</strong> stur<strong>en</strong>.<br />
4. Verbon<strong>de</strong>nheid ontwikkel<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> het Zelf <strong>en</strong> <strong>de</strong> Omgev<strong>in</strong>g (Interactie)<br />
Op het mom<strong>en</strong>t dat er verbon<strong>de</strong>nheid bestaat b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het Zelf (emotie-cognitie-zelfbeeld) kan er<br />
verbon<strong>de</strong>nheid ontstaat tuss<strong>en</strong> het Zelf <strong>en</strong> <strong>de</strong> Omgev<strong>in</strong>g (Interactie). Als <strong>de</strong>ze verbon<strong>de</strong>nheid problem<strong>en</strong><br />
oplevert moet er b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het Zelf iets veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> kerngebied. 7<br />
Verbon<strong>de</strong>nheid ontstaat door verantwoord<strong>in</strong>g te nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> zicht te krijg<strong>en</strong> op <strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong> van het eig<strong>en</strong><br />
gedrag voor zichzelf <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, hierop te reflecter<strong>en</strong> <strong>en</strong> het eig<strong>en</strong> gedrag bij te stur<strong>en</strong>. Het eig<strong>en</strong><br />
han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> wordt daardoor afgestemd op <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g, is congru<strong>en</strong>t <strong>en</strong> verbon<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g.<br />
2.6.6 Doel<strong>en</strong>, werkwijz<strong>en</strong>, metho<strong>de</strong>n, werkvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong> per kerngebied<br />
Hoe gaat <strong>de</strong> vaktherapie op <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n te werk? Wat zet <strong>de</strong> vaktherapie hierbij <strong>in</strong>?<br />
Om hier <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> te gev<strong>en</strong>, beschrijv<strong>en</strong> wij <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze subparagraaf per kerngebied <strong>de</strong> voor alle<br />
vaktherapieën overkoepel<strong>en</strong><strong>de</strong> kerndoel<strong>en</strong> <strong>en</strong> subdoel<strong>en</strong>, werkwijz<strong>en</strong>, metho<strong>de</strong>n, werkvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
techniek<strong>en</strong> 8 . Voor e<strong>en</strong> goed begrip hiervan gaan we eerst <strong>in</strong> op <strong>de</strong> term<strong>in</strong>ologie om te verdui<strong>de</strong>lijk<strong>en</strong> wat<br />
we verstaan on<strong>de</strong>r werkwijze, metho<strong>de</strong>, werkvorm <strong>en</strong> gehanteer<strong>de</strong> techniek<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> vaktherapie.<br />
Hierbij sluit<strong>en</strong> wij aan bij het Handboek Creatieve Therapie 9 .<br />
7<br />
Voorbeeld; E<strong>en</strong> jongere v<strong>in</strong>dt dat hij het recht heeft (cognitie verbon<strong>de</strong>n met zelfbeeld) om e<strong>en</strong> cd te stel<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong><br />
w<strong>in</strong>kel, omdat hij zich rot voelt (emotioneel re<strong>de</strong>ner<strong>en</strong>; cognitie verbon<strong>de</strong>n met emotie) <strong>en</strong> hij zich beter voelt als hij<br />
zijn lievel<strong>in</strong>gsmuziek luistert (zelfbeeld verbon<strong>de</strong>n met emotie). De drie Kerngebie<strong>de</strong>n b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het Zelf zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
belev<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> jongere congru<strong>en</strong>t <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rsteun<strong>en</strong> elkaar. Het probleem doet zich voor <strong>in</strong> <strong>de</strong> onverbon<strong>de</strong>nheid<br />
tuss<strong>en</strong> het Zelf <strong>en</strong> <strong>de</strong> Omgev<strong>in</strong>g (Interactie). Hij houdt ge<strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g met an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook niet met <strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong> voor<br />
zichzelf. Om tot totale verbon<strong>de</strong>nheid te kom<strong>en</strong> (<strong>en</strong> daarmee afname van <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>tie) moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> drie Kerngebie<strong>de</strong>n<br />
b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het Zelf veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarmee ook <strong>de</strong> verbon<strong>de</strong>nheid tuss<strong>en</strong> die Kerngebie<strong>de</strong>n opnieuw tot stand wor<strong>de</strong>n<br />
gebracht. Zo kan het voor kom<strong>en</strong> dat problem<strong>en</strong> <strong>in</strong> het Kerngebied Interactie veroorzaakt wor<strong>de</strong>n door e<strong>en</strong><br />
onverbon<strong>de</strong>nheid tuss<strong>en</strong> het Zelfbeeld <strong>en</strong> Cognitie. <strong>Vaktherapie</strong> spreekt <strong>in</strong> het hier <strong>en</strong> nu alle vier <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n<br />
aan <strong>en</strong> maakt gebruik van vitality affects om tot verbon<strong>de</strong>nheid <strong>en</strong> congru<strong>en</strong>tie (flow) te kom<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
kerngebie<strong>de</strong>n, wat tot uit<strong>in</strong>g komt <strong>in</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium (het Zelf <strong>en</strong> <strong>de</strong> Omgev<strong>in</strong>g).<br />
8<br />
Deze di<strong>en</strong><strong>en</strong> als overkoepel<strong>en</strong>d ka<strong>de</strong>r <strong>en</strong> zijn ontle<strong>en</strong>d aan <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> van het piloton<strong>de</strong>rzoek (Smeijsters, van<br />
<strong>de</strong>n Braak, Helmich, Reumers & van <strong>de</strong>r Wekk<strong>en</strong>, 2009). In <strong>de</strong> afzon<strong>de</strong>rlijke handleid<strong>in</strong>g<strong>en</strong> per medium wor<strong>de</strong>n<br />
kerndoel<strong>en</strong>, subdoel<strong>en</strong>, werkwijz<strong>en</strong>, metho<strong>de</strong>n, werkvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong> specifiek voor elk medium uitgewerkt.<br />
9<br />
Bron: Smeijsters (2008).<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 47
Werkwijz<strong>en</strong><br />
Vaktherapeutische werkwijz<strong>en</strong> zijn categorieën van met elkaar sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong><strong>de</strong> doelstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Deze gev<strong>en</strong> <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e<br />
richt<strong>in</strong>g aan die <strong>de</strong> vaktherapeut opgaat.<br />
Voorbeel<strong>de</strong>n van werkwijz<strong>en</strong> zijn:<br />
- Supportieve werkwijze<br />
De vaktherapeut werkt aan doelstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> als: verbeter<strong>en</strong> van <strong>de</strong> emotionele aanpass<strong>in</strong>g, bereik<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> emotioneel<br />
ev<strong>en</strong>wicht, verstevig<strong>en</strong> van <strong>de</strong> bestaan<strong>de</strong> afweer <strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong> van controlemechanism<strong>en</strong>, alsook zelf-actualisatie<br />
(ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong> van <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n).<br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze categorie is <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> on<strong>de</strong>rver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g mogelijk:<br />
o Steun<strong>en</strong>d: creër<strong>en</strong> van ontspann<strong>in</strong>g <strong>en</strong> veiligheid, handhav<strong>en</strong> van het ev<strong>en</strong>wicht, afstand nem<strong>en</strong> van<br />
klacht<strong>en</strong> (niet direct therapeutisch).<br />
o Pragmatisch structurer<strong>en</strong>d: herstel van het ev<strong>en</strong>wicht <strong>en</strong> beperk<strong>en</strong> van <strong>de</strong> <strong>in</strong>vali<strong>de</strong>r<strong>en</strong><strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />
stoornis (e<strong>en</strong> veelheid van techniek<strong>en</strong>, rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g hou<strong>de</strong>nd met <strong>de</strong> beperkte tijd <strong>en</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong><br />
cliënt).<br />
- Palliatieve werkwijze<br />
Doelstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die tot <strong>de</strong>ze categorie behor<strong>en</strong> zijn bijvoorbeeld: het verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> van psychosomatische klacht<strong>en</strong>, het<br />
verzacht<strong>en</strong> van lichamelijke pijn <strong>en</strong> verliesverwerk<strong>in</strong>g.<br />
- Ortho(ped)agogische / ontwikkel<strong>en</strong><strong>de</strong> werkwijze<br />
Deze categorie van doelstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> richt zich op zak<strong>en</strong> als: verbeter<strong>en</strong> van <strong>de</strong> motoriek, verbeter<strong>en</strong> van <strong>de</strong> spraak, vergrot<strong>en</strong><br />
van <strong>de</strong> aandacht <strong>en</strong> conc<strong>en</strong>tratie, stimuler<strong>en</strong> van het geheug<strong>en</strong>, stimuler<strong>en</strong> van doelgericht werk<strong>en</strong>, verbeter<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />
sociale vaardighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> ler<strong>en</strong> omgaan met emotionaliteit.<br />
- Re-educatieve werkwijze<br />
On<strong>de</strong>r <strong>de</strong>ze categorie vall<strong>en</strong> tra<strong>in</strong><strong>in</strong>gsgerichte doelstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zoals het ler<strong>en</strong> uit<strong>en</strong> <strong>en</strong> reguler<strong>en</strong> van emoties, het afremm<strong>en</strong><br />
van impulsief gedrag, gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> trekk<strong>en</strong>, verstevig<strong>en</strong> van het zelfbeeld <strong>en</strong> doelstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> afgestemd op het verkrijg<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> beter <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> (t<strong>en</strong> <strong>de</strong>le bewuste) <strong>in</strong>tra- <strong>en</strong> <strong>in</strong>terpsychische conflict<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> verwerk<strong>in</strong>g hiervan.<br />
De categorie k<strong>en</strong>t <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong>:<br />
o Directief klachtgericht: gericht op klacht<strong>en</strong>reductie (kortdur<strong>en</strong>d, protocollair)<br />
o Focaal <strong>in</strong>zichtgev<strong>en</strong>d: <strong>in</strong>zicht krijg<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>en</strong> verwerk<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> specifiek probleem (rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g hou<strong>de</strong>nd met<br />
begr<strong>en</strong>s<strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> tijd)<br />
- Reconstructieve / Inzichtgev<strong>en</strong><strong>de</strong>-plus- werkwijze<br />
Deze categorie bevat doelstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die afgestemd zijn op het bewust mak<strong>en</strong> van onbewuste psychische <strong>in</strong>hou<strong>de</strong>n,<br />
ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> conflict<strong>en</strong> die vaak e<strong>en</strong> oorsprong hebb<strong>en</strong> <strong>in</strong> het verle<strong>de</strong>n. De cliënt bepaalt zijn eig<strong>en</strong> tempo <strong>en</strong> thema's. Het<br />
c<strong>en</strong>trale doel is <strong>in</strong>zicht te verwerv<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> aard <strong>en</strong> oorzaak van <strong>de</strong> problematiek <strong>en</strong> het van daaruit toewerk<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong><br />
herstructurer<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> persoonlijkheid.<br />
48 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Metho<strong>de</strong><br />
E<strong>en</strong> vaktherapeutische metho<strong>de</strong> heeft als k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> dat ze:<br />
afgestemd is op <strong>de</strong> problematiek van <strong>de</strong> cliënt,<br />
doelmatig is <strong>en</strong> toewerkt naar e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijk e<strong>in</strong>ddoel,<br />
regelmatig plaatsv<strong>in</strong>dt (er zijn meer<strong>de</strong>re sessies),<br />
sam<strong>en</strong>hang vertoont (<strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties staan niet los van elkaar),<br />
gefaseerd is: e<strong>en</strong> beg<strong>in</strong>, e<strong>en</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsfase <strong>en</strong> e<strong>en</strong> afbouw k<strong>en</strong>t,<br />
e<strong>en</strong> groter geheel van werkvorm<strong>en</strong> omvat,<br />
gebaseerd is op bepaal<strong>de</strong> methodische uitgangspunt<strong>en</strong> (wat je moet do<strong>en</strong> om m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> te veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong>),<br />
e<strong>en</strong>zelf<strong>de</strong> <strong>in</strong>tegrale aanpak van (verschill<strong>en</strong><strong>de</strong>) problem<strong>en</strong> impliceert.<br />
Werkvorm<strong>en</strong><br />
On<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> werkvorm wordt e<strong>en</strong> concrete activiteit verstaan waarbij <strong>de</strong> cliënt sam<strong>en</strong> met me<strong>de</strong>cliënt<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of <strong>de</strong><br />
vaktherapeut <strong>in</strong> e<strong>en</strong> medium of naar aanleid<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g <strong>in</strong> e<strong>en</strong> medium aan het werk is. Door mid<strong>de</strong>l van e<strong>en</strong><br />
werkvorm wordt e<strong>en</strong> therapeutische subdoelstell<strong>in</strong>g nagestreefd.<br />
Voorbeel<strong>de</strong>n van <strong>de</strong>rgelijke werkvorm<strong>en</strong> <strong>in</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> media zijn:<br />
- <strong>de</strong> thematische improvisatie <strong>in</strong> <strong>de</strong> muziektherapie,<br />
- het spel<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> mythe <strong>in</strong> <strong>de</strong> dramatherapie,<br />
- aanschil<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie<br />
- het werk<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> beweg<strong>in</strong>gsmetafoor <strong>in</strong> <strong>de</strong> dans- <strong>en</strong> beweg<strong>in</strong>gstherapie.<br />
Therapeutische techniek<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> therapeutische techniek is e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele kortdur<strong>en</strong><strong>de</strong> han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g door <strong>de</strong> vaktherapeut <strong>in</strong> het medium of verbaal, voor,<br />
tij<strong>de</strong>ns of na het werk<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium, waarmee <strong>de</strong> vaktherapeut bij <strong>de</strong> cliënt e<strong>en</strong> onmid<strong>de</strong>llijke reactie uitlokt of zijn<br />
onmid<strong>de</strong>llijke belev<strong>in</strong>g probeert te beïnvloe<strong>de</strong>n.<br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> werkvorm kan <strong>de</strong> vaktherapeut verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> therapeutische techniek<strong>en</strong> toepass<strong>en</strong>.<br />
Voorbeel<strong>de</strong>n van techniek<strong>en</strong> 10 zijn:<br />
- synchroniser<strong>en</strong><br />
- confronter<strong>en</strong><br />
- reflecter<strong>en</strong><br />
10<br />
Therapeutische techniek<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> niet verward wor<strong>de</strong>n met techniek<strong>en</strong> met betrekk<strong>in</strong>g tot het medium zelf<br />
(zoals het mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> monotype <strong>in</strong> <strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie of het spel<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> gebrok<strong>en</strong> akkoord <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
muziektherapie).<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 49
Kerngebied zelfbeeld<br />
Kerndoel: Versterk<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> reëel zelfbeeld<br />
Subdoel<strong>en</strong>:<br />
Verstevig<strong>en</strong> van het zelfrespect / eig<strong>en</strong>waar<strong>de</strong><br />
Vergrot<strong>en</strong> van het zelfvertrouw<strong>en</strong> (bijvoorbeeld door het opdo<strong>en</strong> van positieve lichamelijke<br />
ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong>)<br />
Realistischer naar jezelf <strong>en</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> vaardighe<strong>de</strong>n/ probleemgedrag ler<strong>en</strong> kijk<strong>en</strong><br />
Vergrot<strong>en</strong> van het <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> wat je zelf veroorzaakt/ kunt beïnvloe<strong>de</strong>n<br />
Voor jezelf opkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> tegelijk afgestemd op <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> (assertief)<br />
Problem<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> oploss<strong>en</strong>, cop<strong>in</strong>gstrategieën mbt probleemsituaties uitbrei<strong>de</strong>n<br />
Werkwijz<strong>en</strong><br />
Supportief: stabiliser<strong>en</strong>, steun<strong>en</strong> <strong>en</strong> activer<strong>en</strong><br />
Ortho(ped)agogisch: ontwikkel<strong>en</strong> van zelf<strong>in</strong>zicht, zelfgevoel, zelfbeeld<br />
Re-educatief: veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van zelf<strong>in</strong>zicht, zelfgevoel, zelfbeeld <strong>en</strong> het daaruit voortvloei<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
probleemgedrag<br />
Palliatief: het verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> of terugdr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van psychosomatische klacht<strong>en</strong><br />
Metho<strong>de</strong>n<br />
Psychotherapeutisch<br />
o Rogeriaanse psychotherapie<br />
o Cognitieve gedragstherapie<br />
o Schematherapie<br />
Specifieke mo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong><br />
o Compet<strong>en</strong>tiemo<strong>de</strong>l<br />
Vaktherapeutisch<br />
o Analoge-procesmo<strong>de</strong>l<br />
Werkvorm<strong>en</strong> 11<br />
Werkvorm<strong>en</strong> gericht op eig<strong>en</strong>heid<br />
o Werkvorm<strong>en</strong> die <strong>de</strong> autonomie vergrot<strong>en</strong><br />
o Jezelf met behulp van e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rwerp<strong>en</strong>lijst, als dier of e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re metafoor zoals e<strong>en</strong><br />
voorwerp, landschap, e.d. <strong>in</strong> het medium uitdrukk<strong>en</strong><br />
o Lievel<strong>in</strong>gsroll<strong>en</strong> of statusroll<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium spel<strong>en</strong> (op basis van k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
verlang<strong>en</strong>s van <strong>de</strong> jongere)<br />
o Kwaliteit<strong>en</strong>spel<br />
11 De kopjes van <strong>de</strong> werkvorm<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> niet overe<strong>en</strong> met <strong>de</strong> subdoel<strong>en</strong>. Hiervoor is gekoz<strong>en</strong> omdat<br />
werkvorm<strong>en</strong> bij meer<strong>de</strong>re doel<strong>en</strong> <strong>in</strong>zetbaar zijn.<br />
50 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
o Jezelf e<strong>en</strong> veilige/prettige plek (of rol/functie) <strong>en</strong> e<strong>en</strong> vervel<strong>en</strong><strong>de</strong>/onprettige plek (of<br />
rol/functie) <strong>in</strong> het medium gev<strong>en</strong><br />
o Spiegel<strong>en</strong> van jezelf door <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r<br />
o Werkvorm<strong>en</strong> afgestemd op <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>in</strong>teresses van <strong>de</strong> jongere<br />
o Werkvorm<strong>en</strong> die lei<strong>de</strong>n tot succeservar<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
o Realistische situaties uit verle<strong>de</strong>n, he<strong>de</strong>n of <strong>de</strong> toekomst uitwerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarna reflecter<strong>en</strong><br />
(over het probleemgedrag)<br />
o Werkvorm<strong>en</strong> met betrekk<strong>in</strong>g tot ruimtegebruik <strong>in</strong> het medium: ruimte verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>,<br />
ruimte <strong>in</strong>nem<strong>en</strong>, vergrot<strong>en</strong>, verkle<strong>in</strong><strong>en</strong><br />
o Werkvorm<strong>en</strong> waar b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het medium gebruik wordt gemaakt van vi<strong>de</strong>o- of<br />
fototechniek<strong>en</strong> om het zelfbeeld te ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> hierover te reflecter<strong>en</strong><br />
Improviser<strong>en</strong> <strong>en</strong> experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong><br />
o Werkvorm<strong>en</strong> ter vergrot<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> assertiviteit <strong>in</strong> het medium<br />
o Werkvorm<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> jongere <strong>in</strong> eerste <strong>in</strong>stantie niet zou (will<strong>en</strong>) uitvoer<strong>en</strong>, maar die<br />
(met <strong>de</strong> nodige structuur) toch haalbaar blijk<strong>en</strong><br />
o Werkvorm<strong>en</strong> waarbij <strong>de</strong> jongere <strong>in</strong> het medium <strong>de</strong> geleg<strong>en</strong>heid krijgt zich te uit<strong>en</strong><br />
conform zijn m<strong>en</strong>tale leeftijd (zoals het klie<strong>de</strong>r<strong>en</strong> met verf, hutt<strong>en</strong> bouw<strong>en</strong>, met knuffels<br />
spel<strong>en</strong> <strong>en</strong>z.)<br />
o Dezelf<strong>de</strong> activiteit <strong>in</strong> het medium herhaal<strong>de</strong>lijk uitvoer<strong>en</strong>, maar <strong>de</strong> roll<strong>en</strong> van <strong>de</strong> spelers<br />
veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> lat<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> hoe het eig<strong>en</strong> gedrag veran<strong>de</strong>rt <strong>en</strong> hoe <strong>de</strong> teg<strong>en</strong>speler<br />
hierop reageert <strong>en</strong> mee veran<strong>de</strong>rt<br />
Techniek<strong>en</strong><br />
Supportief<br />
o Stabiliser<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ieert verbaal <strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium zodanig dat <strong>de</strong><br />
jongere tot rust komt<br />
o Steun<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut creëert ontspann<strong>in</strong>g <strong>en</strong> veiligheid<br />
o Activer<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut activeert <strong>de</strong> jongere tot <strong>de</strong>elname aan <strong>en</strong> het cont<strong>in</strong>uer<strong>en</strong> van<br />
activiteit<strong>en</strong><br />
Ortho(ped)agogisch<br />
o Afstemm<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut stemt zijn verbale <strong>en</strong> mediumgedrag af op <strong>de</strong><br />
mogelijkhe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> jongere<br />
o Reflecter<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut on<strong>de</strong>rsteunt <strong>de</strong> jongere na afloop van <strong>de</strong> mediumactiviteit<br />
bij het reflecter<strong>en</strong><br />
Re-educatief<br />
o Ombuig<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut buigt verbaal <strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium het gedrag van <strong>de</strong> jongere<br />
om <strong>in</strong> <strong>de</strong> richt<strong>in</strong>g van nieuw positief gedrag<br />
o Ontlokk<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut ontlokt verbaal <strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium an<strong>de</strong>r gedrag bij <strong>de</strong><br />
jongere<br />
o Bekrachtig<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut<strong>en</strong> bekrachtigt verbaal <strong>en</strong> non-verbaal nieuw positief<br />
gedrag <strong>en</strong> <strong>de</strong> persoon van <strong>de</strong> jongere<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 51
Palliatief<br />
o De vaktherapeut stimuleert <strong>de</strong> jongere zich bewust te wor<strong>de</strong>n van fysiologische <strong>en</strong><br />
o<br />
emotionele reacties op traumatische (verdrong<strong>en</strong>) her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
De vaktherapeut biedt steun <strong>en</strong> troost zodat <strong>de</strong> emotionele pijn die <strong>de</strong> jongere on<strong>de</strong>rgaat,<br />
verzacht wordt<br />
Kerngebied Emotie<br />
Kerndoel: Beter kunn<strong>en</strong> omgaan met emoties<br />
Subdoel<strong>en</strong>:<br />
- (H)erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> van emoties<br />
- Vergrot<strong>en</strong> van het gedragsrepertoire met betrekk<strong>in</strong>g tot het uit<strong>en</strong> van emoties (emotionele<br />
cop<strong>in</strong>gvaardighe<strong>de</strong>n)<br />
- Bewustword<strong>in</strong>g van / differ<strong>en</strong>tiër<strong>en</strong> van gradaties b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> één emotie<br />
- Bewustword<strong>in</strong>g van (lichamelijke) k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> bij het oplop<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> emotie / spann<strong>in</strong>g<br />
- Verbeter<strong>en</strong> van <strong>de</strong> zelfbeheers<strong>in</strong>g (zelfcontrole <strong>en</strong> frustratietolerantie vergrot<strong>en</strong>, impulsiviteit<br />
verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>)<br />
- Vergrot<strong>en</strong> van <strong>de</strong> stemm<strong>in</strong>gsregulatie<br />
- (Rouw / trauma) verwerk<strong>in</strong>g<br />
Werkwijz<strong>en</strong><br />
- Supportief: verbeter<strong>en</strong> emotionele aanpass<strong>in</strong>g, emotioneel ev<strong>en</strong>wicht bereik<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong><br />
van controlemechanism<strong>en</strong> voor emoties<br />
- Ortho(ped)agogisch: ontwikkel<strong>en</strong> van emotionele vaardighe<strong>de</strong>n<br />
- Re-educatief: uit<strong>en</strong> <strong>en</strong> reguler<strong>en</strong> van emoties, vergrot<strong>en</strong> frustratietolerantie<br />
- Palliatief: emotionele pijn (rouw) verzacht<strong>en</strong><br />
Metho<strong>de</strong>n<br />
Psychotherapeutisch<br />
Rogeriaanse psychotherapie<br />
Cognitieve gedragstherapie<br />
M<strong>en</strong>taliser<strong>en</strong><strong>de</strong> therapie<br />
Schematherapie<br />
Vaktherapeutisch<br />
Analoge-procesmo<strong>de</strong>l<br />
Lichaamsgerichte & beweg<strong>in</strong>gsgerichte metho<strong>de</strong>n<br />
Werkvorm<strong>en</strong><br />
Emotioneel speelse werkvorm<strong>en</strong><br />
o E<strong>en</strong> spelgericht aanbod waarbij het gaat om ra<strong>de</strong>n, kopiër<strong>en</strong>, uitbeel<strong>de</strong>n <strong>en</strong> plezier<br />
belev<strong>en</strong> (ontspann<strong>en</strong> zijn zon<strong>de</strong>r dit expliciet als doel van <strong>de</strong> werkvorm te mak<strong>en</strong>)<br />
o Afwissel<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> emotioneel afstan<strong>de</strong>lijke <strong>en</strong> zeer <strong>in</strong>t<strong>en</strong>sieve mediumwerkvorm<strong>en</strong><br />
52 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
o Werkvorm<strong>en</strong> gericht op <strong>de</strong> waarnem<strong>in</strong>g zodat <strong>de</strong> jongere <strong>in</strong> het hier <strong>en</strong> nu blijft <strong>en</strong> niet<br />
emotioneel overspoeld raakt door herbelev<strong>in</strong>g <strong>en</strong> niet extreem dissocieert<br />
o E<strong>en</strong>zelf<strong>de</strong> mediumactiviteit <strong>in</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> emoties uitwerk<strong>en</strong><br />
Emotioneel verdiep<strong>en</strong><strong>de</strong> werkvorm<strong>en</strong><br />
o E<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> emotie ver<strong>de</strong>r doorwerk<strong>en</strong> door er verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> werkvorm<strong>en</strong> voor <strong>in</strong> te<br />
zett<strong>en</strong> (bijv. het mak<strong>en</strong> van verhal<strong>en</strong>, raps/songtekst<strong>en</strong> of gedicht<strong>en</strong>)<br />
o De mediumactiviteit b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>en</strong> vanuit verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> emotionele <strong>in</strong>gang<strong>en</strong> zoals:<br />
• <strong>de</strong> vier basisemoties (bang, boos, blij, bedroefd)<br />
• <strong>de</strong> vier elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (aar<strong>de</strong>, water, lucht <strong>en</strong> vuur)<br />
• archetyp<strong>en</strong> (<strong>de</strong> held, het k<strong>in</strong>d, <strong>de</strong> moe<strong>de</strong>r, <strong>de</strong> wijze)<br />
o werk<strong>en</strong> met (structurer<strong>en</strong><strong>de</strong>) voorbeel<strong>de</strong>n zoals afbeeld<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, gezichtsuitdrukk<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />
collages, fotoreportages <strong>en</strong>/of muziekstukk<strong>en</strong> om <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> emoties te<br />
verdui<strong>de</strong>lijk<strong>en</strong><br />
o Traumatische ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium vormgev<strong>en</strong> (bijv. door het werk<strong>en</strong> met tableaus<br />
vivant, gelei<strong>de</strong> fantasie, verteltheater)<br />
o De koppel<strong>in</strong>g legg<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> lichaamssignal<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> emotie: zwet<strong>en</strong> e.d. (tij<strong>de</strong>ns<br />
werkvorm<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium lichaamssignal<strong>en</strong> b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong> <strong>en</strong> koppel<strong>en</strong> aan emoties)<br />
Werkvorm<strong>en</strong> specifiek gericht op ontla<strong>de</strong>n <strong>en</strong> reguler<strong>en</strong> van boosheid <strong>en</strong> agressie<br />
o B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het medium spann<strong>in</strong>g (woe<strong>de</strong>) opwekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> gecontroleerd lat<strong>en</strong> afvloei<strong>en</strong>:<br />
• door e<strong>en</strong> te moeilijk/frustrer<strong>en</strong>d mediumaanbod te do<strong>en</strong><br />
• door te werk<strong>en</strong> met realistische (probleem)situaties<br />
• door emoties <strong>in</strong>zichtelijk te mak<strong>en</strong> met emotiethermometers,<br />
gradatietrapp<strong>en</strong> (het koppel<strong>en</strong> van diverse situaties aan verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
punt<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> oplop<strong>en</strong><strong>de</strong> lijn) <strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke<br />
• <strong>de</strong> jongere ler<strong>en</strong> zichzelf gerust te stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> te kalmer<strong>en</strong>, door bijvoorbeeld<br />
ritmes, herhal<strong>in</strong>g <strong>in</strong> beweg<strong>in</strong>g, man<strong>de</strong>la’s e.d.<br />
o Psycho-educatie:<br />
• verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> agressie, boos zijn, kracht gebruik<strong>en</strong> toepass<strong>en</strong><br />
• n.a.v. bov<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> opdracht<strong>en</strong> uitleg gev<strong>en</strong> over <strong>de</strong> emoties <strong>en</strong> het ontstaan<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> functie van bijvoorbeeld boosheid <strong>en</strong> angst<br />
Lichaamsgerichte werkvorm<strong>en</strong><br />
o Werkvorm<strong>en</strong> waarbij lichaamssignal<strong>en</strong> concreet b<strong>en</strong>oemd of gespiegeld wor<strong>de</strong>n<br />
o (Ont)spann<strong>in</strong>gsoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>, a<strong>de</strong>mhal<strong>in</strong>gsoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke<br />
Techniek<strong>en</strong><br />
- Supportief<br />
o Afstemm<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut stemt zijn verbale <strong>en</strong> mediumgedrag af op <strong>de</strong> emotie van<br />
<strong>de</strong> jongere<br />
o Stabiliser<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut han<strong>de</strong>lt verbaal <strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium zodanig dat <strong>de</strong> jongere<br />
emotioneel tot rust komt<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 53
o<br />
Activer<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut activeert <strong>de</strong> jongere tot <strong>de</strong>elname aan <strong>en</strong> het cont<strong>in</strong>uer<strong>en</strong> van<br />
activiteit<strong>en</strong><br />
- Ortho(ped)agogisch<br />
o Afstemm<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut stemt zijn verbale <strong>en</strong> mediumgedrag af op het emotionele<br />
ontwikkel<strong>in</strong>gsniveau <strong>en</strong> <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> jongere<br />
o Assimiler<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut neemt emotionele uit<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van <strong>de</strong> jongere <strong>in</strong> het medium<br />
over<br />
- Re-educatief<br />
o Structurer<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut leidt <strong>en</strong> begeleidt <strong>in</strong> het medium zodanig dat <strong>de</strong> jongere<br />
ka<strong>de</strong>rs krijgt waardoor hij zich emotioneel veilig voelt<br />
o Stimuler<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut stimuleert <strong>de</strong> jongere verbaal <strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium eig<strong>en</strong><br />
emoties te uit<strong>en</strong><br />
o Ombuig<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut buigt verbaal <strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium <strong>de</strong> emoties van <strong>de</strong> jongere<br />
om<br />
o Ontlokk<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut daagt verbaal <strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium <strong>de</strong> jongere uit an<strong>de</strong>re<br />
emoties te explorer<strong>en</strong><br />
o Bekrachtig<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut bekrachtigt verbaal <strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium <strong>de</strong> emotionele<br />
reacties van <strong>de</strong> jongere<br />
o Reflecter<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut on<strong>de</strong>rsteunt <strong>de</strong> jongere bij het reflecter<strong>en</strong> naar aanleid<strong>in</strong>g<br />
van <strong>in</strong> het medium ervar<strong>en</strong> emoties<br />
o Actualiser<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut b<strong>en</strong>oemt emotionele ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het hier <strong>en</strong> nu <strong>en</strong><br />
relateert <strong>de</strong>ze ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> aan problematische emoties van <strong>de</strong> jongere<br />
o G<strong>en</strong>eraliser<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut relateert emotionele ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium aan<br />
problematische emoties buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> therapie<br />
o Implem<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut geeft huiswerkopdracht<strong>en</strong> (gebaseerd op emotionele<br />
ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium) zodat <strong>de</strong> jongere <strong>de</strong> omgang met emoties op <strong>de</strong> af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g kan<br />
oef<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
- Palliatief<br />
o De vaktherapeut stimuleert <strong>de</strong> jongere zich bewust te wor<strong>de</strong>n van fysiologische <strong>en</strong><br />
emotionele reacties op traumatische (verdrong<strong>en</strong>) her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
o De vaktherapeut biedt steun <strong>en</strong> troost zodat <strong>de</strong> emotionele pijn die <strong>de</strong> jongere on<strong>de</strong>rgaat,<br />
verzacht wordt<br />
Kerngebied Interactie<br />
Kerndoel: Verbeter<strong>en</strong> van <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie<br />
Subdoel<strong>en</strong>:<br />
- Accepter<strong>en</strong> van <strong>de</strong> bijbehor<strong>en</strong><strong>de</strong> gezagsrelatie<br />
- Ler<strong>en</strong> omgaan met gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van zichzelf <strong>en</strong> die van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r (ervar<strong>en</strong>, aangev<strong>en</strong> <strong>en</strong> respecter<strong>en</strong>)<br />
- Vergrot<strong>en</strong> van het vertrouw<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r<br />
- (H)erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> van non-verbaal gedrag<br />
54 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
- Empathie vergrot<strong>en</strong><br />
- Uitbrei<strong>de</strong>n sociale vaardighe<strong>de</strong>n<br />
- Verbeter<strong>en</strong> van <strong>de</strong> (non-)verbale communicatie<br />
- Het <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> eig<strong>en</strong> <strong>in</strong>teractiepatron<strong>en</strong> vergrot<strong>en</strong><br />
- Vergrot<strong>en</strong> van het gedragsrepertoire <strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsbekwaamheid m.b.t. verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
Werkwijz<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>teractieposities<br />
- Supportief: reager<strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komstig <strong>de</strong> situatie, verstevig<strong>en</strong> van <strong>de</strong> bestaan<strong>de</strong> afweer,<br />
ontwikkel<strong>en</strong> van controlemechanism<strong>en</strong><br />
- Ortho(ped)agogisch: verbeter<strong>en</strong> van sociale vaardighe<strong>de</strong>n, veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van gedrag, vergrot<strong>en</strong> van<br />
<strong>de</strong> gerichtheid op <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r, ler<strong>en</strong> drag<strong>en</strong> van verantwoor<strong>de</strong>lijkhe<strong>de</strong>n, ler<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>, zich<br />
<strong>in</strong> e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r kunn<strong>en</strong> <strong>in</strong>lev<strong>en</strong><br />
- Re-educatief: verbeter<strong>en</strong> van <strong>de</strong> realiteitsoriëntatie, verbeter<strong>en</strong> van <strong>de</strong> sociale <strong>in</strong>teractie <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
Metho<strong>de</strong>n<br />
Psychotherapeutisch<br />
<strong>in</strong>ter-persoonlijke vaardighe<strong>de</strong>n, gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> trekk<strong>en</strong>, veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van probleemgedrag <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>in</strong>teractie, uitbrei<strong>de</strong>n van het gedragsrepertoire<br />
- Cognitieve gedragstherapie<br />
- Directieve therapie<br />
- Systeemtherapie<br />
- Rogeriaanse psychotherapie<br />
- Schematherapie<br />
Specifieke mo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong><br />
- Sociaal compet<strong>en</strong>tiemo<strong>de</strong>l<br />
- Interactiewijzer<br />
Vaktherapeutisch<br />
- Analoge-procesmo<strong>de</strong>l<br />
Werkvorm<strong>en</strong><br />
<br />
<br />
Werkvorm<strong>en</strong> gericht op het jezelf positioner<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie<br />
o Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie <strong>in</strong> het medium e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> ruimte creër<strong>en</strong>, op e<strong>en</strong> positieve manier<br />
o<br />
o<br />
ruimte <strong>in</strong>nem<strong>en</strong><br />
In het medium oef<strong>en</strong><strong>en</strong> met verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong>teractieposities<br />
In het medium afstand <strong>en</strong> nabijheid ervar<strong>en</strong> door opdracht<strong>en</strong> gericht op gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
Werkvorm<strong>en</strong> gericht op lei<strong>de</strong>n <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>spel<strong>en</strong><br />
o<br />
o<br />
o<br />
Verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> posities <strong>in</strong> het medium <strong>in</strong> uiterst<strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong> <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> aan<br />
hetzelf<strong>de</strong> doel (met teg<strong>en</strong>strijdige posities)<br />
In competitievorm/spelvorm e<strong>en</strong> opdracht uitvoer<strong>en</strong><br />
De an<strong>de</strong>r lei<strong>de</strong>n, <strong>in</strong> het medium e<strong>en</strong> opdracht gev<strong>en</strong><br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 55
o Werkvorm<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium die er op gericht zijn het vertrouw<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r te<br />
vergrot<strong>en</strong><br />
Werkvorm<strong>en</strong> gericht op het nado<strong>en</strong> <strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong> van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r<br />
o In het medium op e<strong>en</strong> positieve manier contact mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> oef<strong>en</strong><strong>en</strong> met verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
manier<strong>en</strong> van contact mak<strong>en</strong> (non-verbaal, verbaal, fysiek)<br />
o In het medium <strong>de</strong> roll<strong>en</strong> omdraai<strong>en</strong> <strong>en</strong> je verplaats<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r<br />
o De an<strong>de</strong>r spiegel<strong>en</strong>, volg<strong>en</strong>, nado<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium<br />
o Realistische <strong>in</strong>teractiesituaties uit verle<strong>de</strong>n, he<strong>de</strong>n of <strong>de</strong> toekomst uitwerk<strong>en</strong><br />
Werkvorm<strong>en</strong> gericht op <strong>in</strong> het medium experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> met <strong>in</strong>teractie<br />
o Dezelf<strong>de</strong> opdracht verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> ker<strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong> <strong>en</strong> kom<strong>en</strong> tot an<strong>de</strong>re uitkomst<strong>en</strong><br />
o In het medium gedragsexperim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong>: van te vor<strong>en</strong> voorspell<strong>en</strong> hoe het gaat<br />
verlop<strong>en</strong>, of het ook an<strong>de</strong>rs kan, <strong>de</strong> opdracht uitvoer<strong>en</strong> <strong>en</strong> erop reflecter<strong>en</strong><br />
Material<strong>en</strong> uit het medium gebruik<strong>en</strong> <strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> dat verschill<strong>en</strong>d materiaal e<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>d<br />
beroep doet op <strong>de</strong> jongere (zwaar/licht materiaal, onbek<strong>en</strong>d/gestructureerd, saai/grappig).<br />
M.a.w.: dmv verschill<strong>en</strong>d materiaal <strong>in</strong> het medium ervar<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> buit<strong>en</strong>wereld <strong>in</strong>vloed heeft op<br />
het eig<strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>en</strong>/ervar<strong>en</strong><br />
Techniek<strong>en</strong><br />
- Supportief<br />
o Activer<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut activeert <strong>de</strong> jongere tot <strong>de</strong>elname aan <strong>en</strong> het cont<strong>in</strong>uer<strong>en</strong> van<br />
groepsactiviteit<strong>en</strong><br />
- Ortho(ped)agogisch<br />
o Afstemm<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut stemt zijn verbale <strong>en</strong> mediumgedrag af op <strong>de</strong><br />
<strong>in</strong>teractiemogelijkhe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> jongere<br />
o Assimiler<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut vraagt <strong>de</strong> jongere zich te hou<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> sociale regels <strong>en</strong><br />
geeft hem e<strong>en</strong> sociale rol die hij aankan<br />
- Re-educatief<br />
o Ombuig<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut buigt verbaal <strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium het sociaal gedrag van <strong>de</strong><br />
jongere om <strong>in</strong> <strong>de</strong> richt<strong>in</strong>g van meer gew<strong>en</strong>st gedrag<br />
o Ontlokk<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut ontlokt verbaal <strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium an<strong>de</strong>r sociaal gedrag<br />
o Reflecter<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut on<strong>de</strong>rsteunt <strong>de</strong> jongere na afloop van <strong>de</strong> mediumactiviteit<br />
bij het reflecter<strong>en</strong> over zijn sociaal gedrag<br />
o Bekrachtig<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut bekrachtigt verbaal <strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium constructief sociaal<br />
gedrag<br />
o Actualiser<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut b<strong>en</strong>oemt <strong>in</strong>teracties <strong>in</strong> het hier <strong>en</strong> nu <strong>en</strong> relateert <strong>de</strong>ze aan<br />
problematisch sociaal gedrag van <strong>de</strong> jongere<br />
o G<strong>en</strong>eraliser<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut relateert <strong>in</strong>teracties <strong>in</strong> het medium aan problematische<br />
<strong>in</strong>teracties buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> therapie<br />
o Implem<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut geeft huiswerkopdracht<strong>en</strong> (gebaseerd op <strong>de</strong> <strong>in</strong>teracties<br />
<strong>in</strong> het medium) zodat <strong>de</strong> jongere <strong>de</strong> omgang met <strong>in</strong>teracties op <strong>de</strong> af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g kan oef<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
56 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Kerngebied Cognitie<br />
Kerndoel: Veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van disfunctionele cognities<br />
Subdoel<strong>en</strong>:<br />
Verbeter<strong>en</strong> van <strong>de</strong> waarnem<strong>in</strong>g<br />
Bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van conc<strong>en</strong>tratievermog<strong>en</strong><br />
Disfunctionele cognities (h)erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
Disfunctionele cognities omzett<strong>en</strong> <strong>in</strong> functionele cognities<br />
Gedrag van an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> juist ler<strong>en</strong> <strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong> (objectief versus subjectief)<br />
Eig<strong>en</strong> aan<strong>de</strong>el zi<strong>en</strong> <strong>in</strong> ontstane conflict<strong>en</strong> (rolwaarnem<strong>in</strong>g), om veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g te realiser<strong>en</strong><br />
Verantwoor<strong>de</strong>lijkheid nem<strong>en</strong> voor eig<strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
Verbeter<strong>en</strong> van opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, waar<strong>de</strong>n <strong>en</strong> norm<strong>en</strong>, die crim<strong>in</strong>aliteit of geweld goedprat<strong>en</strong><br />
Ler<strong>en</strong> structurer<strong>en</strong><br />
Werkwijz<strong>en</strong><br />
Supportief: steun<strong>en</strong>, aanmoedig<strong>en</strong>, ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong>, waarnem<strong>en</strong> wat onbek<strong>en</strong>d is<br />
Ortho(ped)agogisch: ontwikkel<strong>en</strong> van cognitieve vaardighe<strong>de</strong>n<br />
Re-educatief: verbeter<strong>en</strong> van <strong>de</strong> realiteitsoriëntatie, oploss<strong>en</strong> van bewuste <strong>in</strong>nerlijke conflict<strong>en</strong>,<br />
veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van disfunctionele cognities, moreel besef bijstell<strong>en</strong><br />
Reconstructief: onbewuste schema’s expliciter<strong>en</strong><br />
Metho<strong>de</strong>n<br />
Psychotherapeutisch<br />
Cognitieve gedragstherapie<br />
Schemagerichte therapie<br />
Directieve therapie<br />
Vaktherapeutisch<br />
Analoge-procesmo<strong>de</strong>l<br />
Werkvorm<strong>en</strong><br />
Werkvorm<strong>en</strong> gericht op plann<strong>en</strong> vooraf<br />
o Voorafgaand aan e<strong>en</strong> opdracht <strong>de</strong> jongere lat<strong>en</strong> vertell<strong>en</strong> hoe hij <strong>de</strong>nkt dat hij <strong>de</strong><br />
opdracht gaat uitvoer<strong>en</strong> (dit na<strong>de</strong>rhand evaluer<strong>en</strong>)<br />
o Vooraf gedragsalternatiev<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium plann<strong>en</strong><br />
o Vooraf na<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> over <strong>de</strong> structuur van <strong>de</strong> mediumactiviteit<br />
• Wat stelt het voor, wat zijn <strong>de</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />
• Met behulp van tekst<strong>en</strong>, poëzie, beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunst, visies, fantasie, metafoor,<br />
symbool etc.<br />
• Verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> uitkomst<strong>en</strong> be<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> (aan hetzelf<strong>de</strong> verhaal/muziekstuk e<strong>en</strong><br />
eig<strong>en</strong>/an<strong>de</strong>r e<strong>in</strong><strong>de</strong> mak<strong>en</strong>)<br />
• Person<strong>en</strong>, zak<strong>en</strong>, emoties, situaties <strong>en</strong> gedacht<strong>en</strong> vooraf grafisch weergev<strong>en</strong><br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 57
o Uit het voorhan<strong>de</strong>n zijn<strong>de</strong> aanbod e<strong>en</strong> voor zichzelf verantwoor<strong>de</strong> keuze mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong>ze<br />
motiver<strong>en</strong><br />
Werkvorm<strong>en</strong> gericht op disfunctionele cognities<br />
o B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het medium scènes spel<strong>en</strong>/uitbeel<strong>de</strong>n <strong>en</strong> uitwerk<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> hand van <strong>de</strong> vijf G’s<br />
(gebeurt<strong>en</strong>is, gedachte, gevoel, gedrag, gevolg)<br />
o Door mid<strong>de</strong>l van scènes <strong>in</strong> het medium verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> cognities op waarheid test<strong>en</strong><br />
o Conflictsituaties (waarnem<strong>in</strong>g/opvatt<strong>in</strong>g) uitbeel<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het medium <strong>en</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n<br />
ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong> t.a.v. eig<strong>en</strong> aan<strong>de</strong>el<br />
o Werkvorm<strong>en</strong> gericht op het ev<strong>en</strong> ‚pauze/afstand‛ nem<strong>en</strong> van disfunctionele<br />
‚last‛gedacht<strong>en</strong>. M.a.w. <strong>de</strong> jongere ervaart voor korte tijd ge<strong>en</strong><br />
nare/dwang/irrationele/disfunctionele gedacht<strong>en</strong> door op te gaan <strong>in</strong> <strong>de</strong> ervar<strong>in</strong>g tij<strong>de</strong>ns<br />
<strong>de</strong> mediumactiviteit<br />
Werkvorm<strong>en</strong> gericht op cognitief bewustzijn tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> mediumactiviteit<br />
o Werkvorm<strong>en</strong> die tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> mediumactiviteit expliciet e<strong>en</strong> beroep do<strong>en</strong> op conc<strong>en</strong>tratie<br />
tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> mediumactiviteit<br />
o Werkvorm<strong>en</strong> die tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> mediumactiviteit expliciet e<strong>en</strong> beroep do<strong>en</strong> op het geheug<strong>en</strong><br />
o Werkvorm<strong>en</strong> gericht op het tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> mediumactiviteit bewust ler<strong>en</strong> structurer<strong>en</strong><br />
o Werkvorm<strong>en</strong> waarbij tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> mediumactiviteit functionele cognities wor<strong>de</strong>n toegepast<br />
Werkvorm<strong>en</strong> gericht op <strong>in</strong>zicht achteraf<br />
o Beoor<strong>de</strong>l<strong>en</strong> of wat vooraf gepland werd ook daadwerkelijk werd uitgevoerd<br />
o Het eig<strong>en</strong> gedrag analyser<strong>en</strong> <strong>in</strong> relatie tot karakter <strong>en</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>tie van <strong>de</strong>elname aan het<br />
(groeps)proces<br />
o Lat<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> dat verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>d waarnem<strong>en</strong><br />
o On<strong>de</strong>rscheid mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> objectief <strong>en</strong> subjectief waarnem<strong>en</strong><br />
• Observatieoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> (beschrijv<strong>en</strong>, niet oor<strong>de</strong>l<strong>en</strong>)<br />
• Besprek<strong>en</strong> van <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> mediumactiviteit aan <strong>de</strong> hand van objectieve<br />
observatielijst<strong>en</strong> (k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van <strong>de</strong> vormgev<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het medium) <strong>en</strong><br />
subjectieve observatielijst<strong>en</strong> (mooi, lelijk, chaotisch, saai, <strong>en</strong>z.)<br />
o Reflecter<strong>en</strong> naar aanleid<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie <strong>in</strong> het medium<br />
• Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractieopdracht<strong>en</strong> b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong> wat je doet <strong>en</strong> hoe het voelt<br />
• Na afloop <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractieopdracht besprek<strong>en</strong>, b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong> wat er gebeurd is <strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>zicht krijg<strong>en</strong> <strong>in</strong> zichzelf <strong>en</strong> <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r<br />
o Ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r woor<strong>de</strong>n br<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />
o Terugkoppel<strong>en</strong> van <strong>de</strong> hoeveelheid positieve prikkels die tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> mediumactiviteit<br />
ervar<strong>en</strong> werd<br />
o Na <strong>de</strong> activiteit <strong>in</strong> het medium bekijk<strong>en</strong> wat er goed g<strong>in</strong>g (bijvoorbeeld m.b.v.<br />
vi<strong>de</strong>obeel<strong>de</strong>n)<br />
o Na <strong>de</strong> activiteit <strong>in</strong> het medium reflecter<strong>en</strong> over wie wat veroorzaakt <strong>en</strong> beïnvloed heeft<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> bedoel<strong>in</strong>g van an<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
58 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Werkvorm<strong>en</strong> gericht op het eerlijk of oneerlijk zijn, waarbij oneerlijk gespeeld mag wor<strong>de</strong>n,<br />
maar waarbij <strong>de</strong> jongere zich bewust wordt van wat <strong>de</strong> voor- <strong>en</strong> na<strong>de</strong>l<strong>en</strong> zijn van<br />
eerlijk/oneerlijk zijn<br />
Huiswerkopdracht<strong>en</strong> die lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> of <strong>de</strong> jongere <strong>in</strong> staat is het geleer<strong>de</strong> zelf toe te pass<strong>en</strong>, te<br />
oef<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> te g<strong>en</strong>eraliser<strong>en</strong>. D.m.v. huiswerk <strong>de</strong> motivatie te verhog<strong>en</strong> het eig<strong>en</strong><br />
veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gsproces te bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> te ontwikkel<strong>en</strong><br />
Techniek<strong>en</strong><br />
Supportief<br />
o Stabiliser<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut helpt <strong>de</strong> jongere bij het objectiever waarnem<strong>en</strong>,<br />
<strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong> <strong>en</strong> evaluer<strong>en</strong> van situaties die acute dreig<strong>in</strong>g oproep<strong>en</strong><br />
Ortho(ped)agogisch<br />
o Afstemm<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut reikt bij e<strong>en</strong> zwakke verbale ontwikkel<strong>in</strong>g non-verbale<br />
mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> aan <strong>en</strong> stemt zijn taalgebruik <strong>en</strong> begripp<strong>en</strong> af op <strong>de</strong> cognitieve mogelijkhe<strong>de</strong>n<br />
van <strong>de</strong> jongere<br />
o Activer<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut activeert <strong>de</strong> jongere tot het na<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> <strong>en</strong> prat<strong>en</strong> over situaties<br />
o Structurer<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut leidt <strong>en</strong> begeleidt <strong>in</strong> het medium zodanig dat <strong>de</strong> jongere<br />
ka<strong>de</strong>rs krijgt waarb<strong>in</strong>n<strong>en</strong> hij cognitieve vaardighe<strong>de</strong>n kan ontwikkel<strong>en</strong><br />
o Aanmoedig<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut moedigt <strong>de</strong> jongere aan om cognitieve aspect<strong>en</strong> van zijn<br />
problem<strong>en</strong> te uit<strong>en</strong><br />
o Ontlokk<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut lokt verbaal <strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium leersituaties uit, gerelateerd<br />
aan het ontwikkel<strong>en</strong> van cognitieve vaardighe<strong>de</strong>n<br />
Re-educatief<br />
o Reflecter<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut zet <strong>de</strong> jongere aan tot reflecter<strong>en</strong> over wat er <strong>in</strong> het medium<br />
gebeurd is<br />
o Ombuig<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut gebruikt <strong>de</strong> ervar<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het medium om cognitieve<br />
disfuncties te beïnvloe<strong>de</strong>n<br />
o Alternatiev<strong>en</strong> bie<strong>de</strong>n: <strong>de</strong> vaktherapeut gaat met <strong>de</strong> jongere e<strong>en</strong> gestructureer<strong>de</strong> dialoog<br />
aan om alternatieve <strong>in</strong>terpretaties te verwoor<strong>de</strong>n<br />
o Bekrachtig<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut bekrachtigt verbaal correcte <strong>in</strong>terpretaties<br />
o Actualiser<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut b<strong>en</strong>oemt disfunctionele cognities <strong>in</strong> het hier <strong>en</strong> nu <strong>en</strong><br />
relateert <strong>de</strong>ze aan problematisch sociaal gedrag van <strong>de</strong> jongere<br />
o G<strong>en</strong>eraliser<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut relateert disfunctionele cognities aan problematische<br />
<strong>in</strong>teracties buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> therapie<br />
o Implem<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vaktherapeut geeft cognitieve huiswerkopdracht<strong>en</strong> zodat <strong>de</strong> jongere<br />
hiermee op <strong>de</strong> af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g kan oef<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
2.6.7 Protectieve factor<strong>en</strong><br />
De vaktherapeutische <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties richt<strong>en</strong> zich niet alle<strong>en</strong> op <strong>de</strong> risicofactor<strong>en</strong> op <strong>de</strong> vier kerngebie<strong>de</strong>n,<br />
maar, zoals gezegd, ook op protectieve factor<strong>en</strong>.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 59
Uitgangspunt van <strong>de</strong> salutog<strong>en</strong>e therapeutische b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g of positieve psychiatrie (Rutter, 1987;<br />
Antonovsky, 1997; Hutschemaekers, Tiem<strong>en</strong>s & Smit, 2006; Dellemann, 2009; Hermanns & M<strong>en</strong>ger, 2009)<br />
is <strong>de</strong> vraag hoe het komt dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zich <strong>in</strong> moeilijke omstandighe<strong>de</strong>n toch goed ontwikkel<strong>en</strong>. Blijkbaar<br />
zijn er protectieve factor<strong>en</strong> aanwezig die e<strong>en</strong> positieve ontwikkel<strong>in</strong>g mogelijk mak<strong>en</strong>.<br />
Protectieve factor<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> buffereffect, waarmee bedoeld wordt dat <strong>in</strong> subgroep<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />
hoog recidiverisico we<strong>in</strong>ig <strong>en</strong> <strong>in</strong> subgroep<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> laag recidiverisico veel protectieve factor<strong>en</strong><br />
aanwezig zijn.<br />
De conclusie van Lo<strong>de</strong>wijks (2008) is dat aandacht voor protectieve factor<strong>en</strong> e<strong>en</strong> prom<strong>in</strong><strong>en</strong>tere plaats <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g gericht op <strong>de</strong> reductie van recidive zou moet<strong>en</strong> <strong>in</strong>nem<strong>en</strong>. Bezi<strong>en</strong> vanuit het i<strong>de</strong>e van<br />
probleemeig<strong>en</strong>aarschap (Hutschemaekers e.a., 2006) stimuler<strong>en</strong> <strong>de</strong> vaktherapieën <strong>de</strong> sterke kant<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />
cliënt, empower<strong>en</strong> <strong>de</strong> cliënt door hem situaties te lat<strong>en</strong> regisser<strong>en</strong> <strong>en</strong> vergrot<strong>en</strong> het vertrouw<strong>en</strong> <strong>in</strong> eig<strong>en</strong><br />
actorschap <strong>en</strong> het probleemoploss<strong>en</strong>d vermog<strong>en</strong>.<br />
Bij <strong>de</strong> vaktherapieën is sprake van e<strong>en</strong> comb<strong>in</strong>atie van <strong>in</strong>dividuele <strong>en</strong> sociale dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e<br />
factor<strong>en</strong> <strong>en</strong> protectieve factor<strong>en</strong>. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> vaktherapieën wordt gewerkt met primaire, secundaire <strong>en</strong><br />
tertiaire doel<strong>en</strong> (Smeijsters, 2005a). Secundaire <strong>en</strong> tertiaire doel<strong>en</strong> lever<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>in</strong>directe bijdrage aan <strong>de</strong><br />
uitkomst <strong>en</strong> zijn vergelijkbaar met <strong>de</strong> protectieve factor<strong>en</strong>.<br />
Zoals uit het navolg<strong>en</strong><strong>de</strong> blijkt kan vaktherapie lei<strong>de</strong>n tot e<strong>en</strong> positieve attitu<strong>de</strong>, verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>de</strong><br />
impulsiviteit, woe<strong>de</strong>regulatie, vergrot<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> empathie <strong>en</strong> volgzaamheid. Door het ontspann<strong>en</strong>,<br />
speelse, veilige karakter van vaktherapie is sprake van e<strong>en</strong> protectieve situatie met sterke sociale<br />
on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g, sterke hecht<strong>in</strong>g waar<strong>in</strong> e<strong>en</strong> positieve houd<strong>in</strong>g teg<strong>en</strong>over <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie kan ontstaan.<br />
<strong>Vaktherapie</strong>ën werk<strong>en</strong> <strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r met protectieve factor<strong>en</strong> zoals:<br />
o<br />
o<br />
o<br />
o<br />
o<br />
o<br />
o<br />
o<br />
o<br />
o<br />
eig<strong>en</strong> doel<strong>en</strong> stell<strong>en</strong><br />
zelf han<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
nieuwe roll<strong>en</strong> uitprober<strong>en</strong><br />
we<strong>de</strong>rzijds positief bevestig<strong>en</strong><br />
werk<strong>en</strong> op basis van sterke punt<strong>en</strong><br />
positieve emoties opdo<strong>en</strong><br />
nieuwe kans<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong><br />
vertrouw<strong>en</strong> <strong>in</strong> het eig<strong>en</strong> actorschap<br />
het probleemoploss<strong>en</strong>d vermog<strong>en</strong> vergrot<strong>en</strong><br />
situaties regisser<strong>en</strong><br />
60 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
HOOFDSTUK 3<br />
VAKTHERAPIE: EEN NIET-COGNITIEVE INTERVENTIE<br />
H<strong>en</strong>k Smeijsters<br />
3.1 Inleid<strong>in</strong>g<br />
<strong>Vaktherapie</strong> is e<strong>en</strong> overkoepel<strong>en</strong>d begrip voor vijf <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties: beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie, dansbeweg<strong>in</strong>gstherapie,<br />
dramatherapie, muziektherapie <strong>en</strong> psychomotorische therapie (PMT). 12<br />
<strong>Vaktherapie</strong> richt zich op <strong>de</strong> vier kerngebie<strong>de</strong>n die <strong>in</strong> Hoofdstuk 2 zijn g<strong>en</strong>oemd 13 : zelfbeeld, emotie,<br />
<strong>in</strong>teractie <strong>en</strong> cognitie. E<strong>en</strong> irreëel zelfbeeld, starre emotiepatron<strong>en</strong>, starre <strong>in</strong>teractiepatron<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
disfunctionele cognitieve schema’s zijn risicofactor<strong>en</strong> die probleemgedrag <strong>en</strong> <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t gedrag kunn<strong>en</strong><br />
veroorzak<strong>en</strong>. <strong>Vaktherapie</strong> probeert zowel <strong>de</strong> tekort<strong>en</strong>/ problem<strong>en</strong> op <strong>de</strong>ze kerngebie<strong>de</strong>n te verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
als <strong>de</strong> protectieve factor<strong>en</strong> te versterk<strong>en</strong>. Door op <strong>de</strong>ze kerngebie<strong>de</strong>n werkzaam te zijn beïnvloedt<br />
vaktherapie <strong>de</strong> dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> die aan <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n gerelateerd zijn.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> is e<strong>en</strong> niet-cognitieve <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie. In dit hoofdstuk komt aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> langs welke weg <strong>de</strong><br />
vaktherapie veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bewerkstelligt, met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n: wat het veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gsmo<strong>de</strong>l van <strong>de</strong><br />
vaktherapie. Tev<strong>en</strong>s wordt <strong>in</strong>gegaan op therapieën waar vaktherapie verwantschap mee heeft <strong>en</strong> waarop<br />
zij e<strong>en</strong> belangrijke aanvull<strong>in</strong>g vormt. Zie ook Smeijsters, Kurstj<strong>en</strong>s, Welt<strong>en</strong> & Willemars (2011).<br />
3.2 E<strong>en</strong> niet-cognitieve <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie<br />
Bij cognitieve therapieën staan prat<strong>en</strong>, <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> <strong>en</strong> reflecter<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal. Neuropsycholog<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
aangetoond dat <strong>de</strong> cognitieve b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g over het hoofd heeft gezi<strong>en</strong> dat emoties <strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong>s ook los<br />
van cognities bestaan, niet alle<strong>en</strong> door cognities wor<strong>de</strong>n aangestuurd <strong>en</strong> op hun beurt cognities<br />
beïnvloe<strong>de</strong>n (LeDoux, 1998; Damasio, 2003). Uit psychologisch on<strong>de</strong>rzoek blijkt dat het ‘onbewuste<br />
wet<strong>en</strong>’ bij het oploss<strong>en</strong> van problem<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke rol speelt (Dijksterhuis, 2007). Gedrag ontstaat<br />
zon<strong>de</strong>r veel tuss<strong>en</strong>komst van gedacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> besliss<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. We hebb<strong>en</strong>, aldus Lamme (2010), e<strong>en</strong> verkeerd<br />
beeld van <strong>de</strong> <strong>in</strong>vloed van het <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> op ons gedrag. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r er bij na te <strong>de</strong>nk<strong>en</strong>. Door<br />
12 Voorhe<strong>en</strong> – to<strong>en</strong> er alle<strong>en</strong> sprake was van <strong>de</strong> eerste vier media (beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie, dans-beweg<strong>in</strong>gstherapie,<br />
dramatherapie <strong>en</strong> muziektherapie) – werd gesprok<strong>en</strong> over creatieve therapie. Nu ook psychomotorische therapie<br />
(PMT) tot <strong>de</strong> vaktherapeutische <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties behoort, gebruikt m<strong>en</strong> als overkoepel<strong>en</strong><strong>de</strong> term vaktherapie.<br />
13<br />
De kerngebie<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze paragraaf zijn ontle<strong>en</strong>d aan <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> van het piloton<strong>de</strong>rzoek (Smeijsters, van <strong>de</strong>n<br />
Braak, Helmich, Reumers & van <strong>de</strong>r Wekk<strong>en</strong>, 2009).<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 61
e<strong>en</strong> niet-cognitieve corticale reflex gaat het bre<strong>in</strong> gewoon zijn gang. Of er ontstaat e<strong>en</strong> niet-cognitieve<br />
gevoelstoestand die e<strong>en</strong> situatie op e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> manier <strong>in</strong>kleurt <strong>en</strong> e<strong>en</strong> bijbehor<strong>en</strong>d reactiepatroon<br />
activeert. In dit geval activeert het arousal systeem zichzelf, zon<strong>de</strong>r dat daar e<strong>en</strong> cognitief oor<strong>de</strong>el aan<br />
voorafgaat (Stern, 2010).<br />
Deze on<strong>de</strong>rzoeksresultat<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>gspsychologie, neuropsychologie <strong>en</strong> psychologie lever<strong>en</strong><br />
het bewijs dat er zich on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> oppervlakte van het bewuste <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> veel afspeelt dat ons <strong>de</strong>nk<strong>en</strong>, voel<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> bepaalt. Daar waar het niet-cognitieve <strong>en</strong> non-verbale patron<strong>en</strong> betreft is veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<br />
mogelijk <strong>en</strong> noodzakelijk door verschuiv<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het zogehet<strong>en</strong> ‘impliciete wet<strong>en</strong>’ op te roep<strong>en</strong>. Deze<br />
verschuiv<strong>in</strong>g<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n, zon<strong>de</strong>r dat verbale <strong>en</strong> cognitieve doorwerk<strong>in</strong>g nodig is, tot nieuwe impliciete<br />
patron<strong>en</strong> (<strong>in</strong>terne werkmo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong>) die door het verschijnsel neuroplasticiteit nieuwe neurale verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
tot gevolg hebb<strong>en</strong> (Van<strong>de</strong>rmeul<strong>en</strong> e.a., 2008). We kunn<strong>en</strong> ook sprek<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> ‘bottum up’ aanpak, <strong>in</strong><br />
teg<strong>en</strong>stell<strong>in</strong>g tot e<strong>en</strong> ‘top down’ aanpak vanuit <strong>de</strong> cognities (Stern, 2010).<br />
Rec<strong>en</strong>t hers<strong>en</strong>on<strong>de</strong>rzoek (Crone, 2009) toont aan dat bij adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>de</strong> amygdala erg actief is met als<br />
gevolg dat emoties nog onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong> bedwang wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> cognities van <strong>de</strong> frontale<br />
cortex. Omdat tev<strong>en</strong>s sprake is van e<strong>en</strong> nog niet volledig ontwikkel<strong>de</strong> orbitofrontale cortex, die ligt op het<br />
gr<strong>en</strong>svlak van emotie <strong>en</strong> cognitie, is onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> sprake van ‘somatische bestempel<strong>in</strong>g’ (Damasio, 2003).<br />
Dit wil zegg<strong>en</strong> dat adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> nog onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> aanvoel<strong>en</strong> wat <strong>de</strong> juiste keuze is. Omdat <strong>de</strong><br />
volwass<strong>en</strong>e <strong>in</strong> veel complexe situaties niet g<strong>en</strong>oeg tijd heeft om na te <strong>de</strong>nk<strong>en</strong>, vertrouwt hij op zijn ‘gut<br />
feel<strong>in</strong>gs’, die gestuurd wor<strong>de</strong>n door somatische stempels. Zoals eer<strong>de</strong>r werd opgemerkt blijkt dat dit<br />
‘onbewuste wet<strong>en</strong>’ bij het oploss<strong>en</strong> van problem<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke rol speelt (Dijksterhuis, 2007).<br />
Adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn daar nog niet zo goed <strong>in</strong>, ze kunn<strong>en</strong> gedrag niet cognitief reguler<strong>en</strong>, maar miss<strong>en</strong> ook<br />
<strong>de</strong> ‘gut feel<strong>in</strong>gs’. Waar volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> hun <strong>in</strong>tuïtie gebruik<strong>en</strong>, zoek<strong>en</strong> adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hun toevlucht tot langer<br />
na<strong>de</strong>nk<strong>en</strong>. Maar het helpt niet echt. Ze krijg<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> ‘gut feel<strong>in</strong>g’ door erover na te <strong>de</strong>nk<strong>en</strong>.<br />
K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d voor <strong>de</strong> vaktherapie is dat zij langs niet-cognitieve <strong>en</strong> niet-verbale weg gedragsveran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<br />
nastreeft. <strong>Vaktherapie</strong>ën do<strong>en</strong> veel m<strong>in</strong><strong>de</strong>r e<strong>en</strong> beroep op verbale <strong>en</strong> cognitieve vermog<strong>en</strong>s <strong>en</strong> sprek<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
e<strong>en</strong> spelmatige <strong>en</strong> ontspann<strong>en</strong> ambiance het doorvoeld han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> aan. De ontspann<strong>en</strong> sfeer leidt tot<br />
ontspann<strong>in</strong>g bij cliënt<strong>en</strong>, laat cliënt<strong>en</strong> zichzelf zijn, nodigt h<strong>en</strong> uit tot han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong> geeft h<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
mogelijkheid iets te kunn<strong>en</strong>. <strong>Vaktherapie</strong> is geschikt om e<strong>en</strong> <strong>in</strong>gang te krijg<strong>en</strong>, weerstand te doorbrek<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> gebrek aan motivatie weg te nem<strong>en</strong>. Het gevolg is dat <strong>de</strong> aandacht voor het gebeur<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> motivatie<br />
om van <strong>de</strong> gebeurt<strong>en</strong>is gebruik te mak<strong>en</strong> to<strong>en</strong>eemt.<br />
Als verbale <strong>en</strong> cognitieve b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong> aanvull<strong>in</strong>g behoev<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong> vaktherapieën <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze gew<strong>en</strong>ste<br />
aanvull<strong>in</strong>g voorzi<strong>en</strong> (Bernste<strong>in</strong>, Arntz & De Vos, 2007). <strong>Vaktherapie</strong>ën werk<strong>en</strong> door te han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>in</strong> het<br />
medium <strong>in</strong> op <strong>de</strong> <strong>in</strong>terne werkmo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong> die sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong> met affectregulatie. <strong>Vaktherapie</strong>ën roep<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
spelsituaties, affectgela<strong>de</strong>n han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op <strong>en</strong> bie<strong>de</strong>n <strong>de</strong> cliënt <strong>de</strong> geleg<strong>en</strong>heid tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het<br />
medium het gevoel van actorschap te verwerv<strong>en</strong> waardoor <strong>in</strong>terne werkmo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
Zelf actor wor<strong>de</strong>n leidt bij <strong>de</strong> cliënt tot het zelf kunn<strong>en</strong> oploss<strong>en</strong> van problem<strong>en</strong> <strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> hoe dit voelt<br />
(empowerm<strong>en</strong>t).<br />
62 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
3.3 De werk<strong>in</strong>g van vaktherapie<br />
Bij <strong>de</strong> verklar<strong>in</strong>g hoe vaktherapie veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g teweeg kan br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> begripp<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol:<br />
- Interne werkmo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong> <strong>en</strong> impliciet wet<strong>en</strong><br />
- Kernzelfervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> vitality affects<br />
- Werk<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium<br />
- Positieve ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium<br />
- Empowerm<strong>en</strong>t<br />
- Analogie<br />
Interne werkmo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong> <strong>en</strong> impliciet wet<strong>en</strong><br />
Vanaf <strong>de</strong> eerste lev<strong>en</strong>sjar<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n als gevolg van <strong>in</strong>teractiepatron<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> ou<strong>de</strong>rs <strong>en</strong> k<strong>in</strong>d ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm van non-verbale patron<strong>en</strong> <strong>in</strong> het geheug<strong>en</strong> opgeslag<strong>en</strong>. Deze patron<strong>en</strong> bevatt<strong>en</strong> z<strong>in</strong>tuiglijke<br />
waarnem<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, ervar<strong>en</strong> emoties <strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun doorleef<strong>de</strong> betek<strong>en</strong>is (Van Vreeswijk, Broers<strong>en</strong> &<br />
Nadort, 2008). Zo wor<strong>de</strong>n bijvoorbeeld angstige her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> hers<strong>en</strong><strong>en</strong> op e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> nonverbale<br />
manier geco<strong>de</strong>erd (Gre<strong>en</strong>wald, 2002; Coh<strong>en</strong>, Mannar<strong>in</strong>o, Debl<strong>in</strong>ger, 2008). Het is e<strong>en</strong> impliciete,<br />
non-verbale, niet-cognitieve m<strong>en</strong>tale activiteit, die zich automatisch voltrekt <strong>en</strong> die <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
gehechtheidstheorie <strong>in</strong>tern werkmo<strong>de</strong>l wordt g<strong>en</strong>oemd. Er bestaat e<strong>en</strong> nauwe sam<strong>en</strong>hang tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze<br />
werkmo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> affectregulatie. Stern spreekt bij vroegk<strong>in</strong><strong>de</strong>rlijke ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns <strong>in</strong>teracties met<br />
<strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g over RIGs (Repres<strong>en</strong>tations of Interactions that have be<strong>en</strong> G<strong>en</strong>eralized). Hij noemt het <strong>de</strong><br />
temporele ‘sound bites’ van het m<strong>en</strong>tale lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> geeft daarmee aan hoe belangrijk non-verbale aspect<strong>en</strong><br />
zijn. Visuele, auditieve <strong>en</strong> tactiele non-verbale <strong>in</strong>formatie speelt e<strong>en</strong> doorslaggev<strong>en</strong><strong>de</strong> rol bij het ontstaan<br />
van impliciete patron<strong>en</strong>. Het <strong>in</strong> <strong>de</strong> cognitieve gedragsliteratuur b<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> schema, is meer cognitief van<br />
aard (Zevalk<strong>in</strong>k & Van Dam, 2007). Belangrijk is dat <strong>de</strong>rgelijke vroegk<strong>in</strong><strong>de</strong>rlijke patron<strong>en</strong> non-verbaal<br />
van aard zijn <strong>en</strong> dat zij blijv<strong>en</strong> bestaan (Stern, 2010). Daardoor zijn zij verbaal <strong>en</strong> cognitief moeilijk<br />
toegankelijk. Disfuncties zijn verankerd op e<strong>en</strong> onbewust niveau waaraan ge<strong>en</strong> cognities te pas kom<strong>en</strong><br />
(D<strong>en</strong> Boer, 2007).<br />
De conclusie die we hieruit kunn<strong>en</strong> trekk<strong>en</strong> is dat er experiëntiële therapieën nodig zijn die van <strong>in</strong>vloed<br />
zijn op non-verbale <strong>en</strong> niet-cognitieve impliciete vorm<strong>en</strong> van wet<strong>en</strong> (Arntz & Bögels, 2000). Impliciete,<br />
niet-cognitieve, non-verbale uitwissel<strong>in</strong>g, het impliciete relationele wet<strong>en</strong>, <strong>de</strong> ‘resonantie’ met <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r –<br />
gebaseerd op visuele, auditieve, tactiele <strong>en</strong> lichamelijke process<strong>en</strong> – blijkt <strong>in</strong> <strong>de</strong> therapie van<br />
doorslaggev<strong>en</strong>d belang. ‘Sz<strong>en</strong>isches Versteh<strong>en</strong>’ ontstaat niet door het ‘zegg<strong>en</strong>’, maar door het ‘do<strong>en</strong>’, niet<br />
door het ‘vrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> antwoor<strong>de</strong>n’, niet door ‘wat’ <strong>de</strong> cliënt vertelt, maar ‘hoe’ hij het vertelt (Zevalk<strong>in</strong>k &<br />
Van Dam, 2007).<br />
Kernzelfervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> vitality affects<br />
<strong>Vaktherapie</strong>ën do<strong>en</strong> door mid<strong>de</strong>l van <strong>de</strong> activiteit<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium (beel<strong>de</strong>nd, dans-beweg<strong>in</strong>g, drama,<br />
muziek, psychomotorisch) e<strong>en</strong> appel op het niet-cognitieve, gevoelsmatige, <strong>in</strong>tuïtieve wet<strong>en</strong> dat <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
neuropsychologie aangeduid wordt als kernzelf (Damasio, 2003). B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het kernzelf bepal<strong>en</strong> <strong>de</strong> vitality<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 63
affects (Stern, 2000, 2010) <strong>de</strong> vorm die <strong>de</strong> kernzelfervar<strong>in</strong>g aanneemt. Vitality affects zijn gek<strong>en</strong>merkt door<br />
e<strong>en</strong> patroon <strong>in</strong> <strong>de</strong> tijd dat tot stand komt door <strong>de</strong> comb<strong>in</strong>atie van parameters zoals tempo, ritme,<br />
<strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit, groeper<strong>in</strong>gsvorm, beweg<strong>in</strong>g <strong>en</strong> aantal. Deze patron<strong>en</strong> van <strong>de</strong> vitality affects <strong>in</strong> het kernzelf<br />
verton<strong>en</strong> grote overe<strong>en</strong>komst met <strong>de</strong> vormgev<strong>en</strong><strong>de</strong> process<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> media die <strong>in</strong> <strong>de</strong> vaktherapieën<br />
gebruikt wor<strong>de</strong>n. Vitality affects van het kernzelf kom<strong>en</strong> <strong>in</strong> het kunstz<strong>in</strong>nig medium op analoge wijze tot<br />
expressie (Smeijsters, 2008a/2010; 2008b/c). Analoog wil hier zegg<strong>en</strong> dat er overe<strong>en</strong>stemm<strong>in</strong>g bestaat<br />
tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> vorm<strong>en</strong> waar<strong>in</strong> gevoel<strong>en</strong>s <strong>in</strong> het kernzelf optre<strong>de</strong>n (<strong>de</strong> vitality affects) <strong>en</strong> kunstz<strong>in</strong>nige vorm<strong>en</strong>.<br />
Bij analogie is er sprake van e<strong>en</strong> fictieve situatie (<strong>de</strong> gebeurt<strong>en</strong>is <strong>in</strong> het medium), die echter <strong>in</strong> staat is<br />
reële kernzelfervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op te roep<strong>en</strong>. Er is sprake van e<strong>en</strong> mid<strong>de</strong>ngebied tuss<strong>en</strong> ‘<strong>in</strong> vivo’ <strong>en</strong> ‘<strong>in</strong> vitro’<br />
(zie ook Johnson, 2009). Juist <strong>de</strong>ze comb<strong>in</strong>atie is veilig <strong>en</strong> daardoor drempelverlag<strong>en</strong>d.<br />
De cliënt kan <strong>in</strong> vormgev<strong>en</strong><strong>de</strong> activiteit<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> vitality affects ervar<strong>en</strong> die optra<strong>de</strong>n bij<br />
gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> <strong>in</strong> het verle<strong>de</strong>n <strong>en</strong> die zich nadi<strong>en</strong> als patron<strong>en</strong> (<strong>in</strong>terne werkmo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong>, impliciet wet<strong>en</strong>) <strong>in</strong><br />
hem verankerd hebb<strong>en</strong>. Uit<strong>en</strong>, herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, doorvoel<strong>en</strong> <strong>en</strong> beïnvloe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> vitality affects die aan <strong>de</strong><br />
patron<strong>en</strong> t<strong>en</strong> grondslag ligg<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> vormgev<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het medium is ess<strong>en</strong>tieel voor <strong>de</strong> vaktherapieën.<br />
In het medium wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> patron<strong>en</strong> non-verbaal, niet-cognitief <strong>en</strong> gevoelsmatig ervar<strong>en</strong>, <strong>en</strong> zichtbaar <strong>en</strong><br />
hoorbaar geuit. Er wordt <strong>in</strong> concreet gedrag mee gespeeld <strong>en</strong> geëxperim<strong>en</strong>teerd. Door <strong>in</strong> het medium<br />
bezig te zijn ontstaan ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het kernzelf.<br />
Als <strong>in</strong> veel gevall<strong>en</strong> het bewuste <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> niet overe<strong>en</strong>komt met wat ons daadwerkelijk bepaalt, is het van<br />
belang het kernzelf <strong>de</strong> ruimte te gev<strong>en</strong>. Daarvoor is e<strong>en</strong> situatie nodig die het onbewuste <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> <strong>de</strong> tijd<br />
geeft (Dijksterhuis), die door awar<strong>en</strong>ess <strong>in</strong> het pres<strong>en</strong>t mom<strong>en</strong>t teg<strong>en</strong>gaat dat we <strong>de</strong> ervar<strong>in</strong>g gaan<br />
be<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitlegg<strong>en</strong> (Stern), die mogelijk maakt dat we voel<strong>en</strong>d <strong>en</strong> <strong>in</strong>tuïtief kunn<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> <strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
(Damasio).<br />
Werk<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium<br />
Beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie, dans-beweg<strong>in</strong>gstherapie, dramatherapie, muziektherapie <strong>en</strong> psychomotorische<br />
therapie werk<strong>en</strong> met werkvorm<strong>en</strong> die <strong>de</strong> cliënt uitnodig<strong>en</strong> zichzelf <strong>in</strong> <strong>de</strong> werkvorm te uit<strong>en</strong> <strong>en</strong> – door<br />
hun vormgev<strong>in</strong>g te veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> – zichzelf te veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. De vaktherapie werkt dus met mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> die<br />
an<strong>de</strong>rs zijn dan waar <strong>de</strong> kl<strong>in</strong>isch psycholoog gebruik van maakt. De kl<strong>in</strong>isch psycholoog plaatst <strong>de</strong><br />
cliënt<strong>en</strong> niet <strong>in</strong> e<strong>en</strong> mediumactiviteit om veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g te bewerkstellig<strong>en</strong>. De vaktherapeut ontmoet <strong>de</strong><br />
cliënt <strong>in</strong> het medium. Daardoor is het mogelijk cliënt<strong>en</strong> actief bezig te zi<strong>en</strong>, hun gedrag, gevoel <strong>en</strong> <strong>de</strong>nk<strong>en</strong><br />
op e<strong>en</strong> speelse manier ter plekke te beïnvloe<strong>de</strong>n. K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d voor vaktherapeut<strong>en</strong> is dat zij werk<strong>en</strong> ‘<strong>in</strong>’<br />
het medium (beel<strong>de</strong>nd, dans-beweg<strong>in</strong>g, drama, muziek, psychomotorisch) <strong>en</strong> daarbij <strong>de</strong> cliënt aanzett<strong>en</strong><br />
tot han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong> ervar<strong>en</strong>. Vaktherapeut<strong>en</strong> stimuler<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> tot veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g door <strong>in</strong> het nu van het<br />
medium te zoek<strong>en</strong> naar an<strong>de</strong>re mogelijkhe<strong>de</strong>n.<br />
Vaktherapeut<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> <strong>de</strong> cliënt niet-bedacht, <strong>in</strong>tuïtief, ervar<strong>en</strong>d, improviser<strong>en</strong>d, experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>d,<br />
spel<strong>en</strong>d, han<strong>de</strong>l<strong>en</strong>d <strong>en</strong> ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong>d bezig zijn. Werk<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium betek<strong>en</strong>t dus ‘niet-<strong>de</strong>nk<strong>en</strong>d’ bezig<br />
zijn, je han<strong>de</strong>l<strong>en</strong>d overgev<strong>en</strong> aan het pres<strong>en</strong>t mom<strong>en</strong>t (Stern, 2004) op basis van <strong>in</strong>tuïtie, zon<strong>de</strong>r<br />
‘vooroverleg’.<br />
64 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Bezig zijn <strong>in</strong> het medium voert <strong>de</strong> cliënt gevoelsmatig mee. Zon<strong>de</strong>r gedacht<strong>en</strong>, uitleg <strong>en</strong> <strong>in</strong>terpretaties<br />
voelt <strong>de</strong> cliënt <strong>in</strong> zijn kernzelf wat er gebeurt. Er ontstaat e<strong>en</strong> gevoelsmatig bewustzijn van<br />
gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>. Kernzelfervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n weerspiegeld <strong>in</strong> <strong>de</strong> mediumprocess<strong>en</strong> <strong>en</strong> mediumprocess<strong>en</strong><br />
zijn <strong>in</strong> staat ou<strong>de</strong> <strong>en</strong> nieuwe kernzelfervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op te roep<strong>en</strong>.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> betek<strong>en</strong>t vorm<strong>en</strong> op je lat<strong>en</strong> <strong>in</strong>werk<strong>en</strong>, spel<strong>en</strong> met vorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>tuïtief <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm<strong>en</strong><br />
ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong> hoe je an<strong>de</strong>rs kunt han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong> voel<strong>en</strong>. Door het on<strong>de</strong>rgaan van nieuwe, positieve ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
veran<strong>de</strong>rt het emotionele welzijn.<br />
De niet-verbale <strong>en</strong> niet-cognitieve ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het pres<strong>en</strong>t mom<strong>en</strong>t kunn<strong>en</strong> het beste <strong>in</strong> e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r<br />
medium dan <strong>de</strong> taal uitgedrukt wor<strong>de</strong>n. <strong>Vaktherapie</strong> werkt door <strong>in</strong> het medium <strong>in</strong> het pres<strong>en</strong>t mom<strong>en</strong>t<br />
kernzelfervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te activer<strong>en</strong>. <strong>Vaktherapie</strong> biedt <strong>de</strong> mogelijkheid <strong>in</strong> te spel<strong>en</strong> op het kernbewustzijn<br />
omdat <strong>de</strong> niet-cognitieve patron<strong>en</strong> van het kernbewustzijn <strong>in</strong> mediumpatron<strong>en</strong> vorm krijg<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
woordloze communicatie mogelijk mak<strong>en</strong>. Vaktherapeut<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> <strong>in</strong> het pres<strong>en</strong>t mom<strong>en</strong>t waarbij <strong>de</strong><br />
cliënt zich han<strong>de</strong>l<strong>en</strong>d overgeeft aan het medium. De vorm<strong>en</strong> die daarbij ontstaan roep<strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r<br />
vooroverleg, niet-bedacht, niet-talig, gevoelsmatig, <strong>in</strong>tuïtief vitality affects <strong>in</strong> het kernzelf op. De vitality<br />
affects van het kernzelf v<strong>in</strong><strong>de</strong>n e<strong>en</strong> analoge uitdrukk<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het medium. De vaktherapie laat <strong>de</strong> cliënt<br />
improviser<strong>en</strong>d <strong>en</strong> experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>d han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong> nieuwe ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> opdo<strong>en</strong>. Na <strong>de</strong> activiteit <strong>in</strong> het<br />
medium kan <strong>de</strong> cliënt door te reflecter<strong>en</strong> met gedacht<strong>en</strong>, begripp<strong>en</strong> <strong>en</strong> woor<strong>de</strong>n prober<strong>en</strong> te vatt<strong>en</strong> wat er<br />
<strong>in</strong> het kernzelf gebeur<strong>de</strong>.<br />
Positieve ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium<br />
Therapeutische veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> vaktherapie treedt op doordat cliënt<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium nieuwe<br />
gedragsalternatiev<strong>en</strong> ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong> die <strong>de</strong> ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van het kernbewustzijn beïnvloe<strong>de</strong>n. De<br />
gedragsalternatiev<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n ver<strong>in</strong>nerlijkt. De ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s <strong>in</strong>put zijn voor cognitieve<br />
reflectie. Hoe belangrijk <strong>de</strong>ze cognitieve reflectie ook is, op <strong>de</strong> eerste plaats staat <strong>de</strong> niet-cognitieve<br />
veranker<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het kernbewustzijn <strong>en</strong> het ontstaan van nieuwe, positieve emotionele schema’s. Met name<br />
dit laatste is zeer belangrijk: van b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> dat je positief kunt voel<strong>en</strong>. Het on<strong>de</strong>rzoek van<br />
Lyubomirsky (2007) maakt dui<strong>de</strong>lijk dat teveel na<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> (tobb<strong>en</strong>) scha<strong>de</strong>lijk is <strong>en</strong> dat het consequ<strong>en</strong>t <strong>en</strong><br />
aanhou<strong>de</strong>nd oproep<strong>en</strong> <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rgaan van positieve ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> leidt tot psychische gezondheid. In<br />
therapie <strong>en</strong> ook daarbuit<strong>en</strong> moet dus niet <strong>de</strong> uitleg <strong>en</strong> het <strong>in</strong>zicht vooropstaan, maar het opgaan <strong>in</strong><br />
positieve ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Zij kunn<strong>en</strong> op het niveau van het kernzelf <strong>de</strong> negatieve ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> vervang<strong>en</strong>.<br />
In <strong>de</strong> vaktherapie ont<strong>de</strong>kt <strong>de</strong> cliënt <strong>in</strong> het medium nieuwe mogelijkhe<strong>de</strong>n voor zichzelf. Door <strong>in</strong> het<br />
medium an<strong>de</strong>rs vorm te gev<strong>en</strong> gaat hij an<strong>de</strong>rs han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong> voel<strong>en</strong>. Dat lukt niet zomaar, want veel<br />
cliënt<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> vast <strong>in</strong> cognitieve <strong>en</strong> emotionele schema’s. De vaktherapeut probeert <strong>de</strong> cliënt te verlei<strong>de</strong>n<br />
zich over te gev<strong>en</strong> aan het medium <strong>en</strong> daar<strong>in</strong> te experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> met an<strong>de</strong>rs han<strong>de</strong>l<strong>en</strong>. Lukt dit, dan<br />
veran<strong>de</strong>rt <strong>de</strong> ervar<strong>in</strong>g, het voel<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> het kielzog hiervan het <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> over zichzelf <strong>en</strong> <strong>de</strong> wereld. In <strong>de</strong><br />
vaktherapie vormt het echt kunn<strong>en</strong> voel<strong>en</strong> hoe het an<strong>de</strong>rs kan <strong>de</strong> c<strong>en</strong>trale schakel naar psychische<br />
gezondheid.<br />
Bij vaktherapie gaat het niet zozeer om het vervang<strong>en</strong> van het verkeerd <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> door het an<strong>de</strong>rs <strong>de</strong>nk<strong>en</strong>,<br />
maar om het stopp<strong>en</strong> met <strong>de</strong>nk<strong>en</strong>. <strong>Vaktherapie</strong> komt tegemoet aan <strong>de</strong> uitgangspunt<strong>en</strong> van <strong>de</strong> positieve<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 65
psychologie <strong>en</strong> positieve psychiatrie (Lyubomirsky, 2008; Dellemann, 2009). Deze psychologie <strong>en</strong><br />
psychiatrie legt, toegespitst op <strong>de</strong> vaktherapie, sterk <strong>de</strong> nadruk op <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> zak<strong>en</strong>:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Stop met <strong>de</strong>nk<strong>en</strong><br />
Ga iets do<strong>en</strong> dat je helemaal <strong>in</strong> beslag neemt<br />
Neem aandachtig waar wat er <strong>in</strong> het medium gebeurt (awar<strong>en</strong>ess)<br />
Dompel jezelf on<strong>de</strong>r <strong>in</strong> het medium (flow)<br />
Ontmoet <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r <strong>in</strong> het medium op het niveau van het kernzelf (niet cognitief, niet verbaal)<br />
Doe <strong>in</strong> het medium hier-<strong>en</strong>-nu (met elkaar) positieve ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op<br />
Empowerm<strong>en</strong>t<br />
‘Negatieve psychiatrie’ heeft als k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> dat zij focust op oorzak<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> cliënt door e<strong>en</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie<br />
van stoorniss<strong>en</strong> probeert af te help<strong>en</strong> op basis van gestandaardiseer<strong>de</strong> evi<strong>de</strong>nce based<br />
behan<strong>de</strong>lproduct<strong>en</strong> <strong>en</strong> richtlijn<strong>en</strong> (Dellemann, 2009). On<strong>de</strong>rzoek uit <strong>de</strong> positieve psychologie <strong>en</strong> positieve<br />
psychiatrie toont aan dat zelf doel<strong>en</strong> stell<strong>en</strong>, zelf <strong>de</strong> regie nem<strong>en</strong>, zelf problem<strong>en</strong> oploss<strong>en</strong>, voortbouw<strong>en</strong><br />
op sterke punt<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij jezelf optimisme kwek<strong>en</strong> e<strong>en</strong> sterke therapeutische werk<strong>in</strong>g heeft (Lyubomirsky,<br />
2008; Dellemann, 2009). Het gaat om m<strong>en</strong>tale veerkracht <strong>en</strong> het versterk<strong>en</strong> van compet<strong>en</strong>ties. We kunn<strong>en</strong><br />
ook sprek<strong>en</strong> van probleemeig<strong>en</strong>aar wor<strong>de</strong>n (Hutschemaekers e.a., 2008). Van probleemeig<strong>en</strong>aarschap is<br />
sprake als <strong>de</strong> cliënt <strong>de</strong> situatie her<strong>in</strong>terpreteert, het probleem verkle<strong>in</strong>t, zijn sterke kant<strong>en</strong> versterkt,<br />
empowerm<strong>en</strong>t voelt door vertrouw<strong>en</strong> <strong>in</strong> eig<strong>en</strong> actorschap, het eig<strong>en</strong> probleemoploss<strong>en</strong>d vermog<strong>en</strong><br />
activeert <strong>en</strong> situaties regisseert.<br />
Probleemeig<strong>en</strong>aarschap is ook e<strong>en</strong> belangrijk elem<strong>en</strong>t <strong>in</strong> het wraparound-mo<strong>de</strong>l waarbij professionals <strong>en</strong><br />
person<strong>en</strong> uit het netwerk sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong> cliënt <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties ontwerp<strong>en</strong> (Hermanns, 2009; Hermanns &<br />
M<strong>en</strong>ger, 2009). Deze visie sluit aan bij protectieve factor<strong>en</strong> zoals <strong>de</strong> veerkrachtige persoonlijkheid.<br />
De conclusie die hieruit volgt is dat het <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> <strong>in</strong> stoorniss<strong>en</strong> met daarbij pass<strong>en</strong><strong>de</strong> standaard<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties<br />
aangevuld kan wor<strong>de</strong>n met e<strong>en</strong> therapievorm waarbij therapeut <strong>en</strong> cliënt sam<strong>en</strong> op zoek gaan naar <strong>de</strong><br />
kracht van <strong>de</strong> cliënt om problem<strong>en</strong> te beschrijv<strong>en</strong>, te accepter<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan te pakk<strong>en</strong>. De regie <strong>en</strong><br />
verantwoor<strong>de</strong>lijkheid komt sterker bij <strong>de</strong> cliënt te ligg<strong>en</strong> die niet langer <strong>in</strong> afhankelijkheid <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie<br />
door <strong>de</strong> therapeut on<strong>de</strong>rgaat, maar zichzelf verantwoor<strong>de</strong>lijk gaat voel<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> probleemformuler<strong>in</strong>g<br />
<strong>en</strong> probleemoploss<strong>in</strong>g.<br />
<strong>Vaktherapie</strong>ën kunn<strong>en</strong>, naast het feit dat zij e<strong>en</strong> directe <strong>in</strong>vloed hebb<strong>en</strong> op psychische stoorniss<strong>en</strong><br />
(emotioneel <strong>en</strong> cognitief) die e<strong>en</strong> rol spel<strong>en</strong> bij crim<strong>in</strong>eel gedrag, door <strong>de</strong> spelmatige <strong>en</strong> creatieve<br />
b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g <strong>de</strong> empowerm<strong>en</strong>t, m<strong>en</strong>tale veerkracht <strong>en</strong> het probleemeig<strong>en</strong>aarschap van jonger<strong>en</strong><br />
versterk<strong>en</strong>.<br />
Analogie<br />
In <strong>de</strong> vaktherapie zijn <strong>de</strong> ervar<strong>in</strong>gsgerichte situaties <strong>de</strong> spil van <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zijn <strong>de</strong><br />
‘<strong>en</strong>actm<strong>en</strong>ts’ b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> vaktherapie ge<strong>en</strong> letterlijke herhal<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van het gebeur<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> therapie. Het<br />
zijn spelsituaties die als e<strong>en</strong> analogie van het dagelijks lev<strong>en</strong> gehanteerd wor<strong>de</strong>n (Smeijsters, 2008a/2010;<br />
2008b/c). K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d voor <strong>de</strong>ze spelsituaties is dat <strong>de</strong> context verschilt, maar dat het kernzelf op<br />
66 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
<strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> manier wordt aangesprok<strong>en</strong>. Juist <strong>de</strong>ze comb<strong>in</strong>atie van ‘an<strong>de</strong>rs <strong>en</strong> toch hetzelf<strong>de</strong>’ maakt het<br />
mogelijk dat cliënt<strong>en</strong> zich op<strong>en</strong><strong>en</strong> voor ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Door dit verschil kunn<strong>en</strong> cognitief georiënteer<strong>de</strong><br />
therapieën <strong>en</strong> vaktherapie elkaar goed aanvull<strong>en</strong>.<br />
Van buit<strong>en</strong> naar b<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />
Werk<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het medium roept hetzelf<strong>de</strong> gedrag, hetzelf<strong>de</strong> voel<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> op dat<br />
buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g tot het <strong>de</strong>lict heeft geleid. De vaktherapeut biedt werkvorm<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium aan die<br />
tot gevolg hebb<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> jongere geconfronteerd wordt met problematische gedrag<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, gevoel<strong>en</strong>s <strong>en</strong><br />
gedacht<strong>en</strong>. Als <strong>de</strong> jongere geconfronteerd wordt met zichzelf <strong>in</strong> het medium on<strong>de</strong>rsteunt <strong>de</strong><br />
vaktherapeut hem bij het on<strong>de</strong>rk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> van <strong>de</strong> overe<strong>en</strong>komst tuss<strong>en</strong> het gedrag, voel<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> <strong>in</strong> het<br />
medium met hoe hij daarbuit<strong>en</strong> ageert.<br />
Van b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> naar buit<strong>en</strong><br />
De jongere leert <strong>in</strong> het medium hoe hij zich an<strong>de</strong>rs kan gedrag<strong>en</strong>, an<strong>de</strong>rs kan voel<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong>nk<strong>en</strong>. Het<br />
geleer<strong>de</strong> <strong>in</strong> het medium wordt geg<strong>en</strong>eraliseerd als <strong>de</strong> jongere wat hij <strong>in</strong> het medium leert ook daarbuit<strong>en</strong><br />
gaat toepass<strong>en</strong>. Omdat het <strong>in</strong> het medium over hetzelf<strong>de</strong> gedrag gaat, <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s <strong>en</strong> gedacht<strong>en</strong> is<br />
<strong>de</strong> relatie met wat buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> therapie gebeurt goed te legg<strong>en</strong>. De vaktherapeut stimuleert <strong>de</strong> jongere <strong>de</strong><br />
gedragsalternatiev<strong>en</strong> die hij <strong>in</strong> <strong>de</strong> therapie geleerd heeft, buit<strong>en</strong> toe te pass<strong>en</strong>. Daardoor is <strong>de</strong> afname van<br />
crim<strong>in</strong>eel gedrag waarschijnlijk.<br />
Van buit<strong>en</strong> naar b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> van b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> naar buit<strong>en</strong>, aan <strong>de</strong> hand van e<strong>en</strong> voorbeeld<br />
Neem als voorbeeld e<strong>en</strong> situatie waarbij e<strong>en</strong> jongere <strong>in</strong> e<strong>en</strong> conflict met e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r zijn kwaadheid niet <strong>in</strong><br />
toom kan hou<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r slaat. De muziektherapeut kan <strong>in</strong> e<strong>en</strong> muzikale werkvorm waarbij hijzelf <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
jongere op twee verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> drumstell<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> e<strong>en</strong> muzikale improvisatie start<strong>en</strong> waarbij hij beg<strong>in</strong>t met<br />
muzikaal volg<strong>en</strong>, maar gelei<strong>de</strong>lijk overgaat tot het muzikaal dwarsbom<strong>en</strong> van <strong>de</strong> jongere. Door op an<strong>de</strong>re<br />
mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te versnell<strong>en</strong> <strong>en</strong> te verlangzam<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r ritme te kiez<strong>en</strong>, sterker of zachter te spel<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
an<strong>de</strong>re <strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g (fraser<strong>in</strong>g) te hanter<strong>en</strong>, kan hij <strong>de</strong> jongere uit zijn muzikale ev<strong>en</strong>wicht br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. De muzikale<br />
parameters (tempo, ritme, dynamiek, vorm) van <strong>de</strong> muziektherapeut provocer<strong>en</strong> <strong>de</strong> jongere <strong>en</strong> mak<strong>en</strong> hem<br />
kwaad, zeker als dit vooraf niet <strong>de</strong> afspraak was. Tij<strong>de</strong>ns het muziek mak<strong>en</strong> komt <strong>de</strong> jongere tot muzikaal<br />
verzet dat hij bijvoorbeeld uit door met twee stokk<strong>en</strong> tegelijk keihard <strong>en</strong> strak op trommels <strong>en</strong> bekk<strong>en</strong>s te<br />
gaan slaan <strong>en</strong> met zijn voet forse mepp<strong>en</strong> op <strong>de</strong> base drum te gev<strong>en</strong>. Hij mobiliseert zijn lichamelijke kracht<br />
<strong>en</strong> probeert zo <strong>de</strong> muziek van <strong>de</strong> muziektherapeut er on<strong>de</strong>r te krijg<strong>en</strong>. Gelijk op met zijn „muzikale geweld‟<br />
voelt <strong>de</strong> jongere hoe kwaadheid zich van hem meester maakt, vooral als <strong>de</strong> muziektherapeut zich niet snel<br />
gewonn<strong>en</strong> geeft. Deze muzikale situatie is vergelijkbaar met situaties buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> muziektherapie waar <strong>de</strong><br />
jongere geconfronteerd wordt met e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r die niet doet wat hij wil. Door met <strong>de</strong> muzikale situatie te<br />
experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> wordt <strong>de</strong> jongere zich bewust van wat er <strong>in</strong> <strong>de</strong> muziek, zijn lichaam <strong>en</strong> zijn gevoel gaan<strong>de</strong> is<br />
<strong>en</strong> ont<strong>de</strong>kt hij spel<strong>en</strong><strong>de</strong>rwijs mogelijkhe<strong>de</strong>n om zo te reager<strong>en</strong> dat zijn kwaadheid hem niet overrompelt <strong>en</strong><br />
het spel volledig uit <strong>de</strong> hand loopt. Zich <strong>in</strong> <strong>de</strong> muziek staan<strong>de</strong> ler<strong>en</strong> hou<strong>de</strong>n, het lichaam <strong>en</strong> het gevoel<br />
beteugel<strong>en</strong> wordt het doel van <strong>de</strong> muziektherapie. De muziektherapeut legt vervolg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong><br />
het muzikale spel <strong>in</strong> <strong>de</strong> therapie <strong>en</strong> <strong>de</strong> escalatie buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> therapie <strong>en</strong> spreekt met <strong>de</strong> jongere af dat <strong>de</strong>ze het<br />
gedrag <strong>en</strong> gevoel dat hij <strong>in</strong> <strong>de</strong> muziektherapie ervar<strong>en</strong> heeft om zijn <strong>in</strong>nerlijke kwaadheid te beteugel<strong>en</strong><br />
buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> muziektherapie gaat toepass<strong>en</strong>.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 67
Sam<strong>en</strong>gevat<br />
<strong>Vaktherapie</strong>:<br />
Doet e<strong>en</strong> appel op het kernzelf<br />
Br<strong>en</strong>gt vitality affects van het kernzelf op analoge wijze <strong>in</strong> het medium tot expressie<br />
Br<strong>en</strong>gt vitality affects <strong>in</strong> het pres<strong>en</strong>t mom<strong>en</strong>t tot expressie<br />
Leidt bij <strong>de</strong> cliënt tot gevoelsmatige awar<strong>en</strong>ess van wat er <strong>in</strong> hem zelf <strong>in</strong> het pres<strong>en</strong>t mom<strong>en</strong>t<br />
gebeurt<br />
Laat <strong>de</strong> cliënt ervar<strong>en</strong> hoe <strong>de</strong> vitality affects <strong>in</strong> zijn kernzelf daardoor kunn<strong>en</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
Overkoepel<strong>en</strong><strong>de</strong> vaktherapeutische doel<strong>en</strong> die hieruit afgeleid wor<strong>de</strong>n zijn:<br />
In contact kom<strong>en</strong> met dat wat zich <strong>in</strong> <strong>de</strong> cliënt zelf <strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> cliënt <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> niet-cognitief<br />
<strong>en</strong> niet-verbaal afspeelt<br />
Kernzelfervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het pres<strong>en</strong>t mom<strong>en</strong>t <strong>in</strong> het medium vormgev<strong>en</strong> <strong>en</strong> creër<strong>en</strong><br />
Problem<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium vormgev<strong>en</strong>d oploss<strong>en</strong><br />
3.4 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re psychotherapieën<br />
Deze paragraaf gaat <strong>in</strong> op therapieën waar vaktherapieën verwantschap mee ton<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarop zij e<strong>en</strong><br />
belangrijke aanvull<strong>in</strong>g vorm<strong>en</strong> 14 . <strong>Vaktherapie</strong>ën sluit<strong>en</strong> aan bij experiëntiële techniek<strong>en</strong> die <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
schemagerichte therapie <strong>en</strong> dialectische gedragstherapie wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>gezet. Dergelijke experiëntiële<br />
techniek<strong>en</strong> zijn gericht op het ervar<strong>en</strong> <strong>en</strong> uit<strong>en</strong> van emoties die sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong> met (vroegere) situaties<br />
(Van Vreeswijk, Broers<strong>en</strong> & Nadort, 2008). Bij vaktherapieën is het acc<strong>en</strong>t op <strong>de</strong> non-verbale <strong>en</strong> nietcognitieve<br />
aspect<strong>en</strong>, <strong>de</strong> gerichtheid op voel<strong>en</strong> <strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> zeer sterk.<br />
On<strong>de</strong>rzoek wijst uit dat bij cliënt<strong>en</strong> met beperkte verbale <strong>en</strong> cognitieve vaardighe<strong>de</strong>n vaktherapieën e<strong>en</strong><br />
nuttige aanvull<strong>in</strong>g zijn op of zelfs e<strong>en</strong> alternatief zijn voor schemagerichte therapie (Bernste<strong>in</strong>, Arntz & De<br />
Vos, 2007). Ook <strong>de</strong> dialectische gedragstherapie (L<strong>in</strong>ehan, 1996) blijkt voor sommige cliënt<strong>en</strong> nogal abstract.<br />
Er is dan e<strong>en</strong> aanpak nodig die op e<strong>en</strong> m<strong>in</strong><strong>de</strong>r abstract niveau <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> <strong>en</strong> voel<strong>en</strong> bij elkaar br<strong>en</strong>gt<br />
(Smeijsters, 2007).<br />
3.4.1 Schemagerichte therapie<br />
In <strong>de</strong> cognitieve gedragstherapie gaat het om het ler<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> van emoties <strong>en</strong> reguler<strong>en</strong> van gedrag door<br />
het ler<strong>en</strong> van nieuwe – niet agressieve – oploss<strong>in</strong>gsgerichte vaardighe<strong>de</strong>n. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> cognitieve<br />
gedragstherapie gaat <strong>de</strong> aandacht vooral uit naar disfunctionele cognities.<br />
14<br />
Deze paragraaf gaat met name <strong>in</strong> op therapieën die gerelateerd zijn aan <strong>de</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> g<strong>en</strong>eratie cognitieve<br />
gedragstherapie <strong>en</strong> relevant zijn voor vaktherapie. Deze therapieën wer<strong>de</strong>n ook g<strong>en</strong>oemd <strong>in</strong> Hoofdstuk 2 on<strong>de</strong>r <strong>de</strong><br />
kerngebie<strong>de</strong>n. Voor an<strong>de</strong>re daar g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> therapieën zoals <strong>de</strong> systeemtherapie <strong>en</strong> <strong>de</strong> rogeriaanse therapie wordt<br />
hier verwez<strong>en</strong> naar het Handboek Creatieve Therapie (Smeijsters, 2008) <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re handboek<strong>en</strong>.<br />
68 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Schemagerichte therapie vormt e<strong>en</strong> aanvull<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> cognitieve therapie (Young, Klosko & Weishaar,<br />
2005; Bernste<strong>in</strong>, Arntz <strong>en</strong> De Vos, 2007; Van Vreeswijk, Broers<strong>en</strong> & Nadort, 2008). Het is e<strong>en</strong> <strong>in</strong>teractieve<br />
vorm van psychotherapie waarbij cognitieve gedragstherapie (cognitieve schema’s), hecht<strong>in</strong>gstheorie<br />
(niet-cognitieve <strong>in</strong>terne werkmo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong>), objectrelatietheorie <strong>en</strong> experiëntiële therapievorm<strong>en</strong> met elkaar<br />
geïntegreerd zijn.<br />
Het theoretisch mo<strong>de</strong>l achter schemagerichte therapie is dat vanaf <strong>de</strong> eerste lev<strong>en</strong>sjar<strong>en</strong> ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
vorm van schema’s <strong>in</strong> ons autobiografische geheug<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n opgeslag<strong>en</strong>. Schema’s zijn hardnekkige,<br />
stabiele overtuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> of verwacht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> op basis van vroegere ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gevormd hebb<strong>en</strong>.<br />
Zij funger<strong>en</strong> als absolute waarhe<strong>de</strong>n die <strong>de</strong> waarnem<strong>in</strong>g <strong>en</strong> <strong>in</strong>terpretatie <strong>in</strong> het he<strong>de</strong>n stur<strong>en</strong>.<br />
Voorbeel<strong>de</strong>n van schema’s zijn: Emotionele verwaarloz<strong>in</strong>g – Verlat<strong>in</strong>g – Wantrouw<strong>en</strong>/misbruik – Sociaal<br />
isolem<strong>en</strong>t/vervreemd<strong>in</strong>g – M<strong>in</strong><strong>de</strong>rwaardigheid – Mislukk<strong>in</strong>g – Afhankelijkheid/onbekwaamheid –<br />
On<strong>de</strong>rwerp<strong>in</strong>g – Zelfopoffer<strong>in</strong>g – Goedkeur<strong>in</strong>g/erk<strong>en</strong>n<strong>in</strong>g zoek<strong>en</strong> – Meedog<strong>en</strong>loze norm<strong>en</strong>/overmatig<br />
kritisch – Negativiteit/pessimisme. Dergelijke schema’s gaan gepaard met non-verbale, z<strong>in</strong>tuiglijke<br />
waarnem<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, emoties <strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun doorleef<strong>de</strong> betek<strong>en</strong>is.<br />
Schema’s ontstaan vanuit <strong>de</strong> wisselwerk<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> temperam<strong>en</strong>t, opvoed<strong>in</strong>gsstijl <strong>en</strong> (soms) traumatische<br />
ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Vooral bij persoonlijkheidsstoorniss<strong>en</strong> is sprake van traumatische gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> zoals<br />
geweld of misbruik. Hoe ernstiger <strong>de</strong> traumatische gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>, hoe rigi<strong>de</strong>r <strong>de</strong> schema’s <strong>en</strong> hoe meer<br />
last iemand hiervan heeft.<br />
Schema’s zijn cognitief van aard. Zij resulter<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> schemamodus. E<strong>en</strong> schemamodus is e<strong>en</strong> steeds<br />
wissel<strong>en</strong><strong>de</strong>, kortdur<strong>en</strong><strong>de</strong>, alles overheers<strong>en</strong><strong>de</strong> gemoedstoestand waar meer<strong>de</strong>re schema’s aan t<strong>en</strong><br />
grondslag ligg<strong>en</strong>. Het is e<strong>en</strong> manier van reager<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> schema wordt opgeroep<strong>en</strong>. Bernste<strong>in</strong>, Arntz <strong>en</strong><br />
De Vos (2007) <strong>en</strong> Bernste<strong>in</strong>, De Vos <strong>en</strong> Arntz (2008) noem<strong>en</strong> <strong>de</strong> beschermermodi (onthechte beschermer,<br />
boze beschermer, onthechte zelfsusser), het kwetsbare k<strong>in</strong>d (vaak geblokkeerd door <strong>de</strong> beschermermodus),<br />
het impulsieve k<strong>in</strong>d, het woe<strong>de</strong>n<strong>de</strong> k<strong>in</strong>d (vaak <strong>in</strong>direct geuit) <strong>en</strong> <strong>de</strong> overcomp<strong>en</strong>satiemodi (pest- <strong>en</strong><br />
aanvalmodus, bedrog <strong>en</strong> manipulatiemodus, roofdiermodus, overcontroler<strong>en</strong><strong>de</strong> modus) als typisch voor<br />
for<strong>en</strong>sische cliënt<strong>en</strong>.<br />
Als sprake is van ger<strong>in</strong>gere, maar niet te lage <strong>in</strong>tellig<strong>en</strong>tie (IQ > 80) richt <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g zich op<br />
schemamodi <strong>en</strong> niet op schema’s omdat het he<strong>en</strong> <strong>en</strong> weer gaan tuss<strong>en</strong> schema’s <strong>en</strong> schemamodi<br />
verwarr<strong>en</strong>d kan zijn (Van Vreeswijk, Broers<strong>en</strong> & Nadort, 2008). In <strong>de</strong> schemagerichte therapie gaat het<br />
erom <strong>de</strong> gezon<strong>de</strong> volwass<strong>en</strong>e te versterk<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> probeert disfunctionele gedacht<strong>en</strong> te veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, emoties<br />
te lat<strong>en</strong> verwerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> onaangepast gedrag om te zett<strong>en</strong> <strong>in</strong> aangepast gedrag. De therapeut comp<strong>en</strong>seert<br />
met empathie, veiligheid, acceptatie van gevoel<strong>en</strong>s <strong>en</strong> behoeft<strong>en</strong> <strong>de</strong> traumatische voorgeschie<strong>de</strong>nis van<br />
<strong>de</strong> cliënt (limited par<strong>en</strong>t<strong>in</strong>g). Door mid<strong>de</strong>l van imag<strong>in</strong>atie (visualisatie, gelei<strong>de</strong> verbeeld<strong>in</strong>g, gelei<strong>de</strong> fantasie)<br />
wor<strong>de</strong>n beel<strong>de</strong>n opgeroep<strong>en</strong>, <strong>in</strong> beel<strong>de</strong>nd materiaal uitgedrukt <strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>en</strong>d, voel<strong>en</strong>d <strong>en</strong> <strong>de</strong>nk<strong>en</strong>d<br />
herzi<strong>en</strong> (empathische confrontatie, rolomker<strong>in</strong>g, gedragsexperim<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, rescript<strong>in</strong>g, her<strong>in</strong>terpretatie). Arntz <strong>en</strong><br />
Bögels (2000) gev<strong>en</strong> <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> voorbeel<strong>de</strong>n van imag<strong>in</strong>atie:<br />
<br />
situaties uit <strong>de</strong> k<strong>in</strong><strong>de</strong>rtijd voor <strong>de</strong> geest hal<strong>en</strong>, het bijbehor<strong>en</strong><strong>de</strong> gevoel vasthou<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
fantasie het gedrag veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> of iemand te hulp roep<strong>en</strong><br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 69
psychodrama: ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> uit het verle<strong>de</strong>n naspel<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>rs <strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> ‘meer<strong>de</strong>re stoel<strong>en</strong> techniek’: op lege stoel<strong>en</strong> <strong>de</strong> belangrijkste person<strong>en</strong> of schemamodi van<br />
jezelf plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> je daar teg<strong>en</strong> uitsprek<strong>en</strong><br />
Bij <strong>de</strong> imag<strong>in</strong>atietechniek gaat het er om dat e<strong>en</strong> gebeurt<strong>en</strong>is ervar<strong>en</strong> wordt alsof ze nu op dit mom<strong>en</strong>t<br />
plaatsv<strong>in</strong>dt. Techniek<strong>en</strong> als rolomker<strong>in</strong>g, gedragsexperim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> rescript<strong>in</strong>g mak<strong>en</strong> het mogelijk <strong>in</strong> <strong>de</strong> als<br />
reëel ervar<strong>en</strong> gebeurt<strong>en</strong>is an<strong>de</strong>rs te han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong> reager<strong>en</strong> (door <strong>de</strong> cliënt of therapeut).<br />
Bij adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn <strong>de</strong> schemamodi wel aanwezig, maar nog niet zo uitgekristalliseerd (Van Vreeswijk,<br />
Broers<strong>en</strong> & Nadort, 2008). Van belang is goed <strong>in</strong> <strong>de</strong> gat<strong>en</strong> te hou<strong>de</strong>n wat bij <strong>de</strong>ze lev<strong>en</strong>sfase past. Bij<br />
adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is limited par<strong>en</strong>t<strong>in</strong>g extra belangrijk. Als <strong>de</strong> adolesc<strong>en</strong>t afsprak<strong>en</strong> niet nakomt mag <strong>de</strong><br />
therapeut niet vervall<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> rol van straff<strong>en</strong><strong>de</strong> ou<strong>de</strong>r (Van Vreeswijk, Broers<strong>en</strong> & Nadort, 2008).<br />
Schemagerichte therapie is overig<strong>en</strong>s nog niet erk<strong>en</strong>d b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het justitieel werkveld.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>en</strong> schemagerichte therapie<br />
Bepaal<strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties die <strong>in</strong> <strong>de</strong> schemagerichte therapie wor<strong>de</strong>n gebruikt, zijn vergelijkbaar met<br />
<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties die <strong>in</strong>gezet wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> vaktherapieën. Toepass<strong>en</strong> van vaktherapie betek<strong>en</strong>t e<strong>en</strong><br />
uitvergrot<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties omdat <strong>de</strong> vaktherapieën <strong>de</strong>ze <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties veel <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siever <strong>in</strong>zett<strong>en</strong><br />
waardoor het gew<strong>en</strong>ste effect op <strong>de</strong> schemamodi groter kan zijn. Het zijn vooral <strong>de</strong> experiëntiële<br />
<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties zoals limited par<strong>en</strong>t<strong>in</strong>g, imag<strong>in</strong>atie, rolomker<strong>in</strong>g, <strong>de</strong> meerstoel<strong>en</strong>techniek,<br />
gedragsexperim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> rescript<strong>in</strong>g die <strong>de</strong> vaktherapie toepast.<br />
Dit gebeurt b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> vaktherapie. Deze ligg<strong>en</strong> t<strong>en</strong> grondslag aan <strong>de</strong> schemamodi.<br />
3.4.2 Dialectische gedragstherapie<br />
De dialectische gedragstherapie (DGT) van L<strong>in</strong>ehan (L<strong>in</strong>ehan, 1996; Van <strong>de</strong>n Bosch, 2007) verklaart<br />
psychische problematiek (vooral <strong>de</strong> bor<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>e persoonlijkheidsstoornis) vanuit het onvermog<strong>en</strong><br />
emotionele stimuli te reguler<strong>en</strong>. Doordat <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> cliënt emotionele reacties als ongepast<br />
beschouw<strong>de</strong> heeft <strong>de</strong> cliënt niet geleerd emoties te on<strong>de</strong>rk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong> <strong>en</strong> verdrag<strong>en</strong>. De therapie is<br />
erop gericht emoties wel te on<strong>de</strong>rk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong> <strong>en</strong> accepter<strong>en</strong>. DGT k<strong>en</strong>t net als <strong>de</strong> schemagerichte<br />
therapie veel cognitief gedragstherapeutische elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, maar werkt toe naar e<strong>en</strong> <strong>in</strong>tegratie van <strong>de</strong><br />
re<strong>de</strong>lijke geest (rationeel <strong>en</strong> logisch) <strong>en</strong> <strong>de</strong> emotionele geest. Typisch is dat er gewerkt wordt met<br />
m<strong>in</strong>dfulness, het oproep<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> bewustzijns- of ervar<strong>in</strong>gstoestand die <strong>de</strong> cliënt <strong>in</strong> staat stelt zijn<br />
emoties waar te nem<strong>en</strong>. Deze m<strong>in</strong>dfulness heeft als doel:<br />
<br />
<br />
<br />
<strong>de</strong> aandacht vergrot<strong>en</strong><br />
emoties <strong>en</strong> gedacht<strong>en</strong> <strong>in</strong>tegrer<strong>en</strong> door ze te accepter<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> gevoel van e<strong>en</strong>word<strong>in</strong>g bereik<strong>en</strong> met zichzelf, <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g<br />
De dialectische gedragstherapie bestaat uit vier modules:<br />
<br />
Kernoplett<strong>en</strong>heidsvaardighe<strong>de</strong>n met als doel baas ler<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n over <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> geest<br />
70 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Interm<strong>en</strong>selijke vaardighe<strong>de</strong>n met als doel ler<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> wat je nodig hebt, nee kunn<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
ler<strong>en</strong> omgaan met conflict<strong>en</strong><br />
Emotieregulatievaardighe<strong>de</strong>n met als doel emoties ler<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, begrijp<strong>en</strong> <strong>en</strong> er mee om kunn<strong>en</strong><br />
gaan<br />
Crisisvaardighe<strong>de</strong>n met als doel e<strong>en</strong> crisis te ler<strong>en</strong> verdrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> het lev<strong>en</strong> te accepter<strong>en</strong> zoals het is<br />
Dialectische gedragstherapie is erk<strong>en</strong>d b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het justitieel werkveld.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>en</strong> dialectische gedragstherapie<br />
<strong>Vaktherapie</strong> biedt door te werk<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium <strong>de</strong> mogelijkheid emoties <strong>in</strong> het ‘hier-<strong>en</strong>-nu’ op te<br />
roep<strong>en</strong>, te ervar<strong>en</strong>, te accepter<strong>en</strong> <strong>en</strong> na<strong>de</strong>rhand te b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong>. Door <strong>in</strong> het medium te han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong> ervar<strong>en</strong><br />
leidt vaktherapie tot m<strong>in</strong>dfulness <strong>en</strong> leert zij kernoplett<strong>en</strong>heidsvaardighe<strong>de</strong>n aan. De doelstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />
vaktherapeutische kerngebie<strong>de</strong>n emoties <strong>en</strong> <strong>in</strong>teractie lat<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijk zi<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> vaktherapieën <strong>de</strong> cliënt<br />
<strong>in</strong> het medium emoties laat ervar<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>term<strong>en</strong>selijke vaardighe<strong>de</strong>n laat ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong>.<br />
3.4.3 M<strong>en</strong>taliser<strong>in</strong>g bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong><strong>de</strong> therapie<br />
De m<strong>en</strong>taliser<strong>in</strong>g bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong><strong>de</strong> therapie van Bateman <strong>en</strong> Fonagy (2004) v<strong>in</strong>dt zijn oorsprong <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
gehechtheidstheorie. M<strong>en</strong>taliser<strong>in</strong>g is het kunn<strong>en</strong> na<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> over <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>ties van<br />
an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, het kunn<strong>en</strong> <strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong> van emoties <strong>en</strong> gedrag van an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> gaat ervan uit dat van jongs<br />
af aan <strong>in</strong>nerlijke werkmo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong> ontstaan die <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie met <strong>de</strong> hecht<strong>in</strong>gspersoon repres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>. De<br />
hecht<strong>in</strong>gspersoon helpt het k<strong>in</strong>d door e<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> affectieve spiegel<strong>in</strong>g (het affect uitbeel<strong>de</strong>n) bij het<br />
m<strong>en</strong>taal repres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> <strong>en</strong> daardoor reguler<strong>en</strong> van <strong>de</strong> emoties. Door zijn reactie laat <strong>de</strong> hecht<strong>in</strong>gspersoon<br />
zi<strong>en</strong> hoe hij <strong>de</strong> emotie van het k<strong>in</strong>d opvat <strong>en</strong> helpt daarmee dat het k<strong>in</strong>d zijn emotie als <strong>in</strong> e<strong>en</strong> spiegel ziet.<br />
Door <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r beseft het k<strong>in</strong>d dat <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r over het affect van het k<strong>in</strong>d <strong>de</strong>nkt <strong>en</strong> dat het k<strong>in</strong>d over <strong>de</strong><br />
an<strong>de</strong>r kan <strong>de</strong>nk<strong>en</strong>.<br />
Ontbreekt e<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> affectieve spiegel<strong>in</strong>g dan blijv<strong>en</strong> primitieve vorm<strong>en</strong> van ‘niet-repres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>’<br />
bestaan. In het <strong>en</strong>e geval i<strong>de</strong>ntificeert het k<strong>in</strong>d zijn <strong>in</strong>nerlijke wereld volledig met <strong>de</strong> buit<strong>en</strong>wereld (<strong>de</strong><br />
equival<strong>en</strong>tiemodus), beschikt het niet over ik-gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> <strong>en</strong> voelt het zich zeer bedreigd. Alles wat zich buit<strong>en</strong><br />
afspeelt staat gelijk aan jezelf, het is alsof e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> i<strong>de</strong>ntiteit ontbreekt. In het an<strong>de</strong>re geval is er teveel<br />
alsof (<strong>de</strong> do<strong>en</strong> alsof-modus). Dan voel<strong>en</strong> <strong>in</strong>nerlijke toestan<strong>de</strong>n niet als echt <strong>en</strong> voelt <strong>de</strong> persoon zich leeg. Er<br />
is ge<strong>en</strong> <strong>in</strong>nerlijk <strong>en</strong> je speelt altijd e<strong>en</strong> rol.<br />
Bij m<strong>en</strong>taliser<strong>in</strong>g is <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g gericht op het realiser<strong>en</strong> van <strong>de</strong> <strong>in</strong>tegratie van equival<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> alsofmodus.<br />
Dit gebeurt door het verbeter<strong>en</strong> van <strong>de</strong> repres<strong>en</strong>tatie (reflectieve modus). De therapeut doet dit<br />
niet door onbewuste <strong>in</strong>hou<strong>de</strong>n te <strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong>, noch door e<strong>en</strong> louter cognitieve b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g. Affect<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
m<strong>en</strong>tale repres<strong>en</strong>taties wor<strong>de</strong>n tegelijk geactiveerd. De therapeut richt <strong>de</strong> aandacht cont<strong>in</strong>u op <strong>de</strong><br />
m<strong>en</strong>tale <strong>in</strong>hou<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> cliënt, dat wat <strong>de</strong>ze <strong>de</strong>nkt over <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>ties van <strong>de</strong><br />
therapeut.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 71
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>en</strong> m<strong>en</strong>taliser<strong>in</strong>g bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong><strong>de</strong> therapie<br />
In <strong>de</strong> vaktherapieën ontstaan tuss<strong>en</strong> vaktherapeut <strong>en</strong> cliënt <strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> cliënt<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het medium<br />
nieuwe affectgela<strong>de</strong>n relaties. Werk<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium betek<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong>d uit<strong>en</strong> van emoties <strong>in</strong> het<br />
‘hier-<strong>en</strong>-nu’ waarop an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> reager<strong>en</strong>. Door e<strong>en</strong> nieuwe affectieve spiegel<strong>in</strong>g door <strong>de</strong> vaktherapeut <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
me<strong>de</strong>cliënt<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n vastgeroeste affectieve werkmo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong> losgeweekt <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> gelei<strong>de</strong>lijk nieuwe<br />
werkmo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> cliënt veranker<strong>en</strong>. Al spel<strong>en</strong>d <strong>in</strong> het medium leert <strong>de</strong> jongere <strong>en</strong>erzijds gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> equival<strong>en</strong>tiemodus los te lat<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>rzijds zichzelf te lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> hor<strong>en</strong> waardoor <strong>de</strong><br />
alsof-modus doorbrok<strong>en</strong> wordt. De cliënt wordt <strong>in</strong> het medium op e<strong>en</strong> veilige manier uitgedaagd al<br />
spel<strong>en</strong>d zichzelf te zijn <strong>en</strong> zich niet <strong>in</strong> e<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>kant, noch <strong>in</strong> e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r te verliez<strong>en</strong>.<br />
3.4.4. Cognitieve gedragstherapie15<br />
Cognitieve gedragstherapie (CGT) is gebaseerd op <strong>de</strong> leertheorie <strong>en</strong> cognitieve theorie <strong>en</strong> wordt zoveel<br />
mogelijk volg<strong>en</strong>s evi<strong>de</strong>nce based pr<strong>in</strong>cipes uitgevoerd. De cognitieve theorie <strong>en</strong> leertheorie hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis maar zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong> loop van <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> zo sterk naar elkaar toegegroeid dat <strong>de</strong>ze<br />
onlosmakelijk met elkaar verbon<strong>de</strong>n zijn geraakt. Parallel hieraan zijn ook <strong>de</strong> beroep<strong>en</strong> van<br />
gedragstherapeut <strong>en</strong> cognitief therapeut steeds meer met elkaar vergroeid. (Korrelboom <strong>en</strong> T<strong>en</strong> Broeke,<br />
2004). Het sam<strong>en</strong>gaan van <strong>de</strong> ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g van cognitieve therapie <strong>en</strong> gedragstherapie is hier e<strong>en</strong><br />
voorbeeld van.<br />
C<strong>en</strong>traal b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> CGT staat <strong>de</strong> relatie tuss<strong>en</strong> het (probleem) gedrag <strong>en</strong> <strong>de</strong> (problematische) cognitie. Het<br />
theoretisch uitgangspunt van CGT is dat e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s door operante <strong>en</strong> klassieke conditioner<strong>in</strong>g leert <strong>en</strong> dat<br />
<strong>de</strong>ze grot<strong>en</strong><strong>de</strong>els onbewuste k<strong>en</strong>nis het gedrag cont<strong>in</strong>u aanstuurt. Gedrag wordt hierbij gezi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong><br />
z<strong>in</strong>volle reactie op e<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>isvolle situatie. Dit houdt <strong>in</strong> dat e<strong>en</strong> situatie onbewust betek<strong>en</strong>is wordt<br />
verle<strong>en</strong>d 16 , dat <strong>de</strong>ze betek<strong>en</strong>isverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g leidt tot e<strong>en</strong> (re)actie <strong>en</strong> dat die (re)actie door <strong>de</strong> betek<strong>en</strong>isgev<strong>in</strong>g<br />
van <strong>de</strong> persoon per <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itie z<strong>in</strong>vol is, ook al kan dat op het eerste gezicht niet zo lijk<strong>en</strong>. De betek<strong>en</strong>is die<br />
e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s aan e<strong>en</strong> situatie verle<strong>en</strong>t hangt sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong> leergeschie<strong>de</strong>nis van die persoon. (Bögel & Van<br />
Opp<strong>en</strong>, 1999; Korrelboom & T<strong>en</strong> Broeke, 2004; Hermans e.a., 2007).<br />
15 In <strong>de</strong>ze paragraaf is <strong>de</strong> visie verwoord van Pijke Dijkema. Deze berust op <strong>de</strong> wijze waarop met name b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
psychomotorische therapie aangeslot<strong>en</strong> wordt bij cognitieve-gedragstherapie. Er bestaan overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> maar ook<br />
verschill<strong>en</strong> met <strong>de</strong> wijze waarop dit b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie, dans-beweg<strong>in</strong>gstherapie, dramatherapie <strong>en</strong><br />
muziektherapie gebeurt.<br />
16<br />
‘K<strong>en</strong>nis’ <strong>en</strong> ‘betek<strong>en</strong>isverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g’ wor<strong>de</strong>n hier gezi<strong>en</strong> als ‘onbewust’, zoals beschrev<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het bio-<strong>in</strong>formatiemo<strong>de</strong>l,<br />
e<strong>en</strong> belangrijk mo<strong>de</strong>l b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> huidige CGT. ‘Betek<strong>en</strong>isverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g’ wordt opgevat als <strong>de</strong> geconditioneer<strong>de</strong><br />
respons (CR) die voortvloeit uit <strong>de</strong> relatie tuss<strong>en</strong> ongeconditioneer<strong>de</strong> stimulus (UCS) <strong>en</strong> ongeconditioneer<strong>de</strong> respons<br />
(UCR). Het verl<strong>en</strong><strong>en</strong> van ‘betek<strong>en</strong>is’ heeft dus te mak<strong>en</strong> met <strong>de</strong> relatie die tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> CS <strong>en</strong> UCS/UCR repres<strong>en</strong>tatie<br />
wordt gelegd. De CR is <strong>de</strong> ‚logische‛ reactie die voortkomt uit <strong>de</strong> UCS/UCR repres<strong>en</strong>tatie. Bijvoorbeeld: je wordt<br />
angstig als je e<strong>en</strong> kale man hard hoort prat<strong>en</strong>, omdat hij <strong>in</strong> jouw hers<strong>en</strong>s automatisch wordt gekoppeld aan <strong>de</strong> man<br />
die <strong>de</strong>stijds jouw moe<strong>de</strong>r mishan<strong>de</strong>l<strong>de</strong>, waardoor jij bang was dat je moe<strong>de</strong>r zou sterv<strong>en</strong> <strong>en</strong> jij het liefst heel ver weg<br />
zou vlucht<strong>en</strong>. De betek<strong>en</strong>isgev<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> kale man die nu hard praat, v<strong>in</strong>dt plaats doordat <strong>de</strong> CS wordt gekoppeld aan<br />
<strong>de</strong> stimulusrepres<strong>en</strong>tatie, betek<strong>en</strong>isrepres<strong>en</strong>tatie <strong>en</strong> responsrepres<strong>en</strong>tatie. Op basis van die betek<strong>en</strong>is van <strong>de</strong> kale man<br />
die hard praat, v<strong>in</strong>dt e<strong>en</strong> automatische reactie plaats (angst, <strong>de</strong> behoefte tot vlucht<strong>en</strong>). Dit zijn automatische<br />
process<strong>en</strong> die grot<strong>en</strong><strong>de</strong>els onbewust plaatsv<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />
72 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
CGT richt zich op het beïnvloe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> cognities <strong>en</strong> het gedrag waarbij uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk klachtreductie<br />
c<strong>en</strong>traal staat. Doordat cognities <strong>en</strong> gedrag onlosmakelijk met elkaar verbon<strong>de</strong>n zijn, wordt er zowel op<br />
cognitief niveau als op gedragsniveau geïnterv<strong>en</strong>ieerd. Afhankelijk van <strong>de</strong> problematiek kan het acc<strong>en</strong>t<br />
b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> therapie verschuiv<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> meer gedragsmatige <strong>en</strong> cognitieve <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties.<br />
Het cognitief gedragtherapeutisch proces is on<strong>de</strong>r te ver<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>in</strong> drie fases: diagnostiek, <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie <strong>en</strong><br />
afsluit<strong>in</strong>g (Korrelboom & T<strong>en</strong> Broeke, 2004). Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> diagnostiekfase wordt <strong>de</strong> werkrelatie<br />
opgebouwd, <strong>in</strong>formatie verzameld <strong>en</strong> e<strong>en</strong> voorlopige probleemsam<strong>en</strong>hang <strong>en</strong> probleemanalyse gemaakt.<br />
(Hermans e.a., 2007). Naar aanleid<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> probleemanalyse wordt e<strong>en</strong> hypothese over <strong>de</strong><br />
problematiek <strong>en</strong> <strong>de</strong> bijpass<strong>en</strong><strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g geformuleerd. Gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g zal <strong>de</strong>ze<br />
hypothese wor<strong>de</strong>n getoetst d.m.v. registratieopdracht<strong>en</strong>, vrag<strong>en</strong>lijst<strong>en</strong> <strong>en</strong> evaluatiegesprekk<strong>en</strong>.<br />
De <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tiefase k<strong>en</strong>merkt zich door e<strong>en</strong> klachtgerichte b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g. Afhankelijk van <strong>de</strong> problematiek<br />
kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties verschill<strong>en</strong>. De <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties kunn<strong>en</strong> grofweg on<strong>de</strong>rver<strong>de</strong>eld wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>:<br />
- <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties die tot doel hebb<strong>en</strong> disfunctionele verwacht<strong>in</strong>gspatron<strong>en</strong> te doorbrek<strong>en</strong>,<br />
- <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties die tot doel hebb<strong>en</strong> disfunctionele associaties te doorbrek<strong>en</strong>,<br />
- <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties die tot doel hebb<strong>en</strong> vaardighe<strong>de</strong>n te vergrot<strong>en</strong>,<br />
- <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties die tot doel hebb<strong>en</strong> cognities direct te beïnvloe<strong>de</strong>n (Korrelboom & T<strong>en</strong> Broeke,<br />
2004).<br />
De afsluitfase van <strong>de</strong> CGT is over het algeme<strong>en</strong> relatief kort. Dit komt doordat CGT e<strong>en</strong> klachtgerichte<br />
b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g heeft, <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>ld duur van CGT relatief kort is <strong>en</strong> vooral doordat <strong>de</strong> therapeutische relatie<br />
eer<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> coach<strong>en</strong>d contact is dan e<strong>en</strong> overdrachtelijke werkrelatie (Korrelboom & T<strong>en</strong> Broeke, 2004).<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>en</strong> cognitieve gedragstherapie<br />
<strong>Vaktherapie</strong> k<strong>en</strong>merkt zich door het aanbod van experiëntiële werkvorm<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> therapeutisch ka<strong>de</strong>r.<br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> vaktherapie wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> experiëntiële <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re vanuit e<strong>en</strong> CGT ka<strong>de</strong>r<br />
aangebo<strong>de</strong>n. Als voorbeeld kan <strong>de</strong> publicatie van Johnson (2009) di<strong>en</strong><strong>en</strong>, die wijst op <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> CGT <strong>en</strong> dramatherapie <strong>in</strong> <strong>de</strong> traumabehan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g:<br />
Imag<strong>in</strong>aire exposure, halverwege ‘<strong>in</strong> vivo’ <strong>en</strong> ‘<strong>in</strong> vitro’ exposure<br />
Cognitieve herstructurer<strong>in</strong>g door het spel<strong>en</strong> van roll<strong>en</strong>, het wissel<strong>en</strong> van roll<strong>en</strong>, mo<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g,<br />
restory<strong>in</strong>g <strong>en</strong>zovoort.<br />
Stress/angst managem<strong>en</strong>t vaardighe<strong>de</strong>n door relaxatie<br />
Versterk<strong>en</strong> van <strong>de</strong> veerkracht ( resili<strong>en</strong>ce <strong>en</strong>hancem<strong>en</strong>t), techniek<strong>en</strong> zoals creativiteit, humor,<br />
spontaniteit, flexibiliteit <strong>en</strong> activiteit.<br />
Psycho-educatie die versterkt kan wor<strong>de</strong>n door creatieve vorm<strong>en</strong>.<br />
Dit voorbeeld is weliswaar beperkt is tot dramatherapie <strong>en</strong> traumabehan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g, maar laat <strong>in</strong> elk geval<br />
zi<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> met CGT aanwezig zijn. Het rijtje kan, afhankelijk van <strong>de</strong> problematiek<br />
zowel uitgebreid als toegespitst wor<strong>de</strong>n. Vanuit <strong>de</strong> PMT zou<strong>de</strong>n we kunn<strong>en</strong> toevoeg<strong>en</strong>:<br />
<br />
Relaxatie<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 73
Mo<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />
Skill stream<strong>in</strong>g<br />
Taak Conc<strong>en</strong>tratie Tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g<br />
Deze overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> vaktherapie <strong>en</strong> CGT uitwerk<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> volledig overzicht is e<strong>en</strong> taak voor<br />
<strong>de</strong> toekomst.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> kan dus bog<strong>en</strong> op <strong>en</strong> verwijz<strong>en</strong> naar bewez<strong>en</strong> effectieve factor<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> CGT. Wanneer<br />
vaktherapie <strong>in</strong> <strong>en</strong>ge z<strong>in</strong> vanuit e<strong>en</strong> CGT ka<strong>de</strong>r vormgegev<strong>en</strong> wordt, on<strong>de</strong>rscheidt zij zich <strong>in</strong> theoretisch<br />
opzicht niet van CGT. <strong>Vaktherapie</strong> on<strong>de</strong>rscheidt zich op praktische wijze doordat bij e<strong>en</strong><br />
vaktherapeutische vormgev<strong>in</strong>g van CGT <strong>de</strong> experiëntiële werkvorm<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> therapie c<strong>en</strong>traal staan<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> gesprekk<strong>en</strong> vaak naar aanleid<strong>in</strong>g van of als voorbereid<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> werkvorm plaatsv<strong>in</strong><strong>de</strong>n, terwijl<br />
bij CGT <strong>de</strong> gesprekk<strong>en</strong> naar aanleid<strong>in</strong>g van ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> uit het dagelijks lev<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal staan <strong>en</strong> <strong>in</strong> veel<br />
m<strong>in</strong><strong>de</strong>re mate oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> therapie sessie wor<strong>de</strong>n gedaan. Veelgebruikte CGT <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties (als<br />
vaardigheidstra<strong>in</strong><strong>in</strong>g, exposure <strong>en</strong> gedragsexperim<strong>en</strong>t<strong>en</strong>) kunn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> plek krijg<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> vaktherapie.<br />
Deze wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het medium waarb<strong>in</strong>n<strong>en</strong> gewerkt wordt aangebo<strong>de</strong>n.<br />
Experiëntiële werkvorm<strong>en</strong> (zoals die b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> vaktherapie vormgegev<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n) on<strong>de</strong>rsteun<strong>en</strong> het CGT<br />
proces omdat zij help<strong>en</strong> gedacht<strong>en</strong> te tracer<strong>en</strong> <strong>en</strong> zowel positief als negatief gedrag <strong>in</strong> <strong>de</strong> oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
uitgelokt wordt (Stallard, 2006). Cognitieve schema’s kunn<strong>en</strong> vaak alle<strong>en</strong> <strong>in</strong>direct, via <strong>de</strong> output van<br />
acties <strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van <strong>de</strong> patiënt gereconstrueerd wor<strong>de</strong>n (Timmer, 2004) <strong>Vaktherapie</strong> biedt door<br />
mid<strong>de</strong>l van het aanbod van concrete situaties <strong>in</strong> <strong>de</strong> therapie geleg<strong>en</strong>heid cognities te on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij<br />
te stell<strong>en</strong>, gedrag te oef<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> gedrag naar aanleid<strong>in</strong>g van alternatieve cognities uit te prober<strong>en</strong>. Het<br />
werk<strong>en</strong> vanuit concrete ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> past bij <strong>de</strong> doelgroep van <strong>de</strong> JJI’s <strong>en</strong> GJ die vaak moeite blijkt te<br />
hebb<strong>en</strong> met abstract <strong>de</strong>nk<strong>en</strong>, weerstand ervaart teg<strong>en</strong> gesprekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarbij prat<strong>en</strong> over situaties uit het<br />
verle<strong>de</strong>n meer moeite kost dan prat<strong>en</strong> over net meegemaakte ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (Sadock & Sadock, 2004).<br />
Hierdoor biedt <strong>de</strong> vaktherapeutische b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van CGT e<strong>en</strong> meerwaar<strong>de</strong> wanneer gewerkt wordt met<br />
patiënt<strong>en</strong> die moeite hebb<strong>en</strong> met het zich bewust wor<strong>de</strong>n van cognitieve schema’s (Timmer, 2004),<br />
specifieke gedacht<strong>en</strong> (Roem<strong>en</strong> - Van Har<strong>en</strong>, 2010) <strong>en</strong> <strong>de</strong>ze moeilijk kunn<strong>en</strong> verwoor<strong>de</strong>n (Weertman,<br />
2008), die motivatieproblem<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> (Nijland, 2009) <strong>en</strong> die moeilijk <strong>de</strong> koppel<strong>in</strong>g mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> hun<br />
gedacht<strong>en</strong>, gevoel<strong>en</strong>s <strong>en</strong> gedrag (Gunther e.a., 2009).<br />
3.4.5 Discussie: we<strong>de</strong>rzijdse beïnvloed<strong>in</strong>g<br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie, dans-beweg<strong>in</strong>gstherapie, dramatherapie <strong>en</strong> muziektherapie werd <strong>in</strong> dit<br />
RAAK project an<strong>de</strong>rs dan b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> psychomotorische therapie gedacht over hoe <strong>de</strong> verhoud<strong>in</strong>g is<br />
tuss<strong>en</strong> vaktherapie <strong>en</strong> cognitieve gedragstherapie, dialectische gedragstherapie <strong>en</strong> schemagerichte<br />
therapie <strong>en</strong> hoe zij elkaar aanvull<strong>en</strong>.<br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> psychomotorische therapie wordt op e<strong>en</strong> <strong>in</strong>tegratieve wijze gebruik gemaakt van verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
theoretische refer<strong>en</strong>tieka<strong>de</strong>rs. Vanuit het mid<strong>de</strong>l beweg<strong>en</strong> <strong>en</strong> lichamelijkheid wordt on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re gebruik<br />
gemaakt van metho<strong>de</strong>n, techniek<strong>en</strong>, <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> attitu<strong>de</strong>s uit <strong>de</strong> cognitieve gedragstherapie (zie<br />
paragraaf 3.4.4, geschrev<strong>en</strong> door Pijke Dijkema).<br />
74 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Beel<strong>de</strong>nd therapeut<strong>en</strong>, dans-beweg<strong>in</strong>gstherapeut<strong>en</strong>, dramatherapeut<strong>en</strong> <strong>en</strong> muziektherapeut<strong>en</strong> gaan veel<br />
meer uit van het ervar<strong>en</strong> <strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> ‘<strong>in</strong>’ <strong>de</strong> kunstmedia beel<strong>de</strong>nd, dans-beweg<strong>in</strong>g, drama <strong>en</strong> muziek<br />
waarbij gebruik wordt gemaakt van <strong>de</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> van het kunstmedium <strong>en</strong> van daaruit wordt<br />
gewerkt aan <strong>de</strong> probleemgebie<strong>de</strong>n. Daarbij staan <strong>de</strong> probleemgebie<strong>de</strong>n zelfbeeld, emotie <strong>en</strong> <strong>in</strong>teractie<br />
c<strong>en</strong>traal <strong>en</strong> is cognitie secundair.<br />
In het on<strong>de</strong>rstaan<strong>de</strong> wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong>valshoek<strong>en</strong> nog iets na<strong>de</strong>r uitgewerkt.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> positioner<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> CGT <strong>en</strong> aanverwante therapieën 17<br />
Bek<strong>en</strong><strong>de</strong> therapievorm<strong>en</strong> die gestoeld zijn op <strong>de</strong> leertheorie <strong>en</strong> cognitieve theorie zijn <strong>de</strong> cognitieve<br />
gedragstherapie (Korrelboom e.a., 2004; Hermans e.a., 2007), <strong>de</strong> schemagerichte therapie (Young e.a.,<br />
2005; Van Vreeswijk e.a., 2008) <strong>en</strong> <strong>de</strong> ‘<strong>de</strong>r<strong>de</strong> g<strong>en</strong>eratie gedragstherapieën’, zoals M<strong>in</strong>dfulness Based<br />
Cognitive Therapy (MBCT) (Williams e.a., 2007) <strong>en</strong> <strong>de</strong> Acceptance and Commitm<strong>en</strong>t Therapy (ACT)<br />
(Hayes e.a., 2006).<br />
<strong>Vaktherapie</strong> kan b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of vanuit <strong>de</strong>ze (specifieke) psychotherapeutische ka<strong>de</strong>rs vormgegev<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n (Van <strong>de</strong>r Pas & Klopper, 2008; Starniske, 2008; Blokland-Vos e.a., 2008; Van <strong>de</strong>n Hout, 2006; De<br />
Groot e.a., 2009; <strong>en</strong> ook Smeijsters, 2009). Leertheorie <strong>en</strong> cognitieve therapievorm<strong>en</strong> zijn relevante<br />
<strong>in</strong>spiratiebronn<strong>en</strong> voor het vaktherapeutisch werk <strong>in</strong> <strong>de</strong> JJI <strong>en</strong> GJ omdat <strong>de</strong>ze <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> met<br />
leertheoretische <strong>en</strong> cognitief theoretische pr<strong>in</strong>cipes (getuige het Youturn programma <strong>en</strong> Equip 18 ). In <strong>de</strong><br />
praktijk blijkt dat <strong>de</strong>ze theoretische pr<strong>in</strong>cipes het werk van <strong>de</strong> vaktherapeut<strong>en</strong> beïnvloe<strong>de</strong>n:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Bij het programma ‘Agressie op Maat’ wordt gebruik gemaakt van e<strong>en</strong> cognitieve gedragsmatige<br />
aanpak door mid<strong>de</strong>l van dramatherapeutische techniek<strong>en</strong> <strong>en</strong> m<strong>in</strong>dfulness oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Bij het mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> <strong>de</strong>lictsc<strong>en</strong>ario wordt e<strong>en</strong> topografische analyse gemaakt (Hermans e.a.,<br />
2007). E<strong>en</strong> <strong>de</strong>lictsc<strong>en</strong>ario kan gemaakt wor<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> ‘Joe Blagg’, waarbij<br />
dramatherapeutische <strong>en</strong> mogelijk ook beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapeutische werkvorm<strong>en</strong> <strong>in</strong>gezet wor<strong>de</strong>n.<br />
De <strong>de</strong>lictanalyse zoals toegepast door Spanjaard <strong>en</strong> Van Es (1999) is e<strong>en</strong> analysemetho<strong>de</strong> waarbij<br />
on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re functieanalyses <strong>en</strong> betek<strong>en</strong>isanalyses die het <strong>de</strong>lict mogelijk hebb<strong>en</strong> gemaakt<br />
wor<strong>de</strong>n sam<strong>en</strong>gevat <strong>in</strong> e<strong>en</strong> overzichtelijke ket<strong>en</strong>. Deze metho<strong>de</strong> wordt b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> dansbeweg<strong>in</strong>gstherapie<br />
<strong>en</strong> PMT toegepast.<br />
Thompson (1999) beschrijft het verband tuss<strong>en</strong> het theaterproces <strong>en</strong> cognitieve gedragstherapie<br />
<strong>in</strong> e<strong>en</strong> dramatherapeutisch programma voor agressiehanter<strong>in</strong>g <strong>en</strong> gr<strong>en</strong>soverschrij<strong>de</strong>nd gedrag.<br />
17<br />
Ontle<strong>en</strong>d aan het door Pijke Dijkema naar vor<strong>en</strong> gebrachte standpunt (Dijkema, 2010).<br />
18<br />
Het Youturn programma is sam<strong>en</strong>gesteld vanuit het sociaal compet<strong>en</strong>tiemo<strong>de</strong>l <strong>en</strong> het cognitiefgedragstherapeutische<br />
Equip programma van Gibbs, Potter & Goldste<strong>in</strong> (1995). Zie bijvoorbeeld<br />
www.equipne<strong>de</strong>rland.com<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 75
Oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> waarbij typische cognitief-gedragstherapeutische <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties wor<strong>de</strong>n toegepast zoals<br />
exposure, het uitdag<strong>en</strong> van cognities, relaxatie, gedragsexperim<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, vaardighe<strong>de</strong>n tra<strong>in</strong><strong>en</strong>, e.d.<br />
(Korrelboom e.a., 2004), zijn voor veel vaktherapeut<strong>en</strong> vanzelfsprek<strong>en</strong>d. Op basis van <strong>de</strong> cognitief<br />
gedragtherapeutische methodiek zijn <strong>de</strong> (<strong>de</strong>els vaktherapeutische programma’s) ‘Agressie op Maat’ <strong>en</strong><br />
‘In Control!’ door het M<strong>in</strong>isterie van Justitie erk<strong>en</strong>d als effectieve jeugd<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties.<br />
Door <strong>in</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rbouw<strong>in</strong>g van vaktherapie <strong>de</strong> leertheorie <strong>en</strong> cognitieve theorie te noem<strong>en</strong> kan<br />
gerefereerd wor<strong>de</strong>n aan effectstudies naar <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties vanuit leertheoretische <strong>en</strong> cognitief theoretische<br />
pr<strong>in</strong>cipes. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> kan dan verwez<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n naar literatuur waar<strong>in</strong> het voor<strong>de</strong>el van e<strong>en</strong><br />
vaktherapeutische vormgev<strong>in</strong>g van cognitief gedragtherapeutische <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties on<strong>de</strong>rbouwd wordt<br />
(Stallard, 2006).<br />
De <strong>in</strong>valshoek van <strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie, dans-beweg<strong>in</strong>gstherapie, dramatherapie <strong>en</strong> muziektherapie<br />
Het voorafgaan<strong>de</strong> liet zi<strong>en</strong> dat vaktherapie vorm kan krijg<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> of vanuit (specifieke)<br />
psychotherapeutische ka<strong>de</strong>rs zoals <strong>de</strong> cognitieve gedragstherapie, schemagerichte therapie, dialectische<br />
gedragstherapie, m<strong>in</strong>dfulness based cognitive therapy, m<strong>en</strong>taliser<strong>en</strong>, acceptance and commitm<strong>en</strong>t<br />
therapy <strong>en</strong>z. Aansluit<strong>en</strong> bij an<strong>de</strong>re therapieën kan op twee manier<strong>en</strong>: top down <strong>en</strong> bottum up. In het<br />
eerste geval pass<strong>en</strong> vaktherapeut<strong>en</strong> techniek<strong>en</strong> uit bijvoorbeeld <strong>de</strong> cognitieve gedragstherapie toe. In het<br />
twee<strong>de</strong> geval gebeurt dit omgekeerd.<br />
Beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie, dans-beweg<strong>in</strong>gstherapie, dramatherapie <strong>en</strong> muziektherapie kunn<strong>en</strong> aanton<strong>en</strong> dat <strong>de</strong><br />
media drama, muziek, beel<strong>de</strong>nd, dans-beweg<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>re toegevoeg<strong>de</strong> waar<strong>de</strong> hebb<strong>en</strong>. Eer<strong>de</strong>r is<br />
verwez<strong>en</strong> naar het on<strong>de</strong>rzoek van on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re LeDoux, Stern, Damasio, Siegel, Schore, Dijksterhuis, e.a.<br />
(zie ook Smeijsters, 2008a) dat aantoont dat het niet-cognitieve, non-verbale, patroonmatige gebeur<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
het limbische systeem met amygdala <strong>en</strong> hippocampus, kernbewustzijn <strong>en</strong> vitality affects voor nogal wat<br />
gevoel <strong>en</strong> gedrag verantwoor<strong>de</strong>lijk is. Psychologische, ontwikkel<strong>in</strong>gspsychologische <strong>en</strong><br />
neuropsychologische op on<strong>de</strong>rzoek gebaseer<strong>de</strong> theorieën verklar<strong>en</strong> gevoel <strong>en</strong> gedrag op basis van<br />
<strong>in</strong>nerlijke process<strong>en</strong> die overe<strong>en</strong>kom<strong>en</strong> met (analoog zijn aan) vormgev<strong>en</strong><strong>de</strong> process<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> kunst<strong>en</strong>.<br />
Deze theorieën legg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> mediumeig<strong>en</strong> fundam<strong>en</strong>t on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie, dansbeweg<strong>in</strong>gstherapie,<br />
dramatherapie <strong>en</strong> muziektherapie. De visie is bottum up: het psychotherapeutische<br />
proces wordt beschrev<strong>en</strong> vanuit het medium <strong>en</strong> niet an<strong>de</strong>rsom.<br />
On<strong>de</strong>rzoek wijst uit dat cognitief-gedragstherapeutische <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties e<strong>en</strong> reductie van recidive tot gevolg<br />
hebb<strong>en</strong> (Aos, Miller & Drake, 2006). Cognitieve gedragstherapie blijkt echter niet altijd <strong>en</strong> overal<br />
succesvol (zie bv. Elliott & Gre<strong>en</strong>berg, 2001; Weisz, McCarthy & Valeri, 2006; Chu & Harrison, 2007;<br />
Institute of Medic<strong>in</strong>e, 2007; Ross & Hilborn, 2008). Dit heeft on<strong>de</strong>r meer tot gevolg gehad dat therapieën<br />
ontwikkeld wer<strong>de</strong>n die zich baser<strong>en</strong> op schemamodi, <strong>de</strong> emotionele geest, embodied cognition <strong>en</strong>z. Er<br />
zijn experiëntiële techniek<strong>en</strong> nodig die zich richt<strong>en</strong> op diep veranker<strong>de</strong> emotionele <strong>en</strong> <strong>de</strong>els onbewuste<br />
patron<strong>en</strong> die tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> persoon zijn ontstaan (Arntz & Bögels, 2000; D<strong>en</strong> Boer, 2004;<br />
Bernste<strong>in</strong>, Arntz & De Vos, 2007; Smeijsters, 2007). Daarom zi<strong>en</strong> we teg<strong>en</strong>woordig e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van<br />
<strong>de</strong> cognitieve gedragstherapie c.s. <strong>en</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie, dans-beweg<strong>in</strong>gstherapie, dramatherapie <strong>en</strong><br />
muziektherapie. Het feit dat <strong>de</strong> schemagerichte therapie gebruik maakt van werkvorm<strong>en</strong> die ook <strong>in</strong><br />
76 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
dramatherapie wor<strong>de</strong>n toegepast illustreert dit. In feite na<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze therapieën <strong>en</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie,<br />
dans-beweg<strong>in</strong>gstherapie, dramatherapie <strong>en</strong> muziektherapie elkaar vanuit teg<strong>en</strong>overgestel<strong>de</strong> richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong>erzijds vanuit <strong>de</strong> cognitie, an<strong>de</strong>rzijds vanuit het medium.<br />
Het analoge-procesmo<strong>de</strong>l probeert e<strong>en</strong> brug te bouw<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> mediumspecifieke metho<strong>de</strong>n <strong>en</strong><br />
schemamodi, kernoplett<strong>en</strong>heidsvaardighe<strong>de</strong>n, m<strong>in</strong>dfulness, m<strong>en</strong>taliser<strong>en</strong> <strong>en</strong>z. De op het analogeprocesmo<strong>de</strong>l<br />
gestoel<strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tietheorie impliceert niet dat er ge<strong>en</strong> ruimte zou zijn voor an<strong>de</strong>re<br />
therapeutische mo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong>. Gebruik mak<strong>en</strong> van oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> gesprekstechniek<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> cognitieve<br />
gedragstherapie <strong>en</strong> sociale leertheorie is mogelijk <strong>en</strong> noodzakelijk. Bij <strong>de</strong> op kunst gebaseer<strong>de</strong><br />
vaktherapie gaat het echter om het verschil dat het medium uitmaakt bij hetzelf<strong>de</strong> doel.<br />
Met analogie wordt beoogd e<strong>en</strong> theoretisch mo<strong>de</strong>l te ontwikkel<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> specifieke kracht van het<br />
medium verklaart, het ervar<strong>in</strong>gsgerichte <strong>en</strong> expressieve, dat wat moeilijk <strong>in</strong> woor<strong>de</strong>n uit te drukk<strong>en</strong> is<br />
maar <strong>in</strong> het medium zichtbaar, hoorbaar, tastbaar wordt. Het gaat om <strong>de</strong> fundam<strong>en</strong>tele vraag of werk<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> het medium e<strong>en</strong> <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t is t<strong>en</strong> di<strong>en</strong>ste van <strong>de</strong> cognitieve gedragstherapie of e<strong>en</strong> <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t met e<strong>en</strong><br />
zelfstandige meerwaar<strong>de</strong>.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 77
HOOFDSTUK 4<br />
VAKTHERAPEUTISCHE INTERVENTIES<br />
Jaap Welt<strong>en</strong>, Josefi<strong>en</strong> van <strong>de</strong>r Wekk<strong>en</strong>, Sanne van <strong>de</strong>r Kolm,<br />
Jorg <strong>de</strong> Man, Marjole<strong>in</strong> Scholt<strong>en</strong> & Tessa Bruggeman<br />
4.1 Inleid<strong>in</strong>g<br />
Dit hoofdstuk beschrijft <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeksmetho<strong>de</strong> <strong>en</strong> resultat<strong>en</strong> van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeksfase waar<strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
cons<strong>en</strong>sus-based <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties zijn ontwikkeld. De on<strong>de</strong>rzoeksmetho<strong>de</strong> is gebaseerd op <strong>de</strong> uitgangspunt<strong>en</strong><br />
van practice-based evi<strong>de</strong>nce <strong>en</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeksmetho<strong>de</strong>n groun<strong>de</strong>d theory <strong>en</strong> naturalistic/constructivistic<br />
<strong>in</strong>quiry.<br />
4.1.1 On<strong>de</strong>rzoeksmetho<strong>de</strong><br />
Practice-based evi<strong>de</strong>nce<br />
PBE legt <strong>in</strong> het on<strong>de</strong>rzoek vooral <strong>de</strong> nadruk op <strong>de</strong> kl<strong>in</strong>ische ervar<strong>in</strong>gsk<strong>en</strong>nis van <strong>de</strong> hulpverl<strong>en</strong>er <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
cliënt (Smeijsters, 2005, 2006, 2007, 2008c; Smeijsters e.a., 2009; Van Yper<strong>en</strong> & Veerman, 2008). Cliënt<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
hulpverl<strong>en</strong>ers wor<strong>de</strong>n als experts op hun eig<strong>en</strong> terre<strong>in</strong> gezi<strong>en</strong>. PBE is ervar<strong>in</strong>gsk<strong>en</strong>nis opgebouwd vanuit<br />
reflectie op casuïstiek. Doel is het beschrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong> van succesvolle praktijk<strong>en</strong>.<br />
PBE gaat uit van <strong>de</strong> daadwerkelijke praktijk <strong>en</strong> zet hulpverl<strong>en</strong>ers aan tot het expliciter<strong>en</strong> van die praktijk<br />
<strong>en</strong> van <strong>de</strong> door h<strong>en</strong> waarg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> effect<strong>en</strong>. Van Yper<strong>en</strong> <strong>en</strong> Veerman (2008) pleit<strong>en</strong> ervoor niet ‘top-down<br />
<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties’ die voortkom<strong>en</strong> uit effecton<strong>de</strong>rzoek voor te schrijv<strong>en</strong>, maar ‘bottom-up’ te beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> bij wat<br />
er is <strong>en</strong> dat uit te bouw<strong>en</strong>. Zij <strong>de</strong>f<strong>in</strong>iër<strong>en</strong> praktijkgestuurd effecton<strong>de</strong>rzoek als on<strong>de</strong>rzoek waar<strong>in</strong><br />
on<strong>de</strong>rzoekers <strong>en</strong> behan<strong>de</strong>laars gezam<strong>en</strong>lijk optrekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>formatie verzamel<strong>en</strong> om <strong>de</strong> doeltreff<strong>en</strong>dheid<br />
van het praktische han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> te toets<strong>en</strong>. Ontwerp<strong>en</strong>, toepass<strong>en</strong>, evaluer<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbeter<strong>en</strong> gaan hand <strong>in</strong><br />
hand. Het grote voor<strong>de</strong>el is dat dit gebeurt <strong>in</strong> <strong>de</strong> reguliere praktijk, want wat <strong>in</strong> experim<strong>en</strong>teel on<strong>de</strong>rzoek<br />
(Randomized Controlled Trials, RCT’s) werkt, werkt nog niet <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk van alledag (Hutschemaekers<br />
& Nijnatt<strong>en</strong>, 2008). Het ‘met<strong>en</strong>’ van resultat<strong>en</strong> is on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van het hulpverl<strong>en</strong><strong>en</strong>d han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong> aldus<br />
wordt bottom-up practice-based evi<strong>de</strong>nce voor <strong>de</strong> effectiviteit van <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties opgespoord (Veerman,<br />
2008). Ver<strong>de</strong>r geldt dat bij e<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> aantal case-studies op e<strong>en</strong> rij (meer dan acht), <strong>de</strong>ze<br />
bewijsvoer<strong>in</strong>g volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> American Psychological Association (APA) e<strong>en</strong> volwaardig alternatief is voor<br />
het uitvoer<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> aantal RCT’s (Van Yper<strong>en</strong> & Veerman, 2008).<br />
Professionals als co-on<strong>de</strong>rzoekers<br />
De rol van <strong>de</strong> professional is ontle<strong>en</strong>d aan <strong>de</strong> naturalistic/constructivistic <strong>in</strong>quiry (L<strong>in</strong>coln & Guba, 1985).<br />
In dit project funger<strong>en</strong> <strong>de</strong> vaktherapeut<strong>en</strong> niet als respon<strong>de</strong>nt<strong>en</strong>, maar als co-on<strong>de</strong>rzoekers. Co-<br />
78 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
on<strong>de</strong>rzoeker zijn betek<strong>en</strong>t dat zij niet alle<strong>en</strong> toeleverancier van gegev<strong>en</strong>s zijn, maar tij<strong>de</strong>ns alle fas<strong>en</strong> van<br />
het project e<strong>en</strong> zeer actieve rol spel<strong>en</strong>. Enkele k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van <strong>de</strong>ze metho<strong>de</strong> zijn:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
professionals aanzett<strong>en</strong> tot reflectie <strong>en</strong> zelf hel<strong>de</strong>rheid lat<strong>en</strong> verschaff<strong>en</strong> over welke <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties zij<br />
gebruik<strong>en</strong> bij wie, wanneer, hoe <strong>en</strong> waarom;<br />
professionals <strong>in</strong> staat stell<strong>en</strong> van <strong>en</strong> met elkaar te ler<strong>en</strong>, ervar<strong>in</strong>gsk<strong>en</strong>nis te vergelijk<strong>en</strong>, te evaluer<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>in</strong>tegrer<strong>en</strong> tot ‘best practices’;<br />
professionals <strong>in</strong> hun proces van reflectie <strong>en</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g nieuwe k<strong>en</strong>nis lat<strong>en</strong> <strong>in</strong>tegrer<strong>en</strong>;<br />
het praktische staat voorop. Het on<strong>de</strong>rzoek levert iets op dat zon<strong>de</strong>r veel omhaal <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk kan<br />
wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>gezet. Vanuit het oogpunt van ler<strong>en</strong> is sprake van ‘werkplekler<strong>en</strong>’;<br />
<strong>de</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> vaktherapeut<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>g, vaktherapeut<strong>en</strong> als co-on<strong>de</strong>rzoekers <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
on<strong>de</strong>rzoekers van K<strong>en</strong>VaK heeft het karakter van e<strong>en</strong> ‘community of practice’ waar person<strong>en</strong> met<br />
e<strong>en</strong>zelf<strong>de</strong> ervar<strong>in</strong>gsachtergrond die met soortgelijke zak<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, met elkaar <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties<br />
beschrijv<strong>en</strong>, systematiser<strong>en</strong>, <strong>in</strong>nover<strong>en</strong>, toepass<strong>en</strong> <strong>en</strong> evaluer<strong>en</strong>;<br />
het on<strong>de</strong>rzoek heeft tot gevolg dat <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> organisatie zich kan ontwikkel<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> ‘ler<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
organisatie’ <strong>en</strong> het eig<strong>en</strong> beroep tot e<strong>en</strong> ‘ler<strong>en</strong>d beroep’.<br />
4.1.2 Dataverzamel<strong>in</strong>gstechniek<strong>en</strong><br />
Bij het ontwikkel<strong>en</strong> van <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties werd gebruik gemaakt van <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
dataverzamel<strong>in</strong>gstechniek<strong>en</strong>:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
(op<strong>en</strong>) <strong>in</strong>terviews: <strong>de</strong> K<strong>en</strong>VaK-on<strong>de</strong>rzoekers <strong>in</strong>terview<strong>en</strong> <strong>in</strong>dividuele vaktherapeut<strong>en</strong>;<br />
groepstechniek<strong>en</strong> bij focusgroep<strong>en</strong>: vaktherapeut<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> projectgroep on<strong>de</strong>r leid<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> K<strong>en</strong>VaKon<strong>de</strong>rzoekers;<br />
Delphi-techniek<strong>en</strong>: conceptdocum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong>dividueel lat<strong>en</strong> becomm<strong>en</strong>tariër<strong>en</strong> door vaktherapeut<strong>en</strong>;<br />
(participer<strong>en</strong><strong>de</strong>) observatie: <strong>de</strong> vaktherapeut<strong>en</strong> observer<strong>en</strong> elkaars han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong> werkwijze.<br />
De data-analysetechniek<strong>en</strong>, kwaliteitscriteria <strong>en</strong> kwaliteitstechniek<strong>en</strong> zijn ontle<strong>en</strong>d aan <strong>de</strong><br />
on<strong>de</strong>rzoeksmetho<strong>de</strong>n groun<strong>de</strong>d theory (Boeije, 2005) <strong>en</strong> naturalistic/constructivistic <strong>in</strong>quiry (L<strong>in</strong>coln &<br />
Guba, 1985).<br />
4.1.3 Data-analyse techniek<strong>en</strong><br />
<br />
<br />
<br />
co<strong>de</strong>r<strong>en</strong>: verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> vorm<strong>en</strong> van tekstco<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die uitmon<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> topicstructuur;<br />
categoriser<strong>en</strong>: soortgelijke co<strong>de</strong>s uit meer<strong>de</strong>re <strong>in</strong>terviews bij elkaar zett<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> categorie<br />
(bijvoorbeeld <strong>in</strong> <strong>de</strong> categorie ‘werkvorm<strong>en</strong>’ bij ‘zelfbeeld’). B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> categorie on<strong>de</strong>rscheid<br />
mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> subcategorieën (bijvoorbeeld verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> typ<strong>en</strong> werkvorm<strong>en</strong> zoals ‘werkvorm<strong>en</strong><br />
gericht op eig<strong>en</strong>heid’);<br />
thematiser<strong>en</strong>: b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> afzon<strong>de</strong>rlijke (sub)categorieën fragm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met vergelijkbare co<strong>de</strong>s<br />
<strong>in</strong>tegrer<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> thema dat <strong>de</strong> kern weergeeft (bijvoorbeeld <strong>in</strong> <strong>de</strong> subcategorie ‘werkvorm<strong>en</strong><br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 79
gericht op eig<strong>en</strong>heid’ het thema ‘werkvorm<strong>en</strong> om te ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong> wie je b<strong>en</strong>t’). Daarbij wordt<br />
gebruikt gemaakt van <strong>de</strong> analysetechniek<strong>en</strong> zoals schrapp<strong>en</strong>, selecter<strong>en</strong>, parafraser<strong>en</strong>, <strong>in</strong>tegrer<strong>en</strong>;<br />
<br />
zoek<strong>en</strong> naar relaties: thema’s uit meer<strong>de</strong>re (sub)categorieën aan elkaar relater<strong>en</strong> (bijvoorbeeld ´e<strong>en</strong><br />
werkvorm die ruimte geeft voor eig<strong>en</strong> <strong>in</strong>br<strong>en</strong>g leidt tot opgewektheid´). Hier zijn twee thema’s<br />
aan elkaar gerelateerd (‘ruimte voor eig<strong>en</strong> <strong>in</strong>br<strong>en</strong>g’ <strong>en</strong> het resultaat hiervan ‘opgewektheid’).<br />
Bov<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> techniek<strong>en</strong> zijn toegepast door <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> afzon<strong>de</strong>rlijke projectgroep<strong>en</strong> per medium.<br />
Zij analyseer<strong>de</strong>n <strong>in</strong>terviewverslag<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> collega-projectlid, vergelek<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> focusgroep <strong>de</strong> meer<strong>de</strong>re<br />
<strong>in</strong>dividuele analyses van <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> <strong>en</strong> van an<strong>de</strong>re <strong>in</strong>terviews met elkaar, <strong>in</strong>tegreer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> <strong>in</strong>dividuele<br />
analyses tot e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk docum<strong>en</strong>t <strong>en</strong> bewerkt<strong>en</strong> dit gezam<strong>en</strong>lijk met techniek<strong>en</strong> van <strong>in</strong>houdsanalyse<br />
(z<strong>in</strong>n<strong>en</strong> selecter<strong>en</strong>, schrapp<strong>en</strong>, parafraser<strong>en</strong>, <strong>in</strong>tegrer<strong>en</strong>, abstraher<strong>en</strong> <strong>en</strong>zovoort). Zo ontstond e<strong>en</strong><br />
geme<strong>en</strong>schappelijk docum<strong>en</strong>t waarover cons<strong>en</strong>sus werd bereikt.<br />
4.1.4 Kwaliteitscriteria<br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> kwalitatief on<strong>de</strong>rzoek, <strong>in</strong> <strong>de</strong> traditie van L<strong>in</strong>coln <strong>en</strong> Guba, spreekt m<strong>en</strong> van trustworth<strong>in</strong>ess <strong>in</strong><br />
plaats van betrouwbaarheid <strong>en</strong> validiteit. Trustworth<strong>in</strong>ess valt uite<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> criteria:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
credibility: wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> analyses door <strong>de</strong> respon<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>d?<br />
<strong>de</strong>p<strong>en</strong>dability: ontbreekt ge<strong>en</strong> belangrijke <strong>in</strong>formatie?<br />
confirmability: bevestig<strong>en</strong> externe beoor<strong>de</strong>laars (<strong>de</strong> belangstell<strong>en</strong><strong>de</strong> meelez<strong>en</strong><strong>de</strong> vaktherapeut<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re behan<strong>de</strong>laars die <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> geraadpleegd zijn) <strong>de</strong> gevolgtrekk<strong>in</strong>g<strong>en</strong>?<br />
transferability: kunn<strong>en</strong> person<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re context aflei<strong>de</strong>n wat daar bruikbaar is?<br />
(vaktherapeut<strong>en</strong> uit <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die niet <strong>de</strong>elnem<strong>en</strong>)<br />
auth<strong>en</strong>ticity: hebb<strong>en</strong> <strong>de</strong> respon<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> e<strong>en</strong> eerlijke kans gehad hun m<strong>en</strong><strong>in</strong>g te ber<strong>de</strong> te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>?<br />
4.1.5 Kwaliteitstechniek<strong>en</strong><br />
Om te kunn<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong> aan bov<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> kwaliteitscriteria is het noodzakelijk dat bepaal<strong>de</strong> techniek<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n toegepast. In dit on<strong>de</strong>rzoek zijn <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> techniek<strong>en</strong> toegepast:<br />
triangulatie: gebruik mak<strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> person<strong>en</strong>, verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
dataverzamel<strong>in</strong>gstechniek<strong>en</strong> <strong>en</strong> theorieën (van verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> kant<strong>en</strong> belicht<strong>en</strong>)<br />
member check<strong>in</strong>g: bij <strong>de</strong> respon<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> telk<strong>en</strong>s toets<strong>en</strong> of het resultaat strookt met wat ze bedoel<strong>en</strong>.<br />
Staat er wat er moet staan? Is dit wat er gezegd werd? Strookt dit met <strong>de</strong> praktijk?<br />
peer <strong>de</strong>brief<strong>in</strong>g: resultat<strong>en</strong> voorlegg<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> achterban op <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> werkplek <strong>en</strong> onafhankelijke<br />
<strong>de</strong>skundig<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> werkplek<br />
4.1.6 Respon<strong>de</strong>nt<strong>en</strong><br />
De vaktherapeut<strong>en</strong> van <strong>de</strong> betrokk<strong>en</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die lid war<strong>en</strong> <strong>de</strong> mediumprojectgroep<strong>en</strong> war<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
‘respon<strong>de</strong>nt<strong>en</strong>’. Maar zoals gezegd had<strong>de</strong>n zij e<strong>en</strong> zeer actieve <strong>en</strong> co-creatieve rol. Zij fungeer<strong>de</strong>n als co-<br />
80 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
on<strong>de</strong>rzoeker <strong>en</strong> niet als passief respon<strong>de</strong>nt. Daar<strong>en</strong>bov<strong>en</strong> war<strong>en</strong> er meelezers van an<strong>de</strong>re <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die<br />
comm<strong>en</strong>taar gav<strong>en</strong> op wat b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> mediumprojectgroep ontwikkeld werd.<br />
De mediumprojectgroep<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n geleid door <strong>de</strong> K<strong>en</strong>VaK on<strong>de</strong>rzoekers Julie Kil (danstherapie <strong>en</strong><br />
psychomotorische therapie), Han Kurstj<strong>en</strong>s (muziektherapie), Jaap Welt<strong>en</strong> (dramatherapie) <strong>en</strong> Gemmy<br />
Willemars (beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie). De volg<strong>en</strong><strong>de</strong> vaktherapeut<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> ontwikkelfase als lid van <strong>de</strong><br />
mediumprojectgroep of als meelezer meegewerkt:<br />
DRAMA: <strong>de</strong> projectle<strong>de</strong>n/auteurs Jaap Welt<strong>en</strong>, Hil<strong>de</strong> Augusteijn, Sanne van <strong>de</strong>r Kolm, Jorg <strong>de</strong><br />
Man, Josefi<strong>en</strong> van <strong>de</strong>r Wekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> meelezers Elsa van <strong>de</strong>n Broek, Tessa Bruggeman,<br />
Annemieke Hahné, Judith Hollands.<br />
MUZIEK: <strong>de</strong> projectle<strong>de</strong>n/auteurs Han Kurstj<strong>en</strong>s, Fre<strong>de</strong>rik Esbach, Victor Macaré, He<strong>in</strong>z<br />
Reumers <strong>en</strong> <strong>de</strong> meelezers Rob van Alph<strong>en</strong> <strong>en</strong> Nan van Leeuw<strong>en</strong>.<br />
BEELDEND: <strong>de</strong> projectle<strong>de</strong>n/auteurs Gemmy Willemars, Marjan Helmich, El<strong>in</strong>e Godts <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
meelezers Marie-Joze van Drie, Charlotte Evers, Ingrid H<strong>en</strong>driks<strong>en</strong>, Digna van Roemburg-Tack,<br />
Hans Hoog Stoev<strong>en</strong>belt.<br />
DANS: projectle<strong>de</strong>n/auteurs Julie Kil, Eefje Pr<strong>in</strong>s <strong>en</strong> <strong>de</strong> meelezers Eva van <strong>de</strong>n Boom, Mady <strong>de</strong><br />
Jongh, Silke Lo<strong>en</strong><strong>en</strong>, Robbert Otte, Monique Peters.<br />
PSYCHOMOTORISCH: projectle<strong>de</strong>n/auteurs Pijke Dijkema, San<strong>de</strong>r Fauth, Thea Braun-<strong>de</strong> Bijl <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> meelezers André <strong>de</strong> Heus, Pim Hoek, Jero<strong>en</strong> Kats, Robbert Otte, Jaap-Harm<strong>en</strong> Smit, Patrick<br />
Spee, Eveli<strong>en</strong> Wolters.<br />
4.1.7 Discussie<br />
Dat <strong>in</strong> dit on<strong>de</strong>rzoek vaktherapeut<strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> praktijk<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> opleid<strong>in</strong>g<strong>en</strong> met elkaar <strong>de</strong><br />
<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties ontwikkel<strong>de</strong>n is e<strong>en</strong> sterk punt. Er is veel k<strong>en</strong>nis uit <strong>de</strong> praktijk, theorie <strong>en</strong> het on<strong>de</strong>rzoek<br />
door <strong>de</strong> professionals zelf verzameld, geëvalueerd <strong>en</strong> met elkaar geïntegreerd tot e<strong>en</strong> best practice.<br />
Het verschil <strong>in</strong> opleid<strong>in</strong>g <strong>en</strong> professionele achtergrond van <strong>de</strong> <strong>de</strong>elnem<strong>en</strong><strong>de</strong> vaktherapeut<strong>en</strong> verg<strong>de</strong> veel<br />
tijd om aan elkaar uit te legg<strong>en</strong> hoe <strong>en</strong> waarom m<strong>en</strong> han<strong>de</strong>lt. Maar juist <strong>de</strong>ze verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> perspectiev<strong>en</strong><br />
met elkaar uitwissel<strong>en</strong> werkte zeer bevrucht<strong>en</strong>d. Daarbij komt dat <strong>de</strong> <strong>de</strong>elnem<strong>en</strong><strong>de</strong> vaktherapeut<strong>en</strong> op<br />
<strong>de</strong>ze wijze on<strong>de</strong>rzoekscompet<strong>en</strong>ties ontwikkeld hebb<strong>en</strong> zodat zij wat zij tij<strong>de</strong>ns het on<strong>de</strong>rzoek geleerd<br />
hebb<strong>en</strong>, ook nadat het project afgelop<strong>en</strong> is, blijv<strong>en</strong>d kunn<strong>en</strong> do<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> sterk punt is ver<strong>de</strong>r dat het project is ontstaan <strong>en</strong> ontworp<strong>en</strong> op basis van e<strong>en</strong> verzoek uit het<br />
werkveld richt<strong>in</strong>g K<strong>en</strong>VaK. Voorafgaand aan het verzoek aan K<strong>en</strong>VaK werd <strong>de</strong> netwerkvorm<strong>in</strong>g door <strong>de</strong><br />
praktijk<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zelf gerealiseerd. Vaktherapeut<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> zes RAAK-<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> vaktherapeut<strong>en</strong><br />
van an<strong>de</strong>re <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die fungeer<strong>de</strong>n als meelezers war<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> k<strong>en</strong>nisuitwissel<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />
k<strong>en</strong>niscreatie.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 81
De <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties wor<strong>de</strong>n door mid<strong>de</strong>l van dit boek beschikbaar gesteld aan alle vaktherapeut<strong>en</strong> die <strong>de</strong>ze<br />
b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> of daaraan gerelateer<strong>de</strong> werkvel<strong>de</strong>n will<strong>en</strong> toepass<strong>en</strong>.<br />
4.2 Interv<strong>en</strong>tie dramatherapie overkoepel<strong>en</strong>d voor alle kerngebie<strong>de</strong>n<br />
In <strong>de</strong> praktijk van <strong>de</strong> vaktherapie wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n niet uite<strong>en</strong>gerafeld <strong>en</strong> los van elkaar<br />
behan<strong>de</strong>ld. Er wordt gebruik gemaakt van vaktherapeutische metho<strong>de</strong>n, werkvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong> die<br />
tegelijkertijd meer<strong>de</strong>re kerngebie<strong>de</strong>n kunn<strong>en</strong> activer<strong>en</strong>. In <strong>de</strong>ze paragraaf wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n<br />
geïntegreerd besprok<strong>en</strong>. Omdat sommige zak<strong>en</strong> toch specifiek zijn voor e<strong>en</strong> bepaald kerngebied wor<strong>de</strong>n<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> paragraaf behan<strong>de</strong>laspect<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong> die k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d zijn voor e<strong>en</strong> bepaald<br />
kerngebied <strong>en</strong> e<strong>en</strong> bepaald medium. Zie ook Welt<strong>en</strong>, De Man, Van <strong>de</strong>r Wekk<strong>en</strong> & Scholt<strong>en</strong> (2010).<br />
4.2.1 Rationale<br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> drama b<strong>en</strong> je zelf het <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t dat je <strong>in</strong>zet. Dat geldt zowel voor <strong>de</strong> therapeut als voor <strong>de</strong> cliënt.<br />
Problem<strong>en</strong> <strong>en</strong> oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spel aan <strong>de</strong>n lijve ervar<strong>en</strong>, getoond <strong>en</strong> beproefd. Het<br />
lichamelijk ervar<strong>en</strong> van nieuwe patron<strong>en</strong> <strong>en</strong> gew<strong>en</strong>st gedrag beklijft meer.<br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spel sta je zelf letterlijk c<strong>en</strong>traal. De spelwerkelijkheid geeft <strong>de</strong> cliënt <strong>de</strong> ruimte om <strong>de</strong> eig<strong>en</strong><br />
b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>wereld te verbeel<strong>de</strong>n, te betre<strong>de</strong>n <strong>en</strong> te explorer<strong>en</strong>. Eig<strong>en</strong> behoeftes, blokka<strong>de</strong>s, conflict<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n verbeeld <strong>en</strong> uitgespeeld <strong>in</strong> meer symbolisch of juist realistisch spel.<br />
De therapeut speelt mee als dat a<strong>de</strong>quaat is. Het repertoire van zowel <strong>de</strong> non-verbale als <strong>de</strong> verbale<br />
<strong>in</strong>teractie van <strong>de</strong> cliënt kan b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het spel teg<strong>en</strong> het licht wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n <strong>en</strong> waar nodig uitgebreid <strong>en</strong><br />
effectiever gemaakt. .<br />
Dramatherapie gaat met name over <strong>de</strong> directe communicatie met jezelf <strong>en</strong> <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> drama wordt<br />
meestal met fictie gewerkt. Er wordt e<strong>en</strong> do<strong>en</strong>-alsof situatie gecreëerd waar<strong>in</strong> met verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>ties,<br />
situaties <strong>en</strong> roll<strong>en</strong> kan wor<strong>de</strong>n geëxperim<strong>en</strong>teerd.<br />
Dankzij het feit dat het drama ‚net-echt‛ is, ontstaat e<strong>en</strong> veilige situatie die <strong>de</strong> mogelijkheid biedt lastige<br />
situaties uit het dagelijks lev<strong>en</strong> na te spel<strong>en</strong>, te analyser<strong>en</strong> <strong>en</strong> opnieuw <strong>in</strong> spel uit te prober<strong>en</strong>. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />
fictief spel doe je alsof, maar <strong>de</strong> ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zijn wel lev<strong>en</strong>secht <strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n ook als zodanig <strong>in</strong> ons bre<strong>in</strong><br />
opgeslag<strong>en</strong>.<br />
Jonger<strong>en</strong> zijn vaak geremd of e<strong>en</strong>zijdig <strong>in</strong> hun verbale communicatie. Verbale therapie kan dan soms<br />
tekortschiet<strong>en</strong> of afkets<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> dichtgetimmer<strong>de</strong> afweer bij <strong>de</strong> jonge cliënt. Het medium drama kan net<br />
als an<strong>de</strong>re creatieve media e<strong>en</strong> nieuwe <strong>in</strong>gang bie<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong> jongere <strong>en</strong> nieuwe perspectiev<strong>en</strong> op<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Iets spel<strong>en</strong>d verwerk<strong>en</strong>, iets voorstell<strong>en</strong>, spelplezier, uitbrei<strong>de</strong>n van je han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsrepertoire, uitprober<strong>en</strong><br />
van nieuw sociaal gedrag, het zijn aspect<strong>en</strong> die direct aansluit<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>gsbehoefte van <strong>de</strong><br />
jongere.<br />
82 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
4.2.2 Werkwijz<strong>en</strong><br />
Er is ge<strong>en</strong> e<strong>en</strong>duidige werkwijze te formuler<strong>en</strong> wanneer er gekek<strong>en</strong> wordt naar <strong>de</strong> wijze waarop <strong>de</strong><br />
dramatherapeut b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> JJI <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg werkt.<br />
Werkwijze, houd<strong>in</strong>g, <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties hang<strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> factor<strong>en</strong> af, zoals;<br />
- <strong>de</strong> <strong>in</strong>dividuele jongere met zijn / haar (on)mogelijkhe<strong>de</strong>n<br />
- <strong>de</strong> gestel<strong>de</strong> doel<strong>en</strong> van aanmeld<strong>in</strong>g <strong>en</strong> <strong>de</strong> hierbij best aansluit<strong>en</strong><strong>de</strong> werkwijze<br />
- externe factor<strong>en</strong> die mogelijk van <strong>in</strong>vloed zijn op <strong>de</strong> wijze waarop <strong>de</strong> therapie verloopt, hoe <strong>de</strong><br />
jongere meewerkt <strong>en</strong>z.<br />
Werkwijz<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> elkaar zowel afwissel<strong>en</strong> als naast elkaar plaatsv<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />
Ondanks het feit dat er niet gesprok<strong>en</strong> kan wor<strong>de</strong>n over e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>duidige werkwijze kan er wel gesprok<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n over veelgebruikte werkwijz<strong>en</strong>.<br />
Naar <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> doelgroep kijk<strong>en</strong>d b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> JJI <strong>en</strong> GJ, <strong>en</strong> <strong>de</strong> meest voorkom<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
<strong>in</strong>dicaties voor dramatherapie, blijkt <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk dat <strong>de</strong> dramatherapeut voornamelijk gebruik maakt<br />
van e<strong>en</strong> drietal werkwijz<strong>en</strong> (ontle<strong>en</strong>d aan Smeijsters, 2008c).<br />
De dramatherapeut gebruikt b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> therapieën waarbij <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> moet ler<strong>en</strong> omgaan met zijn/haar<br />
problematiek vaak e<strong>en</strong> supportieve werkwijze. Zowel b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spel als tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> contact<strong>en</strong> daarbuit<strong>en</strong> kan <strong>de</strong><br />
dramatherapeut zijn houd<strong>in</strong>g <strong>en</strong> aanbod aanpass<strong>en</strong> <strong>en</strong> richt<strong>en</strong> op het on<strong>de</strong>rsteun<strong>en</strong> <strong>en</strong> stabiliser<strong>en</strong>.<br />
Werkvorm<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> directief zijn – waarbij <strong>de</strong> focus vooral ligt op het vormgev<strong>en</strong>, <strong>de</strong> vorm <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>in</strong>houd – als ook non-directief waarbij het acc<strong>en</strong>t ligt op <strong>de</strong> zelfactualisatie.<br />
Wanneer b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> dramatherapie het acc<strong>en</strong>t komt te ligg<strong>en</strong> op het aanler<strong>en</strong> van/ontwikkel<strong>en</strong> dan zal <strong>de</strong><br />
therapeut meer werk<strong>en</strong> vanuit e<strong>en</strong> ortho(ped)agogische werkwijze. De therapeut zal e<strong>en</strong> meer actieve <strong>en</strong><br />
directieve houd<strong>in</strong>g aannem<strong>en</strong> dan bij <strong>de</strong> hierbov<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong> werkwijze. Door mid<strong>de</strong>l van werkvorm<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> er mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> gecreëerd wor<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> jongere kan oef<strong>en</strong><strong>en</strong> met nieuw gedrag, gedacht<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
gevoel. Ook buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> werkvorm<strong>en</strong> om kan <strong>de</strong> dramatherapeut door mid<strong>de</strong>l van nabesprek<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />
reflectie actief met <strong>de</strong> jongere werk<strong>en</strong> aan het ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>tegrer<strong>en</strong> van nieuwe vaardighe<strong>de</strong>n.<br />
Waar bij <strong>de</strong> vorige werkwijze het acc<strong>en</strong>t wordt gelegd op het ‘aanler<strong>en</strong> van’ <strong>en</strong> <strong>de</strong> focus dus meer bij het<br />
hier <strong>en</strong> nu blijft, wordt er b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> re-educatieve werkwijze aandacht besteed aan het on<strong>de</strong>rligg<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
probleem <strong>en</strong>/of conflict. Deze werkwijze zal niet b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> elke therapie aan bod kunn<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. De<br />
mogelijkhe<strong>de</strong>n tot zelfreflectie <strong>en</strong> <strong>in</strong>zicht van <strong>de</strong> jongere spel<strong>en</strong> hier<strong>in</strong> mee, als ook <strong>de</strong> wil van <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong><br />
om zich hier voor op<strong>en</strong> op te stell<strong>en</strong>. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spel kan er on<strong>de</strong>rzocht wor<strong>de</strong>n wat het ‘waarom’ of <strong>de</strong> bron<br />
is van bepaald probleemgedrag <strong>en</strong> welke process<strong>en</strong> het probleemgedrag <strong>in</strong> stand hou<strong>de</strong>n. Wanneer dit<br />
<strong>in</strong>zichtelijk is gemaakt kan er b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spel gewerkt wor<strong>de</strong>n aan het behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> van <strong>de</strong>ze process<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
probleemgedrag.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 83
De volg<strong>en</strong><strong>de</strong> twee werkwijz<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> dramatherapie b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> JJI <strong>en</strong> GJ m<strong>in</strong><strong>de</strong>r voor. We<br />
hebb<strong>en</strong> het dan over <strong>de</strong> palliatieve werkwijze <strong>en</strong> <strong>de</strong> reconstructieve werkwijze.<br />
De re<strong>de</strong>n hiervoor is zowel <strong>de</strong> ger<strong>in</strong>ge mate van <strong>in</strong>dicaties die bij <strong>de</strong>ze werkwijz<strong>en</strong> aansluit<strong>en</strong> (palliatieve<br />
werkwijze), als ook <strong>de</strong> beperkte mogelijkhe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> doelgroep om aan bepaal<strong>de</strong> doelstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te<br />
werk<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong>ze werkwijze (reconstructieve werkwijze). Voor e<strong>en</strong> beschrijv<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> werkwijz<strong>en</strong><br />
zie Bijlage 1.<br />
4.2.3 Doel<strong>en</strong><br />
De kerngebie<strong>de</strong>n hebb<strong>en</strong> vanzelfsprek<strong>en</strong>d e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>ge overlap. Het komt voor dat doel<strong>en</strong> meer<strong>de</strong>re<br />
kerngebie<strong>de</strong>n di<strong>en</strong><strong>en</strong>. Overkoepel<strong>en</strong><strong>de</strong> doel<strong>en</strong> waar bij verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n aan wordt gewerkt<br />
wor<strong>de</strong>n hieron<strong>de</strong>r g<strong>en</strong>oemd.<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
De jongere krijgt <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> eig<strong>en</strong> gedrag <strong>en</strong> stelt zo mogelijk eig<strong>en</strong> disfunctionele gedrag bij<br />
De jongere doet b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> drama succeservar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op <strong>en</strong> bouwt aan e<strong>en</strong> realistisch niveau van<br />
zelfvertrouw<strong>en</strong>, zelfwaar<strong>de</strong>, zelfstandigheid, assertiviteit <strong>en</strong> probleemoploss<strong>en</strong>d vermog<strong>en</strong><br />
De jongere leert omgaan met eig<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>rmans emoties<br />
De jongere breidt zijn emotionele cop<strong>in</strong>gvaardighe<strong>de</strong>n uit<br />
De jongere wordt han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsbekwaam <strong>in</strong> het omgaan met sociale situaties <strong>en</strong> complicer<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
<strong>in</strong>teracties die voorkom<strong>en</strong> <strong>in</strong> het dagelijks lev<strong>en</strong> van <strong>de</strong> jongere<br />
De jongere wordt zich bewust van eig<strong>en</strong> opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong>nkwijz<strong>en</strong> over zichzelf <strong>en</strong> <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r,<br />
toetst <strong>de</strong>ze <strong>de</strong>nkbeel<strong>de</strong>n <strong>en</strong> stelt ze zo nodig bij, hetge<strong>en</strong> resulteert <strong>in</strong> e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r zelfbeeld <strong>en</strong><br />
zelfbewustzijn<br />
4.2.4 Metho<strong>de</strong>n<br />
Voor e<strong>en</strong> <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itie van metho<strong>de</strong>, werkvorm <strong>en</strong> techniek zie Bijlage 2.<br />
Bij alle kerngebie<strong>de</strong>n kom<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rstaan<strong>de</strong> metho<strong>de</strong>n vaak terug.<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Op<strong>en</strong> <strong>en</strong> geslot<strong>en</strong> improvisaties<br />
Interactiedrama<br />
Psychodrama / Vi<strong>de</strong>odrama is met name <strong>in</strong>zetbaar bij zelfbeeld <strong>en</strong> <strong>in</strong>teractie<br />
Storytell<strong>in</strong>g / storymak<strong>in</strong>g is met name <strong>in</strong>zetbaar bij zelfbeeld <strong>en</strong> emotie.<br />
De acteermetho<strong>de</strong> is met name <strong>in</strong>zetbaar bij zelfbeeld <strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el ook bij <strong>in</strong>teractie (ler<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>casser<strong>en</strong>, reager<strong>en</strong>)<br />
Het theater van Boal bij zelfbeeld <strong>en</strong> <strong>in</strong>teractie<br />
Developm<strong>en</strong>tal Transformations met name bij zelfbeeld, <strong>in</strong>teractie <strong>en</strong> emotie<br />
84 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
4.2.5 Werkvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong><br />
Bij alle kerngebie<strong>de</strong>n kom<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rstaan<strong>de</strong> werkvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong> vaak terug:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Werkvorm<strong>en</strong> die gebruik mak<strong>en</strong> van het mo<strong>de</strong>l van <strong>de</strong> Interactiewijzer of Ax<strong>en</strong>roos (Role Play<br />
Emunah)<br />
Werkvorm<strong>en</strong> gericht op het mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> pres<strong>en</strong>tatie of e<strong>en</strong> product (Therapeutisch Theater)<br />
bijvoorbeeld e<strong>en</strong> voorstell<strong>in</strong>g of film (<strong>in</strong> groepsverband)<br />
Het werk<strong>en</strong> met vaste toneeltekst of geschrev<strong>en</strong> verhal<strong>en</strong><br />
Werkvorm<strong>en</strong> rondom het begrip hoge/ lage status (Statuspel)<br />
Werk<strong>en</strong> met fictieve/ non-fictieve realistische spelsituaties, verwijz<strong>en</strong>d naar het dagelijks lev<strong>en</strong><br />
van <strong>de</strong> jongere.<br />
Belicham<strong>in</strong>g <strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> van non-verbaal/ fysiek spel<br />
Als techniek<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> therapeut het <strong>in</strong>zett<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> dubbel, toepass<strong>en</strong> van rolwissel <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
spiegeltechniek vaak toegepast. Afhankelijk van het kerngebied wor<strong>de</strong>n ook an<strong>de</strong>re techniek<strong>en</strong> <strong>in</strong>gezet.<br />
4.2.6 Faser<strong>in</strong>g, <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit, duur van <strong>de</strong> therapie <strong>en</strong> motivatie<br />
Indicatie<br />
De dramatherapie wordt opgestart naar aanleid<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> doelstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zoals die <strong>in</strong> het behan<strong>de</strong>lplan<br />
geformuleerd zijn. Deze behan<strong>de</strong>lplann<strong>en</strong> zijn geschrev<strong>en</strong> door <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>lcoörd<strong>in</strong>ator<strong>en</strong>/<br />
gedragswet<strong>en</strong>schappers die aan <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>lgroep<strong>en</strong> verbon<strong>de</strong>n zijn. Zij zijn e<strong>in</strong>dverantwoor<strong>de</strong>lijk voor<br />
<strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> op <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> groep <strong>en</strong> bepal<strong>en</strong> <strong>in</strong> het behan<strong>de</strong>lplan ook <strong>de</strong><br />
uitvoer<strong>en</strong><strong>de</strong> discipl<strong>in</strong>e voor het betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> doel (groep, school, vaktherapie, gez<strong>in</strong>smaatschappelijk<br />
werk.)<br />
De dramatherapeut is verantwoor<strong>de</strong>lijk voor <strong>de</strong> opzet, uitvoer<strong>in</strong>g, evaluatie <strong>en</strong> terugkoppel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />
dramatherapie.<br />
Faser<strong>in</strong>g<br />
K<strong>en</strong>nismak<strong>in</strong>gs-, observatiefase<br />
Deze beslaat e<strong>en</strong> perio<strong>de</strong> van 4 tot 6 bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong>, waar aan <strong>de</strong> hand van e<strong>en</strong> aantal<br />
(semi)gestandaardiseer<strong>de</strong> oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> wordt gekek<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> vier kerngebie<strong>de</strong>n, maar ook naar<br />
mediumspecifieke aspect<strong>en</strong> zoals: fantasie, expressie, <strong>in</strong>lev<strong>in</strong>gsvermog<strong>en</strong>, spelstructuur, ruimtegebruik<br />
e.d. De jongere krijgt hierdoor e<strong>en</strong> beter beeld van het medium drama <strong>en</strong> het werk<strong>en</strong> <strong>in</strong> dramatherapie.<br />
Daarnaast krijg<strong>en</strong> zowel therapeut als jongere zicht op het probleembesef <strong>en</strong> <strong>de</strong> motivatie om te werk<strong>en</strong><br />
aan <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>ldoel<strong>en</strong>. De therapeut krijgt <strong>de</strong> kans om verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> aspect<strong>en</strong> van het han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />
jongere b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het medium te on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> observer<strong>en</strong>. Tev<strong>en</strong>s wordt er e<strong>en</strong> werkrelatie opgebouwd.<br />
Aan het e<strong>in</strong>d van <strong>de</strong>ze fase wordt door <strong>de</strong> dramatherapeut e<strong>en</strong> verslag geschrev<strong>en</strong> waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> doel<strong>en</strong>, het<br />
geobserveer<strong>de</strong> gedrag, <strong>de</strong> <strong>in</strong>gezette werkvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> prognose beschrev<strong>en</strong> staan. Dit verslag wordt<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 85
esprok<strong>en</strong> met <strong>de</strong> jongere <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tuele opmerk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van <strong>de</strong> jongere wor<strong>de</strong>n meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
rapportage. Dit verslag geldt als richtlijn voor <strong>de</strong> therapiefase.<br />
Therapiefase<br />
Er wordt stapsgewijs, door mid<strong>de</strong>l van verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> werkvorm<strong>en</strong>, aan het gestel<strong>de</strong> doel (<strong>de</strong> gestel<strong>de</strong><br />
doel<strong>en</strong>) gewerkt. Het kan zijn dat e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> werkvorm gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> gehele therapie (bijvoorbeeld <strong>in</strong><br />
comb<strong>in</strong>atie met e<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> mate van structuur/ steun) gebruikt wordt. Het kan echter ook zijn dat<br />
er veel verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> werkvorm<strong>en</strong> gebruikt wor<strong>de</strong>n om één doel te bereik<strong>en</strong>. De vooraf gestel<strong>de</strong> doel<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>ze perio<strong>de</strong> wissel<strong>en</strong> <strong>in</strong> belangrijkheid, maar zull<strong>en</strong> allemaal aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> kom<strong>en</strong>.<br />
Elke drie maan<strong>de</strong>n wordt <strong>de</strong> therapie <strong>en</strong> <strong>de</strong> gestel<strong>de</strong> doel<strong>en</strong> geëvalueerd tij<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> multidiscipl<strong>in</strong>air<br />
overleg. De therapeut rapporteert na elke bije<strong>en</strong>komst voor zichzelf, heeft naar eig<strong>en</strong> <strong>in</strong>zicht contact met<br />
<strong>de</strong> m<strong>en</strong>tor/ behan<strong>de</strong>lverantwoor<strong>de</strong>lijke om <strong>de</strong> transfer te bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> schrijft e<strong>en</strong> verslag voor het (3<br />
maan<strong>de</strong>lijkse) multidiscipl<strong>in</strong>aire overleg.<br />
Afrond<strong>in</strong>gsfase<br />
In <strong>de</strong>ze fase ligt <strong>de</strong> nadruk op het veranker<strong>en</strong> van <strong>de</strong> behaal<strong>de</strong> resultat<strong>en</strong>, maar ook op het ‘ler<strong>en</strong>’<br />
afscheid nem<strong>en</strong>. Het gaat dan om het meegev<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g, het do<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> ‘ritueel’, het<br />
toelev<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> afrond<strong>in</strong>g etc. Er wordt door <strong>de</strong> therapeut e<strong>en</strong> e<strong>in</strong>dverslag geschrev<strong>en</strong>.<br />
Int<strong>en</strong>siteit<br />
De sessies zijn één keer per week op e<strong>en</strong> vast tijdstip. Hier wordt zo m<strong>in</strong> mogelijk van afgewek<strong>en</strong> omdat<br />
dit e<strong>en</strong> negatieve <strong>in</strong>vloed kan hebb<strong>en</strong> op <strong>de</strong> aanwezigheid <strong>en</strong> motivatie van <strong>de</strong> jongere (wat het resultaat<br />
negatief beïnvloedt).<br />
Duur<br />
Zoals eer<strong>de</strong>r al g<strong>en</strong>oemd, wordt <strong>de</strong> voortgang van <strong>de</strong> therapie ie<strong>de</strong>re 3 maan<strong>de</strong>n geëvalueerd. Op ie<strong>de</strong>r<br />
mom<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong> gestel<strong>de</strong> doel<strong>en</strong> behaald zijn, kan <strong>de</strong> therapie afgerond wor<strong>de</strong>n.<br />
De behan<strong>de</strong>lduur bestaat <strong>in</strong> <strong>de</strong> regel bij <strong>in</strong>dividuele dramatherapie uit 4-6 sessies observatie, gevolgd<br />
door 18 sessies behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g <strong>in</strong>clusief afrond<strong>in</strong>gsfase. Na <strong>de</strong>ze 24 bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> kan <strong>de</strong> therapie op<br />
verzoek van <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>lcoörd<strong>in</strong>ator/ gedragswet<strong>en</strong>schapper <strong>en</strong> <strong>in</strong> overleg met <strong>de</strong> dramatherapeut, met<br />
nog maximaal 12 bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> verl<strong>en</strong>gd wor<strong>de</strong>n.<br />
Bij dramatherapie <strong>in</strong> groep<strong>en</strong> wordt er kortdur<strong>en</strong>d gewerkt aan bijvoorbeeld tra<strong>in</strong><strong>in</strong>gsdoel<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />
frequ<strong>en</strong>tie van 8-10 bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong>.<br />
Motivatie<br />
De motivatie van <strong>de</strong> jongere is van groot belang voor het slag<strong>en</strong> van <strong>de</strong> therapie. Hieron<strong>de</strong>r volg<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>kele punt<strong>en</strong> om <strong>de</strong>ze motivatie te versterk<strong>en</strong>.<br />
<br />
De eig<strong>en</strong> m<strong>en</strong><strong>in</strong>g van jonger<strong>en</strong> wordt gehoord, <strong>en</strong> waar mogelijk verwerkt b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> therapie. Dat wil<br />
zegg<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> jongere (mits er voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> draagkracht aanwezig is) me<strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijk wordt<br />
voor het formuler<strong>en</strong> van doel<strong>en</strong> etc. Daarnaast wordt <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> m<strong>en</strong><strong>in</strong>g van <strong>de</strong> jongere verwerkt <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
86 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
diverse verslag<strong>en</strong>, <strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong>ze verslag<strong>en</strong> met <strong>de</strong> jongere doorg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> voordat ze <strong>in</strong> het<br />
multidiscipl<strong>in</strong>aire overleg wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>gebracht.<br />
<br />
De therapeut sluit zo veel mogelijk aan bij <strong>de</strong> <strong>in</strong>teresses, leerstijl <strong>en</strong> eig<strong>en</strong> w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> (doel<strong>en</strong>) van <strong>de</strong><br />
jongere.<br />
4.3 Zelfbeeld<br />
In <strong>de</strong>ze <strong>en</strong> <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> paragraf<strong>en</strong> staan behan<strong>de</strong>laspect<strong>en</strong> die specifiek aan e<strong>en</strong> bepaald kerngebied<br />
gekoppeld zijn. Dit betek<strong>en</strong>t ev<strong>en</strong>wel niet dat <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n los van elkaar behan<strong>de</strong>ld wor<strong>de</strong>n.<br />
Zelfbeeld, emotie, <strong>in</strong>teractie <strong>en</strong> cognitie hang<strong>en</strong> nauw met elkaar sam<strong>en</strong>. Dit wil zegg<strong>en</strong> dat bepaal<strong>de</strong><br />
activiteit<strong>en</strong> het zelfbeeld activer<strong>en</strong> met bijbehor<strong>en</strong><strong>de</strong> emoties, <strong>in</strong>teractiepatron<strong>en</strong> <strong>en</strong> cognities. Welk<br />
kerngebied het sterkst wordt aangeraakt <strong>en</strong> opgeroep<strong>en</strong> bepaalt welke doelstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, werkvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
techniek<strong>en</strong> op dat mom<strong>en</strong>t voorrang krijg<strong>en</strong>.<br />
In <strong>de</strong> praktijk werkt <strong>de</strong> vaktherapeut dus met e<strong>en</strong> comb<strong>in</strong>atie van doel<strong>en</strong> uit verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n,<br />
maar zal hij op bepaal<strong>de</strong> mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> aan bepaal<strong>de</strong> doel<strong>en</strong> meer aandacht beste<strong>de</strong>n.<br />
4.3.1 Werkwijze<br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het kerngebied zelfbeeld kan er gesprok<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n over verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> werkwijz<strong>en</strong>, namelijk<br />
supportief, orthopedagogisch <strong>en</strong> re-educatief.<br />
De supportieve werkwijze wordt <strong>in</strong>gezet op mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> jongere gesteund wordt <strong>in</strong> het ler<strong>en</strong> omgaan<br />
met problem<strong>en</strong>, gestabiliseerd wordt <strong>en</strong> geactiveerd wordt tot nieuwe stapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>zicht<strong>en</strong>. De<br />
orthopedagogische werkwijze is geïndiceerd vanwege het ontwikkel<strong>en</strong> van zelf<strong>in</strong>zicht, zelfgevoel <strong>en</strong><br />
zelfbeeld. De re-educatieve werkwijze richt zich op het veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van het zelf<strong>in</strong>zicht, het zelfgevoel, het<br />
zelfbeeld <strong>en</strong> het daaruit voortvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> probleemgedrag van <strong>de</strong> jongere.<br />
4.3.2. Doel<strong>en</strong><br />
De jongere is tij<strong>de</strong>ns het spel (fictief <strong>en</strong> non-fictief) bereid tot het uitvoer<strong>en</strong> <strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> rolwissel zodat eig<strong>en</strong><br />
gedrag, houd<strong>in</strong>g <strong>en</strong> reactie zichtbaar <strong>en</strong> <strong>in</strong>zichtelijk wordt.<br />
De jongere krijgt op <strong>de</strong>ze manier, door het eig<strong>en</strong> gedrag dat gespiegeld wordt <strong>en</strong> <strong>de</strong> belev<strong>in</strong>g vanuit <strong>de</strong><br />
rol van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r, <strong>de</strong> mogelijkheid om <strong>in</strong>zicht te verkrijg<strong>en</strong> <strong>in</strong> oorzaak <strong>en</strong> gevolg van het eig<strong>en</strong> gedrag<br />
b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> sociale situaties. Na reflectie kan er b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spel geoef<strong>en</strong>d wor<strong>de</strong>n met<br />
gedragsalternatiev<strong>en</strong> met als doel jongere zelf <strong>de</strong>ze situaties positief / an<strong>de</strong>rs te lat<strong>en</strong> beïnvloe<strong>de</strong>n.<br />
Het zelfbeeld van <strong>de</strong> jongere wordt getoetst <strong>en</strong> mogelijk aangepast.<br />
Wanneer <strong>de</strong> jongere, doordat het spel an<strong>de</strong>rs verloopt dan verwacht, ervaart dat het zelfbeeld<br />
disfunctioneel/ niet a<strong>de</strong>quaat is wordt op zoek gegaan naar spelervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die aansluit<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> meer<br />
realistisch zelfbeeld.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 87
De jongere verstevigt het eig<strong>en</strong> zelfrespect <strong>en</strong> vergroot het eig<strong>en</strong> zelfvertrouw<strong>en</strong>.<br />
Dit gebeurt door werkvorm<strong>en</strong> aan te bie<strong>de</strong>n die aansluit<strong>en</strong> bij zijn/ haar mogelijkhe<strong>de</strong>n, <strong>in</strong>teressegebied<br />
<strong>en</strong> belev<strong>in</strong>g.<br />
De jongere krijgt e<strong>en</strong> grotere variatie om voor zichzelf op te kom<strong>en</strong>.<br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> verbale <strong>en</strong> non-verbale spelvorm<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> zowel <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> assertiviteitsvaardighe<strong>de</strong>n<br />
als het afstemm<strong>en</strong> op <strong>de</strong> me<strong>de</strong>speler c<strong>en</strong>traal te staan.<br />
De jongere heeft geleerd hoe lastige situaties aangepakt kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n.<br />
Er wordt aandacht geschonk<strong>en</strong> aan zowel a<strong>de</strong>quate cop<strong>in</strong>gstrategieën als wel aan <strong>de</strong> belev<strong>in</strong>g van het<br />
zelf ler<strong>en</strong> oploss<strong>en</strong> <strong>en</strong> aangaan van lastige situaties.<br />
4.3.3 Metho<strong>de</strong>n<br />
In het werk<strong>en</strong> met het kerngebied zelfbeeld wor<strong>de</strong>n b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> dramatherapie <strong>in</strong> <strong>de</strong> JJI <strong>en</strong> GJ verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
metho<strong>de</strong>n g<strong>en</strong>oemd. Soms hangt e<strong>en</strong> metho<strong>de</strong> nog sterk sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong> grondlegger <strong>en</strong> is als zodanig<br />
bek<strong>en</strong>d. Er wordt geprobeerd metho<strong>de</strong>n die op elkaar lijk<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r één noemer sam<strong>en</strong> te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Storytell<strong>in</strong>g/ storymak<strong>in</strong>g metho<strong>de</strong>.<br />
Deze metho<strong>de</strong> gebruikt bestaan<strong>de</strong> <strong>en</strong>/of zelfgemaakte verhal<strong>en</strong> als ka<strong>de</strong>r voor <strong>de</strong> dramatiser<strong>in</strong>g b<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> dramatherapeutische sessie. Ook het mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> solo of filmscript kan on<strong>de</strong>r <strong>de</strong>ze metho<strong>de</strong><br />
gerangschikt wor<strong>de</strong>n. Bij <strong>de</strong> vormgev<strong>in</strong>g van het persoonlijke verhaal wordt ook vi<strong>de</strong>o-drama <strong>in</strong>gezet<br />
(Gersie, 1992).<br />
Op<strong>en</strong>/ geslot<strong>en</strong> improvisatie.<br />
K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d is dat <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> met elkaar of met <strong>de</strong> therapeut getransformeerd e<strong>en</strong> fictieve situatie<br />
spel<strong>en</strong> die zich dui<strong>de</strong>lijk on<strong>de</strong>rscheidt van hun dagelijkse situatie. De b<strong>en</strong>am<strong>in</strong>g dat <strong>de</strong> improvisatie meer<br />
op<strong>en</strong> of geslot<strong>en</strong> is heeft te mak<strong>en</strong> met <strong>de</strong> vooraf afgesprok<strong>en</strong> spelgegev<strong>en</strong>s. (Wie, wat, waar, etc). Bij dit<br />
kerngebied wordt on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re Improvisatietheater <strong>en</strong> statusspel (Johnstone, 1990) als toegepaste<br />
metho<strong>de</strong> g<strong>en</strong>oemd.<br />
Psychodrama<br />
Bij <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> psychodrama (Mor<strong>en</strong>o, 1964) wordt <strong>de</strong> beleef<strong>de</strong> werkelijkheid van <strong>de</strong> jongere bespeeld.<br />
Het uitspel<strong>en</strong> van situaties uit het lev<strong>en</strong> van <strong>de</strong> jongere kan verlicht<strong>in</strong>g br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, vastgezette emoties tot<br />
expressie br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r licht werp<strong>en</strong> op situaties <strong>en</strong> het han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsrepertoire met nieuwe<br />
gedragsmogelijkhe<strong>de</strong>n uitbrei<strong>de</strong>n. Zowel <strong>in</strong>terpersoonlijke als <strong>in</strong>trapersoonlijke thema’s kunn<strong>en</strong> aan bod<br />
kom<strong>en</strong>.<br />
Bij het kerngebied zelfbeeld ligt het acc<strong>en</strong>t meer op <strong>in</strong>terpersoonlijke thema’s. Naast psychodrama wordt<br />
ook het werk<strong>en</strong> met Lievel<strong>in</strong>gsroll<strong>en</strong> (Tu<strong>en</strong><strong>de</strong>r, 2008), Interactiedrama <strong>en</strong> Ax<strong>en</strong>roos (Cuvelier, 1983) <strong>en</strong><br />
het spelmatig gebruik van het mo<strong>de</strong>l van Kernkwaliteit<strong>en</strong> (Ofman, 2007), g<strong>en</strong>oemd. Bij het <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> <strong>en</strong><br />
uitbrei<strong>de</strong>n van het persoonlijke han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsrepertoire wordt ook <strong>de</strong> Rolmetho<strong>de</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> Role Profile Test<br />
van Landy gebruikt. (Landy, 1993, 2001, 2008)<br />
88 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
4.3.4 Werkvorm<strong>en</strong><br />
Mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> film<br />
Mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> script.<br />
Rol <strong>in</strong>terview<br />
Spel<strong>en</strong> van i<strong>de</strong>aal-zelf of<br />
jezelf over x jaar<br />
Lievel<strong>in</strong>gsroll<strong>en</strong><br />
Verhal<strong>en</strong> mak<strong>en</strong><br />
Fotografie<br />
Tableaus<br />
De jongere krijgt door het mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> film <strong>de</strong> mogelijkheid om<br />
persoonlijke keuzes/ <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> m<strong>en</strong><strong>in</strong>g vorm te gev<strong>en</strong>.<br />
De jongere kan hierbij zowel <strong>de</strong> rol van acteur, regisseur als<br />
toeschouwer <strong>in</strong>nem<strong>en</strong>. Er ontstaat e<strong>en</strong> e<strong>in</strong>dproduct waar <strong>de</strong> jongere<br />
trots op kan zijn. Daarnaast kan <strong>de</strong> jongere zichzelf terugzi<strong>en</strong> mid<strong>de</strong>ls<br />
<strong>de</strong> filmbeel<strong>de</strong>n.<br />
De jongere kan <strong>in</strong>dividueel, of (om beurt<strong>en</strong>) met <strong>de</strong> therapeut, e<strong>en</strong> script<br />
schrijv<strong>en</strong>. Hier<strong>in</strong> kunn<strong>en</strong> persoonlijke i<strong>de</strong>eën/ m<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
vormgegev<strong>en</strong>. De personages uit het script kunn<strong>en</strong> thema‟s van <strong>de</strong><br />
jongere vormgev<strong>en</strong>, uitzoek<strong>en</strong>, belev<strong>en</strong> <strong>en</strong>z.<br />
Het schrijv<strong>en</strong> zorgt mogelijk voor e<strong>en</strong> grotere afstand (meer veiligheid)<br />
dan het daadwerkelijk uitspel<strong>en</strong> van het verhaal.<br />
Er ontstaat e<strong>en</strong> tastbaar e<strong>in</strong>dproduct voor <strong>de</strong> jongere.<br />
De jongere neemt <strong>de</strong> rol aan van iemand uit zijn persoonlijke omgev<strong>in</strong>g.<br />
De therapeut <strong>in</strong>terviewt vervolg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> jongere.<br />
Op <strong>de</strong>ze wijze kan <strong>de</strong> jongere <strong>de</strong> visie/belev<strong>in</strong>g van an<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong>. Hoe ziet <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r mij?<br />
De jongere krijgt b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spel <strong>de</strong> mogelijkheid om zichzelf te spel<strong>en</strong><br />
b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> situaties uit <strong>de</strong> toekomst, of om zichzelf neer te zett<strong>en</strong> zoals<br />
hij/zij het liefst zou will<strong>en</strong> zijn, gezi<strong>en</strong> zou will<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n.<br />
Het spel geeft <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> verwacht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> waarbij ook gekek<strong>en</strong><br />
kan wor<strong>de</strong>n naar <strong>de</strong> haalbaarheid <strong>en</strong>z. Mogelijk moet<strong>en</strong> het zelfbeeld of<br />
<strong>de</strong> w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> aangepast wor<strong>de</strong>n.<br />
De jongere krijgt <strong>de</strong> ruimte om zelf keuzes te mak<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> roll<strong>en</strong> die<br />
wor<strong>de</strong>n gespeeld. Er kan goed aangeslot<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n bij het<br />
<strong>in</strong>teressegebied van <strong>de</strong> jongere. Het spel creëert <strong>de</strong> veiligheid <strong>en</strong><br />
mogelijkheid om te werk<strong>en</strong> aan vertrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>zicht, maar ook aan het<br />
oef<strong>en</strong><strong>en</strong> van nieuw gedrag <strong>en</strong> nieuwe <strong>in</strong>zicht<strong>en</strong>.<br />
Aan <strong>de</strong> hand van verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong>gang<strong>en</strong> (foto‟s, voorwerp<strong>en</strong>, ed)<br />
kunn<strong>en</strong> er verhal<strong>en</strong> gemaakt wor<strong>de</strong>n. Vaak blijv<strong>en</strong> <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> dicht bij<br />
hun persoonlijke thematiek, belev<strong>in</strong>g, gevoel <strong>en</strong> gedacht<strong>en</strong>.<br />
Door mid<strong>de</strong>l van foto‟s kunn<strong>en</strong> persoonlijke elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
vastgelegd. Jonger<strong>en</strong> <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> mee over <strong>de</strong> wijze waarop <strong>de</strong> foto moet<br />
wor<strong>de</strong>n vormgegev<strong>en</strong>. De foto kan wor<strong>de</strong>n gebruikt om aandacht te<br />
beste<strong>de</strong>n aan zelfbeeld <strong>en</strong> zelf<strong>in</strong>zicht<br />
De jongere beeldt bepaal<strong>de</strong> persoonlijke situaties, i<strong>de</strong>eën, w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit<br />
door e<strong>en</strong> stilstaand beeld te creër<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> ruimte.<br />
Dit beeld kan gefilmd of gefotografeerd wor<strong>de</strong>n wanneer het<br />
terugbekek<strong>en</strong> moet wor<strong>de</strong>n.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 89
Statusspel<strong>en</strong><br />
Lichaamsgerichte<br />
<strong>in</strong>lev<strong>in</strong>gsoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
Zelfshow<br />
Roltaxonomie, archetypes,<br />
ax<strong>en</strong>roos, <strong>in</strong>teractiewijzer<br />
Door mid<strong>de</strong>l van (geïmproviseer<strong>de</strong>) scènes kan <strong>de</strong> jongere oef<strong>en</strong><strong>en</strong> met<br />
verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> verhoud<strong>in</strong>g<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> sociale situaties. Er kan aandacht<br />
wor<strong>de</strong>n geschonk<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> positie die <strong>de</strong> jongere <strong>in</strong>neemt <strong>in</strong> spel, <strong>de</strong><br />
wijze waarop <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r reageert, <strong>de</strong> wijze waarop persoonlijke gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n aangegev<strong>en</strong> <strong>en</strong>z.<br />
In <strong>de</strong> ruimte kunn<strong>en</strong> oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n uitgevoerd waarbij het acc<strong>en</strong>t<br />
wordt gelegd op je eig<strong>en</strong> lichaam <strong>en</strong> het vertrouw<strong>en</strong> <strong>in</strong> je lichaam.<br />
Bijvoorbeeld opdracht<strong>en</strong> rondom stur<strong>en</strong> /volg<strong>en</strong>. Stevig staan/ licht<br />
staan.<br />
Er kan gedacht wor<strong>de</strong>n aan het lop<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> parcours, het oef<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
met verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> non-verbale houd<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, het variër<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spel <strong>in</strong><br />
non-verbale impuls<strong>en</strong>.<br />
De jongere maakt e<strong>en</strong> show die volledig gericht is op zijn/ haar positieve<br />
elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> die bijdraagt aan e<strong>en</strong> positiever zelfbeeld <strong>en</strong><br />
zelfvertrouw<strong>en</strong>.<br />
Bijvoorbeeld e<strong>en</strong> mo<strong>de</strong>show, e<strong>en</strong> rapvoorstell<strong>in</strong>g, e<strong>en</strong> cabaretstuk <strong>en</strong>z.<br />
Er zijn verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> werkvorm<strong>en</strong>/ metho<strong>de</strong>s <strong>in</strong> te zett<strong>en</strong> waarbij gewerkt<br />
wordt met algem<strong>en</strong>e rolka<strong>de</strong>rs <strong>en</strong> waarbij er gewerkt wordt aan het<br />
zelf<strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> eig<strong>en</strong> patron<strong>en</strong> <strong>en</strong> gedacht<strong>en</strong>. C<strong>en</strong>traal staan <strong>de</strong> vrag<strong>en</strong>:<br />
Welke voorkeursroll<strong>en</strong> heeft e<strong>en</strong> jongere? Welke cop<strong>in</strong>gsstrategie<strong>en</strong> zijn<br />
er? <strong>en</strong> Waar zit <strong>de</strong> bl<strong>in</strong><strong>de</strong> vlek?<br />
4.3.5 Techniek<strong>en</strong><br />
Er kunn<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> dit kerngebied verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> techniek<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>gezet door <strong>de</strong> therapeut die het<br />
zelfvertrouw<strong>en</strong>, zelfbeeld <strong>en</strong> zelf<strong>in</strong>zicht versterk<strong>en</strong>:<br />
Rolwissel<strong>in</strong>g: <strong>de</strong> jongere <strong>de</strong> rol van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r lat<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong>. Als therapeut <strong>de</strong> rol van <strong>de</strong> jongere spel<strong>en</strong>.<br />
Spiegel<strong>en</strong>: het spel van <strong>de</strong> jongere naspel<strong>en</strong> waardoor <strong>de</strong> jongere eig<strong>en</strong> gedrag <strong>en</strong> houd<strong>in</strong>g terugziet <strong>en</strong><br />
ervaart wat dit met e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r kan do<strong>en</strong>. Met meer afstand kunn<strong>en</strong> reflecter<strong>en</strong> over het eig<strong>en</strong> aan<strong>de</strong>el.<br />
Regie gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontvang<strong>en</strong>: zowel <strong>in</strong> scènes als <strong>in</strong> product<strong>en</strong> (film, verhaal, script) kan <strong>de</strong> jongere oef<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
met het vormgev<strong>en</strong> van zijn/haar i<strong>de</strong>eën <strong>en</strong> <strong>de</strong>ze ook doorvoer<strong>en</strong>. Daarnaast kan er ook geoef<strong>en</strong>d wor<strong>de</strong>n<br />
met het ontvang<strong>en</strong> van regie.<br />
4.4 Emotie<br />
4.4.1 Werkwijze<br />
De supportieve werkwijze is pass<strong>en</strong>d bij doel<strong>en</strong> gericht op het verbeter<strong>en</strong> van <strong>de</strong> emotionele aanpass<strong>in</strong>g,<br />
het bereik<strong>en</strong> van emotioneel ev<strong>en</strong>wicht <strong>en</strong> het ontwikkel<strong>en</strong> van controlemechanism<strong>en</strong> voor emoties.<br />
90 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
De ortho(ped)agogische <strong>en</strong> re-educatieve werkwijze pass<strong>en</strong> bij het aanler<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong> van emotionele<br />
vaardighe<strong>de</strong>n zoals het uit<strong>en</strong> <strong>en</strong> reguler<strong>en</strong> van emoties <strong>en</strong> het vergrot<strong>en</strong> van frustratietolerantie. De<br />
palliatieve werkwijze komt <strong>in</strong> beeld bij het verzacht<strong>en</strong> van emotionele pijn (rouw).<br />
4.4.2 Doel<strong>en</strong><br />
(H)erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> van emoties.<br />
De (door <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r) gespeel<strong>de</strong> emotie kunn<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> pass<strong>en</strong>d sociaal ka<strong>de</strong>r kunn<strong>en</strong><br />
plaats<strong>en</strong>.<br />
Vergrot<strong>en</strong> van het gedragsrepertoire met betrekk<strong>in</strong>g tot het uit<strong>en</strong> van emoties (emotionele cop<strong>in</strong>gvaardighe<strong>de</strong>n).<br />
A<strong>de</strong>quaat <strong>en</strong> spontaan b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spel e<strong>en</strong> emotie kunn<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, vormgev<strong>en</strong>, <strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of daarop<br />
reager<strong>en</strong>. Vanuit e<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>d perspectief (e<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> rol) op e<strong>en</strong> situatie kunn<strong>en</strong> reager<strong>en</strong>.<br />
Bewustword<strong>in</strong>g van / differ<strong>en</strong>tiër<strong>en</strong> van gradaties b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> één emotie.<br />
De verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> fases (opbouw) van spann<strong>in</strong>g / emotie b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het eig<strong>en</strong> lijf kunn<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>.<br />
Emotioneel bewustzijn creër<strong>en</strong>.<br />
Bewustword<strong>in</strong>g van (lichamelijke) k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> bij het oplop<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> emotie / spann<strong>in</strong>g.<br />
Emoties (non-verbaal) kunn<strong>en</strong> transformer<strong>en</strong> <strong>in</strong> spelgedrag (houd<strong>in</strong>g/ gezichtsexpressie).<br />
Verbeter<strong>en</strong> van <strong>de</strong> zelfbeheers<strong>in</strong>g (zelfcontrole <strong>en</strong> frustratietolerantie vergrot<strong>en</strong>, impulsiviteit verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>).<br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spel, <strong>in</strong>gehou<strong>de</strong>n/ moeilijk toegankelijke emoties uit<strong>en</strong>. De afloop van e<strong>en</strong> emotionele<br />
probleemsituatie (<strong>in</strong> spel) positief kunn<strong>en</strong> beïnvloe<strong>de</strong>n.<br />
Vergrot<strong>en</strong> van het vermog<strong>en</strong> tot stemm<strong>in</strong>gsregulatie.<br />
Ler<strong>en</strong> (her)k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> van eig<strong>en</strong> reactiepatron<strong>en</strong>/ valkuil<strong>en</strong> m.b.t. emotionele situaties.<br />
Verwerk<strong>in</strong>g (rouw / trauma).<br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spel, ritueel of verbeeld<strong>in</strong>g, kwetsbare emoties kunn<strong>en</strong> toelat<strong>en</strong> <strong>en</strong> belev<strong>en</strong> (met voldo<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
distantie).<br />
4.4.3 Metho<strong>de</strong>n<br />
Net zoals bij zelfbeeld geldt <strong>in</strong> het werk<strong>en</strong> met het kerngebied emotie dat verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> metho<strong>de</strong>n<br />
wor<strong>de</strong>n g<strong>en</strong>oemd. Er wordt ook hier geprobeerd metho<strong>de</strong>n die op elkaar lijk<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r één noemer sam<strong>en</strong><br />
te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Storytell<strong>in</strong>g/ storymak<strong>in</strong>g metho<strong>de</strong><br />
Deze metho<strong>de</strong> gebruikt bestaan<strong>de</strong> <strong>en</strong>/of zelfgemaakte verhal<strong>en</strong> als ka<strong>de</strong>r voor <strong>de</strong> dramatiser<strong>in</strong>g b<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> dramatherapeutische sessie (Gersie, 1992). Verwante verhaalmetho<strong>de</strong>n die ook <strong>in</strong> <strong>de</strong> JJI <strong>en</strong> GJ<br />
toegepast wor<strong>de</strong>n zijn Narradrama (Dunne & Rand, 2003) <strong>en</strong> <strong>de</strong> Mutual Storytell<strong>in</strong>g Technique waarbij<br />
door <strong>de</strong> therapeut naast het dom<strong>in</strong>ante lev<strong>en</strong>sverhaal van <strong>de</strong> cliënt e<strong>en</strong> alternatief verhaal wordt bedacht<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 91
<strong>en</strong> uitgewerkt. Ook <strong>de</strong> Vertelpantomime, ev<strong>en</strong>tueel met tableau, waarbij <strong>de</strong> speler uitbeeldt wat door <strong>de</strong><br />
verteller verteld wordt, valt hieron<strong>de</strong>r.<br />
Op<strong>en</strong>/ geslot<strong>en</strong> improvisatie<br />
Deze metho<strong>de</strong> is te rangschikk<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r Sc<strong>en</strong>ework (fase 2 van Emunah, 1994).K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d is dat <strong>de</strong><br />
cliënt<strong>en</strong> met elkaar of met <strong>de</strong> therapeut getransformeerd e<strong>en</strong> fictieve situatie spel<strong>en</strong> die zich dui<strong>de</strong>lijk<br />
on<strong>de</strong>rscheidt van hun dagelijkse situatie. De b<strong>en</strong>am<strong>in</strong>g dat <strong>de</strong> improvisatie meer op<strong>en</strong> of geslot<strong>en</strong> is heeft<br />
te mak<strong>en</strong> met <strong>de</strong> vooraf afgesprok<strong>en</strong> spelgegev<strong>en</strong>s. (Wie, wat, waar, etc). On<strong>de</strong>r <strong>de</strong> noemer op<strong>en</strong>/geslot<strong>en</strong><br />
improvisatie vall<strong>en</strong> o.a. Improvisatietheater, Statusspel<strong>en</strong> <strong>en</strong> Theatersport (Johnstone, 1990; Spol<strong>in</strong>, 1999).<br />
De acteermetho<strong>de</strong><br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> dramatherapeutisch ka<strong>de</strong>r is <strong>de</strong> acteermetho<strong>de</strong> gericht op <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> cliënt via <strong>de</strong><br />
ontwikkel<strong>in</strong>g van zijn acteervaardighe<strong>de</strong>n. Het geloofwaardig kunn<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> <strong>en</strong> beheers<strong>en</strong> van emoties is<br />
voor e<strong>en</strong> acteur natuurlijk e<strong>en</strong> basiscompet<strong>en</strong>tie. Terecht kijkt <strong>de</strong> dramatherapeut hier naar bestaan<strong>de</strong><br />
acteermetho<strong>de</strong>n. Afgelei<strong>de</strong> werkvorm<strong>en</strong> van theaterontwikkelaars als Stanislavski <strong>en</strong> Grotowski zoals<br />
fysieke-, stem- fantasie- <strong>en</strong> visualisatieoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> zijn hier on<strong>de</strong>r te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Ook <strong>de</strong> Rolmetho<strong>de</strong> van<br />
Landy, het Elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>theater van Wou<strong>de</strong>nberg (1999) <strong>de</strong> Begeleid Toneel Metho<strong>de</strong> van Te Kiefte, Van<br />
Rhijn <strong>en</strong> Haans (1994) zijn hierop gericht. Het gebruik van material<strong>en</strong> zoals schimm<strong>en</strong>doek<br />
(schimm<strong>en</strong>spel) <strong>en</strong> maskers (Geese Theatre, van Baim, Brookes & Mountford, 2002) on<strong>de</strong>rsteun<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
theatrale vormgev<strong>in</strong>g van spel<strong>in</strong>hou<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> cliënt.<br />
Developm<strong>en</strong>tal transformations<br />
Bij <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> <strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>tal transformations (Johnson, 1982-2003) ligt <strong>de</strong> focus op <strong>de</strong> cont<strong>in</strong>ue<br />
veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g <strong>en</strong> vormgev<strong>in</strong>g b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> groeps - <strong>en</strong> <strong>in</strong>dividuele improvisaties. De dramatherapeut speelt mee<br />
<strong>en</strong> kan funger<strong>en</strong> als spelobject. Belichaam<strong>de</strong> ontmoet<strong>in</strong>g <strong>en</strong> ervar<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> spelwerkelijkheid staat<br />
c<strong>en</strong>traal. Interv<strong>en</strong>ties wor<strong>de</strong>n tij<strong>de</strong>ns het spel gegev<strong>en</strong>. Verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> niveaus van spel kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
<strong>in</strong>gezet, variër<strong>en</strong>d van leid- <strong>en</strong> volgspel rond stem <strong>en</strong> beweg<strong>in</strong>g, via beel<strong>de</strong>nspel, fictieve roll<strong>en</strong> naar<br />
tekstspel daarbij aansluit<strong>en</strong>d bij het spelniveau dat voor <strong>de</strong> cliënt op dat mom<strong>en</strong>t het meest pass<strong>en</strong>d is.<br />
Vanwege <strong>de</strong> focus op niet-afgesprok<strong>en</strong> belichaamd spel <strong>en</strong> ontmoet<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n ook non-verbale<br />
werkvorm<strong>en</strong> gericht op <strong>de</strong> belev<strong>in</strong>g van fysiek spel on<strong>de</strong>r <strong>de</strong>ze metho<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rgebracht. De metho<strong>de</strong> is<br />
t<strong>en</strong> <strong>de</strong>le te rangschikk<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r Dramatic Play (fase 1 van Emunah, 1994).<br />
Psychodrama<br />
Bij <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> psychodrama (Mor<strong>en</strong>o, 1964) wordt <strong>de</strong> beleef<strong>de</strong> werkelijkheid van <strong>de</strong> cliënt bespeeld. Het<br />
uitspel<strong>en</strong> van situaties uit het lev<strong>en</strong> van <strong>de</strong> cliënt kan verlicht<strong>in</strong>g br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, vastgezette emoties tot<br />
expressie br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r licht werp<strong>en</strong> op situaties <strong>en</strong> het han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsrepertoire met nieuwe<br />
gedragsmogelijkhe<strong>de</strong>n uitbrei<strong>de</strong>n. Zowel <strong>in</strong>terpersoonlijke als <strong>in</strong>trapersoonlijke thema’s kunn<strong>en</strong> aan bod<br />
kom<strong>en</strong>. Soms ligt het acc<strong>en</strong>t meer op het uitbrei<strong>de</strong>n van het han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsrepertoire via metho<strong>de</strong>n als<br />
Uitbrei<strong>de</strong>n Sociaal Rolrepertoire (Geese Theatre van Baim, Brookes & Mountford, 2002), Interactiedrama<br />
(Cuvelier, 1983) <strong>en</strong> Role Tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g (Clayton, 1992). An<strong>de</strong>re ker<strong>en</strong> is het psychodrama meer verwerk<strong>in</strong>gs<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>zichtgericht (Mor<strong>en</strong>o, 1964) (Kellermann & Hudgius, 2000).<br />
92 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
4.4.4 Werkvorm<strong>en</strong><br />
De emotiebus (op<strong>en</strong> improvisatie)<br />
(Toneel) tekst<br />
Improviser<strong>en</strong> met conflict (vooraf<br />
afgesprok<strong>en</strong> structuur)<br />
Zelf e<strong>en</strong> brief/script schrijv<strong>en</strong><br />
Lichaamsbewustword<strong>in</strong>gsoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
Emotietabel<br />
Ie<strong>de</strong>re nieuwe passagier heeft e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re emotie die door <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r<br />
wordt overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Variatie: spreek e<strong>en</strong> rol/ situatie af, <strong>en</strong> pak al spel<strong>en</strong>d steeds e<strong>en</strong><br />
nieuw „emotiekaartje‟ <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r gaat mee met <strong>de</strong>ze emotie, of reageert<br />
met teg<strong>en</strong>spel.<br />
Door e<strong>en</strong> (korte)(toneel)tekst vanuit e<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> situatie <strong>en</strong>/ of rol<br />
te spel<strong>en</strong> kan <strong>de</strong> cliënt ervar<strong>en</strong> dat het niet <strong>de</strong> tekst is die <strong>de</strong><br />
boodschap overbr<strong>en</strong>gt, maar e<strong>en</strong> comb<strong>in</strong>atie van houd<strong>in</strong>g, ruimte<br />
gebruik, mimiek <strong>en</strong> stemgebruik. Achteraf evaluer<strong>en</strong> wat (concreet)<br />
ervoor zorg<strong>de</strong> dat e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> emotie overgebracht werd.<br />
De therapeut probeert <strong>in</strong> het teg<strong>en</strong>spel <strong>de</strong> afloop an<strong>de</strong>rs te lat<strong>en</strong> lop<strong>en</strong>,<br />
terwijl <strong>de</strong> cliënt moet prober<strong>en</strong> vast te hou<strong>de</strong>n aan het afgesprok<strong>en</strong><br />
e<strong>in</strong><strong>de</strong>. Hierdoor ontstaat frustratie b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het spel. Dit biedt <strong>de</strong><br />
geleg<strong>en</strong>heid om <strong>de</strong> vaardigheid <strong>in</strong> nieuwe rolhanter<strong>in</strong>g t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van<br />
emoties te test<strong>en</strong>.<br />
Bij e<strong>en</strong> aanbelspel heeft <strong>de</strong>g<strong>en</strong>e die aanbelt telk<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re<br />
emotie. Als veiligheid kan altijd „<strong>de</strong> <strong>de</strong>ur‟ dichtgedaan wor<strong>de</strong>n.<br />
Door om beurt<strong>en</strong> (therapeut <strong>en</strong> cliënt) e<strong>en</strong> zelfgeschrev<strong>en</strong> script te<br />
lat<strong>en</strong> regisser<strong>en</strong>, krijgt <strong>de</strong> cliënt letterlijk e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re kijk op <strong>de</strong> zaak.<br />
De cliënt doorziet <strong>en</strong> experim<strong>en</strong>teert met alternatieve<br />
han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gssc<strong>en</strong>ario‟s <strong>in</strong> omgang met emotionele gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>.<br />
De cliënt schrijft e<strong>en</strong> brief naar e<strong>en</strong> fictief persoon waar<strong>in</strong> hij/ zij e<strong>en</strong><br />
bepaal<strong>de</strong> vraag stelt of me<strong>de</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g doet die e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> emotie<br />
triggert. Er wordt e<strong>en</strong> scène uitgespeeld tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> ontvanger <strong>en</strong><br />
verz<strong>en</strong><strong>de</strong>r van <strong>de</strong> brief. De cliënt kiest zelf welke rol hij/ zij speelt<br />
A<strong>de</strong>mhal<strong>in</strong>gstechniek<strong>en</strong>, ontspann<strong>in</strong>gsoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>, het ler<strong>en</strong><br />
constater<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> spierspann<strong>in</strong>g, e<strong>en</strong> hoge/ snellere a<strong>de</strong>mhal<strong>in</strong>g,<br />
aan spann<strong>in</strong>g gerelateer<strong>de</strong> „gewoonte‟ beweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Hierdoor ontstaat<br />
e<strong>en</strong> hoger lichaamsbesef bij emoties.<br />
D.m.v. e<strong>en</strong> tabel wordt e<strong>en</strong> visuele weergave van <strong>de</strong> diverse gradaties<br />
bij <strong>de</strong> emotie „boos‟ gemaakt. Deze tabel wordt <strong>in</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g met<br />
<strong>de</strong> cliënt gemaakt zodat er ook echt „overe<strong>en</strong>stemm<strong>in</strong>g‟ is. Door <strong>de</strong>ze<br />
tabel „<strong>in</strong> te vull<strong>en</strong>‟ tij<strong>de</strong>ns het spel wordt het voor <strong>de</strong> cliënt <strong>in</strong>zichtelijk<br />
dat boosheid uit verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> gradaties is opgebouwd waar<br />
verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> situaties <strong>en</strong> gedrag<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bij hor<strong>en</strong>. De cliënt gaat <strong>de</strong>ze<br />
niveaus van boosheid bij zichzelf herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> anker<strong>en</strong> aan eig<strong>en</strong><br />
(spel) ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 93
Afbeeld<strong>in</strong>g<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> emotionele<br />
lad<strong>in</strong>g als spel<strong>in</strong>put<br />
Lev<strong>en</strong>d standbeeld<br />
Schimm<strong>en</strong>doek<br />
Werk<strong>en</strong> met maskers<br />
Heel veel manier<strong>en</strong> om<br />
emotioneel te reager<strong>en</strong><br />
Er kunn<strong>en</strong> diverse afbeeld<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> mimiek<br />
of van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> situatie gebruikt wor<strong>de</strong>n om te oef<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
met het herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> van bepaal<strong>de</strong> emoties. Deze afbeeld<strong>in</strong>g<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
ook di<strong>en</strong><strong>en</strong> als aanleid<strong>in</strong>g voor e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> scène. Bijvoorbeeld het<br />
uitspel<strong>en</strong> van <strong>de</strong> afgebeel<strong>de</strong> emotie, e<strong>en</strong> verhaal mak<strong>en</strong> n.a.v. <strong>de</strong><br />
afbeeld<strong>in</strong>g, zelf e<strong>en</strong> <strong>in</strong>vull<strong>in</strong>g gev<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> situatie rondom <strong>de</strong><br />
afbeeld<strong>in</strong>g <strong>en</strong> experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re afloop door iets <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
scène te wijzig<strong>en</strong>. De cliënt kan ev<strong>en</strong>tueel ook zelf e<strong>en</strong> afbeeld<strong>in</strong>g<br />
me<strong>en</strong>em<strong>en</strong>.<br />
Door te werk<strong>en</strong> met stilstaan<strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n is er iets meer distantie, maar<br />
tegelijkertijd is er veel meer tijd om stil te staan bij bepaal<strong>de</strong> <strong>de</strong>tails<br />
zoals lichaamshoud<strong>in</strong>g. Het non-verbaal belicham<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> emotie<br />
(of emotionele situatie) versterkt <strong>de</strong> belev<strong>in</strong>g, <strong>en</strong> doet e<strong>en</strong> appel op het<br />
lichaamsgeheug<strong>en</strong>. Er zijn variant<strong>en</strong> mogelijk door (daadwerkelijk)<br />
foto‟s te nem<strong>en</strong> van het beeld, te werk<strong>en</strong> met symbolische beel<strong>de</strong>n of<br />
elkaar te boetser<strong>en</strong>. Beel<strong>de</strong>n vanuit het he<strong>de</strong>n, toekomst <strong>en</strong> verle<strong>de</strong>n<br />
kunn<strong>en</strong> gebruikt wor<strong>de</strong>n (dus ook ev<strong>en</strong>tuele traumatische ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong>)<br />
waardoor dit e<strong>en</strong> bre<strong>de</strong> werkvorm is.<br />
Het schimm<strong>en</strong>doek kan gebruikt wor<strong>de</strong>n als er angst is om „<strong>in</strong> het zicht‟<br />
te spel<strong>en</strong> of als <strong>de</strong> mimiek niet noodzakelijk of relevant is. Daarnaast<br />
kan <strong>de</strong> cliënt mete<strong>en</strong> (uitvergroot) zi<strong>en</strong> wat hij/ zij doet, waardoor kle<strong>in</strong>e<br />
veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gemakkelijker herk<strong>en</strong>d wor<strong>de</strong>n. Het schimm<strong>en</strong>doek kan<br />
<strong>in</strong>gezet wor<strong>de</strong>n om te werk<strong>en</strong> met stilstaan<strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n, beweg<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
scènes, raadspelletjes, realistische situaties of fictieve/ symbolische<br />
weergav<strong>en</strong>.<br />
Het masker kan (sam<strong>en</strong>) gemaakt wor<strong>de</strong>n. Er kan uit<strong>in</strong>g gegev<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n aan persoonlijke (<strong>in</strong>gehou<strong>de</strong>n/ moeilijk toegankelijke) emoties<br />
(<strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm van mimiek). Er kan ook gebruik gemaakt wor<strong>de</strong>n van<br />
bestaan<strong>de</strong> maskers met e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> emotionele uitdrukk<strong>in</strong>g. Tij<strong>de</strong>ns<br />
het spel<strong>en</strong> wordt e<strong>en</strong> extra beroep gedaan op lichaamsexpressie<br />
omdat <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> mimiek niet zichtbaar is.<br />
Er is e<strong>en</strong> (probleem)situatie, door <strong>de</strong> therapeut <strong>in</strong>gebracht of sam<strong>en</strong><br />
met <strong>de</strong> cliënt bedacht. Vervolg<strong>en</strong>s be<strong>de</strong>nkt <strong>de</strong> cliënt (ev<strong>en</strong>tueel met<br />
hulp van <strong>de</strong> therapeut) zoveel mogelijk emotionele spelreacties om<br />
<strong>de</strong>ze situatie te b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. Deze manier<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n hierna uitgespeeld.<br />
De cliënt ervaart <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> antwoor<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
emoties/ gradaties <strong>in</strong> het spel. Hiermee wordt het vormgev<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />
emotie <strong>en</strong> het hanter<strong>en</strong> van <strong>de</strong> emotie van <strong>de</strong> teg<strong>en</strong>speler geoef<strong>en</strong>d.<br />
Daarnaast wordt <strong>de</strong> relatie van <strong>de</strong> emoties van bei<strong>de</strong>n <strong>en</strong> het<br />
beïnvloe<strong>de</strong>n van e<strong>en</strong> situatie geoef<strong>en</strong>d (oorzaak-gevolg). Er kan<br />
gewerkt wor<strong>de</strong>n met fictieve situaties of met situaties uit het lev<strong>en</strong> van<br />
<strong>de</strong> cliënt.<br />
94 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Spel<strong>en</strong> vanuit <strong>de</strong> vier<br />
elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>/archetypische<br />
roll<strong>en</strong>/roltaxonomie<br />
Er kan bijvoorbeeld sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong> cliënt gekek<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> welk<br />
elem<strong>en</strong>t (water, aar<strong>de</strong>, lucht of vuur) <strong>de</strong> karaktereig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />
cliënt voornamelijk on<strong>de</strong>r te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> zijn. Hieruit kan blijk<strong>en</strong> of er met<br />
e<strong>en</strong> bepaald elem<strong>en</strong>t extra geoef<strong>en</strong>d moet wor<strong>de</strong>n om „<strong>in</strong> ev<strong>en</strong>wicht‟ te<br />
kom<strong>en</strong>. Roll<strong>en</strong> of situaties kunn<strong>en</strong> vanuit <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
gespeeld wor<strong>de</strong>n. Tev<strong>en</strong>s kunn<strong>en</strong> er monolog<strong>en</strong> vanuit <strong>de</strong><br />
verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n (Bijvoorbeeld met behulp<br />
van <strong>de</strong> vier stoel<strong>en</strong> techniek).<br />
E<strong>en</strong>zelf<strong>de</strong> (probleem)situatie kan vanuit verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> archetypische<br />
roll<strong>en</strong> gespeeld wor<strong>de</strong>n: <strong>de</strong> held, <strong>de</strong> verzorg<strong>en</strong><strong>de</strong> moe<strong>de</strong>r, het<br />
opstandige k<strong>in</strong>d, <strong>de</strong> wijze ou<strong>de</strong>re etc. Elke rol heeft e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong><br />
emotionele huishoud<strong>in</strong>g <strong>en</strong> emotieregulatie <strong>en</strong> kan di<strong>en</strong><strong>en</strong> als rol/<br />
ervar<strong>in</strong>gsmo<strong>de</strong>l.<br />
Realistische situaties<br />
Dramatische rituel<strong>en</strong><br />
(Lastige) realistische situaties uitspel<strong>en</strong> die boosheid/ irritatie<br />
opwekk<strong>en</strong> waarbij <strong>de</strong> cliënt zichzelf speelt <strong>en</strong> oef<strong>en</strong>t met nieuw gedrag.<br />
Dezelf<strong>de</strong> realistische situaties kunn<strong>en</strong> gebruikt wor<strong>de</strong>n om <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong><br />
situatie te ervar<strong>en</strong> vanuit e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r perspectief (rolwissel) <strong>en</strong><br />
ev<strong>en</strong>tueel om het e<strong>in</strong><strong>de</strong> te herschrijv<strong>en</strong>. Het herschrijv<strong>en</strong> van het e<strong>in</strong><strong>de</strong><br />
kan ook toegepast wor<strong>de</strong>n bij <strong>de</strong> verwerk<strong>in</strong>g van traumatische<br />
ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong> cliënt verwerk<strong>in</strong>gsrituel<strong>en</strong> t.a.v. e<strong>en</strong> emotionele<br />
gebeurt<strong>en</strong>is be<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong>.<br />
4.4.5 Techniek<strong>en</strong><br />
De therapeut zet <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> techniek<strong>en</strong> <strong>in</strong>:<br />
Rolwissel, dubbel<strong>en</strong>, terzij<strong>de</strong>, spiegel<strong>en</strong>, di<strong>en</strong>stbaar/confronter<strong>en</strong>d teg<strong>en</strong>spel. Regisser<strong>en</strong>, volg<strong>en</strong>,<br />
concretiser<strong>en</strong>, herhal<strong>en</strong>, <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siver<strong>en</strong>, verwarr<strong>en</strong>, ka<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, naar het hier <strong>en</strong> nu br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. De Wat nu? vraag<br />
tij<strong>de</strong>ns spel, masker omhoog <strong>en</strong> vertell<strong>en</strong> wat <strong>de</strong> persoon achter het masker <strong>de</strong>nkt, tableau, slow-motion.<br />
Jabber<strong>en</strong>, personificatie van lev<strong>en</strong>loze object<strong>en</strong> <strong>en</strong> Italiaantje (= zelf<strong>de</strong> scène versneld spel<strong>en</strong>).<br />
4.5 Interactie<br />
4.5.1 Werkwijz<strong>en</strong><br />
Re-educatieve <strong>en</strong> orthopedagogische werkwijze zijn hier geïndiceerd.<br />
Re-educatief vanwege het aanler<strong>en</strong> van nieuw gedrag. Ortho-pedagogisch is geïndiceerd vanwege <strong>de</strong><br />
leeftijdsgroep van <strong>de</strong> doelgroep <strong>en</strong> vanwege <strong>de</strong> achterstand <strong>in</strong> sociale ontwikkel<strong>in</strong>g tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> opvoed<strong>in</strong>g.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 95
4.5.2 Doel<strong>en</strong><br />
De jongere krijgt <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> machtsverhoud<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> sociale situaties.<br />
A<strong>de</strong>quaat spelmatig kunn<strong>en</strong> <strong>in</strong>casser<strong>en</strong> <strong>en</strong> reager<strong>en</strong> op <strong>de</strong> status van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r om het rolrepertoire uit te<br />
brei<strong>de</strong>n. Her<strong>de</strong>f<strong>in</strong>iër<strong>en</strong>/herwaar<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van hoge <strong>en</strong> lage status. Leid<strong>in</strong>g durv<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> accepter<strong>en</strong>.<br />
Kunn<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>spel<strong>en</strong> met <strong>de</strong> focus op het accepter<strong>en</strong> van het spelaanbod van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r <strong>en</strong> zelf met spel<strong>in</strong>br<strong>en</strong>g<br />
kunn<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>.<br />
Ev<strong>en</strong>wicht zoek<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> maar volg<strong>en</strong> van het spelaanbod van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r <strong>en</strong> alle<strong>en</strong> maar zelf lei<strong>de</strong>n<br />
<strong>in</strong> het spel.<br />
De jongere krijgt <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> eig<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>rmans <strong>in</strong>teractiepatron<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spel.<br />
Oorzaak <strong>en</strong> gevolg van <strong>de</strong> wisselwerk<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> communicatie ler<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Zelf uitprober<strong>en</strong> van an<strong>de</strong>r<br />
<strong>in</strong>teractiegedrag b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spel <strong>en</strong> op <strong>de</strong>ze wijze het <strong>in</strong>teractierepertoire uitbrei<strong>de</strong>n.<br />
De jongere wordt zich bewust van <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> non-verbale mimiek <strong>en</strong> lichaamsexpressie.<br />
Ler<strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong> van <strong>en</strong> afstemm<strong>en</strong> op het non-verbale spel van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r. Ingaan op elkaars signal<strong>en</strong>.<br />
Afstemm<strong>en</strong> op tempo, belev<strong>in</strong>g, ritme van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r, nabijheid. Belichaam<strong>de</strong> ontmoet<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> spelruimte.<br />
De jongere kan fysieke <strong>en</strong> sociale gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, ervar<strong>en</strong>, aangev<strong>en</strong> <strong>en</strong> accepter<strong>en</strong>.<br />
De jongere kan <strong>in</strong> contact kom<strong>en</strong> met <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> disfunctionele <strong>in</strong>teractie. Vervolg<strong>en</strong>s kan <strong>de</strong> jongere daarop reflecter<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> gezon<strong>de</strong> gedragsalternatiev<strong>en</strong> v<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />
De jongere wordt han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsbekwaam <strong>in</strong> <strong>de</strong> omgang met sociale situaties.<br />
‚Wet<strong>en</strong> hoe het hoort‛.<br />
De jongere heeft <strong>de</strong> empathie voor <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r vergroot.<br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> improvisaties roll<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> met verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> daarb<strong>in</strong>n<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> met het wissel<strong>en</strong><br />
van rol.<br />
4.5.3 Metho<strong>de</strong>n<br />
Ook hier wor<strong>de</strong>n verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> metho<strong>de</strong>n g<strong>en</strong>oemd <strong>en</strong> wordt geprobeerd metho<strong>de</strong>n die op elkaar lijk<strong>en</strong><br />
on<strong>de</strong>r één noemer sam<strong>en</strong> te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Op<strong>en</strong>/ geslot<strong>en</strong> improvisatie<br />
Op<strong>en</strong>/ geslot<strong>en</strong> improvisatie is als metho<strong>de</strong> te rangschikk<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r Sc<strong>en</strong>ework (fase 2 van Emunah, 1994).<br />
K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d is dat <strong>de</strong> cliënt<strong>en</strong> met elkaar of met <strong>de</strong> therapeut getransformeerd e<strong>en</strong> fictieve situatie<br />
spel<strong>en</strong> die zich dui<strong>de</strong>lijk on<strong>de</strong>rscheidt van hun dagelijkse situatie. De b<strong>en</strong>am<strong>in</strong>g dat <strong>de</strong> improvisatie meer<br />
op<strong>en</strong> of geslot<strong>en</strong> is heeft te mak<strong>en</strong> met <strong>de</strong> vooraf afgesprok<strong>en</strong> spelgegev<strong>en</strong>s. (Wie, wat, waar, etc). On<strong>de</strong>r<br />
<strong>de</strong> noemer op<strong>en</strong>/ geslot<strong>en</strong> improvisatie vall<strong>en</strong> o.a. Improvisatietheater, Statusspel<strong>en</strong> <strong>en</strong> Theatersport<br />
(Johnstone, 1990; Spol<strong>in</strong>, 1999). Ook Anger Managem<strong>en</strong>t (Thompson, 1999) wordt hier on<strong>de</strong>rgebracht.<br />
96 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Interactiedrama<br />
Interactiedrama valt als metho<strong>de</strong> on<strong>de</strong>r Roleplay (fase 3 van Emunah, 1994). De therapeut probeert <strong>de</strong><br />
cliënt <strong>in</strong>zicht te lat<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> wijze van <strong>in</strong>teracter<strong>en</strong> van <strong>de</strong> cliënt door het uitspel<strong>en</strong> van dagelijkse<br />
situaties waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> cliënt zichzelf speelt. Het vervolg<strong>en</strong>s via spel uitbrei<strong>de</strong>n van het <strong>in</strong>teractierepertoire<br />
van <strong>de</strong> cliënt is e<strong>en</strong> belangrijk doel. De therapeut maakt daarbij gebruik van psychodrama <strong>en</strong><br />
roll<strong>en</strong>speltechniek<strong>en</strong>, on<strong>de</strong>r meer door het spel<strong>en</strong> van di<strong>en</strong>stbaar teg<strong>en</strong>spel. De focus ligt hierbij op <strong>de</strong><br />
<strong>in</strong>ter-persoonlijke communicatie. Deze metho<strong>de</strong> wordt vaak als vorm van psycho-educatie toegepast <strong>in</strong><br />
comb<strong>in</strong>atie met het voor <strong>de</strong> cliënt <strong>in</strong>zichtelijk mak<strong>en</strong> van het mo<strong>de</strong>l van <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractiestijl<strong>en</strong>. Verwante<br />
mo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong> zijn o.a. <strong>de</strong> Stad van Ax<strong>en</strong> ook wel Ax<strong>en</strong>roos g<strong>en</strong>oemd (Cuvelier, 1983), het BOTS-mo<strong>de</strong>l, <strong>de</strong><br />
Roos van Leary, <strong>de</strong> Dim<strong>en</strong>sies van <strong>de</strong> Sociale Ruimte (Oudijk, 2000), Role Tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g (Clayton, 1992),<br />
Conflicthanter<strong>in</strong>gsstijl<strong>en</strong> (Pre<strong>in</strong>, 2007).<br />
Developm<strong>en</strong>tal transformations<br />
Bij <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> <strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>tal transformations (Johnson, 1982-2003) ligt <strong>de</strong> focus op <strong>de</strong> cont<strong>in</strong>ue<br />
veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g <strong>en</strong> vormgev<strong>in</strong>g b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> groeps - <strong>en</strong> <strong>in</strong>dividuele improvisaties. De dramatherapeut speelt mee<br />
<strong>en</strong> kan funger<strong>en</strong> als spelobject. Belichaam<strong>de</strong> ontmoet<strong>in</strong>g <strong>en</strong> ervar<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> spelwerkelijkheid staan<br />
c<strong>en</strong>traal. Interv<strong>en</strong>ties wor<strong>de</strong>n tij<strong>de</strong>ns het spel gegev<strong>en</strong>. Verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> niveaus van spel kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
<strong>in</strong>gezet variër<strong>en</strong>d van leid- <strong>en</strong> volgspel rond stem <strong>en</strong> beweg<strong>in</strong>g, via beel<strong>de</strong>nspel, fictieve roll<strong>en</strong> naar<br />
tekstspel daarbij aansluit<strong>en</strong>d bij het spelniveau dat voor <strong>de</strong> cliënt op dat mom<strong>en</strong>t het meest pass<strong>en</strong>d is.<br />
Vanwege <strong>de</strong> focus op niet afgesprok<strong>en</strong> belichaamd spel <strong>en</strong> ontmoet<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n ook non-verbale<br />
werkvorm<strong>en</strong> gericht op belev<strong>in</strong>g van fysiek spel on<strong>de</strong>r <strong>de</strong>ze metho<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rgebracht. De metho<strong>de</strong> is t<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>le te rangschikk<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r Dramatic Play (fase 1 van Emunah, 1994).<br />
4.5.4 Werkvorm<strong>en</strong><br />
Vier grote categorieën:<br />
Statusspel<strong>en</strong><br />
Kon<strong>in</strong>g/lakei of baas/knecht<br />
spelsituaties over lei<strong>de</strong>n <strong>en</strong> volg<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> macht /onmacht.<br />
Allerhan<strong>de</strong> spelsituaties waarbij je<br />
<strong>in</strong>zoomt op <strong>de</strong> statusverhoud<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />
<strong>in</strong>itiatief, veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van status,<br />
gradaties van status <strong>en</strong><br />
bijvoorbeeld e<strong>en</strong> statusval van e<strong>en</strong><br />
personage.<br />
Door e<strong>en</strong> bewustword<strong>in</strong>g van het begrip status<br />
komt <strong>de</strong> machtbalans tuss<strong>en</strong> twee person<strong>en</strong><br />
dui<strong>de</strong>lijk <strong>in</strong> beeld. Macht / onmacht is vaak e<strong>en</strong><br />
bela<strong>de</strong>n thema voor <strong>de</strong>ze jonger<strong>en</strong>.<br />
Statusspel<strong>en</strong> verschaff<strong>en</strong> zo e<strong>en</strong><br />
experim<strong>en</strong>teerruimte waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> jongere het<br />
eig<strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsrepertoire kan uitbrei<strong>de</strong>n <strong>en</strong><br />
het omgaan met macht/ onmachtsituaties<br />
constructief kan uitbrei<strong>de</strong>n. De<br />
machtverhoud<strong>in</strong>g kan b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> spelsituaties<br />
ook lei<strong>de</strong>n tot conflictsituaties.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 97
Non-verbaal spel<br />
Improvisatievorm<strong>en</strong><br />
Het spiegel<strong>en</strong> van elkaars<br />
beweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> mimiek (<strong>de</strong> e<strong>en</strong><br />
leidt <strong>en</strong> <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r volgt).<br />
Het non-verbaal uitspel<strong>en</strong> van<br />
sociale situaties waarbij <strong>de</strong> spelers<br />
teg<strong>en</strong>gestel<strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>ties hebb<strong>en</strong> .<br />
Het werk<strong>en</strong> met tableaus. Door<br />
mid<strong>de</strong>l van e<strong>en</strong> reeks verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
stilstaan<strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n alle<strong>en</strong> of met<br />
an<strong>de</strong>re jonger<strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r woor<strong>de</strong>n<br />
e<strong>en</strong> verhaal uitbeel<strong>de</strong>n.<br />
Schimm<strong>en</strong>spel.<br />
Afgesprok<strong>en</strong> verhaal wordt nonverbaal<br />
uitgespeeld. Dit vergt veel<br />
van <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie van <strong>de</strong> spelers<br />
qua sam<strong>en</strong>spel.<br />
Wie - Wat - Waar kaart<strong>en</strong>.<br />
De spelers krijg<strong>en</strong> <strong>in</strong> tweetall<strong>en</strong><br />
“Wie - Wat - Waar kaart<strong>en</strong>” met<br />
daarop e<strong>en</strong> rolbeschrijv<strong>in</strong>g, e<strong>en</strong><br />
situatie <strong>en</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>tiebeschrijv<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> plaatsbeschrijv<strong>in</strong>g. De twee<br />
spelers kom<strong>en</strong> <strong>in</strong> spel vanuit <strong>de</strong><br />
beschrijv<strong>in</strong>g<strong>en</strong> met elkaar <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />
conflictsituatie (geslot<strong>en</strong><br />
improvisatie).<br />
Zorg dat <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r…..<br />
Om <strong>de</strong> beurt<strong>en</strong> trekt e<strong>en</strong> speler<br />
e<strong>en</strong> briefje met daarop bijvoorbeeld<br />
<strong>de</strong> tekst: ”Zorg dat <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r gaat<br />
lach<strong>en</strong>.” Of, “Zorg dat <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r<br />
gaat schreeuw<strong>en</strong>.” Op <strong>de</strong> briefjes<br />
kunn<strong>en</strong> zowel emoties als<br />
han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<strong>en</strong> staan. De bedoel<strong>in</strong>g is<br />
dat <strong>de</strong> speler <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
spelimprovisatie aan het<br />
schreeuw<strong>en</strong> of lach<strong>en</strong> krijgt zon<strong>de</strong>r<br />
dat je <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r daar expliciet <strong>de</strong><br />
opdracht voor geeft.<br />
Jonger<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n zich door mid<strong>de</strong>l van <strong>de</strong>ze<br />
werkvorm<strong>en</strong> meer bewust van <strong>de</strong> betek<strong>en</strong>is van<br />
<strong>de</strong> non-verbale communicatie. Ze krijg<strong>en</strong> meer<br />
zicht op wat ze zelf <strong>en</strong> <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r non-verbaal<br />
communicer<strong>en</strong>. Daarnaast biedt non-verbaal<br />
spel <strong>de</strong> mogelijkheid te oef<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> bepaald<br />
gedrag dus ook te tra<strong>in</strong><strong>en</strong>.<br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> improvisatievorm<strong>en</strong> gaan <strong>de</strong> spelers<br />
van start zon<strong>de</strong>r of met e<strong>en</strong> aantal vooraf<br />
afgesprok<strong>en</strong> spelgegev<strong>en</strong>s. Bijvoorbeeld wie,<br />
wat, waar of e<strong>en</strong> vaststaand beg<strong>in</strong> of e<strong>in</strong>d van<br />
<strong>de</strong> spelsituatie waar vanuit <strong>de</strong> spelers beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />
of moet<strong>en</strong> e<strong>in</strong>dig<strong>en</strong>. Om b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spel te ler<strong>en</strong><br />
improviser<strong>en</strong> moet je over e<strong>en</strong> aantal<br />
compet<strong>en</strong>ties/ vaardighe<strong>de</strong>n beschikk<strong>en</strong> of<br />
<strong>de</strong>ze ontwikkel<strong>en</strong>. Bijvoorbeeld het ler<strong>en</strong><br />
conc<strong>en</strong>trer<strong>en</strong>, luister<strong>en</strong>, vertrouw<strong>en</strong>, spontaan<br />
han<strong>de</strong>l<strong>en</strong>. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spel moet<strong>en</strong> spelers ler<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>casser<strong>en</strong> wat <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r <strong>in</strong>br<strong>en</strong>gt <strong>en</strong> hier<br />
vervolg<strong>en</strong>s met e<strong>en</strong> pass<strong>en</strong>d spelaanbod op<br />
kunn<strong>en</strong> reager<strong>en</strong>. Op die manier ontstaat e<strong>en</strong><br />
sam<strong>en</strong>spel/ sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g die resulteert <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />
dynamisch spel <strong>en</strong> spann<strong>in</strong>gsopbouw.<br />
98 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Interactiedrama <strong>en</strong><br />
sociale roltra<strong>in</strong><strong>in</strong>g<br />
nav situaties uit het<br />
dagelijks lev<strong>en</strong> van<br />
<strong>de</strong> jongere<br />
Op<strong>en</strong> improvisaties/ theatersport.<br />
Hierbij ga je uit van het e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel<br />
spelgegev<strong>en</strong> waarop <strong>de</strong> spelers<br />
voortbordur<strong>en</strong>. Bijvoorbeeld iets<br />
onmogelijks verkop<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong><br />
re<strong>de</strong>lijk ongeïnteresseer<strong>de</strong> klant die<br />
moeilijke vrag<strong>en</strong> stelt om <strong>de</strong><br />
verkoper dwars te zitt<strong>en</strong>.<br />
Input vanuit <strong>de</strong> jongere.<br />
De jongere kan zowel <strong>de</strong> regisseur<br />
als protagonist van <strong>de</strong> spelsituatie<br />
zijn. Vooraf legt <strong>de</strong> jongere <strong>de</strong><br />
spelsituatie uit aan <strong>de</strong><br />
me<strong>de</strong>spelers, spreekt hun rol <strong>in</strong> <strong>en</strong><br />
stopt <strong>de</strong> situatie als <strong>de</strong>ze niet<br />
volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> realiteit verloopt. Ook<br />
alternatieve sc<strong>en</strong>ario‟s wor<strong>de</strong>n<br />
uitgespeeld.<br />
Omdraai<strong>en</strong> van <strong>de</strong> sociale roll<strong>en</strong>.<br />
De therapeut speelt <strong>de</strong> jongere <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> jongere speelt <strong>de</strong> therapeut <strong>in</strong><br />
bijvoorbeeld e<strong>en</strong> toekomstige<br />
ontmoet<strong>in</strong>g.<br />
Met jonger<strong>en</strong> wordt b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> dramatherapie ook<br />
veel gebruik gemaakt van realistische<br />
spelsituaties. Hiermee wor<strong>de</strong>n spelsituaties<br />
bedoeld die jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> hun dagelijks lev<strong>en</strong><br />
meegemaakt hebb<strong>en</strong> of mee zou<strong>de</strong>n kunn<strong>en</strong><br />
mak<strong>en</strong>. Situaties kunn<strong>en</strong> dus letterlijk wor<strong>de</strong>n<br />
na gespeeld. Ev<strong>en</strong>tueel is hier<strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />
rolwissel<strong>in</strong>g mogelijk of kan <strong>de</strong> spelsituatie<br />
b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> therapie e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re / gew<strong>en</strong>ste<br />
afloop hebb<strong>en</strong>. Doordat <strong>de</strong> situaties dicht bij <strong>de</strong><br />
realiteit van <strong>de</strong> jongere staan, roep<strong>en</strong> ze ook<br />
veel herk<strong>en</strong>n<strong>in</strong>g maar vaak ook emotie op.<br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> dramatherapie kunn<strong>en</strong> jonger<strong>en</strong> op<br />
<strong>de</strong>ze manier experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> <strong>en</strong> zich nieuw<br />
rolgedrag eig<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>.<br />
4.5.5 Techniek<strong>en</strong><br />
De therapeut zet <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> techniek<strong>en</strong> vaak <strong>in</strong>:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Psychodramatechniek<strong>en</strong> (rolwissel, dubbel<strong>en</strong> <strong>en</strong> spiegel<strong>en</strong>).<br />
Boal techniek<strong>en</strong>.<br />
Uitvergrot<strong>en</strong>, klap beg<strong>in</strong>-e<strong>in</strong>d spel, ‚transformation to the here and now‛<br />
De jongere <strong>de</strong> leid<strong>in</strong>g gev<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> afgeka<strong>de</strong>r<strong>de</strong> situatie. (De jongere vervult <strong>de</strong> rol van<br />
regisseur van e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> scène, of is cameraman). Hoe communiceer je over <strong>en</strong> <strong>in</strong> spel?<br />
De vi<strong>de</strong>ocamera gebruik<strong>en</strong> als spiegel mbt <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie.<br />
4.6 Cognitie<br />
4.6.1 Werkwijz<strong>en</strong><br />
De supportieve werkwijze wordt hier <strong>in</strong>gezet om <strong>de</strong> cliënt te on<strong>de</strong>rsteun<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan te moedig<strong>en</strong> hem<br />
nieuwe cognities te lat<strong>en</strong> waarnem<strong>en</strong> <strong>en</strong> ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong> <strong>en</strong> al aanwezige cognities te aanvaar<strong>de</strong>n of te<br />
accepter<strong>en</strong>.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 99
Door mid<strong>de</strong>l van <strong>de</strong> orthopedagogische werkwijze leert <strong>de</strong> cliënt nieuwe cognitieve vaardighe<strong>de</strong>n.<br />
De re-educatieve werkwijze richt zich op het oploss<strong>en</strong> van bewuste <strong>in</strong>nerlijke conflict<strong>en</strong> <strong>en</strong> het veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
van disfunctionele cognities. Tev<strong>en</strong>s op het verbeter<strong>en</strong> van <strong>de</strong> realiteitsoriëntatie <strong>en</strong> het moreel besef van<br />
<strong>de</strong> cliënt.<br />
De re-constructieve werkwijze doelt op het expliciet mak<strong>en</strong> van onbewuste schema’s van <strong>de</strong> cliënt.<br />
4.6.2 Doel<strong>en</strong><br />
Disfunctionele cognities wor<strong>de</strong>n (h)erk<strong>en</strong>d<br />
Het bewust wor<strong>de</strong>n van disfunctionele cognities b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spel. Disfunctionele cognities <strong>in</strong> spelsituaties via<br />
teg<strong>en</strong>spel uitdag<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan <strong>de</strong> werkelijkheid toets<strong>en</strong>.<br />
Disfunctionele cognities wor<strong>de</strong>n omgezet <strong>in</strong> functionele cognities<br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spel oef<strong>en</strong><strong>en</strong> met het <strong>in</strong>zett<strong>en</strong> van functionele cognities (help<strong>en</strong><strong>de</strong> gedacht<strong>en</strong>). In spelsituaties <strong>de</strong><br />
cliënt on<strong>de</strong>rsteun<strong>en</strong> om help<strong>en</strong><strong>de</strong> gedacht<strong>en</strong> vast te hou<strong>de</strong>n. In reflectie op het spel het effect van <strong>de</strong> meer<br />
functionele cognities op <strong>de</strong> cliënt besprek<strong>en</strong>.<br />
Gedrag van an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> wordt op e<strong>en</strong> juiste wijze ge<strong>in</strong>terpreteerd (objectief versus subjectief)<br />
Het objectief ler<strong>en</strong> observer<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> spelsituatie om zo <strong>de</strong> persoonlijke <strong>in</strong>terpretatie te ler<strong>en</strong><br />
on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> feitelijke situatie.<br />
De jongere ziet het eig<strong>en</strong> aan<strong>de</strong>el <strong>in</strong> ontstane conflict<strong>en</strong> (rolwaarnem<strong>in</strong>g) om veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g te realiser<strong>en</strong><br />
Door spelmatig te werk<strong>en</strong> <strong>in</strong> fictieve <strong>en</strong> non-fictieve situaties wordt <strong>de</strong> cliënt zich bewust van het eig<strong>en</strong><br />
aan<strong>de</strong>el <strong>in</strong> conflict<strong>en</strong>. Zo kan er e<strong>en</strong> herwaar<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g plaatsv<strong>in</strong><strong>de</strong>n van eig<strong>en</strong> kwaliteit<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
tekortkom<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> relatie met zijn cognities.<br />
Verbeter<strong>en</strong> van opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, waar<strong>de</strong>n <strong>en</strong> norm<strong>en</strong>, die crim<strong>in</strong>aliteit of geweld goedprat<strong>en</strong><br />
Het bespel<strong>en</strong> <strong>en</strong> corriger<strong>en</strong> van opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of waar<strong>de</strong>n <strong>en</strong> norm<strong>en</strong> door <strong>de</strong>ze b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> fictieve<br />
spelsituaties uit te dag<strong>en</strong> <strong>en</strong> teg<strong>en</strong>gestel<strong>de</strong> opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het spel <strong>in</strong> te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> te oef<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
4.6.3 Metho<strong>de</strong>n<br />
Bij <strong>de</strong> <strong>in</strong>gezette metho<strong>de</strong>n wordt veel gebruik gemaakt van het <strong>in</strong> dramatherapie bek<strong>en</strong><strong>de</strong> kernproces<br />
‚Participer<strong>en</strong>d publiek‛ <strong>en</strong> ‚Getuige zijn van‛ (Jones, 1996,2007). Het pr<strong>in</strong>cipe dat <strong>de</strong> cliënt behalve als<br />
<strong>de</strong>elnem<strong>en</strong><strong>de</strong> speler ook als toeschouwer met meer distantie naar zijn eig<strong>en</strong> spel kan kijk<strong>en</strong>, wordt hier<br />
sterk b<strong>en</strong>ut.<br />
Metho<strong>de</strong>n die dit pr<strong>in</strong>cipe sterk toepass<strong>en</strong> zijn o.a. <strong>de</strong> Stop-Gap metho<strong>de</strong> (Geese Theatre van Baim,<br />
Brookes & Mountford, 2002) <strong>en</strong> het Forum Theater van Boal. Bij <strong>de</strong> Stop-Gap metho<strong>de</strong> blijft <strong>de</strong> cliënt<br />
(anoniem) <strong>in</strong> het publiek kijk<strong>en</strong> hoe e<strong>en</strong> voor hem conflicter<strong>en</strong><strong>de</strong> situatie of belangrijk thema door<br />
an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> wordt uitgespeeld. E<strong>en</strong> metho<strong>de</strong> die hier sterke overe<strong>en</strong>komst mee vertoont is bv Play-<br />
Backtheater (Salas, 2009).<br />
100 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Bij het Forum theater (Boal, 1979) wordt e<strong>en</strong> scène gespeeld waarbij het publiek <strong>de</strong> mogelijkheid heeft om<br />
suggesties voor han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsalternatiev<strong>en</strong> aan te drag<strong>en</strong> die <strong>de</strong> spelers <strong>in</strong> het spel kunn<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> om zo<br />
<strong>de</strong> uitkomst van het spel te veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
Het pr<strong>in</strong>cipe van ‘imag<strong>in</strong>ary exposure’ wordt hier toegepast. Disfunctionele gedacht<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n via<br />
metafor<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> scène getoond <strong>en</strong> hieraan wordt <strong>de</strong> cliënt b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> rol blootgesteld. Die juiste afstand<br />
zorgt voor e<strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsruimte die <strong>de</strong> cliënt kan gebruik<strong>en</strong> om disfunctionele cognities te toets<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />
experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> met het ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> zich eig<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> van nieuwe functionele cognities.<br />
4.6.4 Werkvorm<strong>en</strong><br />
Naam werkvorm<br />
Rechtbank metho<strong>de</strong><br />
Toverw<strong>in</strong>kel<br />
Forumtheater (Boal) of Stop-Gapmetho<strong>de</strong><br />
(Geese)<br />
Gebruik mak<strong>en</strong> van vi<strong>de</strong>o-opnames van<br />
spelscènes<br />
Geslot<strong>en</strong> improvisatie met <strong>de</strong> vijf G‟s<br />
Korte uitleg<br />
E<strong>en</strong> cliënt wordt uitgedaagd om <strong>in</strong> e<strong>en</strong> fictieve spelsituatie<br />
zoveel mogelijk bewijs aan te drag<strong>en</strong> voor zijn disfunctionele<br />
cognitie. De therapeut kan bewijs aandrag<strong>en</strong> voor het<br />
teg<strong>en</strong><strong>de</strong>el . Hierna v<strong>in</strong>dt e<strong>en</strong> rolwissel plaats.<br />
In e<strong>en</strong> spelsituatie (ruilw<strong>in</strong>kel) mag <strong>de</strong> cliënt eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
(bijvoorbeeld angst, m<strong>in</strong><strong>de</strong>rwaardigheidsgevoel<strong>en</strong>s),<br />
waarvan hij teveel heeft, aanprijz<strong>en</strong> voor gebruik door e<strong>en</strong><br />
an<strong>de</strong>r <strong>en</strong> <strong>de</strong>ze omruil<strong>en</strong> voor eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> waarvan hij<br />
graag meer zou will<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.<br />
In e<strong>en</strong> groep kunn<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> thema‟s <strong>en</strong> opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
uitgewerkt wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> e<strong>en</strong> scène. Na afloop mog<strong>en</strong><br />
toeschouwers reager<strong>en</strong>, regieaanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> mee<br />
gaan spel<strong>en</strong>, waardoor het verhaal an<strong>de</strong>rs gaat aflop<strong>en</strong>.<br />
Welke veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zijn mogelijk of w<strong>en</strong>selijk ter<br />
verhel<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>?<br />
Er kan gebruik wor<strong>de</strong>n gemaakt van vi<strong>de</strong>o- opnames om e<strong>en</strong><br />
cliënt als toeschouwer terug te lat<strong>en</strong> kijk<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong><br />
zelfgespeel<strong>de</strong> scène <strong>en</strong> <strong>de</strong>ze objectief te observer<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />
beschrijv<strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r oor<strong>de</strong>el of juist met e<strong>en</strong> oor<strong>de</strong>el.<br />
Gebeurt<strong>en</strong>is, gedachte, gevoel, gedrag, gevolg. Door<br />
remm<strong>en</strong><strong>de</strong> of help<strong>en</strong><strong>de</strong> gedacht<strong>en</strong> als speluitgangspunt mee<br />
te gev<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> vastgeleg<strong>de</strong> situatie ervaart <strong>de</strong> jongere het<br />
verschil <strong>in</strong> uitkomst.<br />
4.6.5 Techniek<strong>en</strong><br />
De techniek<strong>en</strong> die door <strong>de</strong> therapeut gebruikt zijn:<br />
<br />
Het <strong>in</strong>zett<strong>en</strong> van publieksparticipatie: aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gegev<strong>en</strong> door <strong>de</strong> toeschouwers.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 101
‚Transformation to the here and now‛ (Johnson, 1982-2003): tij<strong>de</strong>ns het spel betek<strong>en</strong>is gev<strong>en</strong> aan<br />
of reflecter<strong>en</strong> over het spel, <strong>in</strong> relatie tot het eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>. Explorer<strong>en</strong> van motiev<strong>en</strong> achter<br />
gedachtepatron<strong>en</strong>. (Kan ev<strong>en</strong>tueel ook als Terzij<strong>de</strong>).<br />
Aanbie<strong>de</strong>n van e<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>rol, antagonist (vergelijk ‘diverg<strong>en</strong>t r<strong>en</strong><strong>de</strong>r<strong>in</strong>g’, Johnson)<br />
An<strong>de</strong>re psychodramatechniek<strong>en</strong> die hier gebruikt wor<strong>de</strong>n: dubbel<strong>en</strong>, spiegel<strong>en</strong>, rolwissel<strong>in</strong>g.<br />
102 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
HOOFDSTUK 5<br />
REVIEW VAN KWALITATIEF EN KWANTITATIEF ONDERZOEK 19<br />
H<strong>en</strong>k Smeijsters<br />
5.1 Inleid<strong>in</strong>g<br />
In het vorige hoofdstuk is beschrev<strong>en</strong> hoe vaktherapie werkt. Dit hoofdstuk is gewijd aan <strong>de</strong> vraag of<br />
vaktherapie werkt. Is er on<strong>de</strong>rzoek bek<strong>en</strong>d dat on<strong>de</strong>rbouwt dat <strong>de</strong> vaktherapeutische <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie via <strong>de</strong><br />
kerngebie<strong>de</strong>n zelfbeeld, emotie, <strong>in</strong>teractie <strong>en</strong> cognitie e<strong>en</strong> bijdrage levert aan <strong>de</strong> verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />
tekort<strong>en</strong> op <strong>de</strong> dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> <strong>in</strong> Hoofdstuk 1 beschrev<strong>en</strong> doelgroep?<br />
In dit hoofdstuk wordt weergegev<strong>en</strong> welke on<strong>de</strong>rzoekresultat<strong>en</strong> er op dit gebied zijn. De resultat<strong>en</strong> zijn<br />
afkomstig uit e<strong>en</strong> systematic review uitgevoerd door het NJi, aangevuld met e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> review b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het<br />
RAAK project. Op basis hiervan is Tabel 5.1 sam<strong>en</strong>gesteld. Het betreft soortgelijke <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties als <strong>de</strong><br />
huidige <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie vaktherapie. Wij gev<strong>en</strong> <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoeksresultat<strong>en</strong> weer<br />
<strong>en</strong> vatt<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r per medium sam<strong>en</strong>.<br />
Dit levert <strong>in</strong>directe aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op (‘circumstantial evi<strong>de</strong>nce’) over <strong>de</strong> effectiviteit van <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie<br />
vaktherapie (Van Yper<strong>en</strong> & Veerman, 2008). Het eig<strong>en</strong> evaluatieon<strong>de</strong>rzoek (zie <strong>de</strong> Hoofdstukk<strong>en</strong> 6 <strong>en</strong> 7)<br />
levert directe aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op voor <strong>de</strong> effectiviteit van <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie vaktherapie.<br />
5.2 Systematic review<br />
NJi<br />
Het Ne<strong>de</strong>rlands Jeugd Instituut (NJi) heeft, onafhankelijk van het RAAK project, e<strong>en</strong> systematic review<br />
uitgevoerd naar het effect van creatieve therapie (Bartel<strong>in</strong>k & Bo<strong>en</strong><strong>de</strong>rmaker, 2009). Er werd on<strong>de</strong>r<br />
an<strong>de</strong>re <strong>in</strong> PsychINFO, <strong>de</strong> Cochrane Collaboration <strong>en</strong> Campbell Collaboration gezocht. Kwaliteitscriteria<br />
die voor primaire studies wer<strong>de</strong>n aangelegd zijn: <strong>de</strong> aanwezigheid van e<strong>en</strong> controlegroep (al dan niet<br />
gerandomiseerd), e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijk omschrev<strong>en</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie, e<strong>en</strong> hel<strong>de</strong>re beschrijv<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> statistische<br />
metho<strong>de</strong>n, effectmat<strong>en</strong> <strong>en</strong> conclusies. Uit <strong>de</strong>ze systematic review zijn voor het RAAK project die studies<br />
19 Met dank aan het NJi dat e<strong>en</strong> reeds uitgevoer<strong>de</strong> review naar vaktherapie van Bartel<strong>in</strong>k & Bo<strong>en</strong><strong>de</strong>rmaker<br />
(2009) ter beschikk<strong>in</strong>g heeft gesteld, Bureau van Montfoort dat geholp<strong>en</strong> heeft bij het doorzoek<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />
databank<strong>en</strong> <strong>en</strong> dr. Ruud Bosscher die <strong>de</strong> review heeft uitgevoerd voor psychomotorische therapie. Ook<br />
dank aan drs. Annemiek V<strong>in</strong>k <strong>en</strong> <strong>de</strong> stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Master of Arts Therapies <strong>Zuyd</strong> (cohort 2010-2012) die<br />
on<strong>de</strong>r haar leid<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> search hebb<strong>en</strong> uitgevoerd.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 103
geselecteerd die gerelateerd zijn aan <strong>de</strong> probleemgebie<strong>de</strong>n waar het RAAK project zich op richt. Dit<br />
lever<strong>de</strong> <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> selectie op:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
het on<strong>de</strong>rzoek van Freeman, Sullivan <strong>en</strong> Fulton (2003) naar het effect van dramatherapie op<br />
zelfconcept, sociale vaardighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> probleemgedrag<br />
<strong>de</strong> meta-analyse van Kipper <strong>en</strong> Ritchie (2003) naar <strong>de</strong> effectiviteit van psychodynamische<br />
psychodramatechniek<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> meta-analyse van Gold, Voracek <strong>en</strong> Wigram (2004) naar het effect van muziektherapie bij<br />
k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met psychopathologie<br />
<strong>de</strong> meta-analyse van Ritter <strong>en</strong> Graff Low (1996) naar effect<strong>en</strong> van dans-beweg<strong>in</strong>gstherapie<br />
RAAK-project<br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het RAAK project is e<strong>en</strong> systematische review uitgevoerd. Dit gebeur<strong>de</strong> aan <strong>de</strong> hand van<br />
comb<strong>in</strong>aties van <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> zoekterm<strong>en</strong>:<br />
<br />
<br />
‚Drama therapy‛, ‚off<strong>en</strong><strong>de</strong>r‛, ‚<strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>cy‛, ‚prison‛, ‚youth‛, ‚adolesc<strong>en</strong>ts‛, ‚childr<strong>en</strong>‛,<br />
‚aggression‛, ‚anger‛, ‚viol<strong>en</strong>ce‛, ‚conduct disor<strong>de</strong>r‛, ‚oppositional behavior‛, ‚social<br />
problems‛, ‚hostility‛<br />
I<strong>de</strong>m voor:<br />
o ‚Music therapy‛<br />
o ‚Art therapy‛<br />
o ‚Dance therapy‛<br />
o ‚Movem<strong>en</strong>t therapy‛<br />
o ‚Psychomotor therapy‛ , ‚physical activity‛, ‚relaxation‛<br />
De volg<strong>en</strong><strong>de</strong> databank<strong>en</strong> zijn geraadpleegd: Sci<strong>en</strong>ceDirect, SUMSearch, Cochrane Library, Medl<strong>in</strong>e,<br />
Pubmed, Embase, PsychLit, Eric, NHS, NICE, NJi Utrecht, CBO / Trimbos Utrecht, Databank<strong>en</strong> van<br />
justitie.<br />
Tabel 5.1 bevat e<strong>en</strong> beschrijv<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> doelgroep, het <strong>de</strong>sign/ <strong>de</strong> metho<strong>de</strong>, <strong>de</strong> meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (<strong>in</strong>di<strong>en</strong> van<br />
toepass<strong>in</strong>g) <strong>en</strong> <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong>. Gezi<strong>en</strong> <strong>de</strong> stand van zak<strong>en</strong> <strong>in</strong> on<strong>de</strong>rzoek is er <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze tabel vooralsnog voor<br />
gekoz<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zo compleet mogelijk overzicht te gev<strong>en</strong> van diverse bronn<strong>en</strong> van evi<strong>de</strong>nce (<strong>in</strong>clusief case<br />
studies <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek on<strong>de</strong>r vaktherapeut<strong>en</strong>). Het niveau van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeks<strong>de</strong>signs <strong>en</strong> van <strong>de</strong> verstrekte<br />
data laat vaak nog te w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> over.<br />
104 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Tabel 5.1 Overzicht van effect<strong>en</strong> van Dramatherapie, Muziektherapie, Beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie, Dans-beweg<strong>in</strong>gstherapie <strong>en</strong> Psychomotorische therapie bij <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te jonger<strong>en</strong><br />
Medium On<strong>de</strong>rzoek Doelgroep (leeftijd,<br />
geslacht, aantal)<br />
Design / metho<strong>de</strong> Meet-<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Resultaat<br />
Dramatherapie<br />
Trower (1978)<br />
Adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met sociale<br />
problem<strong>en</strong><br />
Review van<br />
tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
N.v.t.<br />
De analyse van tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> levert <strong>in</strong>grediënt<strong>en</strong> op die <strong>de</strong>el uit kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong><br />
van <strong>de</strong> tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Deze <strong>in</strong>grediënt<strong>en</strong> zijn: <strong>de</strong> bekrachtig<strong>in</strong>g van gedrag door <strong>de</strong><br />
peer groep, gedrag van e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r beantwoor<strong>de</strong>n <strong>en</strong> zelf gedrag <strong>in</strong>itiër<strong>en</strong>,<br />
<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> <strong>in</strong> alternatiev<strong>en</strong>, het perspectief van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r nem<strong>en</strong>, rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g hou<strong>de</strong>n<br />
met mogelijke consequ<strong>en</strong>ties van eig<strong>en</strong> gedrag, <strong>de</strong> verwacht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van<br />
an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> acties <strong>en</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>ties van an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
weergev<strong>en</strong>.<br />
Hanna & Hunt<br />
(1999)<br />
Agressieve, opstandige<br />
adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> 14 <strong>en</strong><br />
19 jaar (oppositioneelopstandige<br />
stoornis <strong>en</strong><br />
gedragsstoornis)<br />
Case studies (meer<br />
dan 100)<br />
Observationeel <strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>teractief<br />
Geeft e<strong>en</strong> overzicht van werkzame dramatherapeutische techniek<strong>en</strong> met als<br />
doel apathie wegnem<strong>en</strong>, ler<strong>en</strong> omgaan met boosheid <strong>en</strong> gewelddadige<br />
impuls<strong>en</strong>. Aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> kom<strong>en</strong> o.a.: <strong>de</strong> therapeutische relatie, humor, het<br />
gebruik van onel<strong>in</strong>ers, omgaan met <strong>in</strong>timidatie, het masker <strong>en</strong> wat daar achter<br />
zit, <strong>de</strong> behoefte aan vrijheid <strong>en</strong> autonomie, werk<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> beschadig<strong>in</strong>g die<br />
achter het probleemgedrag ligt, het ontwikkel<strong>en</strong> van empathie, werk<strong>en</strong> met<br />
flood<strong>in</strong>g <strong>en</strong> systematische <strong>de</strong>s<strong>en</strong>sitisatie, automatische reactiepatron<strong>en</strong><br />
afbouw<strong>en</strong>.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 105
Ha<strong>en</strong> & Brannon<br />
(2002)<br />
Emotioneel verwaarloos<strong>de</strong><br />
jong<strong>en</strong>s (lagere<br />
schoolleeftijd) met<br />
stemm<strong>in</strong>gsstoorniss<strong>en</strong>,<br />
Type-II trauma (zich<br />
herhal<strong>en</strong>d),<br />
emotieregulatieproble-m<strong>en</strong>,<br />
gewelddadig <strong>en</strong> vijandig<br />
gedrag<br />
Case studies<br />
b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
groepssett<strong>in</strong>g<br />
(n niet bek<strong>en</strong>d)<br />
N.v.t.<br />
Drie dramatische roll<strong>en</strong> „superhel<strong>de</strong>n‟, „monsters‟ <strong>en</strong> „baby‟s‟ <strong>en</strong> hun<br />
psychologische functies voor <strong>de</strong>ze jonger<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n beschrev<strong>en</strong>. De functies<br />
zijn respectievelijk: het ontwikkel<strong>en</strong> van <strong>de</strong> positieve kant<strong>en</strong> van jezelf, het<br />
bevredig<strong>en</strong> van <strong>de</strong> behoefte aan macht, vecht<strong>en</strong> <strong>en</strong> temm<strong>en</strong> van eig<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>structieve impuls<strong>en</strong>, het gebrek aan aandacht herstell<strong>en</strong>, het valse zelf (het<br />
masker) aflegg<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re roll<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> spel<strong>en</strong>. Deze roll<strong>en</strong> blijk<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
praktijk effectieve <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> voor gedragsveran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g.<br />
Kipper & Ritchie<br />
(2003)<br />
Stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> <strong>en</strong> cliënt<strong>en</strong><br />
(totaal n=1.325)<br />
Meta-analyse (25<br />
studies, waarvan 7<br />
met cliënt<strong>en</strong> <strong>en</strong> 2<br />
met <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te<br />
person<strong>en</strong>), <strong>de</strong><br />
studies hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
experim<strong>en</strong>tele <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> controlegroep<br />
E<strong>en</strong> groot aantal<br />
betrouwbare <strong>en</strong><br />
vali<strong>de</strong><br />
meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>-t<strong>en</strong><br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
E<strong>en</strong> grote over all effect size* (ES=0,95) van alle studies <strong>en</strong> vier<br />
psychodramatische techniek<strong>en</strong> (role reversal, role-play<strong>in</strong>g, doubl<strong>in</strong>g,<br />
meer<strong>de</strong>re techniek<strong>en</strong>) sam<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> grote effect size voor <strong>de</strong> techniek<strong>en</strong> „Role reversal‟ (ES=0,93) <strong>en</strong><br />
„Doubl<strong>in</strong>g‟ (ES=1,29)<br />
E<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e effect size voor „Meer<strong>de</strong>re techniek<strong>en</strong>‟ (ES=0,42)<br />
E<strong>en</strong> zeer kle<strong>in</strong>e effect size voor <strong>de</strong> techniek „Role-play<strong>in</strong>g‟ (ES=0,17)<br />
Drie techniek<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong> significant van elkaar<br />
Studies met e<strong>en</strong> doelgroep met gem<strong>en</strong>g<strong>de</strong> geslacht<strong>en</strong> rapporter<strong>en</strong> over<br />
het algeme<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hogere effect size<br />
Er is ge<strong>en</strong> significant verschil <strong>in</strong> effect size tuss<strong>en</strong> studies die stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> studies die e<strong>en</strong> kl<strong>in</strong>ische populatie gebruik<strong>en</strong><br />
Er is ge<strong>en</strong> significant verschil <strong>in</strong> <strong>de</strong> effect size van techniek<strong>en</strong> toegepast<br />
<strong>in</strong> één sessie vergelek<strong>en</strong> met meer<strong>de</strong>re sessies<br />
Bornmann &<br />
Crossman (2011)<br />
K<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> e<strong>en</strong> for<strong>en</strong>sische context<br />
(fifth <strong>en</strong> eight gra<strong>de</strong><br />
stu<strong>de</strong>nts van e<strong>en</strong> urban<br />
middle school)<br />
Experim<strong>en</strong>t,<br />
randomisatie,<br />
experim<strong>en</strong>tele<br />
groep met Playback<br />
Theatre (n=24),<br />
controlegroep met<br />
vi<strong>de</strong>o <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie<br />
(n=23)<br />
Childr<strong>en</strong>‟s View of<br />
Aggression (CVA)<br />
<strong>en</strong> In<strong>de</strong>x of<br />
Empathy for<br />
Childr<strong>en</strong> and<br />
Adolesc<strong>en</strong>ts (BEI)<br />
Tolerantie voor agressie verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>de</strong> significant <strong>in</strong> <strong>de</strong> Playback Theatre groep<br />
(p < 0.05). Empathiescores verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>de</strong>n niet significant. Kwalitatieve data<br />
wijz<strong>en</strong> uit dat volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> respon<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> het beter <strong>in</strong>nem<strong>en</strong> van het perspectief<br />
van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r verantwoor<strong>de</strong>lijk was voor het effect van Playback Theatre.<br />
106 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Muziektherapie<br />
Gardstrom, (1999) Jonger<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> 12 <strong>en</strong> 17<br />
jaar veroor<strong>de</strong>eld voor e<strong>en</strong><br />
ernstig misdrijf (n=92)<br />
Kwantitatief <strong>en</strong><br />
kwalitatief<br />
Zelf ontworp<strong>en</strong><br />
vrag<strong>en</strong>lijst<br />
De jonger<strong>en</strong> (veelal liefhebbers van RAP muziek) zi<strong>en</strong> muziek vooral als e<strong>en</strong><br />
spiegel van hun lev<strong>en</strong>sproblem<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet als veroorzaker van hun gedrag<br />
(reflection-rejection theorie). E<strong>en</strong> <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> ziet muziek tev<strong>en</strong>s als<br />
uitlaatklep die emotionele <strong>en</strong> fysieke uitbarst<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van boosheid <strong>en</strong><br />
vijandigheid verm<strong>in</strong><strong>de</strong>rt (drive-reduction theorie). De jonger<strong>en</strong> beschouw<strong>en</strong><br />
muziek alle<strong>en</strong> dan als risicovol als er al e<strong>en</strong> negatieve arousal aanwezig is<br />
(excitation-transfer theorie).<br />
Codd<strong>in</strong>g (2002) Muziektherapeut<strong>en</strong> (n=32) Kwantitatief,<br />
kwalitatief<br />
Survey<br />
De meest significante effect<strong>en</strong> die muziektherapeut<strong>en</strong> waarnem<strong>en</strong> zijn:<br />
verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>de</strong> agressie, to<strong>en</strong>ame van <strong>de</strong> impulscontrole, to<strong>en</strong>ame van sociaal<br />
gedrag <strong>en</strong> emotionele respons<strong>en</strong>.<br />
Tyson (2002)<br />
Del<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />
geslot<strong>en</strong> <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g (n=11)<br />
Kwantitatief <strong>en</strong><br />
kwalitatief<br />
Pretest-posttest<br />
experim<strong>en</strong>t met<br />
randomisatie,<br />
vergelijk<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong><br />
muziektherapie <strong>en</strong><br />
groepstherapie<br />
RAP muziek kan <strong>de</strong> therapeutische ervar<strong>in</strong>g <strong>en</strong> het therapeutische resultaat<br />
versterk<strong>en</strong>.<br />
DeCarlo &<br />
Hockman (2003)<br />
Ste<strong>de</strong>lijke adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>:<br />
e<strong>en</strong> groep opgeslot<strong>en</strong> voor<br />
moord, e<strong>en</strong> groep<br />
<strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te jonger<strong>en</strong> met<br />
proefverlof <strong>en</strong> e<strong>en</strong> groep<br />
niet-<strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te jonger<strong>en</strong><br />
(n=21; elke afzon<strong>de</strong>rlijke<br />
groep n=7; gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong><br />
leeftijd 14 jaar)<br />
Kwantitatief met<br />
posttest<br />
questionnaires;<br />
vergelijk<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong><br />
psycho-educatieve<br />
groepstherapie,<br />
RAP therapie <strong>en</strong><br />
ge<strong>en</strong> van bei<strong>de</strong><br />
RAP Therapy<br />
assessm<strong>en</strong>t Scale<br />
(RTAS)<br />
Alle <strong>de</strong>elnemers (overall sample) hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> voorkeur voor RAP therapie.<br />
Significante verschill<strong>en</strong> t<strong>en</strong> faveure van RAP therapie tre<strong>de</strong>n op bij <strong>de</strong><br />
variabel<strong>en</strong> relaxatie, opw<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g, plezier, regulatie van boosheid, controle van<br />
impulsiviteit, vermij<strong>de</strong>n van <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t gedrag, normbesef, voorkom<strong>en</strong><br />
ze<strong>de</strong>n<strong>de</strong>lict, sociale relaties, relatie tot dagelijks lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> besluitvorm<strong>in</strong>g.<br />
Tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> drie groep<strong>en</strong> (moord, proefverlof, niet-<strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t) tra<strong>de</strong>n ge<strong>en</strong><br />
significante verschill<strong>en</strong> op.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 107
Gold, Voracek &<br />
Wigram (2004)<br />
K<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
met psychopathologie (o.a.<br />
ontwikkel<strong>in</strong>gs-achterstand,<br />
autisme, emotionele<br />
stoornis, <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />
verstan<strong>de</strong>lijke beperk<strong>in</strong>g,<br />
gedragsproblem<strong>en</strong>) (totaal<br />
n=188)<br />
Meta-analyse (11<br />
studies),<br />
vergelijk<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong><br />
muziektherapie met<br />
ge<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re<br />
behan<strong>de</strong>l-metho<strong>de</strong><br />
of vergelijk<strong>in</strong>g van<br />
situatie voor <strong>en</strong> na<br />
muziektherapie<br />
(cross over, wel/<br />
niet<br />
gerandomiseerdmet<br />
/ zon<strong>de</strong>r<br />
controlegroep)<br />
E<strong>en</strong> groot aantal<br />
betrouwbare <strong>en</strong><br />
vali<strong>de</strong><br />
meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>-t<strong>en</strong><br />
Muziektherapie heeft e<strong>en</strong> mid<strong>de</strong>lgroot effect (ES=0,61) bij k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
jongvolwass<strong>en</strong><strong>en</strong> met psychopathologie. Het effect (op zichtbaar gedrag) is<br />
groter bij gedragsproblem<strong>en</strong> (ES=0,96) <strong>en</strong> ontwikkel<strong>in</strong>gsproblem<strong>en</strong> (ES=0,76)<br />
<strong>en</strong> gecomb<strong>in</strong>eer<strong>de</strong> problematiek (ES=0,82), dan bij (subjectieve ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong>)<br />
van sociale vaardighe<strong>de</strong>n (ES=-0,17) <strong>en</strong> het zelfconcept (ES=0,46). Het effect<br />
is groter bij e<strong>en</strong> eclectische (ES=0,89), psychodynamische <strong>en</strong> humanistische<br />
b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g dan bij gedragsmo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong> (ES=0,38).<br />
Baker & Homan<br />
(2007)<br />
Jonge zwarte <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> opsluit<strong>in</strong>g<br />
Kwalitatief<br />
Analyse van<br />
tekst<strong>en</strong>,<br />
evaluatielijst<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>terviews<br />
RAP less<strong>en</strong> bo<strong>de</strong>n jonger<strong>en</strong> <strong>de</strong> mogelijkheid door mid<strong>de</strong>l van positieve taal<br />
niet <strong>de</strong> negatieve aspect<strong>en</strong> van hun lev<strong>en</strong> uit te drukk<strong>en</strong>, maar juist <strong>de</strong><br />
positieve. In <strong>de</strong> og<strong>en</strong> van <strong>de</strong> respon<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> organiser<strong>en</strong>d vermog<strong>en</strong>,<br />
zelfwaar<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g, reflectieve vermog<strong>en</strong>s <strong>en</strong> productgericht werk<strong>en</strong> toe. De<br />
to<strong>en</strong>ame van het „creatieve zelf‟ leidt <strong>in</strong> <strong>de</strong> buit<strong>en</strong>wereld tot vri<strong>en</strong>dschapp<strong>en</strong>,<br />
respect <strong>en</strong> trots.<br />
Krout (2007) Del<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Literatuur review N.v.t. E<strong>en</strong> van <strong>de</strong> besprok<strong>en</strong> studies (Arnett, 1991) wijst uit dat 80% van <strong>de</strong><br />
geïnterview<strong>de</strong> mannelijke heavy metal fans (n=52) gitaar wil ler<strong>en</strong> spel<strong>en</strong>.<br />
Turner (1996) wijst erop dat adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> e<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> relatie opbouw<strong>en</strong> met<br />
e<strong>en</strong> muziektherapeut die gitaar kan spel<strong>en</strong>. K<strong>en</strong>nedy (1998) on<strong>de</strong>rzocht<br />
jongere <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> leeftijd van 12-19 jaar <strong>en</strong> stel<strong>de</strong> vast dat het ler<strong>en</strong><br />
van muzikale vaardighe<strong>de</strong>n gecomb<strong>in</strong>eerd met cognitieve strategieën <strong>de</strong><br />
zelfwaar<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g vergroot.<br />
108 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Choi, Lee & Lee<br />
(2008)<br />
K<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> met zeer agressief<br />
gedrag (n=48)<br />
Experim<strong>en</strong>tele<br />
groep met<br />
groepsmuziektherapie<br />
(n=24)<br />
versus<br />
controlegroep<br />
zon<strong>de</strong>r behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />
(n=24)<br />
Child Behavior<br />
Checklist,<br />
Aggression<br />
Problems Scale<br />
(Par<strong>en</strong>ts), Child<br />
Aggression<br />
assessm<strong>en</strong>t<br />
Inv<strong>en</strong>tory<br />
(Teachers),<br />
Ros<strong>en</strong>berg Selfesteem<br />
Scale<br />
(Par<strong>en</strong>ts)<br />
De muziektherapiegroep vertoon<strong>de</strong> op alle meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> statistisch<br />
significante verbeter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> voor- <strong>en</strong> namet<strong>in</strong>g (m<strong>in</strong><strong>de</strong>r agressie, meer<br />
self-esteem). In <strong>de</strong> controlegroep tra<strong>de</strong>n ge<strong>en</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op. De<br />
vergelijk<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> experim<strong>en</strong>tele <strong>en</strong> controlegroep op <strong>de</strong> drie<br />
meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> namet<strong>in</strong>g was telk<strong>en</strong>s significant (p < .001 of p < .05).<br />
Beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> Therapie<br />
Baillie (1998)<br />
Gevang<strong>en</strong>is voor<br />
mannelijke jonger<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />
17 <strong>en</strong> 21 jaar<br />
Case studies N.v.t. De jonger<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong>s toe <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze weergev<strong>en</strong>, brek<strong>en</strong> door<br />
psychische blokka<strong>de</strong>s, ler<strong>en</strong> chaotische <strong>in</strong>drukk<strong>en</strong> structurer<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong><br />
boosheid reguler<strong>en</strong>.<br />
Matto (2002)<br />
K<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> die ambulant <strong>en</strong><br />
resi<strong>de</strong>ntieel gecounseld<br />
wor<strong>de</strong>n (n=68)<br />
Kwantitatief<br />
Draw-A-Person test<br />
<strong>en</strong> Child and<br />
Adolesc<strong>en</strong>t<br />
Adjustm<strong>en</strong>t Profile<br />
par<strong>en</strong>t-report<br />
De Draw-A-Person test is e<strong>en</strong> significante voorspeller voor e<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>ternaliser<strong>en</strong><strong>de</strong> gedragsstoornis ook na controle voor <strong>de</strong> Child and Adolesc<strong>en</strong>t<br />
Adjustm<strong>en</strong>t Profile par<strong>en</strong>t-report.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 109
B<strong>en</strong>n<strong>in</strong>k, Gussak<br />
& Skowran (2003)<br />
Adolesc<strong>en</strong>te jong<strong>en</strong>s met<br />
diagnoses op As 1 <strong>en</strong> As 2<br />
van <strong>de</strong> DSM-IV-TR, <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />
Departm<strong>en</strong>t of Juv<strong>en</strong>ile<br />
Justice (n=24)<br />
Case studies<br />
Monitor<strong>in</strong>g<br />
gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> het<br />
gehele verblijf<br />
m.b.v. Lusebr<strong>in</strong>k‟s<br />
Expressive<br />
Therapy‟s<br />
Cont<strong>in</strong>uum (ECT)<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> Media<br />
Dim<strong>en</strong>sion<br />
Variables (MDV)<br />
Door te tek<strong>en</strong><strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> cliënt<strong>en</strong> hun boosheid symbolisch ontla<strong>de</strong>n <strong>en</strong><br />
sublimer<strong>en</strong>, terwijl ze daar verbaal <strong>en</strong> cognitief niet toe <strong>in</strong> staat zijn. Nadat<br />
gevoel<strong>en</strong>s <strong>in</strong> het beel<strong>de</strong>nd werk e<strong>en</strong> uitdrukk<strong>in</strong>g hebb<strong>en</strong> gevon<strong>de</strong>n blijkt het<br />
mogelijk hierover met an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> te prat<strong>en</strong>.<br />
Hartz & Thick<br />
(2005)<br />
Vrouwelijke jonge<br />
<strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (n=27)<br />
Quasiexperim<strong>en</strong>teel,<br />
„art<br />
psychotherapy‟<br />
versus „art as<br />
therapy‟<br />
Harter Adolesc<strong>en</strong>t<br />
Self-Perception<br />
Profile<br />
Bei<strong>de</strong> groep<strong>en</strong> vertoon<strong>de</strong>n e<strong>en</strong> significante to<strong>en</strong>ame <strong>in</strong> globale zelfwaar<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<br />
(p < .05 <strong>en</strong> .01). De „art psychotherapy‟ groep vertoon<strong>de</strong> e<strong>en</strong> significante<br />
to<strong>en</strong>ame <strong>in</strong> persoonlijke relaties (vertrouw<strong>en</strong>, nabijheid <strong>en</strong> self-disclosure)(p <<br />
.05) <strong>en</strong> <strong>in</strong> prosociaal gedrag (p < .05). De „art as therapy‟ groep vertoon<strong>de</strong> e<strong>en</strong><br />
significante to<strong>en</strong>ame <strong>in</strong> algem<strong>en</strong>e sociale acceptatie (p < .01).<br />
Nissimov-Nahum<br />
(2008)<br />
Beel<strong>de</strong>nd therapeut<strong>en</strong> die<br />
werk<strong>en</strong> met agressieve<br />
k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
reguliere<br />
basisschoolsett<strong>in</strong>g, ge<strong>en</strong><br />
speciaal on<strong>de</strong>rwijs (n=113);<br />
11 beel<strong>de</strong>nd therapeut<strong>en</strong><br />
die <strong>in</strong> <strong>de</strong> vrag<strong>en</strong>lijst <strong>de</strong><br />
meeste of m<strong>in</strong>ste<br />
vooruitgang rapporteer<strong>de</strong>n<br />
Survey,<br />
kwalitatief<br />
Vrag<strong>en</strong>lijst<br />
Diepte-<strong>in</strong>terview<br />
24% van <strong>de</strong> beel<strong>de</strong>nd therapeut<strong>en</strong> rapporteert belangrijke vooruitgang; 49%<br />
rapporteert matige vooruitgang; 27% rapporteert ge<strong>en</strong> vooruitgang of<br />
achteruitgang. Het on<strong>de</strong>rzoek richt zich op knelpunt<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />
ontwikkelt e<strong>en</strong> conceptueel mo<strong>de</strong>l dat <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> kan verbeter<strong>en</strong>.<br />
Geadviseerd wordt te werk<strong>en</strong> op drie niveaus: 1) met het k<strong>in</strong>d 2) met <strong>de</strong><br />
leerkracht<strong>en</strong> <strong>en</strong> ou<strong>de</strong>rs 3) aan jezelf als therapeut om te ler<strong>en</strong> omgaan met <strong>de</strong><br />
eig<strong>en</strong> door het k<strong>in</strong>d geprovoceer<strong>de</strong> agressie.<br />
110 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Nissimov-Nahum<br />
(2009)<br />
Als bov<strong>en</strong>. Aan <strong>de</strong> 11<br />
beel<strong>de</strong>nd therapeut<strong>en</strong> die <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> vrag<strong>en</strong>lijst <strong>de</strong> meeste of<br />
m<strong>in</strong>ste vooruitgang<br />
rapporteer<strong>de</strong>n werd<br />
gevraagd e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong><strong>in</strong>g te<br />
mak<strong>en</strong> over <strong>de</strong><br />
therapeutische relatie<br />
Kwalitatief:<br />
f<strong>en</strong>om<strong>en</strong>olo-gisch<br />
N.v.t.<br />
Succesvolle beel<strong>de</strong>nd therapeut<strong>en</strong> tek<strong>en</strong><strong>en</strong> zichzelf groter of ev<strong>en</strong> groot als <strong>de</strong><br />
cliënt, kiez<strong>en</strong> voor zichzelf kou<strong>de</strong> <strong>en</strong> voor <strong>de</strong> cliënt warme kleur<strong>en</strong>, tek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
contact, tek<strong>en</strong><strong>en</strong> concreet, beweg<strong>in</strong>g. Niet succesvolle beel<strong>de</strong>nd therapeut<strong>en</strong><br />
tek<strong>en</strong><strong>en</strong> zichzelf vaak kle<strong>in</strong>er, zichzelf <strong>in</strong> fletse kleur<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> cliënt <strong>in</strong> sterke<br />
kleur<strong>en</strong>, tek<strong>en</strong><strong>en</strong> ge<strong>en</strong> contact, vaak abstract, zon<strong>de</strong>r beweg<strong>in</strong>g. In hun<br />
comm<strong>en</strong>taar gev<strong>en</strong> succesvolle therapeut<strong>en</strong> aan dat zij zich met <strong>de</strong> agressie<br />
van <strong>de</strong> cliënt i<strong>de</strong>ntificer<strong>en</strong>, maar <strong>de</strong>ze kunn<strong>en</strong> overw<strong>in</strong>n<strong>en</strong>. Niet succesvolle<br />
therapeut<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong> <strong>de</strong> agressie van <strong>de</strong> cliënt te neger<strong>en</strong>.<br />
Persons (2009)<br />
Afro-Amerikaanse <strong>en</strong><br />
Kaukasische ernstig<br />
<strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te jong<strong>en</strong>s met<br />
<strong>de</strong>pressieve stoornis,<br />
posttraumatische<br />
stressstoornis,<br />
gedragsstoornis, bor<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>e<br />
stoornis <strong>en</strong> ADHD (n=64;<br />
tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> 16 <strong>en</strong> 20 jaar)<br />
Kwantitatieve <strong>en</strong><br />
kwalitatieve<br />
(f<strong>en</strong>om<strong>en</strong>ologische),<br />
<strong>in</strong>houdsanalyse van<br />
350 beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong><br />
product<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>terviews met <strong>de</strong><br />
jonger<strong>en</strong> over<br />
beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie<br />
N.v.t.<br />
Beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie wordt <strong>in</strong>gezet omdat cognitieve gedragstherapie te<br />
verstan<strong>de</strong>lijk is. De zes belangrijkste thema‟s die uit <strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> product<strong>en</strong><br />
naar vor<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> (uitgedrukt <strong>in</strong> e<strong>en</strong> % van <strong>in</strong> totaal van 350 beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong><br />
product<strong>en</strong>; met e<strong>en</strong> <strong>in</strong>terbeoor<strong>de</strong>laarsbetrouwbaarheid van 0.94) zijn: i<strong>de</strong>ntiteit<br />
(19,1%), behoefte aan zekerheid <strong>en</strong> rust (16,6%), behoefte aan vrijheid,<br />
avontuur <strong>en</strong> plezier (14,0%), behoefte aan ou<strong>de</strong>rs die aandacht gev<strong>en</strong><br />
(12,0%), behoefte aan affiliatie <strong>en</strong> affectie (11,0%) <strong>en</strong> seksuele behoefte<br />
(10,0%).<br />
De perceptie van <strong>de</strong> jong<strong>en</strong>s over wat h<strong>en</strong> het meeste heeft geholp<strong>en</strong> laat het<br />
volg<strong>en</strong><strong>de</strong> beeld zi<strong>en</strong> (Helpful Aspects of Art Therapy; uitgedrukt <strong>in</strong> % van<br />
jong<strong>en</strong>s): verm<strong>in</strong><strong>de</strong>rt boosheid (85%), verm<strong>in</strong><strong>de</strong>rt automutilatie (80%),<br />
verbetert opbouw<strong>en</strong> positieve relaties met an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> (80%), verm<strong>in</strong><strong>de</strong>rt<br />
<strong>de</strong>pressie (75%), verm<strong>in</strong><strong>de</strong>rt het <strong>in</strong> <strong>de</strong> problem<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> (65%), verm<strong>in</strong><strong>de</strong>rt<br />
angst (65%), vermeer<strong>de</strong>rt het gevoel van controle (55%), leidt tot meer<br />
tolerantie <strong>en</strong> acceptatie voor an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> (50%).<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 111
Dans-beweg<strong>in</strong>gstherapie<br />
Ritter & Graff Low<br />
(1996)<br />
Diverse problem<strong>en</strong><br />
(schizofr<strong>en</strong>ie, obsessievecompulsieve<br />
stoornis,<br />
persoonlijkheids-stoornis,<br />
ontwikkel<strong>in</strong>gsachter-stand<br />
bij k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>, adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>) (n=781)<br />
Meta-analyse (23<br />
studies, waarvan 14<br />
met e<strong>en</strong><br />
controlegroep)<br />
E<strong>en</strong> groot aantal<br />
betrouwbare <strong>en</strong><br />
vali<strong>de</strong><br />
meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>-t<strong>en</strong>,<br />
waarvan <strong>de</strong><br />
relevantie echter <strong>in</strong><br />
twijfel wordt<br />
getrokk<strong>en</strong><br />
De overall effect size was kle<strong>in</strong> voor studies met psychische stoorniss<strong>en</strong><br />
(ES=0,37) <strong>en</strong> voor studies met ontwikkel<strong>in</strong>gsachterstand (ES=0,43). De<br />
berek<strong>en</strong><strong>de</strong> effect sizes lat<strong>en</strong> ver<strong>de</strong>r zi<strong>en</strong> dat dans-beweg<strong>in</strong>gstherapie vooral<br />
e<strong>en</strong> effectieve behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g is voor angst (ES=0,70) maar niet voor het<br />
zelfconcept (ES=0,27). Volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> jongvolwass<strong>en</strong><strong>en</strong> profiter<strong>en</strong> meer van<br />
dans-beweg<strong>in</strong>gstherapie dan k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
Farr (1997)<br />
Psychomotorische therapie<br />
Afro-Amerikaanse<br />
adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die risico<br />
lop<strong>en</strong> psychosociaal te<br />
disfunctioner<strong>en</strong><br />
Literatuur review N.v.t. Dans wordt gezi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> natuurlijke <strong>en</strong> structurer<strong>en</strong><strong>de</strong> vorm van expressie<br />
voor <strong>de</strong>ze doelgroep die, opgroei<strong>en</strong>d on<strong>de</strong>r maatschappelijk slechte<br />
omstandighe<strong>de</strong>n <strong>in</strong> e<strong>en</strong> ste<strong>de</strong>lijk getto, kwetsbaar is voor gedragsstoorniss<strong>en</strong>,<br />
antisociaal gedrag, gebrekkige impulscontrole, aanpass<strong>in</strong>gsstoorniss<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>zovoort. De hip-hop cultuur met RAP muziek <strong>en</strong> dans zijn <strong>in</strong> staat<br />
agressieve <strong>en</strong>ergie te kanaliser<strong>en</strong>. Meer lichaamsgeoriënteer<strong>de</strong> jonger<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> zo op e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re manier dan via <strong>de</strong> ratio hun emoties controler<strong>en</strong>.<br />
Dans komt tev<strong>en</strong>s tegemoet aan <strong>de</strong> allochtone cultuur van jonger<strong>en</strong> waar<strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
dans e<strong>en</strong> expressieve <strong>en</strong> transformatieve functie vervult.<br />
San<strong>de</strong>rl<strong>in</strong> (2001)<br />
Gevang<strong>en</strong><strong>en</strong>, jeugdige<br />
<strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
gehospitaliseer<strong>de</strong><br />
adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met<br />
impulscontrole-problematiek<br />
Review, met 4<br />
RCT‟s<br />
N.v.t.<br />
Agressieregulatietra<strong>in</strong><strong>in</strong>g, soms gecomb<strong>in</strong>eerd met relaxatietra<strong>in</strong><strong>in</strong>g <strong>en</strong> sociale<br />
vaardigheidstra<strong>in</strong><strong>in</strong>g leidt tot e<strong>en</strong> significante verbeter<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
agressieregulatie. De comb<strong>in</strong>atie van cognitieve therapie <strong>en</strong> relaxatietra<strong>in</strong><strong>in</strong>g<br />
zou het meeste effect sorter<strong>en</strong>.<br />
112 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Nickel et al.<br />
(2005)<br />
Mannelijke, agressieve<br />
adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, 16-18 jaar<br />
(n=81)<br />
Kwantitatief, RCT:<br />
vergelijk<strong>in</strong>g<br />
progressive<br />
spierrelaxatie groep<br />
(n=40) met<br />
controlegroep<br />
(n=41)<br />
STAXI (State-Trait<br />
Anger Expression<br />
Inv<strong>en</strong>tory), SF-36<br />
(Health Survey)<br />
De State-Anger, Trait-Anger, Anger-Out <strong>en</strong> Anger-Control schal<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />
STAXI (allemaal p < 0.01), <strong>en</strong> <strong>de</strong> Vitality (VITA), Social Function<strong>in</strong>g (SOFU),<br />
Role-emotional (ROEM) <strong>en</strong> M<strong>en</strong>tal Health (PSYC) schal<strong>en</strong> van <strong>de</strong> SF-36<br />
(allemaal p < 0.01), vertoon<strong>de</strong>n significante veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Progressive<br />
spierrelaxatie blijkt effectief <strong>in</strong> <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van agressie bij gestresste<br />
mannelijke adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Te verwacht<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> verbeter<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> kwaliteit<br />
van lev<strong>en</strong> wat betreft geestelijke gezondheid.<br />
Blake & Hamr<strong>in</strong><br />
(2007)<br />
Adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met<br />
agressieproblematiek<br />
(tuss<strong>en</strong> 5 <strong>en</strong> 17 jaar)<br />
E<strong>en</strong> review van<br />
a) experim<strong>en</strong>teel of<br />
quasi-experim<strong>en</strong>teel<br />
research;<br />
(b) niet farmaceutische,<br />
therapybased<br />
<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties<br />
N.v.t.<br />
Tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> waarbij relaxatietechniek<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n aangebo<strong>de</strong>n <strong>in</strong> comb<strong>in</strong>atie met<br />
cognitieve gedragstherapie CGT war<strong>en</strong> effectief. In alle groepstra<strong>in</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> werd<br />
ook roll<strong>en</strong>spel aangebo<strong>de</strong>n.<br />
Ga<strong>in</strong>es (2008)<br />
Adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met<br />
agressieproblematiek<br />
b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> justitiële<br />
jeugd<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g (n=6)<br />
Case study<br />
Zelfevaluatie<br />
vrag<strong>en</strong>lijst<strong>en</strong>,<br />
observatielijst<strong>en</strong><br />
Ge<strong>en</strong> to<strong>en</strong>ame van agressie, bij twee person<strong>en</strong> e<strong>en</strong> sterke afname van<br />
agressie na het volg<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> agressietra<strong>in</strong><strong>in</strong>g waarbij<br />
ontspann<strong>in</strong>gstechniek<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijk on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van het programma<br />
vorm<strong>de</strong>n.<br />
Fite & Vitulano<br />
(2010)<br />
K<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>, 9-12 jaar (n=89)<br />
Kwantitatief,<br />
correlationeel<br />
Zelfevaluatie<br />
vrag<strong>en</strong>lijst<strong>en</strong> voor<br />
ou<strong>de</strong>rs <strong>en</strong> k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
Er bestaat e<strong>en</strong> negatieve correlatie tuss<strong>en</strong> fysieke activiteit <strong>en</strong> proactieve<br />
agressie. Fysieke activiteit mo<strong>de</strong>reert <strong>de</strong> relatie tuss<strong>en</strong> proactieve agressie <strong>en</strong><br />
peer <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>tie zodat bij e<strong>en</strong> hoog niveau van fysieke activiteit proactieve<br />
agressie niet gecorreleerd is met peer <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>tie, terwijl bij e<strong>en</strong> laag niveau<br />
van fysieke activiteit proactieve agressie positief gecorreleerd is met peer<br />
<strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>tie. Fysieke activiteit kan dus e<strong>en</strong> belangrijke factor zijn om <strong>de</strong><br />
verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> proactieve agressie <strong>en</strong> <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t peer gedrag te<br />
beïnvloe<strong>de</strong>n.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 113
Meer<strong>de</strong>re / alle media<br />
Ezell & Levy<br />
(2003)<br />
Del<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te groep met<br />
diverse etnische jonger<strong>en</strong><br />
(n=184, gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> leeftijd<br />
17,8 jaar)<br />
Pretest-posttest<br />
Self-Esteem Scale<br />
(Ros<strong>en</strong>berg), Peer-<br />
Relations Scale<br />
(Hudson)<br />
Community I<strong>de</strong>ntity<br />
Scale <strong>en</strong> Cultural<br />
Awar<strong>en</strong>ess Scale<br />
<br />
<br />
Ge<strong>en</strong> vaktherapie, maar workshops door kunst<strong>en</strong>aars. De auteurs hal<strong>en</strong><br />
meer<strong>de</strong>re vroegere on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> aan (zowel bij jonger<strong>en</strong> als<br />
volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>) waaruit blijkt dat agressie <strong>en</strong> geweld b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<br />
met meer dan 50% verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>de</strong> <strong>en</strong> dat na vrijlat<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> verschil <strong>in</strong><br />
recidive van meer dan 25% optrad t<strong>en</strong> gunste van cliënt<strong>en</strong> die wel<br />
<strong>de</strong>elnam<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> kunstprogramma‟s.<br />
Eig<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek van Ezell & Levy: Na korte workshops ge<strong>en</strong> statistisch<br />
significante verschill<strong>en</strong> mbt. self-esteem, peer-relations, cultural<br />
awar<strong>en</strong>ess <strong>en</strong> i<strong>de</strong>ntiteit (=differ<strong>en</strong>tiër<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g <strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> geme<strong>en</strong>schap). Wel was het aantal <strong>in</strong>ci<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> waar<strong>in</strong><br />
kunstworkshops plaatsvon<strong>de</strong>n statistisch significant lager dan <strong>in</strong> perio<strong>de</strong>s<br />
zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong>ze workshops. De follow up laat zi<strong>en</strong> dat zes maan<strong>de</strong>n na<br />
vrijlat<strong>in</strong>g <strong>de</strong> recidive van jonger<strong>en</strong> die aan <strong>de</strong> kunstprogramma‟s<br />
<strong>de</strong>elnam<strong>en</strong> 16,7% bedroeg, <strong>in</strong> vergelijk<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> uit <strong>de</strong><br />
b<strong>en</strong>chmark (zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong>elname aan kunstprogramma‟s) 32,9%.<br />
Bornmann,<br />
Mitelman &<br />
Douglas (2007)<br />
Agressieve k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>, 5-13<br />
jaar, met e<strong>en</strong> psychiatrische<br />
diagnose verblijv<strong>en</strong>d <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />
psychiatrische <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<br />
(n=48)<br />
Two group repeated<br />
measure <strong>de</strong>sign,<br />
experim<strong>en</strong>tele<br />
groep (n=25),<br />
controlegroep<br />
(n=23)<br />
Observatielijst:<br />
Modified Overt<br />
Aggression Scale<br />
(MOAS)<br />
Significante afname van agressief gedrag na het volg<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> comb<strong>in</strong>atie<br />
van dramatherapie, beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie, imag<strong>in</strong>atie <strong>en</strong> Jacobsons<br />
progressieve relaxatie.<br />
114 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Smeijsters (2007)<br />
Adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> jong<br />
volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
for<strong>en</strong>sische psychiatrie 17-<br />
26 jaar, (n=7)<br />
Qualitative change<br />
process research<br />
Resultat<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong><br />
tot stand door<br />
triangulatie van<br />
waarnem<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van<br />
cliënt<strong>en</strong>,<br />
vaktherapeut<strong>en</strong>,<br />
psycholog<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
groepslei<strong>de</strong>rs<br />
Bij thema ‟Kruitvat on<strong>de</strong>r controle‟:<br />
-Lichaamssignal<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong><br />
-Gradaties van spann<strong>in</strong>g on<strong>de</strong>rk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
-Differ<strong>en</strong>tiër<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> spann<strong>in</strong>gsniveaus<br />
-Verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> spann<strong>in</strong>gsniveaus kunn<strong>en</strong> uit<strong>en</strong><br />
-Kracht opbouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> afbouw<strong>en</strong><br />
-Gevoel<strong>en</strong>s kunn<strong>en</strong> uit<strong>en</strong><br />
-De aanloop naar agressie on<strong>de</strong>rk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
-Agressie tijdig on<strong>de</strong>rbrek<strong>en</strong><br />
-Signal<strong>en</strong> afgev<strong>en</strong> die uitdrukk<strong>in</strong>g gev<strong>en</strong> aan gevoel<strong>en</strong>s<br />
-Impulsiviteit verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
-Over gevoel<strong>en</strong>s reflecter<strong>en</strong><br />
Bij thema ‟Agressief‟:<br />
*Effect Size (ES): 0,80 is groot.<br />
-Afreager<strong>en</strong>, woe<strong>de</strong> uitdrukk<strong>en</strong>, uitschreeuw<strong>en</strong>, lichamelijk ontla<strong>de</strong>n<br />
-De grove motoriek verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
-On<strong>de</strong>rk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>in</strong> welk agressiegebied m<strong>en</strong> verkeert<br />
-Agressie afremm<strong>en</strong><br />
-Prat<strong>en</strong> over conflict<strong>en</strong> <strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong>s i.p.v. impulsieve agressie<br />
-De kwetsbare kant zichtbaar mak<strong>en</strong><br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 115
5.3 Conclusies naar aanleid<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> systematic review<br />
In on<strong>de</strong>rstaan<strong>de</strong> analyse zijn alle<strong>en</strong> die on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> case studies opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> die voldo<strong>en</strong> aan <strong>de</strong><br />
volg<strong>en</strong><strong>de</strong> criteria: 1) het betreft e<strong>en</strong> cliënton<strong>de</strong>rzoek (on<strong>de</strong>rzoek waarbij cliënt<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong> zijn, dus ge<strong>en</strong><br />
on<strong>de</strong>rzoek waar uitsluit<strong>en</strong>d vaktherapeut<strong>en</strong> geïnterviewd wor<strong>de</strong>n e.d.) 2) <strong>de</strong> doelgroep zijn<br />
k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>/adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> 3) <strong>de</strong> doelgroep vertoont aan <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>tie gerelateer<strong>de</strong> psychische stoorniss<strong>en</strong> 4)<br />
het programma is e<strong>en</strong> vorm van vaktherapie (dus ge<strong>en</strong> educatieve programma’s e.d.) 5) het betreft e<strong>en</strong><br />
on<strong>de</strong>rzoek met behulp van e<strong>en</strong> (kwantitatief of kwalitatief) on<strong>de</strong>rzoeks<strong>de</strong>sign of e<strong>en</strong> verzamel<strong>in</strong>g van<br />
case studies 6) het betreft effecton<strong>de</strong>rzoek (dus ge<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek uitsluit<strong>en</strong>d naar diagnostiek of<br />
productontwikkel<strong>in</strong>g). De an<strong>de</strong>re on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> ‚circumstantial evi<strong>de</strong>nce‛ <strong>in</strong> bre<strong>de</strong>re z<strong>in</strong>, maar <strong>in</strong><br />
eerste <strong>in</strong>stantie wordt uitgegaan van bov<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> zes criteria. 20<br />
5.3.1 Dramatherapie<br />
On<strong>de</strong>rzoeksmetho<strong>de</strong><br />
Er zijn e<strong>en</strong> meta-analyse, e<strong>en</strong> experim<strong>en</strong>t <strong>en</strong> e<strong>en</strong> groot aantal case studies beschikbaar.<br />
Resultat<strong>en</strong> op probleemgebie<strong>de</strong>n van <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te jonger<strong>en</strong><br />
Zelfbeeld<br />
Resultat<strong>en</strong> van case studies zijn: het bevredig<strong>en</strong> van <strong>de</strong> machtsbehoefte, het versterk<strong>en</strong> van positieve<br />
kant<strong>en</strong> van jezelf <strong>en</strong> het valse zelf aflegg<strong>en</strong>.<br />
Emotie (<strong>en</strong> agressie 21 )<br />
Resultat<strong>en</strong> van case studies b<strong>en</strong>adrukk<strong>en</strong> <strong>de</strong> werk<strong>in</strong>g van dramatherapie op <strong>de</strong> omgang met boosheid <strong>en</strong><br />
gewelddadige/<strong>de</strong>structieve impuls<strong>en</strong> <strong>en</strong> het wegnem<strong>en</strong> van apathie. Het experim<strong>en</strong>t laat e<strong>en</strong> significante<br />
afname van tolerantie voor agressie zi<strong>en</strong>.<br />
Interactie<br />
Ge<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoeksresultat<strong>en</strong> beschikbaar.<br />
Cognitie<br />
Case studies mak<strong>en</strong> meld<strong>in</strong>g van het herstell<strong>en</strong> van <strong>de</strong> aandacht.<br />
Overige bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
De meta-analyse laat e<strong>en</strong> groot effect zi<strong>en</strong> van <strong>de</strong> techniek<strong>en</strong> ‘role reversal’ <strong>en</strong> ‘doubl<strong>in</strong>g’.<br />
20<br />
Op <strong>de</strong> website van het Expertisec<strong>en</strong>trum For<strong>en</strong>sische Psychiatrie is e<strong>en</strong> review beschikbaar van vaktherapie <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
for<strong>en</strong>sische psychiatrie met volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
21<br />
Alhoewel emotie niet i<strong>de</strong>ntiek is aan agressie, is er <strong>in</strong> dit overzicht voor gekoz<strong>en</strong> emotie <strong>en</strong> agressie bij elkaar te<br />
plaats<strong>en</strong>.<br />
116 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Conclusie<br />
De meta-analyse <strong>en</strong> het experim<strong>en</strong>t bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n zich op Niveau 2 van <strong>de</strong> hiërarchie die gehanteerd wordt bij<br />
<strong>de</strong> richtlijnontwikkel<strong>in</strong>g van Trimbos/CBO 22 . De case studies, hier opgevat als <strong>de</strong> <strong>in</strong>terpretatie van <strong>de</strong><br />
<strong>de</strong>skundige vaktherapeut, bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n zich op Niveau 4. 23<br />
5.3.2 Muziektherapie<br />
On<strong>de</strong>rzoeksmetho<strong>de</strong><br />
Er zijn e<strong>en</strong> meta-analyse gevon<strong>de</strong>n, twee experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> kwantitatieve posttest vergelijk<strong>in</strong>g, e<strong>en</strong><br />
kwalitatief on<strong>de</strong>rzoek <strong>en</strong> e<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong>lijston<strong>de</strong>rzoek (kwantitatief <strong>en</strong> kwalitatief).<br />
Resultat<strong>en</strong> op probleemgebie<strong>de</strong>n van <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te jonger<strong>en</strong><br />
Zelfbeeld<br />
De meta-analyse toont e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e effect size op zelfconcept. E<strong>en</strong> van bei<strong>de</strong> experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> laat e<strong>en</strong><br />
significant effect zi<strong>en</strong> op self-esteem. De kwalitatieve analyse rapporteert dat jonger<strong>en</strong> v<strong>in</strong><strong>de</strong>n dat <strong>de</strong><br />
zelfwaar<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g, trots <strong>en</strong> het ‘creatieve zelf’ to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>.<br />
Emotie (<strong>en</strong> agressie)<br />
De vrag<strong>en</strong>lijst laat zi<strong>en</strong> dat jonger<strong>en</strong> muziek zi<strong>en</strong> als uitlaatklep die emotionele <strong>en</strong> fysieke uitbarst<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
van boosheid <strong>en</strong> vijandigheid verm<strong>in</strong><strong>de</strong>rt.<br />
De RAP posttest vergelijk<strong>in</strong>g laat e<strong>en</strong> significant positief verschil zi<strong>en</strong> t<strong>en</strong> opzichte van psycho-educatie<br />
<strong>en</strong> groepstherapie op <strong>de</strong> gebie<strong>de</strong>n: relaxatie, opw<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g, plezier, regulatie boosheid, controle van<br />
impulsiviteit. E<strong>en</strong> van bei<strong>de</strong> experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> laat e<strong>en</strong> significante verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van agressie zi<strong>en</strong>.<br />
Interactie<br />
De RAP posttest vergelijk<strong>in</strong>g laat e<strong>en</strong> significant positief verschil zi<strong>en</strong> t<strong>en</strong> opzichte van psycho-educatie<br />
<strong>en</strong> groepstherapie betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> sociale relaties. De meta-analyse laat e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong> negatief effect zi<strong>en</strong> op<br />
sociale vaardighe<strong>de</strong>n. De kwalitatieve analyse rapporteert dat jonger<strong>en</strong> v<strong>in</strong><strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> vri<strong>en</strong>dschapp<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
het respect van an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>.<br />
22<br />
CBO staat voor:C<strong>en</strong>traal Begeleid<strong>in</strong>gsOrgaan // Kwaliteits<strong>in</strong>stituut voor <strong>de</strong> gezondheidszorg<br />
23<br />
Niveau 1: 1 systematische review van t<strong>en</strong>m<strong>in</strong>ste <strong>en</strong>kele RCT’s van goe<strong>de</strong> kwaliteit of t<strong>en</strong>m<strong>in</strong>ste 2 onafhankelijk van<br />
elkaar uitgevoer<strong>de</strong> goe<strong>de</strong> RCT’s; Niveau 2: t<strong>en</strong>m<strong>in</strong>ste 2 onafhankelijk van elkaar uitgevoer<strong>de</strong> RCT’s van matige<br />
kwaliteit of an<strong>de</strong>r vergelijk<strong>en</strong>d on<strong>de</strong>rzoek met e<strong>en</strong> controleconditie;<br />
Niveau 3: 1 RCT van goe<strong>de</strong> kwaliteit, of e<strong>en</strong> vergelijk<strong>en</strong>d on<strong>de</strong>rzoek van matige kwaliteit, of niet-vergelijk<strong>en</strong>d<br />
on<strong>de</strong>rzoek (b.v. voor/na zon<strong>de</strong>r controleconditie); Niveau 4: <strong>de</strong> m<strong>en</strong><strong>in</strong>g van <strong>de</strong>skundig<strong>en</strong>.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 117
Cognitie<br />
De RAP posttest vergelijk<strong>in</strong>g laat e<strong>en</strong> significant positief verschil zi<strong>en</strong> t<strong>en</strong> opzichte van psycho-educatie<br />
<strong>en</strong> groepstherapie op <strong>de</strong> gebie<strong>de</strong>n normbesef <strong>en</strong> besluitvorm<strong>in</strong>g. De kwalitatieve analyse rapporteert dat<br />
jonger<strong>en</strong> v<strong>in</strong><strong>de</strong>n dat hun organiser<strong>en</strong>d vermog<strong>en</strong>, <strong>de</strong> reflectieve vermog<strong>en</strong>s <strong>en</strong> het productgericht werk<strong>en</strong><br />
to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>.<br />
Overige bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
De RAP posttest vergelijk<strong>in</strong>g laat e<strong>en</strong> significant positief verschil zi<strong>en</strong> t<strong>en</strong> opzichte van psycho-educatie<br />
<strong>en</strong> groepstherapie op <strong>de</strong> gebie<strong>de</strong>n: <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t gedrag vermij<strong>de</strong>n, ze<strong>de</strong>n<strong>de</strong>lict<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> relatie<br />
dagelijks lev<strong>en</strong>. Het RAP experim<strong>en</strong>t laat e<strong>en</strong> versterk<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> therapeutische ervar<strong>in</strong>g <strong>en</strong> het<br />
therapeutisch resultaat zi<strong>en</strong>.<br />
De meta-analyse laat zi<strong>en</strong> dat er e<strong>en</strong> grote effect size optreedt bij gedragsproblem<strong>en</strong> <strong>en</strong> gecomb<strong>in</strong>eer<strong>de</strong><br />
problem<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> mid<strong>de</strong>lgrote effect size bij ontwikkel<strong>in</strong>gsproblem<strong>en</strong>.<br />
Conclusie<br />
Meta-analyse, experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> posttest vergelijk<strong>in</strong>g bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n zich op Niveau 2 van <strong>de</strong> hiërarchie die<br />
gehanteerd wordt bij <strong>de</strong> richtlijnontwikkel<strong>in</strong>g van Trimbos/CBO. Het kwalitatief on<strong>de</strong>rzoek <strong>en</strong><br />
vrag<strong>en</strong>lijston<strong>de</strong>rzoek bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n zich op Niveau 3.<br />
5.3.3 Beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie<br />
On<strong>de</strong>rzoeksmetho<strong>de</strong><br />
Er is e<strong>en</strong> quasi-experim<strong>en</strong>teel on<strong>de</strong>rzoek, er is e<strong>en</strong> <strong>in</strong>houdsanalyse (kwantitatief <strong>en</strong> kwalitatief) <strong>en</strong> er zijn<br />
twee on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> met case studies.<br />
Resultat<strong>en</strong> op probleemgebie<strong>de</strong>n van <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te jonger<strong>en</strong><br />
Zelfbeeld<br />
Het quasi-experim<strong>en</strong>teel on<strong>de</strong>rzoek toont e<strong>en</strong> significante to<strong>en</strong>ame <strong>in</strong> globale zelfwaar<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g.<br />
Emotie<br />
De diverse case studies lat<strong>en</strong> effect<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> zoals: doorbrek<strong>en</strong> van blokka<strong>de</strong>s, emoties toelat<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
uitdrukk<strong>en</strong>, boosheid ontla<strong>de</strong>n, reguler<strong>en</strong>, sublimer<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbaal toegankelijk mak<strong>en</strong>. Jong<strong>en</strong>s<br />
rapporter<strong>en</strong> dat beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie h<strong>en</strong> geholp<strong>en</strong> heeft bij het verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> van boosheid, <strong>de</strong>pressie <strong>en</strong><br />
angst.<br />
Interactie<br />
Het quasi-experim<strong>en</strong>teel on<strong>de</strong>rzoek toont e<strong>en</strong> significante to<strong>en</strong>ame <strong>in</strong> persoonlijke relaties, prosociaal<br />
gedrag <strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e sociale acceptatie. Jong<strong>en</strong>s rapporter<strong>en</strong> dat beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie h<strong>en</strong> geholp<strong>en</strong> heeft bij<br />
het opbouw<strong>en</strong> van positieve relaties met an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij het ontwikkel<strong>en</strong> van meer tolerantie <strong>en</strong> acceptatie<br />
voor an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
118 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Cognitie<br />
Case studies lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat jonger<strong>en</strong> chaotische <strong>in</strong>drukk<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> structurer<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat beel<strong>de</strong>nd werk<strong>en</strong><br />
uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk <strong>de</strong> verbale <strong>en</strong> cognitieve verwerk<strong>in</strong>g mogelijk maakt.<br />
Jong<strong>en</strong>s rapporter<strong>en</strong> dat zij door beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie geholp<strong>en</strong> zijn bij het vermeer<strong>de</strong>n van het gevoel van<br />
controle.<br />
Overige bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
Jong<strong>en</strong>s rapporter<strong>en</strong> dat beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie h<strong>en</strong> geholp<strong>en</strong> heeft bij het verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> van automutilatie <strong>en</strong><br />
het voorkom<strong>en</strong> van het <strong>in</strong> <strong>de</strong> problem<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>.<br />
Conclusie<br />
Het quasi-experim<strong>en</strong>teel on<strong>de</strong>rzoek <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>houdsanalyse bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n zich op Niveau 3 van <strong>de</strong> hiërarchie<br />
die gehanteerd wordt bij <strong>de</strong> richtlijnontwikkel<strong>in</strong>g van Trimbos/CBO. De <strong>in</strong>houdsanalyse bev<strong>in</strong>dt zich op<br />
Niveau 3. De case studies, hier opgevat als <strong>de</strong> <strong>in</strong>terpretatie van <strong>de</strong> <strong>de</strong>skundige vaktherapeut, bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n<br />
zich op Niveau 4.<br />
5.3.4 Dans-beweg<strong>in</strong>gstherapie<br />
On<strong>de</strong>rzoeksmetho<strong>de</strong><br />
Er werd e<strong>en</strong> meta-analyse gevon<strong>de</strong>n met daarb<strong>in</strong>n<strong>en</strong> 14 studies met e<strong>en</strong> controlegroep.<br />
Resultat<strong>en</strong> op probleemgebie<strong>de</strong>n van <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te jonger<strong>en</strong><br />
Zelfbeeld<br />
De meta-analyse laat e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong> effect size zi<strong>en</strong> bij zelfconcept.<br />
Emotie<br />
De meta-analyse laat e<strong>en</strong> mid<strong>de</strong>lgroot effect size zi<strong>en</strong> bij angst.<br />
Interactie<br />
Ge<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoeksresultat<strong>en</strong> beschikbaar.<br />
Cognitie<br />
Ge<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoeksresultat<strong>en</strong> beschikbaar.<br />
Overige bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
De overall effect size voor psychische stoorniss<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontwikkel<strong>in</strong>gsachterstand is kle<strong>in</strong>.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 119
Conclusie<br />
De meta-analyse bev<strong>in</strong>dt zich op Niveau 2 van <strong>de</strong> hiërarchie die gehanteerd wordt bij <strong>de</strong><br />
richtlijnontwikkel<strong>in</strong>g van Trimbos/CBO.<br />
5.3.5 Psychomotorische therapie<br />
On<strong>de</strong>rzoeksmetho<strong>de</strong><br />
Er wer<strong>de</strong>n twee reviews (met RCT’s), e<strong>en</strong> RCT, e<strong>en</strong> correlationeel on<strong>de</strong>rzoek <strong>en</strong> e<strong>en</strong> case study gevon<strong>de</strong>n.<br />
Resultat<strong>en</strong> op probleemgebie<strong>de</strong>n van <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te jonger<strong>en</strong><br />
Zelfbeeld<br />
Ge<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoeksresultat<strong>en</strong> beschikbaar.<br />
Emotie (<strong>en</strong> agressie)<br />
De RCT laat e<strong>en</strong> significante verbeter<strong>in</strong>g zi<strong>en</strong> op diverse aspect<strong>en</strong> van boosheid <strong>en</strong> emotionele<br />
gezondheid. Reviews, RCT, correlationeel on<strong>de</strong>rzoek <strong>en</strong> case study dui<strong>de</strong>n op e<strong>en</strong> afname van agressie,<br />
afname van impulscontrole-problematiek <strong>en</strong> e<strong>en</strong> afname van het verband tuss<strong>en</strong> proactieve agressie <strong>en</strong><br />
peer <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>tie.<br />
Interactie<br />
De RCT laat e<strong>en</strong> significante afname zi<strong>en</strong> van beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op sociale <strong>en</strong> beroepsmatige activiteit<strong>en</strong>.<br />
Cognitie<br />
Ge<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoeksresultat<strong>en</strong> beschikbaar.<br />
Overige bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
De RCT toont significante verbeter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op vitaliteit.<br />
Conclusie<br />
De RCT’s bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n zich op Niveau 2, het correlationeel on<strong>de</strong>rzoek bev<strong>in</strong>dt zich op Niveau 3 van <strong>de</strong><br />
hiërarchie die gehanteerd wordt bij <strong>de</strong> richtlijnontwikkel<strong>in</strong>g van Trimbos/CBO. De case study bev<strong>in</strong>dt<br />
zich op Niveau 4.<br />
5.3.6 Alle media<br />
On<strong>de</strong>rzoeksmetho<strong>de</strong><br />
Gevon<strong>de</strong>n werd e<strong>en</strong> experim<strong>en</strong>t <strong>en</strong> e<strong>en</strong> kwalitatieve meervoudige gevalsstudie.<br />
120 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Resultat<strong>en</strong> op probleemgebie<strong>de</strong>n van <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>te jonger<strong>en</strong><br />
Zelfbeeld<br />
De kwalitatieve meervoudige gevalsstudie laat zi<strong>en</strong> dat lichaamssignal<strong>en</strong> beter herk<strong>en</strong>d <strong>en</strong> b<strong>en</strong>oemd<br />
wor<strong>de</strong>n <strong>en</strong> dat <strong>de</strong> kwetsbare kant zichtbaar wordt.<br />
Emotie (<strong>en</strong> agressie)<br />
Het experim<strong>en</strong>t laat e<strong>en</strong> significante afname van agressie zi<strong>en</strong>. De kwalitatieve meervoudige gevalsstudie<br />
laat zi<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> verbeter<strong>in</strong>g optreedt t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van emoties uit<strong>en</strong>, afreager<strong>en</strong>, woe<strong>de</strong> uitdrukk<strong>en</strong>,<br />
uitschreeuw<strong>en</strong>, lichamelijk ontla<strong>de</strong>n, gradaties van spann<strong>in</strong>g on<strong>de</strong>rk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, differ<strong>en</strong>tiër<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />
spann<strong>in</strong>gsniveaus, verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> spann<strong>in</strong>gsniveaus kunn<strong>en</strong> uit<strong>en</strong>, on<strong>de</strong>rk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>in</strong> welk agressiegebied<br />
m<strong>en</strong> verkeert, <strong>de</strong> aanloop naar agressie on<strong>de</strong>rk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, agressie tijdig on<strong>de</strong>rbrek<strong>en</strong> <strong>en</strong> afremm<strong>en</strong>,<br />
impulsiviteit verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>, signal<strong>en</strong> afgev<strong>en</strong> die uitdrukk<strong>in</strong>g gev<strong>en</strong> aan gevoel<strong>en</strong>s.<br />
Interactie<br />
Ge<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoeksresultat<strong>en</strong> beschikbaar.<br />
Cognitie<br />
De kwalitatieve meervoudige gevalsstudie laat positieve effect<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van prat<strong>en</strong> over<br />
conflict<strong>en</strong> <strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong>s i.p.v. impulsief <strong>en</strong> agressief reager<strong>en</strong>. Ook het reflecter<strong>en</strong> over gevoel<strong>en</strong>s<br />
verbetert.<br />
Overige bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
De kwalitatieve meervoudige gevalsstudie laat zi<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> grove motoriek verm<strong>in</strong><strong>de</strong>rt, kracht wordt<br />
opgebouwd <strong>en</strong> afgebouwd.<br />
Conclusie<br />
Experim<strong>en</strong>t <strong>en</strong> kwalitatieve meervoudige gevalsstudie bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n zich op Niveau 3 van <strong>de</strong> hiërarchie die<br />
gehanteerd wordt bij <strong>de</strong> richtlijnontwikkel<strong>in</strong>g van Trimbos/CBO.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 121
Hoofdstuk 6<br />
KWALITATIEF PROCES-EFFECTONDERZOEK<br />
Jaap Welt<strong>en</strong> & H<strong>en</strong>k Smeijsters 24<br />
6.1 Inleid<strong>in</strong>g<br />
In e<strong>en</strong> bije<strong>en</strong>komst met <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoekers van <strong>de</strong> betrokk<strong>en</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> werd halverwege <strong>de</strong> looptijd van<br />
het on<strong>de</strong>rzoek gebra<strong>in</strong>stormd over het on<strong>de</strong>rzoeks<strong>de</strong>sign. Diverse <strong>de</strong>signs wer<strong>de</strong>n besprok<strong>en</strong> zoals <strong>de</strong><br />
randomized controlled trial (RCT), quasi-experim<strong>en</strong>tele opzett<strong>en</strong>, meervoudige case studies,<br />
veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gson<strong>de</strong>rzoek, doelrealisatieon<strong>de</strong>rzoek, <strong>de</strong> N = 1 metho<strong>de</strong> <strong>en</strong> actieon<strong>de</strong>rzoek. 25 Uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk<br />
koos <strong>de</strong> meer<strong>de</strong>rheid van <strong>de</strong> betrokk<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoekers voor e<strong>en</strong> meervoudige gevalsstudie met proces- <strong>en</strong><br />
effectevaluaties, zowel kwalitatief als kwantitatief.<br />
Dit hoofdstuk bevat <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> <strong>en</strong> resultat<strong>en</strong> van het kwalitatieve proces- <strong>en</strong> effecton<strong>de</strong>rzoek. Het<br />
volg<strong>en</strong><strong>de</strong> hoofdstuk gaat <strong>in</strong> op <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> van het kwantitatieve effecton<strong>de</strong>rzoek.<br />
6.2 Metho<strong>de</strong><br />
In <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> februari tot september 2010 zijn <strong>de</strong> ontwikkel<strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties <strong>in</strong> praktijk gebracht <strong>en</strong><br />
geëvalueerd. Dit is gebeurd door projectgroep<strong>en</strong> met vaktherapeut<strong>en</strong> per medium (drama, muziek,<br />
beel<strong>de</strong>nd, dans-beweg<strong>in</strong>g) on<strong>de</strong>r leid<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> projectlei<strong>de</strong>r/ on<strong>de</strong>rzoeker van K<strong>en</strong>VaK, <strong>de</strong> lector van<br />
K<strong>en</strong>VaK <strong>en</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoekers van <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Er was sprake van het <strong>in</strong> <strong>de</strong> reguliere<br />
praktijk toepass<strong>en</strong> <strong>en</strong> evaluer<strong>en</strong> van <strong>de</strong> voorhe<strong>en</strong> ontwikkel<strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties. Zowel <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g als <strong>de</strong><br />
uitvoer<strong>in</strong>g <strong>en</strong> evaluatie van <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties was zeer praktijkgericht, dit wil zegg<strong>en</strong> niet-experim<strong>en</strong>teel<br />
opgezet. De reguliere praktijk werd daardoor nauwelijks beïnvloed door on<strong>de</strong>rzoeksmatige <strong>in</strong>grep<strong>en</strong>.<br />
6.2.1 Procesevaluatie<br />
Met procesevaluatie wordt bedoeld dat <strong>de</strong> vaktherapeut<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r leid<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> projectlei<strong>de</strong>rs/<br />
on<strong>de</strong>rzoekers van K<strong>en</strong>VaK <strong>de</strong> voortgang van het proces van toepass<strong>in</strong>g bewaakt hebb<strong>en</strong>.<br />
Bij <strong>de</strong> start von<strong>de</strong>n per mediumprojectgroep e<strong>en</strong> of meer<strong>de</strong>re bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> plaats waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> toepass<strong>in</strong>g<br />
werd voorbereid. Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> uitvoer<strong>in</strong>g vond met als doel het bewak<strong>en</strong> van <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>li<strong>de</strong>ntiteit (doet<br />
24<br />
Met dank aan alle vaktherapeut<strong>en</strong> <strong>en</strong> jonger<strong>en</strong> die aan <strong>de</strong> uitvoer<strong>in</strong>g hebb<strong>en</strong> <strong>de</strong>elg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
25<br />
Zie voor <strong>de</strong> diverse <strong>de</strong>signs Van Yper<strong>en</strong> & Veerman (2008).<br />
122 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Namet<strong>in</strong>g<br />
Voormet<strong>in</strong>g<br />
ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> hetzelf<strong>de</strong>?) <strong>en</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>tegriteit (doet ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> wat <strong>de</strong> bedoel<strong>in</strong>g is?) supervisie plaats tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
projectlei<strong>de</strong>r, <strong>de</strong> <strong>in</strong>dividuele vaktherapeut<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> mediumprojectgroep als geheel. Dit gebeur<strong>de</strong> via <strong>de</strong><br />
e-mail, telefonisch <strong>en</strong> door bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> met <strong>de</strong> hele groep. Behan<strong>de</strong>li<strong>de</strong>ntiteit <strong>en</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>tegriteit<br />
wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> on<strong>de</strong>rzoek veelal bewaakt door het met observatielijst<strong>en</strong> analyser<strong>en</strong> van vi<strong>de</strong>o-opnames. Dit is<br />
overwog<strong>en</strong>, maar <strong>in</strong> verband met praktische belemmer<strong>in</strong>g<strong>en</strong> is hiervan afgezi<strong>en</strong>.<br />
De vaktherapeut<strong>en</strong> die <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties toepast<strong>en</strong> <strong>de</strong><strong>de</strong>n regelmatig schriftelijk verslag aan <strong>de</strong><br />
projectlei<strong>de</strong>rs. Dit gebeur<strong>de</strong> aan <strong>de</strong> hand van e<strong>en</strong> aantal vrag<strong>en</strong> over het verloop van het proces <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
procesevaluatielijst. Deze werd elke sessie door <strong>de</strong> vaktherapeut <strong>in</strong>gevuld <strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>de</strong> als <strong>in</strong>put voor het<br />
overleg tuss<strong>en</strong> <strong>in</strong>dividuele vaktherapeut <strong>en</strong> projectlei<strong>de</strong>r. De projectlei<strong>de</strong>r nam bij <strong>de</strong> <strong>de</strong>elnem<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
vaktherapeut<strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s <strong>in</strong>terviews af. Met behulp van <strong>de</strong> procesevaluatielijst <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>terviews wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong><br />
behan<strong>de</strong>luniformiteit <strong>en</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>tegriteit bewaakt.<br />
6.2.2 Programma-evaluatie<br />
De programma-evaluatie richtte zich op <strong>de</strong> vraag <strong>in</strong> hoeverre <strong>de</strong> dynamisch crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> waar <strong>de</strong><br />
programmadoel<strong>en</strong> zich op richt<strong>en</strong>, zijn veran<strong>de</strong>rd. Aangezi<strong>en</strong> <strong>de</strong> voor vaktherapie relevante dynamisch<br />
crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e factor<strong>en</strong> vertaald zijn naar <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n zelfbeeld, emotie, <strong>in</strong>teractie, cognitie werd<br />
gemonitord of <strong>en</strong> welke veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n optre<strong>de</strong>n.<br />
Monitor<strong>in</strong>g, of treatm<strong>en</strong>t-response-feedback, is e<strong>en</strong> belangrijk mid<strong>de</strong>l om praktijk <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek met elkaar te<br />
verb<strong>in</strong><strong>de</strong>n. De cliënt wordt van sessie-tot-sessie gevolgd <strong>en</strong> <strong>de</strong> voortgangs<strong>in</strong>formatie wordt onmid<strong>de</strong>llijk<br />
ter beschikk<strong>in</strong>g gesteld. Het toegepaste <strong>de</strong>sign is e<strong>en</strong> variant op het Qualitative Change Process Research<br />
(Elliott, Slatick & Urman, 2001) <strong>en</strong> het Leuv<strong>en</strong>s Systematisch Case-study Protocol (St<strong>in</strong>ck<strong>en</strong>s, Verdru &<br />
Leijss<strong>en</strong>, 2009).<br />
Tabel 6.2.1 geeft e<strong>en</strong> overzicht van alle kwalitatieve <strong>en</strong> kwantitatieve mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van dataverzamel<strong>in</strong>g.<br />
Tabel 6.2.1 Evaluatiemom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> perio<strong>de</strong> februari - september 2010<br />
OBSERVATIEPERIODE<br />
BEHANDELINGSPERIODE<br />
Week nr 1 2 3 4 5 6 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10<br />
Meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
BDHI-D X X<br />
HID X X<br />
TVA X X<br />
RSES X X<br />
CVI<br />
SBL X X X X X X X X X X X X X X X X<br />
Leg<strong>en</strong>da: BDHI-D= Buss-Durkee Hostility Inv<strong>en</strong>tory-Dutch; HID=Hoe ik D<strong>en</strong>k-Lijst; TVA= Tak<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
Vaardighe<strong>de</strong>n van Adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>; RSES= Ros<strong>en</strong>berg Self Esteem Scale; CVI =<br />
Cliëntveran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gs<strong>in</strong>terview; SBL= Sessiebeoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gslijst X=evaluatiemom<strong>en</strong>t<br />
X<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 123
Er was sprake van maximaal 6 observatiesessies <strong>en</strong> 10 behan<strong>de</strong>lsessies. Ti<strong>en</strong> behan<strong>de</strong>lsessies zijn te kort<br />
om bij <strong>de</strong>ze doelgroep e<strong>en</strong> effect te kunn<strong>en</strong> constater<strong>en</strong>. Dit geldt niet alle<strong>en</strong> voor vaktherapie. Toch werd<br />
hiertoe beslot<strong>en</strong>. De re<strong>de</strong>n was dat het RAAK project t<strong>en</strong> e<strong>in</strong><strong>de</strong> liep na <strong>de</strong> 10 behan<strong>de</strong>lsessies. Er is<br />
daarom geprobeerd e<strong>en</strong> eerste <strong>in</strong>druk te gev<strong>en</strong> van mogelijke effect<strong>en</strong>. De therapieën liep<strong>en</strong> daarna door<br />
<strong>en</strong> om echt iets te kunn<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong> over het effect is vervolgon<strong>de</strong>rzoek nodig.<br />
De kwantitatieve meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> BDHI-D, HID, TVA <strong>en</strong> DSES wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het volg<strong>en</strong><strong>de</strong> hoofdstuk<br />
besprok<strong>en</strong>.<br />
Na elke sessie werd <strong>de</strong> Sessiebeoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gslijst afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> (SBL, ontle<strong>en</strong>d aan <strong>de</strong> Helpful Aspects of Therapy<br />
Form van Elliott e.a., 2001). Het is e<strong>en</strong> kwalitatief <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t, <strong>in</strong> te vull<strong>en</strong> door <strong>de</strong> vaktherapeut <strong>en</strong> cliënt<br />
<strong>en</strong> duurt 5 tot 10 m<strong>in</strong>ut<strong>en</strong> (zie ka<strong>de</strong>r). Na elke sessie heeft <strong>de</strong> vaktherapeut het gesprek met <strong>de</strong> jongere<br />
over <strong>de</strong> voorafgaan<strong>de</strong> sessie opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> op audioapparatuur <strong>en</strong> n.a.v. daarvan <strong>de</strong> lijst <strong>in</strong>gevuld. De<br />
analyse van <strong>de</strong> sessiebeoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gslijst<strong>en</strong> gebeur<strong>de</strong> door <strong>de</strong> projectlei<strong>de</strong>r.<br />
Sessiebeoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gslijst<br />
Vrag<strong>en</strong><br />
Wat <strong>in</strong> <strong>de</strong> afgelop<strong>en</strong> sessie was het leukste? Waar voel<strong>de</strong> je je goed bij?<br />
Waarom?<br />
Wat was het spann<strong>en</strong>dste?<br />
Waarom?<br />
Wat is je het meest bijgeblev<strong>en</strong>?<br />
Heb je iets nieuws geleerd / ont<strong>de</strong>kt? D<strong>en</strong>k aan:<br />
o Wat je <strong>in</strong> spel / muziek / beel<strong>de</strong>nd / dans / beweg<strong>in</strong>g kunt mak<strong>en</strong><br />
o Wat dit over jezelf zegt<br />
o Hoe je je voelt<br />
o Hoe je met an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> omgaat<br />
o Hoe je over d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>de</strong>nkt<br />
o Hoe je over jezelf <strong>de</strong>nkt<br />
o Hoe tevre<strong>de</strong>n je b<strong>en</strong>t over wat je gemaakt / gedaan hebt (geef e<strong>en</strong> cijfer<br />
tuss<strong>en</strong> 0 <strong>en</strong> 10)<br />
o Waarom je wel / niet tevre<strong>de</strong>n b<strong>en</strong>t<br />
Wat <strong>in</strong> <strong>de</strong> afgelop<strong>en</strong> sessie was niet leuk? Waar voel<strong>de</strong> je je niet goed bij?<br />
Waarom?<br />
Naast <strong>de</strong> sessiebeoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gslijst<strong>en</strong> werd na 10 vaktherapeutische behan<strong>de</strong>lsessies e<strong>en</strong><br />
Cliëntveran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gs<strong>in</strong>terview afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> (CVI, ontle<strong>en</strong>d aan het Change Interview van Elliott e.a., 2001). Het<br />
is e<strong>en</strong> kwalitatief <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t, <strong>in</strong> te vull<strong>en</strong> door <strong>de</strong> vaktherapeut <strong>en</strong> cliënt <strong>en</strong> duurt 30 m<strong>in</strong>ut<strong>en</strong> (zie ka<strong>de</strong>r).<br />
Het cliëntveran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gs<strong>in</strong>terview werd door <strong>de</strong> vaktherapeut <strong>en</strong> jongere sam<strong>en</strong> <strong>in</strong>gevuld. Van <strong>de</strong>ze<br />
gesprekk<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n audio-opnam<strong>en</strong> gemaakt. De analyse gebeur<strong>de</strong> door <strong>de</strong> projectlei<strong>de</strong>r <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>de</strong>elnem<strong>en</strong><strong>de</strong> therapeut.<br />
124 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Vrag<strong>en</strong><br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Cliëntveran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gs<strong>in</strong>terview<br />
Wat uit alle sessies was het leukste? Waar voel<strong>de</strong> je je goed bij?<br />
Waarom?<br />
Wat was het spann<strong>en</strong>dste?<br />
Waarom?<br />
Wat is je het meeste bijgeblev<strong>en</strong>?<br />
Wat <strong>in</strong> <strong>de</strong> sessies heeft je het meeste geholp<strong>en</strong>?<br />
Heb je iets nieuws geleerd / ont<strong>de</strong>kt? D<strong>en</strong>k aan:<br />
o Wat je <strong>in</strong> spel / muziek / beel<strong>de</strong>nd / dans / beweg<strong>in</strong>g kunt mak<strong>en</strong><br />
o Wat dit over jezelf zegt<br />
o Hoe je je voelt<br />
o Hoe je met an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> omgaat<br />
o Hoe je over d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>de</strong>nkt<br />
o Hoe je over jezelf <strong>de</strong>nkt<br />
o Hoe tevre<strong>de</strong>n je b<strong>en</strong>t over wat je gemaakt / gedaan hebt (geef e<strong>en</strong> cijfer tuss<strong>en</strong> 0 <strong>en</strong><br />
10)<br />
o Waarom je wel / niet tevre<strong>de</strong>n b<strong>en</strong>t<br />
Kun je dit gebruik<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> therapie?<br />
Wat uit alle sessies was niet leuk? Waar voel<strong>de</strong> je je niet goed bij?<br />
Waarom?<br />
War<strong>en</strong> er buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> therapie an<strong>de</strong>re positieve zak<strong>en</strong>?<br />
War<strong>en</strong> er buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> therapie stor<strong>en</strong><strong>de</strong> zak<strong>en</strong>?<br />
6.2.3 Data-analyse<br />
De data zijn door <strong>de</strong> projectlei<strong>de</strong>r geanalyseerd met behulp van techniek<strong>en</strong> ontle<strong>en</strong>d aan <strong>de</strong> groun<strong>de</strong>d<br />
theory metho<strong>de</strong> van Strauss <strong>en</strong> Corb<strong>in</strong> (1998) <strong>en</strong> Boeije (2005).. Het betreft <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> dataanalysetechniek<strong>en</strong>:<br />
<br />
<br />
<br />
Op<strong>en</strong> co<strong>de</strong>r<strong>en</strong>: tekst<strong>en</strong>fragm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> co<strong>de</strong> voorzi<strong>en</strong><br />
Axiaal co<strong>de</strong>r<strong>en</strong>: tekstfragm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met soortgelijke co<strong>de</strong>s bij elkaar <strong>in</strong> e<strong>en</strong> categorie plaats<strong>en</strong>; hoof<strong>de</strong>n<br />
subcategorieën mak<strong>en</strong><br />
Selectief co<strong>de</strong>r<strong>en</strong>: zoek<strong>en</strong> naar relaties, hoofd- <strong>en</strong> subcategorieën aan elkaar relater<strong>en</strong> (bv. <strong>in</strong> <strong>de</strong> z<strong>in</strong><br />
van conditie <strong>en</strong> gevolg)<br />
Daarbij vond e<strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong><strong>de</strong> wisselwerk<strong>in</strong>g plaats tuss<strong>en</strong> analyses van eer<strong>de</strong>re data <strong>en</strong> nieuwe data<br />
(contstant comparison).<br />
Kwaliteitstechniek<strong>en</strong>, ontle<strong>en</strong>d aan L<strong>in</strong>coln <strong>en</strong> Guba (1985), die hierbij wer<strong>de</strong>n toegepast zijn:<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 125
Member check<strong>in</strong>g: bij <strong>de</strong> respon<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> telk<strong>en</strong>s toets<strong>en</strong> of het resultaat strookt met wat ze bedoel<strong>en</strong>.<br />
Staat er wat er moet staan? Is dit wat er gezegd werd? Strookt dit met <strong>de</strong> praktijk? Het betreft hier<br />
met name <strong>de</strong> wisselwerk<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> projectlei<strong>de</strong>r/ on<strong>de</strong>rzoeker <strong>en</strong> vaktherapeut<strong>en</strong><br />
Triangulatie: gebruik mak<strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> typ<strong>en</strong> jonger<strong>en</strong>, verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> soort<strong>en</strong> data<br />
(procesevaluatie, sessiebeoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gslijst, cliëntveran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gs<strong>in</strong>terview, schriftelijk <strong>en</strong> mon<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g)<br />
Peer <strong>de</strong>brief<strong>in</strong>g <strong>en</strong> audit<strong>in</strong>g: <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> voorlegg<strong>en</strong> aan an<strong>de</strong>re vaktherapeut<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e<br />
projectlei<strong>de</strong>r<br />
De data-analyse gebeur<strong>de</strong> voortschrij<strong>de</strong>nd. Na <strong>de</strong> analyse van <strong>de</strong> afzon<strong>de</strong>rlijke sessies vond<br />
voortschrij<strong>de</strong>nd e<strong>en</strong> cross- analyse plaats op basis waarvan overkoepel<strong>en</strong><strong>de</strong> categorieën tot stand<br />
kwam<strong>en</strong>. Deze categorieën wor<strong>de</strong>n bij <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong>. Zij bestaan uit <strong>de</strong> door jonger<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong><strong>de</strong> vaktherapeut<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> effect<strong>en</strong> <strong>en</strong> methodische condities van vaktherapie. On<strong>de</strong>r<br />
methodische condities wordt verstaan wat <strong>in</strong> <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> vaktherapie aan het beleef<strong>de</strong> effect heeft<br />
bijgedrag<strong>en</strong>.<br />
6.2.4 Respon<strong>de</strong>nt<strong>en</strong><br />
Het totaal aantal cliënt<strong>en</strong> <strong>en</strong> het totaal aantal sessies per medium dat aan het kwalitatief ge<strong>de</strong>elte <strong>de</strong>elnam<br />
staat vermeld <strong>in</strong> Tabel 6.1.2.<br />
Tabel 6.2.2 Aantal cliënt<strong>en</strong> dat heeft <strong>de</strong>elg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> toepass<strong>in</strong>g <strong>en</strong> evaluatie<br />
Aantal cliënt<strong>en</strong> dat werd opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
toepass<strong>in</strong>g <strong>en</strong> kwalitatieve analyse (tuss<strong>en</strong><br />
haakjes het totaal aantal sessies)<br />
Beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie 8 (80)<br />
Dans-beweg<strong>in</strong>gstherapie 5 (52)<br />
Dramatherapie 7 (67)<br />
Muziektherapie 6 (51)<br />
6.2.5 Discussie<br />
Het bijzon<strong>de</strong>re aan dit kwalitatief ge<strong>de</strong>elte is, dat het mogelijk bleek <strong>de</strong> ontwikkel<strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties<br />
gezam<strong>en</strong>lijk toe te pass<strong>en</strong> <strong>en</strong> consequ<strong>en</strong>t <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk te monitor<strong>en</strong>. Het mag bijzon<strong>de</strong>r g<strong>en</strong>oemd<br />
wor<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> vaktherapeut<strong>en</strong> na elke sessie met <strong>de</strong> jongere <strong>de</strong> sessiebeoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gslijst <strong>in</strong>gevuld hebb<strong>en</strong>.<br />
Dit is niet alle<strong>en</strong> <strong>in</strong>teressant uit het oogpunt van on<strong>de</strong>rzoek, maar ook vanuit het oogpunt van<br />
behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g, want <strong>de</strong> directe feedback van <strong>de</strong> jongere di<strong>en</strong>t ook als <strong>in</strong>put voor het vervolg van <strong>de</strong><br />
behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g.<br />
E<strong>en</strong> na<strong>de</strong>el van <strong>de</strong>ze manier van evaluer<strong>en</strong> is het verbale karakter. Deze jonger<strong>en</strong> zijn verbaal niet sterk.<br />
De meeste <strong>in</strong>terviews duur<strong>de</strong>n daarom heel kort <strong>en</strong> <strong>de</strong> data war<strong>en</strong> soms karig. Het laat we<strong>de</strong>rom zi<strong>en</strong><br />
126 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
hoe belangrijk het is behalve e<strong>en</strong> non-verbale <strong>en</strong> non-cognitieve behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong>ze jonger<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong><br />
non-verbale/non-cognitieve vorm van evaluer<strong>en</strong> te ontwikkel<strong>en</strong>.<br />
De procesevaluatie verliep <strong>in</strong>ci<strong>de</strong>nteel niet overal ev<strong>en</strong> soepel. Dit heeft on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re te mak<strong>en</strong> met <strong>de</strong><br />
werkdruk van projectlei<strong>de</strong>rs <strong>en</strong> projectgroeple<strong>de</strong>n, soms aangevuld met persoonlijke omstandighe<strong>de</strong>n.<br />
Er zijn ge<strong>en</strong> ‘har<strong>de</strong>’ gegev<strong>en</strong>s beschikbaar over <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>li<strong>de</strong>ntiteit <strong>en</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>tegriteit. Of <strong>de</strong><br />
behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g op ongeveer <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> manier werd uitgevoerd zoals bedoeld werd door <strong>de</strong> vaktherapeut<strong>en</strong><br />
zelf beoor<strong>de</strong>eld. Objectieve gegev<strong>en</strong>s op basis van vi<strong>de</strong>o-opnames ontbrek<strong>en</strong>. Er is echter, aansluit<strong>en</strong>d bij<br />
het spelkarakter van vaktherapie, bewust niet gekoz<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> strakke standaardisatie. De bedoel<strong>in</strong>g<br />
was dat <strong>de</strong> vaktherapeut<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het afgesprok<strong>en</strong> ka<strong>de</strong>r zou<strong>de</strong>n blijv<strong>en</strong>. Variaties daarb<strong>in</strong>n<strong>en</strong> war<strong>en</strong><br />
toegestaan. Gezi<strong>en</strong> <strong>de</strong> toegestane variaties <strong>in</strong> <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g was e<strong>en</strong> strakke behan<strong>de</strong>li<strong>de</strong>ntiteit niet<br />
vereist. Daar<strong>en</strong>bov<strong>en</strong> geeft <strong>de</strong> grote hoeveelheid data, verkreg<strong>en</strong> door <strong>de</strong> sessiebeoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gslijst<strong>en</strong>, e<strong>en</strong><br />
goe<strong>de</strong> <strong>in</strong>druk van wat er daadwerkelijk gebeur<strong>de</strong>. Door <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> actief te betrekk<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> evaluatie<br />
van <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie is <strong>de</strong> evaluatie van <strong>de</strong> toepass<strong>in</strong>g niet uitsluit<strong>en</strong>d afhankelijk van <strong>de</strong> m<strong>en</strong><strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />
vaktherapeut<strong>en</strong>.<br />
De aard van <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> per medium nogal wat variatie zi<strong>en</strong>. Alhoewel <strong>de</strong> afspraak werd gemaakt<br />
dat <strong>de</strong> dataverzamel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> data-analyse plaats zou<strong>de</strong>n v<strong>in</strong><strong>de</strong>n door gebruik te mak<strong>en</strong> van techniek<strong>en</strong> van<br />
<strong>de</strong> groun<strong>de</strong>d theory, is hier <strong>in</strong> <strong>en</strong>kele gevall<strong>en</strong> van afgewek<strong>en</strong>. Dit had vooral te mak<strong>en</strong> met <strong>de</strong> aard van<br />
<strong>de</strong> data. Zo bleek het bij dans-beweg<strong>in</strong>gstherapie z<strong>in</strong>niger <strong>de</strong> casuss<strong>en</strong> <strong>in</strong> beeld te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet te<br />
strev<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> groun<strong>de</strong>d theory analyse die <strong>de</strong> afzon<strong>de</strong>rlijke data overstijgt.<br />
De kerngebie<strong>de</strong>n die <strong>in</strong> het piloton<strong>de</strong>rzoek naar vor<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> (zie Hoofdstuk 2) wer<strong>de</strong>n als ka<strong>de</strong>r voor<br />
<strong>de</strong> kwalitatieve analyse aangehou<strong>de</strong>n. Maar conform <strong>de</strong> op<strong>en</strong> b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van groun<strong>de</strong>d theory werd<br />
hiervan afgewek<strong>en</strong> als <strong>de</strong> data daartoe aanleid<strong>in</strong>g gav<strong>en</strong>.<br />
De data per medium variër<strong>en</strong> ook <strong>in</strong> <strong>de</strong> mate waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> door jonger<strong>en</strong> <strong>en</strong> vaktherapeut<strong>en</strong> beleef<strong>de</strong><br />
effect<strong>en</strong> verwev<strong>en</strong> zijn met hun condities (<strong>de</strong> metho<strong>de</strong>n, werkvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong> van vaktherapie).<br />
Deze variaties zijn toegelat<strong>en</strong>. Er is niet gestreefd naar standaardisatie van <strong>de</strong> data om zo recht te do<strong>en</strong><br />
aan <strong>de</strong> context <strong>en</strong> <strong>de</strong> person<strong>en</strong> die <strong>de</strong>ze context construer<strong>en</strong>. Dit is <strong>in</strong> overe<strong>en</strong>stemm<strong>in</strong>g met <strong>de</strong><br />
uitgangspunt<strong>en</strong> van naturalistic/ constructivistic <strong>in</strong>quiry (L<strong>in</strong>coln & Guba, 1985).<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 127
6.3 Kwalitatieve resultat<strong>en</strong> dramatherapie26<br />
Aan het praktijkon<strong>de</strong>rzoek hebb<strong>en</strong> drie dramatherapeut<strong>en</strong> <strong>de</strong>elg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. De dramatherapeut<strong>en</strong> zijn<br />
werkzaam <strong>in</strong> Av<strong>en</strong>ier <strong>en</strong> <strong>de</strong> O.G. Heldr<strong>in</strong>g 27 . Deze dramatherapeut<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> het on<strong>de</strong>rzoek afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
bij zev<strong>en</strong> jonger<strong>en</strong> die <strong>in</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g war<strong>en</strong>.<br />
De jonger<strong>en</strong> die hebb<strong>en</strong> <strong>de</strong>elg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> aan dramatherapie had<strong>de</strong>n als k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> laag tot gemid<strong>de</strong>ld<br />
IQ, gedragsproblem<strong>en</strong>, emotionele <strong>en</strong> sociale problem<strong>en</strong>. Dit uitte zich o.a. <strong>in</strong> impulsief gedrag, negatief<br />
gestemd zijn, e<strong>en</strong> gebrek aan afstemm<strong>in</strong>g met <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g, gemakkelijk <strong>in</strong> conflict<strong>en</strong> met an<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
belan<strong>de</strong>n, snel gefrustreerd <strong>en</strong> driftig zijn, we<strong>in</strong>ig doorzett<strong>in</strong>gsvermog<strong>en</strong>, zelfoverschatt<strong>in</strong>g of<br />
zelfon<strong>de</strong>rschatt<strong>in</strong>g, overmatige stress of gespann<strong>en</strong>heid etc.<br />
Het uitvoer<strong>en</strong><strong>de</strong> praktijkon<strong>de</strong>rzoek is <strong>in</strong> maart 2010 van start gegaan <strong>en</strong> is afgeslot<strong>en</strong> <strong>in</strong> juli 2010. Het<br />
on<strong>de</strong>rzoek bestond uit vier tot zes observatiesessies dramatherapie <strong>en</strong> ti<strong>en</strong> behan<strong>de</strong>lsessies<br />
dramatherapie. De dramatherapeut<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> uitvoer<strong>in</strong>g all<strong>en</strong> <strong>de</strong> handleid<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie<br />
gevolgd (zie Hoofdstuk 4).<br />
6.3.1 Emotie<br />
Het kerngebied emotie blijkt het kerngebied te zijn waarop <strong>de</strong> data het meeste betrekk<strong>in</strong>g hebb<strong>en</strong>. De<br />
grote hoeveelheid van data <strong>en</strong> <strong>de</strong> variëteit <strong>in</strong> <strong>de</strong> data resulter<strong>en</strong> <strong>in</strong> acht <strong>de</strong>elgebie<strong>de</strong>n die ie<strong>de</strong>r voor zich<br />
ver<strong>de</strong>r verfijnd zijn.<br />
De <strong>de</strong>elgebie<strong>de</strong>n zijn:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Emoties van e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
Emoties bij jezelf herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
Emoties belev<strong>en</strong><br />
Emoties uit<strong>en</strong><br />
Met emoties van e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r omgaan<br />
Met eig<strong>en</strong> emoties omgaan<br />
Inzicht <strong>in</strong> eig<strong>en</strong> cop<strong>in</strong>gstijl<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van emoties<br />
De eig<strong>en</strong> emotie-expressie herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
26 Met dank aan Elsa van <strong>de</strong>n Broek voor haar on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g bij <strong>de</strong> data-analyse.<br />
27<br />
De <strong>de</strong>elnem<strong>en</strong><strong>de</strong> dramatherapeut<strong>en</strong> war<strong>en</strong> Jorg <strong>de</strong> Man (Av<strong>en</strong>ier), Marjole<strong>in</strong> Scholt<strong>en</strong> (Av<strong>en</strong>ier) <strong>en</strong> Josefi<strong>en</strong> van <strong>de</strong>r<br />
Wekk<strong>en</strong> (O.G. Heldr<strong>in</strong>g).<br />
128 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Emoties van e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> juist begrip hebb<strong>en</strong> van <strong>de</strong> door e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r getoon<strong>de</strong> emoties<br />
Jonger<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> soms moeite met het juist <strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong> van door an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> getoon<strong>de</strong> emoties. Soms<br />
wordt boosheid als verdriet gecategoriseerd <strong>en</strong> verdriet als angst. In e<strong>en</strong> omgev<strong>in</strong>g waar<strong>in</strong> emoties niet<br />
altijd op <strong>de</strong> juiste wijze wor<strong>de</strong>n geuit is dat e<strong>en</strong> begrijpelijk gemis. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> dramatherapie kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> emoties on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>in</strong> spel herk<strong>en</strong>baar gemaakt. Via spelscènes wordt op<br />
e<strong>en</strong> gedistantieer<strong>de</strong> manier gewerkt aan het ler<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong> van gespeel<strong>de</strong> emoties. Het feit<br />
dat het gespeel<strong>de</strong> emoties zijn verschaft veiligheid <strong>in</strong> het ler<strong>en</strong> omgaan met voor <strong>de</strong> jongere lastige<br />
emoties. E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Zodat je bij e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r kunt zi<strong>en</strong> wat er met dieg<strong>en</strong>e is.‛ 28<br />
Zich e<strong>en</strong> juiste voorstell<strong>in</strong>g kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> van emoties<br />
Via psycho-educatie <strong>en</strong> mo<strong>de</strong>ll<strong>in</strong>g wordt <strong>de</strong> jongere geleerd zich e<strong>en</strong> juiste voorstell<strong>in</strong>g te mak<strong>en</strong> van<br />
emoties. Interpretatiefout<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> aan het licht als met zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong> emotiekaartjes wordt gewerkt. In<br />
het uitbeel<strong>de</strong>n van emoties leert <strong>de</strong> jongere op e<strong>en</strong> pass<strong>en</strong><strong>de</strong> wijze e<strong>en</strong> bre<strong>de</strong> range van emoties<br />
dramatiser<strong>en</strong> via stem, houd<strong>in</strong>g <strong>en</strong> gezichtsexpressie. E<strong>en</strong> voorbeeld van het moeite hebb<strong>en</strong> met het<br />
plaats<strong>en</strong> van emotie:<br />
‚Wat voor emotie had die bl<strong>in</strong><strong>de</strong> mevrouw dan?‛ ‚Nou dat ze haar og<strong>en</strong> dicht had.‛<br />
Emoties bij jezelf herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
De diversiteit van <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> emoties herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
Het ler<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> van basisemoties <strong>en</strong> daarvan afgelei<strong>de</strong> emoties komt <strong>in</strong> het spel terug. Zowel uit fictieve<br />
situaties als uit situaties die voor kunn<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> dagelijkse leefwereld van <strong>de</strong> jongere wordt geput<br />
om eig<strong>en</strong> emoties te gaan herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Ook situaties waarbij <strong>de</strong> gevoelsbelev<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> jongere nog<br />
diffuus is wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het spel <strong>in</strong>gebracht <strong>en</strong> met emotionele begripp<strong>en</strong> verhel<strong>de</strong>rd. Soms is <strong>de</strong> emotieexpressie<br />
het aanknop<strong>in</strong>gspunt, op an<strong>de</strong>re mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> start <strong>de</strong> communicatie over <strong>de</strong> emotie bij e<strong>en</strong> vage<br />
gevoelsbelev<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> jongere. E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Ooo ik b<strong>en</strong> e<strong>en</strong> beetje moe, zeur<strong>de</strong>rig.‛<br />
De emotie herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>in</strong> het eig<strong>en</strong> gedrag<br />
De jongere wordt <strong>in</strong> zijn emotie-expressie geconfronteerd door <strong>de</strong> therapeut die hem als het ware e<strong>en</strong><br />
spiegel voorhoudt. Via speltechniek<strong>en</strong> als dubbel<strong>en</strong>, spiegel<strong>en</strong> <strong>en</strong> rolwissel <strong>en</strong> door spelreflectie na afloop<br />
wordt <strong>de</strong> jongere dui<strong>de</strong>lijk gemaakt welke emoties hij volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> therapeut <strong>in</strong> zijn gedrag communiceert.<br />
28<br />
De citat<strong>en</strong> zijn letterlijke tekst<strong>en</strong> uit sessie-<strong>in</strong>terviews of procesverslag<strong>en</strong>. Het betreft citat<strong>en</strong> van jonger<strong>en</strong> of<br />
dramatherapeut<strong>en</strong><br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 129
E<strong>en</strong> voorbeeld van e<strong>en</strong> emotie die e<strong>en</strong> vaktherapeut ziet <strong>in</strong> het gedrag van e<strong>en</strong> jongere:<br />
‚De jongere heeft vaker angst voor het nieuwe.‛<br />
Emoties belev<strong>en</strong><br />
Emoties durv<strong>en</strong> toelat<strong>en</strong> <strong>in</strong> aanwezigheid van e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r<br />
Het feit dat er e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r aanwezig is <strong>en</strong> getuige is van wat <strong>de</strong> jongere <strong>in</strong> het spel meemaakt, zorgt ervoor<br />
dat <strong>de</strong> gespeel<strong>de</strong> <strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> emoties meer bestaansrecht hebb<strong>en</strong> gekreg<strong>en</strong>. Zij vall<strong>en</strong> niet te verdoezel<strong>en</strong>.<br />
De therapeut is <strong>de</strong> externe toeschouwer die meekijkt op het <strong>in</strong>nerlijke toneel van <strong>de</strong> jongere. Er is ruimte<br />
voor <strong>de</strong> jongere om gevoel<strong>en</strong>s van onbehag<strong>en</strong>, somberheid, zich ongemakkelijk voel<strong>en</strong>, maar an<strong>de</strong>rzijds<br />
ook onbedaarlijke lol te ervar<strong>en</strong> <strong>en</strong> te <strong>de</strong>l<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> therapie. Deze mogelijkheid geeft teg<strong>en</strong>wicht aan<br />
het bij <strong>de</strong> doelgroep vaak voorkom<strong>en</strong><strong>de</strong> dagelijkse masker van je ongrijpbaar opstell<strong>en</strong>, ‘cool’ zijn <strong>en</strong> ge<strong>en</strong><br />
emoties ton<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voorbeeld van het niet toelat<strong>en</strong> van emoties:<br />
‚Ze lacht veel d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> weg, ze is druk als ze onzeker is.‛<br />
Emoties lichamelijk durv<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong><br />
Via drama wordt aandacht gegev<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> lichamelijke belev<strong>in</strong>g van spann<strong>in</strong>g <strong>en</strong> onrust, maar ook aan<br />
het toestaan van ontspann<strong>in</strong>g <strong>en</strong> overgave. Via lichaamsgerichte speloef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> wordt <strong>de</strong> jongere<br />
getra<strong>in</strong>d om vanuit ontspann<strong>in</strong>g te kunn<strong>en</strong> spel<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Ik v<strong>in</strong>d het moeilijk om stil te zitt<strong>en</strong>; omdat je dan onrust <strong>in</strong> je lijf voelt.‛<br />
Kwetsbare emoties <strong>in</strong> het spel belev<strong>en</strong><br />
Bela<strong>de</strong>n emoties wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> fictieve situaties met voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> distantie bespeeld. In spelscènes <strong>en</strong><br />
gespeel<strong>de</strong> verhal<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n juist die mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> uitgespeeld waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> jongere met e<strong>en</strong> kwetsbare<br />
emotionele laag wordt geconfronteerd. Het kunn<strong>en</strong> belev<strong>en</strong> van die kwetsbare emotie b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
transformatie van e<strong>en</strong> rol verschaft bescherm<strong>in</strong>g <strong>en</strong> distantie. Jonger<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> vaak goed welke emoties<br />
voor h<strong>en</strong> gevaarlijk terre<strong>in</strong> of no-go area’s zijn <strong>en</strong> blokker<strong>en</strong> <strong>in</strong> hun expressie bij e<strong>en</strong> te directe<br />
b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g. De dramatherapeut<strong>en</strong> hou<strong>de</strong>n hier rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g mee <strong>in</strong> hun aanpak. E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Dat ik mijn verdriet gewoon wegstop. En <strong>de</strong> laatste tijd, ik voel het zeg maar wel.‛<br />
Plezier belev<strong>en</strong> <strong>in</strong> het spel<br />
Bij jonger<strong>en</strong> appelleert dramatherapie aan spel<strong>en</strong>, toneelspel<strong>en</strong> <strong>en</strong> spelplezier. Dramatherapie gaat<br />
gepaard met spontaniteit, spelplezier <strong>en</strong> spelvrijheid. Het plezier dat ervar<strong>en</strong> wordt door herk<strong>en</strong>n<strong>in</strong>g van<br />
eig<strong>en</strong> komische situaties, ge<strong>de</strong>el<strong>de</strong> humor, uitvergrot<strong>en</strong> van situaties <strong>en</strong> ontlad<strong>in</strong>g die voortkomt uit het<br />
opheff<strong>en</strong> van blokka<strong>de</strong>s is van grote kwaliteit <strong>en</strong> zeer betek<strong>en</strong>isvol voor <strong>de</strong> voortgang van <strong>de</strong> therapie. De<br />
jongere staat nog met e<strong>en</strong> be<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> k<strong>in</strong><strong>de</strong>rtijd <strong>en</strong> k<strong>en</strong>t spelplezier nog als <strong>de</strong> dag van gister<strong>en</strong>. Daarop<br />
sluit <strong>de</strong> dramatherapeut aan met speelse werkvorm<strong>en</strong> die appeller<strong>en</strong> aan spontaniteit volg<strong>en</strong>s het ou<strong>de</strong><br />
adagium: e<strong>en</strong> hoog spontaniteitniveau veroorzaakt e<strong>en</strong> laag angstniveau. E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Toneelspel<strong>en</strong>, dat is gewoon leuk.‛<br />
130 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Emoties uit<strong>en</strong><br />
Eig<strong>en</strong> emoties <strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong>s ton<strong>en</strong>.<br />
In <strong>de</strong> dramatherapie-sessies wor<strong>de</strong>n jonger<strong>en</strong> gestimuleerd om hun emoties <strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong>s te ton<strong>en</strong>. Dit<br />
ton<strong>en</strong> gebeurt zowel verbaal als non-verbaal. De therapeut probeert aan te sluit<strong>en</strong> op <strong>de</strong> verbale- <strong>en</strong><br />
nonverbale communicatie van <strong>de</strong> jongere, stelt vrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> geeft gevoelsreflecties waaruit blijkt dat hij <strong>de</strong><br />
lichaamstaal van <strong>de</strong> jongere opgemerkt heeft. Ook op a<strong>de</strong>mgebruik, subtekst<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>tonatie wordt gelet<br />
om e<strong>en</strong> aanknop<strong>in</strong>gspunt te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n waardoor contact over emoties versterkt wordt. Jonger<strong>en</strong><br />
communicer<strong>en</strong> vaak via lichaamstaal <strong>en</strong> subtekst<strong>en</strong>. Deels omdat hun verbaliteit nog niet zo ontwikkeld<br />
is, <strong>de</strong>els ook omdat zij door vroegere omstandighe<strong>de</strong>n hebb<strong>en</strong> afgeleerd of nooit hebb<strong>en</strong> aangeleerd om<br />
gevoel<strong>en</strong>s <strong>en</strong> emoties te verwoor<strong>de</strong>n. Hier toont drama zich e<strong>en</strong> non-verbaal medium dat ver<strong>de</strong>r kan<br />
reik<strong>en</strong> dan bijvoorbeeld gesprekstherapie <strong>en</strong> directer kan aansluit<strong>en</strong> bij het eig<strong>en</strong> taalka<strong>de</strong>r <strong>en</strong> taalgebruik<br />
van <strong>de</strong> jongere (‚ja, <strong>de</strong>uh‛).<br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> drama wor<strong>de</strong>n werkvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>en</strong>sc<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g<strong>en</strong> aangereikt die het <strong>de</strong> jongere mogelijk mak<strong>en</strong> om<br />
<strong>in</strong> e<strong>en</strong> omgev<strong>in</strong>g met voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> ‘conta<strong>in</strong>m<strong>en</strong>t’ hun gevoel<strong>en</strong>s <strong>en</strong> moties te uit<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Ik b<strong>en</strong> helemaal kapot van b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>.‛<br />
Gesimuleer<strong>de</strong> emoties speltechnisch uit<strong>en</strong><br />
Kunn<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> met emoties vraagt <strong>in</strong>lev<strong>in</strong>g <strong>in</strong> die bepaal<strong>de</strong> emotie maar ook het a<strong>de</strong>quaat <strong>en</strong><br />
geloofwaardig ton<strong>en</strong> daarvan. Door <strong>de</strong> gevraag<strong>de</strong> emotie speltechnisch van buit<strong>en</strong> naar b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> te<br />
b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, leert <strong>de</strong> jongere <strong>de</strong> emotie te controler<strong>en</strong> <strong>en</strong> te hanter<strong>en</strong>. Bij <strong>de</strong> gesimuleer<strong>de</strong> emotie wordt e<strong>en</strong><br />
pass<strong>en</strong><strong>de</strong> houd<strong>in</strong>g, stemgebruik, gezichtexpressie, tempo etc. gezocht. De jongere wordt door <strong>de</strong><br />
dramatherapeut als e<strong>en</strong> speler <strong>in</strong> het theater geregisseerd <strong>in</strong> het uit<strong>en</strong> van zo’n emotie.<br />
Het criterium geloofwaardigheid is van ess<strong>en</strong>tieel belang omdat het <strong>de</strong> jongere uitdaagt zo te spel<strong>en</strong> dat<br />
zijn ‚gespeel<strong>de</strong>‛ emotie ook werkelijk overkomt. Het speltechnisch doser<strong>en</strong> <strong>en</strong> regisser<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />
emotionele expressie zorgt ervoor dat <strong>de</strong> jongere <strong>de</strong> emotie leert verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> hanter<strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r ‚door te<br />
flipp<strong>en</strong>‛ of te blokker<strong>en</strong>. De jongere wordt zich bewust van <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> manier van uit<strong>en</strong> <strong>en</strong> breidt zijn<br />
expressiemogelijkhe<strong>de</strong>n uit. E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Hij speelt het huil<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijk geloofwaardig uit.‛<br />
Met gesimuleer<strong>de</strong> emoties kunn<strong>en</strong> communicer<strong>en</strong> <strong>in</strong> spel<br />
Oog krijg<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> effect<strong>en</strong> van <strong>de</strong> getoon<strong>de</strong> emotie op <strong>de</strong> teg<strong>en</strong>speler zorgt ervoor dat <strong>de</strong> jongere het<br />
voor theater belangrijke dubbele bewustzijn ontwikkelt. Bewustzijn van <strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s <strong>en</strong> gedacht<strong>en</strong> van<br />
het personage <strong>en</strong> bewustzijn van <strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s <strong>en</strong> gedacht<strong>en</strong> van <strong>de</strong> persoon die het personage speelt.<br />
Communicer<strong>en</strong> <strong>in</strong> spel met e<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>speler betek<strong>en</strong>t dat er e<strong>en</strong> beroep wordt gedaan op <strong>de</strong> vaardigheid<br />
om te kijk<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> effect<strong>en</strong> van <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> emotionele expressie. De jongere leert dat hij via spel moet<br />
communicer<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet ev<strong>en</strong> uit het spel kan stapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitlegg<strong>en</strong> wat <strong>de</strong> bedoel<strong>in</strong>g is. Deze confrontatie<br />
met <strong>de</strong> effect<strong>en</strong> van <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> expressie op het spel van <strong>de</strong> teg<strong>en</strong>speler is heel waar<strong>de</strong>vol omdat het <strong>de</strong><br />
jongere directe feedback b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het spel geeft. De dramatherapeut zorgt ervoor dat het teg<strong>en</strong>spel<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 131
di<strong>en</strong>stbaar is <strong>en</strong> past <strong>de</strong> mate van teg<strong>en</strong>spel aan <strong>de</strong> capaciteit<strong>en</strong> van <strong>de</strong> jongere aan (=accommo<strong>de</strong>r<strong>en</strong>).<br />
E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚De an<strong>de</strong>re speler neemt <strong>de</strong>ze emotie over.‛<br />
Met emoties van e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r omgaan<br />
Gevoel<strong>en</strong>s van e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r kunn<strong>en</strong> aannem<strong>en</strong> <strong>en</strong> a<strong>de</strong>quaat hanter<strong>en</strong><br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> drama is acceptatie van het spelaanbod van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r, e<strong>en</strong> belangrijk pr<strong>in</strong>cipe om te kunn<strong>en</strong><br />
improviser<strong>en</strong>. De jongere wordt <strong>in</strong> improvisaties met e<strong>en</strong> gespeel<strong>de</strong> emotionele lad<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> teg<strong>en</strong>speler<br />
geconfronteerd <strong>en</strong> kan uitv<strong>in</strong><strong>de</strong>n hoe hij of zijn personage op dit soort emoties reageert.<br />
Dit vraagt <strong>de</strong> vaardigheid om je te kunn<strong>en</strong> op<strong>en</strong>stell<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> emotie van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r <strong>en</strong> er dan vervolg<strong>en</strong>s<br />
mee om te gaan. Door hier <strong>in</strong> spel mee te oef<strong>en</strong><strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n vaak <strong>in</strong>geslet<strong>en</strong> reactiepatron<strong>en</strong> <strong>in</strong> het omgaan<br />
met emoties (‚als ma boos is, loop ik gewoon weg‛) uitgebreid met nieuwe mogelijkhe<strong>de</strong>n. E<strong>en</strong><br />
voorbeeld:<br />
‚Teg<strong>en</strong> wie schreeuw jij ?‛, vraagt hij me <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s. ‚Praat liever met respect teg<strong>en</strong> mij!‛<br />
Gevoel<strong>en</strong>s van e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r kunn<strong>en</strong> dubbel<strong>en</strong>, volg<strong>en</strong><br />
De an<strong>de</strong>r kunn<strong>en</strong> imiter<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> belangrijke leervaardigheid die van jongsafaan toegepast wordt om zich<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r te kunn<strong>en</strong> verplaats<strong>en</strong>. Het kle<strong>in</strong>e k<strong>in</strong>d imiteert <strong>in</strong> fantasiespel het gedrag van <strong>de</strong> moe<strong>de</strong>r.<br />
De focus ligt bij dit aspect op het kunn<strong>en</strong> volg<strong>en</strong> van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r. Dat is e<strong>en</strong> belangrijke voorwaar<strong>de</strong> om<br />
sam<strong>en</strong> te spel<strong>en</strong>. De jongere leert naar <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r te kijk<strong>en</strong>, met <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g te hou<strong>de</strong>n, zich <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
an<strong>de</strong>r te verplaats<strong>en</strong>, zich met <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r te i<strong>de</strong>ntificer<strong>en</strong>. Deze vaardighe<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n getra<strong>in</strong>d <strong>in</strong><br />
e<strong>en</strong>voudige spiegeloef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> leid- <strong>en</strong> volgimprovisaties, maar ook <strong>in</strong> improvisaties waar<strong>in</strong> emoties<br />
wor<strong>de</strong>n geëxploreerd.<br />
Drama biedt ook <strong>de</strong> mogelijkheid om <strong>de</strong> emoties van e<strong>en</strong> ‘fictieve an<strong>de</strong>r’ te explorer<strong>en</strong>. Door <strong>in</strong> <strong>de</strong> huid te<br />
kruip<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> personage dat ver van je eig<strong>en</strong> persoon afstaat, ont<strong>de</strong>kt <strong>de</strong> jongere aspect<strong>en</strong> die hij<br />
normaal niet zou ervar<strong>en</strong>. Bijvoorbeeld het verleg<strong>en</strong> meisje dat gevoel<strong>en</strong>s van trots <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>waar<strong>de</strong><br />
ervaart <strong>in</strong> <strong>de</strong> rol van <strong>de</strong> filmdiva. E<strong>en</strong> voorbeeld van het ontstaan van <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r:<br />
‚Ze kon zeg maar, niets do<strong>en</strong>, want dan liep ik gewoon weer weg.‛<br />
Met eig<strong>en</strong> emoties omgaan<br />
Voorkom<strong>en</strong> van <strong>in</strong>-a<strong>de</strong>quaat met eig<strong>en</strong> emoties omgaan<br />
Omgaan met eig<strong>en</strong> emoties is voor <strong>de</strong>ze jonger<strong>en</strong> vaak lastig. Deels is h<strong>en</strong> dat nooit geleerd, <strong>de</strong>els<br />
verton<strong>en</strong> jonger<strong>en</strong> vaak extreemgedrag als ze emotioneel wor<strong>de</strong>n <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ze hun emoties slecht op<br />
eig<strong>en</strong> kracht ‘conta<strong>in</strong><strong>en</strong>’. Sommige jonger<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> bizarre manier<strong>en</strong> om met hun emoties om te gaan<br />
waarbij zelfbeschadig<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> van <strong>de</strong> uit<strong>in</strong>gsvorm<strong>en</strong> is. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het spel kunn<strong>en</strong> emoties wor<strong>de</strong>n<br />
uitvergroot. Ook wordt via vervreemd<strong>in</strong>gs- <strong>en</strong> distantietechniek<strong>en</strong> gezocht naar e<strong>en</strong> juiste distantie<br />
132 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
waardoor e<strong>en</strong> betere doser<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> gespeel<strong>de</strong> emotionele lad<strong>in</strong>g mogelijk wordt. E<strong>en</strong> voorbeeld van<br />
e<strong>en</strong> doel bij <strong>de</strong> dramatherapie:<br />
‚Op zoek gaan naar an<strong>de</strong>re manier<strong>en</strong>, dan snij<strong>de</strong>n, om te ontla<strong>de</strong>n.‛<br />
A<strong>de</strong>quaat met eig<strong>en</strong> emoties kunn<strong>en</strong> omgaan<br />
De jongere wordt aangemoedigd om gevoel<strong>en</strong>s on<strong>de</strong>r woor<strong>de</strong>n te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> emoties te uit<strong>en</strong>. Soms gaat<br />
dit <strong>in</strong>direct via fictief spel, soms gaat het direct <strong>en</strong> zijn <strong>de</strong> emoties van <strong>de</strong> jongere zelf het spelthema. Als<br />
<strong>de</strong> wijze van omgaan met emoties a<strong>de</strong>quaat is, dan wordt dit zowel b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het spel als bij <strong>de</strong><br />
nabesprek<strong>in</strong>g door <strong>de</strong> therapeut bekrachtigd. E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Ervar<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> dag m<strong>in</strong><strong>de</strong>r <strong>in</strong> je vel zitt<strong>en</strong> erbij hoort <strong>en</strong> dat ze er dan nog steeds mag zijn.‛<br />
Inzicht <strong>in</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> cop<strong>in</strong>gstijl<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van emoties<br />
Herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> van eig<strong>en</strong> cop<strong>in</strong>gstijl<strong>en</strong><br />
De jonger<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> zichzelf <strong>in</strong> <strong>de</strong> cop<strong>in</strong>gstijl<strong>en</strong> die hun personages <strong>in</strong> het spel toepass<strong>en</strong> vanuit hun<br />
eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>. Het is bij dit item belangrijk dat <strong>de</strong> l<strong>in</strong>k wordt gelegd tuss<strong>en</strong> het spel <strong>en</strong> <strong>de</strong> werkelijkheid.<br />
Voor <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> is dit vaak ge<strong>en</strong> verrass<strong>in</strong>g omdat ze <strong>in</strong> hun dagelijks lev<strong>en</strong> ook vaak al op <strong>de</strong>ze punt<strong>en</strong><br />
gewez<strong>en</strong> zijn. Het is echter wel vernieuw<strong>en</strong>d dat ze <strong>in</strong> <strong>de</strong> rol van e<strong>en</strong> personage diezelf<strong>de</strong> cop<strong>in</strong>gstijl<br />
meer kunn<strong>en</strong> uitvergrot<strong>en</strong> <strong>en</strong> vanuit verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> motiev<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> uitspel<strong>en</strong>. En zo spel<strong>en</strong><strong>de</strong>rwijs <strong>de</strong><br />
voor- <strong>en</strong> na<strong>de</strong>l<strong>en</strong> van die stijl kunn<strong>en</strong> ton<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voorbeeld van het herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> van <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> cop<strong>in</strong>gstijl:<br />
‚..to<strong>en</strong> ik teg<strong>en</strong> jou zei; ‘doe e<strong>en</strong>s niet zo geïrriteerd joh’. Dat zou ik <strong>in</strong> het echt ook do<strong>en</strong>.‛<br />
Uitbrei<strong>de</strong>n van het <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> cop<strong>in</strong>gstijl<strong>en</strong><br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> drama is het mogelijk om daadwerkelijk te oef<strong>en</strong><strong>en</strong> met cop<strong>in</strong>gstijl<strong>en</strong>. Jonger<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> aan <strong>de</strong>n<br />
lijve <strong>de</strong> belemmer<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die dat met zich meebr<strong>en</strong>gt <strong>in</strong> het spel<strong>en</strong> door het di<strong>en</strong>stbare teg<strong>en</strong>spel van <strong>de</strong><br />
therapeut. Dit kan zowel voortvloei<strong>en</strong> uit het spel<strong>en</strong> van fictieve situaties als uit het bespel<strong>en</strong> van<br />
situaties uit <strong>de</strong> leefwereld van <strong>de</strong> jongere. Ook wordt het <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> cop<strong>in</strong>gstijl uitgebreid door<br />
het do<strong>en</strong> van dramatische oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> die gericht zijn op emotie-expressie. E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Dat het op <strong>de</strong> groep ev<strong>en</strong> niet zo lekker liep, omdat ik had lop<strong>en</strong> stapel<strong>en</strong>.‚<br />
Bl<strong>in</strong><strong>de</strong> vlekk<strong>en</strong> ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> cop<strong>in</strong>gstijl<br />
Het feit dat <strong>de</strong> therapeut gericht naar <strong>de</strong> cop<strong>in</strong>gstijl van <strong>de</strong> jongere kijkt <strong>en</strong> daar b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> buit<strong>en</strong> het spel<br />
verbaal <strong>en</strong> non-verbaal feedback op geeft, biedt kans<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> jongere om eig<strong>en</strong> bl<strong>in</strong><strong>de</strong> vlekk<strong>en</strong> te<br />
ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> directe confrontatie met zo’n bl<strong>in</strong><strong>de</strong> vlek werkt vaak averechts. Drama biedt hiervoor <strong>de</strong><br />
mogelijkheid om via het spel dit soort ont<strong>de</strong>kk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te do<strong>en</strong>. Deze <strong>in</strong>directe b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g maakt het voor<br />
<strong>de</strong> jongere vaak gemakkelijker om dit te accepter<strong>en</strong> omdat m<strong>en</strong> zich m<strong>in</strong><strong>de</strong>r als persoon aangevall<strong>en</strong><br />
voelt. E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Ze lijkt <strong>in</strong> haar eig<strong>en</strong> wereld te verdwijn<strong>en</strong>.‚<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 133
De eig<strong>en</strong> emotie-expressie herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
Emotie-expressie herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
Het blijkt dat <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> via het teg<strong>en</strong>spel, <strong>de</strong> spiegeloef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> vi<strong>de</strong>ofeedback goed <strong>in</strong> staat zijn<br />
hun eig<strong>en</strong> emotie-expressie te gaan herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Door dit <strong>in</strong>direct via het spel te do<strong>en</strong> is <strong>de</strong> feedback<br />
mil<strong>de</strong>r omdat het <strong>in</strong> eerste <strong>in</strong>stantie over het spel van het personage gaat <strong>en</strong> pas <strong>in</strong> twee<strong>de</strong> <strong>in</strong>stantie over<br />
<strong>de</strong> expressie van <strong>de</strong> jongere die dat personage speelt.<br />
Door <strong>in</strong>zet van verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> werkvorm<strong>en</strong> kan afhankelijk van <strong>de</strong> jongere het acc<strong>en</strong>t gelegd wor<strong>de</strong>n op<br />
gezichtsexpressie, stemgebruik, oogopslag, houd<strong>in</strong>g <strong>en</strong> beweg<strong>in</strong>g.<br />
E<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r aspect is dat <strong>de</strong> jongere terugkijk<strong>en</strong>d naar het eig<strong>en</strong> spel aan <strong>de</strong> buit<strong>en</strong>kant kan zi<strong>en</strong> wat hij<br />
<strong>in</strong>nerlijk gevoeld heeft to<strong>en</strong> hij dat personage speel<strong>de</strong>. Zo ontstaat e<strong>en</strong> zelfon<strong>de</strong>rzoek bij <strong>de</strong> jongere<br />
waarbij <strong>in</strong>t<strong>en</strong>ties van het spel vergelek<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijke vormgev<strong>in</strong>g. Is ‘b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>’ dan<br />
congru<strong>en</strong>t met ’buit<strong>en</strong>’? E<strong>en</strong> voorbeeld hiervan:<br />
‚Als ik boos b<strong>en</strong>, dan komt het heel an<strong>de</strong>rs over.‛<br />
Emoties durv<strong>en</strong> ton<strong>en</strong><br />
De jongere wordt <strong>in</strong> het spel geconfronteerd met het al dan niet kunn<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> van meer kwetsbare<br />
emoties. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> veiligheid van het spel <strong>en</strong> het do<strong>en</strong>-alsofkarakter die bei<strong>de</strong> distantie met <strong>de</strong> eig<strong>en</strong><br />
persoon faciliter<strong>en</strong>, is het mogelijk om te experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> met emoties zon<strong>de</strong>r voor je gevoel ’af te gaan’.<br />
E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚To<strong>en</strong> was ik heel verleg<strong>en</strong>.‛<br />
6.3.2 Zelfbeeld<br />
De data uit <strong>de</strong> sessie-<strong>in</strong>terviews <strong>en</strong> <strong>de</strong> procesverslag<strong>en</strong> over het kerngebied Zelfbeeld zijn on<strong>de</strong>rver<strong>de</strong>eld<br />
<strong>in</strong> vier categorieën <strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> logische volgor<strong>de</strong> geplaatst. Vanaf <strong>de</strong> fase <strong>in</strong> contact kom<strong>en</strong> met het eig<strong>en</strong><br />
zelfbeeld, ontstaat <strong>de</strong> fase van <strong>in</strong>zicht verwerv<strong>en</strong> <strong>in</strong> het eig<strong>en</strong> zelfbeeld. Daarna volgt omgaan met het<br />
eig<strong>en</strong> zelfbeeld <strong>en</strong> t<strong>en</strong>slotte versterk<strong>en</strong> van het eig<strong>en</strong> zelfbeeld. Deze categorieën zijn op zich weer<br />
on<strong>de</strong>rver<strong>de</strong>eld <strong>in</strong> kopjes waaron<strong>de</strong>r <strong>de</strong> data ver<strong>de</strong>r gerangschikt wor<strong>de</strong>n <strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> illustratie<br />
uit <strong>de</strong> sessie-<strong>in</strong>terviews.<br />
In contact zijn met het eig<strong>en</strong> zelfbeeld<br />
Het eig<strong>en</strong> lichaamsbeeld <strong>en</strong> <strong>de</strong> lichaamsbelev<strong>in</strong>g ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong><br />
Door mid<strong>de</strong>l van het kijk<strong>en</strong> naar zichzelf (vi<strong>de</strong>o opnames) wordt jonger<strong>en</strong> e<strong>en</strong> spiegel voorgehou<strong>de</strong>n,<br />
waardoor <strong>de</strong> jongere zich meer bewust wordt van zijn uiterlijk, van zijn belev<strong>in</strong>g van dat uiterlijk, van<br />
zijn stem, houd<strong>in</strong>g, postuur, gezichtsexpressie. De jongere wordt zich bewust hoe hij overkomt op e<strong>en</strong><br />
an<strong>de</strong>r. De vraag rijst dan of het uiterlijke verschijn<strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komt met <strong>de</strong> <strong>in</strong>nerlijke belev<strong>in</strong>g <strong>en</strong> of <strong>de</strong><br />
expressie van het zelfbeeld a<strong>de</strong>quaat is. Jonger<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> vaak nog ge<strong>en</strong> vastomlijnd zelfbeeld. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />
dramatherapie wor<strong>de</strong>n nieuwe aspect<strong>en</strong> van <strong>de</strong> i<strong>de</strong>ntiteit ont<strong>de</strong>kt <strong>en</strong> ontwikkeld <strong>en</strong> toegevoegd aan het<br />
al bestaan<strong>de</strong> zelfbeeld. E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
134 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
‚Je eig<strong>en</strong> i<strong>de</strong>e over ‘hoe wil ik nu staan’.‛<br />
E<strong>en</strong> gezond rolrepertoire opbouw<strong>en</strong><br />
De jongere gaat sterkere <strong>en</strong> zwakkere kant<strong>en</strong> van zichzelf opmerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Hij accepteert dat <strong>in</strong><br />
e<strong>en</strong> rolrepertoire zowel sterke als m<strong>in</strong><strong>de</strong>r sterke roll<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> zijn. Dit draagt bij tot het realiser<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> vrije locomotie van <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> persoonseig<strong>en</strong> rolgedrag<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het dagelijks verkeer. E<strong>en</strong><br />
voorbeeld:<br />
‚Hij zegt: positief dat hij d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> goed kan onthou<strong>de</strong>n; negatieve eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> heeft hij niet.‛<br />
Zelfbewustzijn ontwikkel<strong>en</strong><br />
De jonger<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong> <strong>de</strong> ‘toeschouwerrol’ t<strong>en</strong> opzichte van zichzelf <strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n zich meer bewust hoe<br />
zij acter<strong>en</strong> <strong>en</strong> overkom<strong>en</strong> zowel <strong>in</strong> <strong>de</strong> spelwerkelijkheid als <strong>in</strong> het dagelijks lev<strong>en</strong>. Het zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> van<br />
eig<strong>en</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> onmogelijkhe<strong>de</strong>n draagt bij aan e<strong>en</strong> realistisch zelfbeeld. Via vi<strong>de</strong>o-opnames,<br />
gespiegeld spel of rolwissel kan <strong>de</strong> jongere met eig<strong>en</strong> og<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> hoe hij/zij overkomt <strong>en</strong> wordt <strong>de</strong><br />
<strong>in</strong>nerlijke drijfveer om zak<strong>en</strong> bij te stell<strong>en</strong> versterkt. E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Ik b<strong>en</strong> best wel mooi op die film. Het bov<strong>en</strong>stuk.‛<br />
Inzicht hebb<strong>en</strong> <strong>in</strong>: hoe kom ik over?<br />
In <strong>de</strong> dramatherapiesessies wordt <strong>de</strong> jongere geconfronteerd met <strong>de</strong> effect<strong>en</strong> van zijn spelhan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Deels doordat hij die effect<strong>en</strong> zelf achteraf waarneemt <strong>en</strong> <strong>de</strong>els door <strong>de</strong> feedback van <strong>de</strong> teg<strong>en</strong>spel<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
therapeut. Er heerst bij <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> e<strong>en</strong> leeftijdsgebon<strong>de</strong>n fasc<strong>in</strong>atie voor het on<strong>de</strong>rwerp: hoe kom ik<br />
over? Door <strong>de</strong> vele mogelijkhe<strong>de</strong>n b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> drama om naar jezelf <strong>en</strong> je eig<strong>en</strong> spel te kijk<strong>en</strong> wordt <strong>de</strong>ze<br />
vraag regelmatig beantwoord. De jongere ziet wat het effect is van zijn expressie <strong>en</strong> gaat <strong>de</strong>ze expressie<br />
vaak vanzelf bijstell<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voorbeeld van e<strong>en</strong> reactie van e<strong>en</strong> jongere over zijn overkom<strong>en</strong>:<br />
‚Ehm, e<strong>en</strong> beetje agressief <strong>en</strong> zo.‛<br />
Inzicht hebb<strong>en</strong> <strong>in</strong> spann<strong>in</strong>g<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het eig<strong>en</strong> zelfbeeld<br />
De spann<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> zelfbeeld <strong>en</strong> i<strong>de</strong>aal zelfbeeld ervar<strong>en</strong><br />
Jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze leeftijd wet<strong>en</strong> zich vaak nog ge<strong>en</strong> houd<strong>in</strong>g te gev<strong>en</strong>. De m<strong>en</strong><strong>in</strong>g van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r weegt<br />
zwaar bij keuzes over uiterlijk, gedrag etc. Zo treedt er vaak spann<strong>in</strong>g op tuss<strong>en</strong> het zelfbeeld <strong>en</strong> het<br />
i<strong>de</strong>ale zelfbeeld. Bij drama wordt het onvermog<strong>en</strong> om aan dat i<strong>de</strong>ale zelfbeeld te voldo<strong>en</strong> vaak <strong>in</strong> het spel<br />
blootgelegd. De speler kan wor<strong>de</strong>n ontmaskerd <strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n ontdaan van uitgekauwd typematig<br />
buit<strong>en</strong>kantspel. Zo ontstaat ruimte voor meer oprecht van b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> gevoed spel waar <strong>de</strong> jongere meer<br />
congru<strong>en</strong>tie ervaart tuss<strong>en</strong> hoe hij overkomt <strong>en</strong> zich van b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> voelt. E<strong>en</strong> jongere zegt hierover:<br />
‚Ik v<strong>in</strong>d het moeilijk om mezelf e<strong>en</strong> houd<strong>in</strong>g te gev<strong>en</strong>.‛<br />
De spann<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> jezelf zijn <strong>en</strong> <strong>in</strong> contact will<strong>en</strong> zijn met <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r ervar<strong>en</strong><br />
Er treedt e<strong>en</strong> spann<strong>in</strong>g op tuss<strong>en</strong> het manifester<strong>en</strong> van <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> i<strong>de</strong>ntiteit <strong>en</strong> <strong>de</strong> bevestig<strong>in</strong>g van uniek<br />
zijn <strong>en</strong> het opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> geaccepteerd wor<strong>de</strong>n door belangrijke leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>. Drama biedt <strong>de</strong><br />
mogelijkheid om <strong>de</strong> <strong>in</strong>terpersoonlijke consequ<strong>en</strong>ties van <strong>de</strong> vormgev<strong>in</strong>g van zelfbeeld <strong>en</strong> i<strong>de</strong>aal zelfbeeld<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 135
uit te spel<strong>en</strong> <strong>in</strong> realistische spelscènes. Zeker waar dit gaat over het uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong> van macht over e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r<br />
bijvoorbeeld <strong>in</strong> statusspel<strong>en</strong>. Soms leidt dit tot bijstur<strong>in</strong>g <strong>en</strong> <strong>de</strong> bereidheid om het eig<strong>en</strong> zelfbeeld <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
manifestatie van <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> i<strong>de</strong>ntiteit aan te pass<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r. E<strong>en</strong> jongere zegt hierover:<br />
‚Soms kan ik door mijn houd<strong>in</strong>g ‚hoger‛ overkom<strong>en</strong>.‛<br />
Sterke <strong>en</strong> zwakke kant<strong>en</strong> van zichzelf erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
Therapeut<strong>en</strong> signaler<strong>en</strong> dat het herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> van eig<strong>en</strong> kracht<strong>en</strong> <strong>en</strong> valkuil<strong>en</strong> door jonger<strong>en</strong> vaak<br />
terugkomt <strong>in</strong> <strong>de</strong> therapiesessies. Jonger<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> op speelse wijze eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> van zichzelf opnieuw<br />
ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> gew<strong>en</strong>ste doser<strong>in</strong>g uitprober<strong>en</strong>. Door te oef<strong>en</strong><strong>en</strong> met ‚e<strong>en</strong> tandje m<strong>in</strong><strong>de</strong>r‛ of juist<br />
‚e<strong>en</strong> tandje erbij‛ wordt <strong>in</strong> het spel het nog kneedbare zelfbeeld aangepast aan het gew<strong>en</strong>ste zelfbeeld <strong>en</strong><br />
het daarbij behor<strong>en</strong><strong>de</strong> han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsrepertoire. Analoog aan hoe e<strong>en</strong> acteur zijn personage kan vorm<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
ver<strong>de</strong>r uitwerk<strong>en</strong> biedt dramatherapie <strong>de</strong> mogelijkheid om <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> persoon opnieuw te ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
aspect<strong>en</strong> van die persoon te belicht<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> van kracht<strong>en</strong> <strong>en</strong> valkuil<strong>en</strong>, dus wat kan ik goed <strong>en</strong> waar b<strong>en</strong> ik m<strong>in</strong><strong>de</strong>r goed <strong>in</strong>.‛<br />
De spann<strong>in</strong>g rond prester<strong>en</strong> <strong>en</strong> fal<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> terugker<strong>en</strong>d thema bij jonger<strong>en</strong> is dat ze kamp<strong>en</strong> met faalangst <strong>en</strong> g<strong>en</strong>eigd zijn eig<strong>en</strong> prestaties on<strong>de</strong>r<br />
te waar<strong>de</strong>r<strong>en</strong> of <strong>in</strong> twijfel te trekk<strong>en</strong>. Gevoel<strong>en</strong>s van schaamte <strong>en</strong> verleg<strong>en</strong>heid zijn remm<strong>en</strong>d voor <strong>de</strong><br />
spontaniteit, a<strong>de</strong>quate expressie <strong>en</strong> het contact. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> veiligheid van <strong>de</strong> do<strong>en</strong>-alsof situatie kan <strong>de</strong><br />
jongere eig<strong>en</strong> angst<strong>en</strong> uitdag<strong>en</strong>, nieuwe cop<strong>in</strong>gstijl<strong>en</strong> uitprober<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze ‘exposure <strong>in</strong> vitro’ gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
verlegg<strong>en</strong> <strong>en</strong> nieuwe eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong> of herwaar<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> therapeut beschrijft dit effect als<br />
volgt:<br />
‚Dat <strong>de</strong> jongere b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het medium iets uit haar schulp is gekom<strong>en</strong>.‛<br />
Wijzig<strong>en</strong> van het eig<strong>en</strong> zelfbeeld<br />
Beschikk<strong>en</strong> over nieuwe cop<strong>in</strong>gstijl<strong>en</strong><br />
Jonger<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> vaak wat e<strong>en</strong>zijdige cop<strong>in</strong>gstijl<strong>en</strong> aangeleerd. Vaak zijn <strong>de</strong>ze stijl<strong>en</strong> ook verankerd door<br />
ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die ze <strong>in</strong> het verle<strong>de</strong>n hebb<strong>en</strong> meegemaakt. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> dramatherapie wordt soms <strong>de</strong> l<strong>in</strong>k gelegd<br />
met het verle<strong>de</strong>n om dui<strong>de</strong>lijk te mak<strong>en</strong> dat die cop<strong>in</strong>gstijl to<strong>en</strong>tertijd misschi<strong>en</strong> wel, maar teg<strong>en</strong>woordig<br />
niet meer effectief is. Het repertoire van <strong>de</strong> jongere <strong>in</strong> het omgaan met situaties kan uitgebreid wor<strong>de</strong>n <strong>en</strong><br />
ook kan het <strong>in</strong>zicht ontstaan dat het zelfbeeld misschi<strong>en</strong> wel onnodig zwaar beïnvloed is door die<br />
vroegere ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Door te spel<strong>en</strong> met <strong>de</strong> tijdslijn, wordt geoef<strong>en</strong>d met het uitbrei<strong>de</strong>n van cop<strong>in</strong>gstijl<strong>en</strong><br />
die nu <strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> toekomst meer a<strong>de</strong>quaat kunn<strong>en</strong> zijn. E<strong>en</strong> jongere over <strong>de</strong>ze techniek:<br />
‚Hoe kan het dat ik doe alsof ik helemaal niet b<strong>en</strong> weg geweest?‛<br />
Jezelf kunn<strong>en</strong> belon<strong>en</strong> <strong>en</strong> accepter<strong>en</strong><br />
Vanuit e<strong>en</strong> laag zelfbeeld is het lastig om jezelf te belon<strong>en</strong> <strong>en</strong> zelfvertrouw<strong>en</strong> op te bouw<strong>en</strong>. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> na<br />
het spel wor<strong>de</strong>n jonger<strong>en</strong> gestimuleerd om op <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> spelprestaties realistisch comm<strong>en</strong>taar te gev<strong>en</strong>.<br />
Negatieve kritiek wordt daarbij gereguleerd <strong>en</strong> positieve feedback wordt door <strong>de</strong> dramatherapeut extra<br />
bekrachtigd. E<strong>en</strong> voorbeeld van eig<strong>en</strong> comm<strong>en</strong>taar van e<strong>en</strong> jongere:<br />
136 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
‚Omdat ik best wat meer <strong>in</strong> <strong>de</strong> camera kan kijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> met wat meer pit mag spel<strong>en</strong>.‛<br />
Gewijzig<strong>de</strong> hardnekkige zelfopvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
Het kunn<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> met eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> van jezelf vraagt e<strong>en</strong> grote persoonlijke souplesse. Soms is er te<br />
we<strong>in</strong>ig discrepantie tuss<strong>en</strong> spel <strong>en</strong> werkelijkheid waardoor het onmogelijk is om e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schap te<br />
dramatiser<strong>en</strong>. Op an<strong>de</strong>re mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> lukt het om werkvorm<strong>en</strong> aan te bie<strong>de</strong>n waardoor het on<strong>de</strong>rscheid<br />
tuss<strong>en</strong> spel <strong>en</strong> werkelijkheid voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> aanwezig is <strong>en</strong> <strong>de</strong> jongere met <strong>de</strong>juiste distantie opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> over<br />
zichzelf <strong>in</strong> het spel kan on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> ervar<strong>en</strong>. Via teg<strong>en</strong>spel, rolwissels, spiegel<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re<br />
distantietechniek<strong>en</strong> blijkt <strong>de</strong> gew<strong>en</strong>ste losheid te ontstaan waardoor hiermee gespeeld kan wor<strong>de</strong>n op<br />
e<strong>en</strong> manier die jonger<strong>en</strong> aanspreekt. (Hier zit sterke overlap met het kerngebied cognitie). E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Heb ik weer dat uitgaan van het ergste, maar uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk was het wel heel leuk.‛<br />
E<strong>en</strong> versterkt eig<strong>en</strong> zelfbeeld<br />
Betere zelfreflectie op <strong>de</strong> spelervar<strong>in</strong>g<br />
Het bekijk<strong>en</strong> van eig<strong>en</strong> dramaproduct<strong>en</strong> br<strong>en</strong>gt voor <strong>de</strong> jongere concreet aan het licht wat wel <strong>en</strong> niet<br />
goed gaat <strong>in</strong> het spel. Jonger<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>in</strong> hun spel <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> leerpunt<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> heel concrete wijze. En,<br />
omdat het toch maar spel is, biedt het ook <strong>de</strong> mogelijkheid voor repetitie <strong>en</strong> herkans<strong>in</strong>g zon<strong>de</strong>r dat voor<br />
het eig<strong>en</strong> gedrag rek<strong>en</strong>schap moet wor<strong>de</strong>n afgelegd. Jonger<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> die speelruimte <strong>en</strong> b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
mogelijkheid om te experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> <strong>en</strong> ‚op hun bek‛ te gaan zon<strong>de</strong>r dat ze voor hun gevoel afgaan <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
publieke ruimte. E<strong>en</strong> reactie van e<strong>en</strong> jongere:<br />
‚Ik wist mezelf beter e<strong>en</strong> houd<strong>in</strong>g te gev<strong>en</strong>.‛<br />
Positieve ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van het eig<strong>en</strong> zelfbeeld <strong>en</strong> <strong>de</strong> i<strong>de</strong>ntiteit<br />
Jonger<strong>en</strong> zijn trots op <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> product<strong>en</strong>. Het werk<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> dvd is e<strong>en</strong> mooi voorbeeld van e<strong>en</strong><br />
eig<strong>en</strong> product waarmee <strong>de</strong> jongere zijn vooruitgang kan ton<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> buit<strong>en</strong>wereld. De positieve<br />
spelervar<strong>in</strong>g grijpt diep <strong>in</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> persoonlijkheid van <strong>de</strong> jongere. De ervar<strong>in</strong>g wordt als lev<strong>en</strong>secht<br />
opgeslag<strong>en</strong> <strong>en</strong> maakt vanaf dat mom<strong>en</strong>t <strong>de</strong>el uit van het han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsrepertoire van <strong>de</strong> jongere. De jongere<br />
heeft het niet alle<strong>en</strong> begrep<strong>en</strong>, hij heeft het <strong>in</strong> spel ook zelf gevoeld.<br />
De overw<strong>in</strong>n<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het spel zijn werkelijke overw<strong>in</strong>n<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n ook zo door <strong>de</strong> jongere erk<strong>en</strong>d.<br />
Deze aan <strong>de</strong>n lijve ervar<strong>en</strong> overw<strong>in</strong>n<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op eig<strong>en</strong> angst<strong>en</strong>, gerem<strong>de</strong> expressie <strong>en</strong> lage dunk van zichzelf<br />
drag<strong>en</strong> bij tot e<strong>en</strong> stevig verankerd versterkt zelfbeeld. E<strong>en</strong> voorbeeld van zo’n positieve ervar<strong>in</strong>g:<br />
‚Dat ik het tóch heb gedaan.‛<br />
6.3.3 Kerngebied Interactie<br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> dramatherapie ligt <strong>de</strong> focus, zowel <strong>in</strong> het spel als daarbuit<strong>en</strong> op <strong>in</strong>teractie, ik <strong>en</strong> <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r <strong>en</strong> hoe<br />
die met elkaar omgaan. Spel <strong>en</strong> het terugzi<strong>en</strong> van het gespeel<strong>de</strong> mid<strong>de</strong>ls vi<strong>de</strong>o-opnames, geeft <strong>de</strong><br />
jongere zicht op hoe hij met an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> omgaat, wat er zich tuss<strong>en</strong> hem <strong>en</strong> <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r afspeelt, hoe er op<br />
elkaar gereageerd wordt. Het eig<strong>en</strong> aan<strong>de</strong>el <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie staat hierbij c<strong>en</strong>traal. Thema’s die telk<strong>en</strong>s<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 137
terugkom<strong>en</strong> zijn: sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>, lei<strong>de</strong>n, volg<strong>en</strong>, <strong>in</strong>casser<strong>en</strong> <strong>en</strong> reager<strong>en</strong>. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het spel wor<strong>de</strong>n<br />
werkvorm<strong>en</strong> aangebo<strong>de</strong>n die hier e<strong>en</strong> beroep op do<strong>en</strong>.<br />
De jongere krijgt meer zicht op eig<strong>en</strong> <strong>in</strong>teractiegedrag: gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe die wel of niet gehanteerd wor<strong>de</strong>n<br />
<strong>in</strong> contact met <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r, wel of niet <strong>in</strong> contact blijv<strong>en</strong> met <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r als het lastig wordt, conflict<strong>en</strong><br />
opzoek<strong>en</strong> <strong>in</strong> contact of juist vermij<strong>de</strong>n, omgaan met kritiek <strong>en</strong> het effect daarvan op <strong>de</strong> communicatie<br />
over <strong>en</strong> weer.<br />
Daarnaast krijgt <strong>de</strong> jongere meer zicht op <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> houd<strong>in</strong>g <strong>en</strong> hoe dat het contact met <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r<br />
beïnvloedt, bijvoorbeeld e<strong>en</strong> voorkeur voor e<strong>en</strong> Hoge Status houd<strong>in</strong>g die e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> teg<strong>en</strong>reactie<br />
oproept.<br />
Het eig<strong>en</strong> aan<strong>de</strong>el <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> gebrekkige zelfmanifestatie herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
Jonger<strong>en</strong> merk<strong>en</strong> op hoe ze zichzelf pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie. Zowel b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het spel als <strong>in</strong> het contact<br />
met <strong>de</strong> therapeut buit<strong>en</strong> het spel om kan dit aspect naar vor<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. De zelfexpressie kan geremd zijn<br />
door eer<strong>de</strong>re ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Het <strong>in</strong> <strong>de</strong> gat<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> hoe iets overkomt is vaak e<strong>en</strong> belangrijke <strong>en</strong> soms ook<br />
confronter<strong>en</strong><strong>de</strong> ervar<strong>in</strong>g. Drama biedt mogelijkhe<strong>de</strong>n om <strong>de</strong>ze aspect<strong>en</strong> van communicatie heel expliciet<br />
zichtbaar te mak<strong>en</strong>. Door <strong>de</strong> expressie on<strong>de</strong>r te ver<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>in</strong> gezichtsexpressie, houd<strong>in</strong>g, beweg<strong>in</strong>g <strong>en</strong> stem<br />
krijgt <strong>de</strong> jongere op concrete gebie<strong>de</strong>n theatertechnische adviez<strong>en</strong> ter verbeter<strong>in</strong>g van die expressie zodat<br />
hij meer vertrouw<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> expressie gaat krijg<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voorbeeld van e<strong>en</strong> jongere:<br />
‚Dat ik wel zeg dat ik er last van heb, maar dat niemand ziet dat ik geraakt b<strong>en</strong>.‛<br />
De afhankelijkheid van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r voor <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
Sommige jonger<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> zich afwacht<strong>en</strong>d op <strong>in</strong> <strong>de</strong> communicatie <strong>en</strong> nem<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> of we<strong>in</strong>ig<br />
verantwoor<strong>de</strong>lijkheid voor het goed verlop<strong>en</strong> van <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie. Ze kijk<strong>en</strong> <strong>de</strong> kat uit <strong>de</strong> boom <strong>en</strong> stell<strong>en</strong><br />
zich reactief op. Het spel maakt dit soort voorkeur<strong>en</strong> <strong>en</strong> patron<strong>en</strong> zichtbaar. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spelvorm<strong>en</strong> kan<br />
vervolg<strong>en</strong>s het sam<strong>en</strong>spel gestimuleerd wor<strong>de</strong>n door vooraf af te sprek<strong>en</strong> wie voor <strong>de</strong> improvisatie<br />
<strong>in</strong>itiatief moet nem<strong>en</strong>. Personages kunn<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> of volg<strong>en</strong><strong>de</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> toebe<strong>de</strong>eld krijg<strong>en</strong>. Op<br />
<strong>de</strong>ze manier kan <strong>de</strong> jongere vertrouwd rak<strong>en</strong> met het aangaan van <strong>in</strong>teractie. Hier is ook e<strong>en</strong> overlap met<br />
sociale vaardigheidstra<strong>in</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> zichtbaar. Bijvoorbeeld roll<strong>en</strong>spel met als on<strong>de</strong>rwerp het ‘mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />
praatje’. E<strong>en</strong> uitspraak van e<strong>en</strong> jongere waarbij dit afhankelijke patroon zichtbaar wordt is:<br />
‚Nee, hun moet<strong>en</strong> met het <strong>in</strong>itiatief kom<strong>en</strong>!‛<br />
Het eig<strong>en</strong> <strong>in</strong>teractiegedrag ervar<strong>en</strong> <strong>en</strong> vergelijk<strong>en</strong> met het rolgedrag van personages <strong>in</strong> fictieve spelscènes<br />
Do<strong>en</strong>-alsof spel maakt het mogelijk om e<strong>en</strong> vergelijk<strong>in</strong>g te mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> ‘ík’ <strong>en</strong> ‘niet-ik’. Tuss<strong>en</strong> het<br />
personage <strong>en</strong> <strong>de</strong> persoon. In fictieve spelscènes kunn<strong>en</strong> thema’s gespeeld wor<strong>de</strong>n die voor <strong>de</strong> jongere<br />
soms ver van zijn bed staan, maar toch <strong>in</strong>teressant zijn om mee bezig te zijn. Die distantie (‘er was e<strong>en</strong><br />
heel lang gele<strong>de</strong>n, <strong>in</strong> e<strong>en</strong> land hier ver vandaan’) is belangrijk voor <strong>de</strong> transformatie <strong>en</strong> verschaft e<strong>en</strong><br />
verhull<strong>in</strong>g waar <strong>de</strong> jongere zak<strong>en</strong> kan ervar<strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r zichzelf <strong>in</strong> het spel bloot te hoev<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>. Zo<br />
kunn<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rontwikkel<strong>de</strong> aspect<strong>en</strong> van het <strong>in</strong>teractierepertoire van <strong>de</strong> jongere losjes verk<strong>en</strong>d wor<strong>de</strong>n<br />
138 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
zon<strong>de</strong>r dat het gelijk e<strong>en</strong> zwaar persoonlijk leerpunt wordt. Dit is belangrijk voor het op gang hou<strong>de</strong>n<br />
van <strong>de</strong> motivatie.<br />
Bij het achteraf zoek<strong>en</strong> naar verschill<strong>en</strong> <strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> blijkt dat <strong>de</strong> jongere toch koppel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> met <strong>de</strong><br />
eig<strong>en</strong> <strong>in</strong>teractie weet te mak<strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r dat het spelplezier <strong>en</strong> <strong>de</strong> spontaniteit verdwijnt. E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Ik zou niet mete<strong>en</strong> gaan huil<strong>en</strong> zoals zij, ik zou zegg<strong>en</strong> ‚mevrouw niet zo aanstell<strong>en</strong>.‛‛<br />
Herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> van non-verbale patron<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie<br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> improvisaties wordt zowel op het verbale als het non-verbale aspect van <strong>de</strong> communicatie gelet.<br />
Juist het non-verbale aspect geeft vaak nieuwe spel<strong>in</strong>put. De jongere leert dat het mogelijk is om met dit<br />
non-verbale aspect te gaan spel<strong>en</strong> <strong>en</strong> dit te <strong>in</strong>tegrer<strong>en</strong> <strong>in</strong> zijn spel. (bijvoorbeeld klant: ‚Nu kunt u wel zo<br />
uit <strong>de</strong> hoogte kijk<strong>en</strong>, maar dit product is toch echt kapot.‛). Zo gaat <strong>de</strong> jongere <strong>de</strong> non-verbale <strong>in</strong>teractie<br />
bewuster gebruik<strong>en</strong> <strong>en</strong> krijgt er meer grip op <strong>in</strong> <strong>de</strong> dagelijkse omgang met an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> reactie van e<strong>en</strong><br />
jongere:<br />
‚Geleerd dat ik m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> heel erg aankijk <strong>en</strong> dat ik rechtop blijf met mijn rug.‛<br />
Het eig<strong>en</strong> <strong>in</strong>teractiegedrag vergelijk<strong>en</strong> met gew<strong>en</strong>st sociaal rolgedrag <strong>in</strong> dagelijkse situaties<br />
Dagelijkse situaties waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> jongere <strong>in</strong>teractieproblem<strong>en</strong> ervaart of teg<strong>en</strong>komt wor<strong>de</strong>n b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> drama<br />
uitgespeeld <strong>in</strong> <strong>in</strong>teractiedrama’s <strong>en</strong>/of roll<strong>en</strong>spel<strong>en</strong>. Door <strong>de</strong> <strong>in</strong>zet van psychodramatechniek<strong>en</strong> als<br />
rolwissel, dubbel<strong>en</strong> <strong>en</strong> spiegel<strong>en</strong> gaat <strong>de</strong> jongere explorer<strong>en</strong> wat meer a<strong>de</strong>quaat <strong>in</strong>teractiegedrag zou<br />
kunn<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> <strong>in</strong>zi<strong>en</strong> dat het eig<strong>en</strong> repertoire hier uitgebreid zou kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n. Door het aanbie<strong>de</strong>n<br />
van anticiper<strong>en</strong>d roll<strong>en</strong>spel gaat <strong>de</strong> jongere <strong>de</strong> directe voor<strong>de</strong>l<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> verbeter<strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie voor<br />
zichzelf herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Nee echt, ik b<strong>en</strong> niet aan het ge<strong>in</strong><strong>en</strong>, ik me<strong>en</strong> het serieus, ik wil niet weg.‛<br />
Verbeter<strong>en</strong> van het eig<strong>en</strong> <strong>in</strong>teractiegedrag<br />
Inzicht <strong>in</strong> <strong>de</strong> toepass<strong>in</strong>g van eig<strong>en</strong> humor<br />
Humor is e<strong>en</strong> belangrijk smeermid<strong>de</strong>l voor <strong>in</strong>teractie b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> drama. De jongere ontwikkelt gevoel voor<br />
pass<strong>en</strong><strong>de</strong> spontaniteit <strong>en</strong> merkt hoe eig<strong>en</strong> v<strong>in</strong>d<strong>in</strong>grijkheid <strong>in</strong> het creër<strong>en</strong> van grappige spelsituaties <strong>de</strong><br />
<strong>in</strong>teractie tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> spelers verbetert. De jongere ontwikkelt zo zelfvertrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> leert hoe hij ook <strong>in</strong><br />
an<strong>de</strong>re sociale situaties <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> humor kan <strong>in</strong>zett<strong>en</strong> om het sociale klimaat positief te beïnvloe<strong>de</strong>n. E<strong>en</strong><br />
voorbeeld:<br />
‚Jij bedacht zelf dat ik als oud omaatje g<strong>in</strong>g spr<strong>in</strong>gtouw<strong>en</strong>.‛<br />
Kunn<strong>en</strong> omgaan met <strong>in</strong>teractiesituaties die voorkom<strong>en</strong> <strong>in</strong> het dagelijks lev<strong>en</strong><br />
Drama biedt <strong>de</strong> mogelijkheid om gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> uit het lev<strong>en</strong> van <strong>de</strong> jongere na te spel<strong>en</strong> maar ook,<br />
omdat het maar spel is, alternatieve sc<strong>en</strong>ario’s uit te prober<strong>en</strong>. De jongere kan b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> drama oef<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
het gew<strong>en</strong>ste sociale gedrag <strong>en</strong> aanler<strong>en</strong> hoe hij zich <strong>in</strong> e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> situatie het best of het liefst wil<br />
gedrag<strong>en</strong>. De therapeut vertaalt <strong>de</strong> <strong>in</strong>br<strong>en</strong>g van <strong>de</strong> jongere <strong>in</strong> e<strong>en</strong> dramatische vormgev<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>sc<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g zodat <strong>de</strong> situatie vanuit verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong>valshoek<strong>en</strong> uitgespeeld kan wor<strong>de</strong>n. E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 139
‚Ja, <strong>en</strong> als ik het erg<strong>en</strong>s niet mee e<strong>en</strong>s b<strong>en</strong>, niet mete<strong>en</strong> wat terug zegg<strong>en</strong>.‛<br />
Anticiper<strong>en</strong> op <strong>in</strong>teractiesituaties die voorkom<strong>en</strong> <strong>in</strong> het dagelijks lev<strong>en</strong><br />
Drama biedt <strong>de</strong> mogelijkheid van anticiper<strong>en</strong>d roll<strong>en</strong>spel. Dit houdt <strong>in</strong> dat pro-actief geoef<strong>en</strong>d wordt<br />
voor situaties die <strong>in</strong> toekomst kunn<strong>en</strong> plaatsv<strong>in</strong><strong>de</strong>n. Bijvoorbeeld oef<strong>en</strong><strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> sollicitatiegesprek<br />
voor e<strong>en</strong> vakantiebaantje. De therapeut<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> aan dat het belangrijk is om qua situatiekeuze aan te<br />
sluit<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> belev<strong>in</strong>gswereld <strong>en</strong> <strong>de</strong> motivatie van <strong>de</strong> jongere.<br />
Het verbeter<strong>en</strong> van eig<strong>en</strong> <strong>in</strong>teractiegedrag v<strong>in</strong>dt voornamelijk plaats door mid<strong>de</strong>l van oef<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spel. Herhal<strong>in</strong>g <strong>en</strong> variër<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> thema blijkt hierbij e<strong>en</strong> geschikte manier te<br />
zijn om <strong>in</strong>teractiegedrag te verbeter<strong>en</strong> <strong>en</strong> te on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong>. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spel bekle<strong>de</strong>n jonger<strong>en</strong> roll<strong>en</strong> die<br />
m<strong>in</strong><strong>de</strong>r bek<strong>en</strong>d zijn <strong>en</strong> brei<strong>de</strong>n zo hun rolrepertoire uit. E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Je b<strong>en</strong>t nieuw <strong>in</strong> <strong>de</strong> klas <strong>en</strong> je moet je voorstell<strong>en</strong>.‛<br />
Verbeterd <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> <strong>in</strong>teractie<br />
Het effect van houd<strong>in</strong>g <strong>en</strong> stem <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie zi<strong>en</strong><br />
Door b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het spel te ervar<strong>en</strong> hoe e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g <strong>in</strong> houd<strong>in</strong>g, stemgebruik,<br />
gezichtsuitdrukk<strong>in</strong>g of <strong>de</strong> afstand tot <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> groot verschil kan mak<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie, kan <strong>de</strong><br />
jongere ervar<strong>en</strong> dat er soms maar kle<strong>in</strong>e veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong> nodig zijn om e<strong>en</strong> situatie positief te beïnvloe<strong>de</strong>n.<br />
E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Ik keek <strong>de</strong> hele tijd zo, ze keek zo terug, ze begon zo te lach<strong>en</strong>. Je weet toch< Oogcontact mak<strong>en</strong>.‛<br />
Inzicht <strong>in</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> reactiepatron<strong>en</strong><br />
Situaties die door <strong>de</strong> jongere <strong>in</strong>gebracht <strong>en</strong> uitgespeeld zijn, wor<strong>de</strong>n tuss<strong>en</strong>tijds of na afloop besprok<strong>en</strong>.<br />
De feedback van <strong>de</strong> therapeut helpt <strong>de</strong> jongere om vaste <strong>in</strong>teractiepatron<strong>en</strong> te gaan zi<strong>en</strong> <strong>in</strong> het eig<strong>en</strong> spel.<br />
Vi<strong>de</strong>o-opnames van het spel help<strong>en</strong> bij het concreet aanwijz<strong>en</strong> van die patron<strong>en</strong>.<br />
Ook maakt <strong>de</strong> jongere <strong>de</strong> transfer naar situaties die el<strong>de</strong>rs voorkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> br<strong>en</strong>gt dit als spelmateriaal <strong>in</strong>.<br />
E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Met controle, zegt ze, bereikt ze meer dan met hysterie.‚<br />
Inzicht <strong>in</strong> het han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsrepertoire bij <strong>in</strong>teractie<br />
Het uitbrei<strong>de</strong>n van het rolrepertoire leidt tot het hebb<strong>en</strong> van meer keuzemogelijkhe<strong>de</strong>n. Wet<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong><br />
kle<strong>in</strong>e veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> groot <strong>en</strong> gunstig effect kan hebb<strong>en</strong> maakt <strong>de</strong> speelruimte <strong>in</strong> contact met <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r<br />
letterlijk groter. ‚Als ik rustig blijf, dan blijft <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r ook langer rustiger‛ is e<strong>en</strong> voorbeeld van zo’n<br />
verbeterd <strong>in</strong>teractiebesef. Elke situatie vraagt om e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re reactie. De jongere vergroot <strong>de</strong> eig<strong>en</strong><br />
flexibiliteit door mid<strong>de</strong>l van improvisatie, leert te reager<strong>en</strong> op het onverwachte. Het merk<strong>en</strong> dat eig<strong>en</strong><br />
keuzes <strong>in</strong>vloed hebb<strong>en</strong>, sterkt <strong>de</strong> jongere <strong>in</strong> het besef dat er controle kan zijn <strong>in</strong> <strong>in</strong>teractie met an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
Ook het hebb<strong>en</strong> van meer alternatiev<strong>en</strong> leidt tot het ervar<strong>en</strong> van meer vrijheid <strong>in</strong> contact<strong>en</strong> met an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
Het niet ervar<strong>en</strong> van <strong>de</strong>ze controle leidt vaak tot impulsiever gedrag waarbij voorbij gegaan wordt aan <strong>de</strong><br />
140 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
eig<strong>en</strong> behoeft<strong>en</strong> (overschreeuw<strong>en</strong>/vermij<strong>de</strong>n) of aan wat gepast is <strong>in</strong> bepaal<strong>de</strong> situaties<br />
(gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>/norm<strong>en</strong>). E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Ik weet wel hoe ik moet reager<strong>en</strong> maar <strong>in</strong> sommige situaties niet’’<br />
Kunn<strong>en</strong> omgaan met lastige <strong>in</strong>teractiesituaties<br />
Eig<strong>en</strong> thematiek <strong>in</strong>br<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />
Het creër<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong>sbasis is e<strong>en</strong> belangrijk doel <strong>in</strong> dramatherapie. De jongere moet zich<br />
veilig voel<strong>en</strong> om persoonlijke zak<strong>en</strong> te besprek<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarvoor het juiste mom<strong>en</strong>t af te<br />
wacht<strong>en</strong>. Het <strong>in</strong>dividuele karakter van <strong>de</strong> dramatherapie draagt hieraan bij. E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚H wil hierover niet ver<strong>de</strong>r <strong>in</strong> gesprek. Dat is privé aldus H.‛<br />
Beschikk<strong>en</strong> over gedragsalternatiev<strong>en</strong> <strong>in</strong> fictieve situaties<br />
Drama biedt <strong>de</strong> mogelijkheid om lastige situaties met meer distantie te bespel<strong>en</strong>. Door <strong>de</strong> <strong>in</strong>zet van fictie<br />
wordt het do<strong>en</strong>-alsof karakter gestimuleerd. De zo geënsc<strong>en</strong>eer<strong>de</strong> situatie wordt voor <strong>de</strong> jongere meer<br />
e<strong>en</strong> ‘ver-van-mijn-bed show’ die het mogelijk maakt om vanuit <strong>de</strong> gespeel<strong>de</strong> rol te experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> met<br />
gedrag dat <strong>de</strong> jongere zelf niet zo gauw zou toepass<strong>en</strong>. De fictieve rol <strong>en</strong> situatie verschaft dus veiligheid<br />
door <strong>de</strong> distantie.<br />
Therapeut<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> aan dat het bewak<strong>en</strong> van het do<strong>en</strong>-alsof karakter bij <strong>de</strong>ze jonger<strong>en</strong> erg belangrijk is<br />
omdat an<strong>de</strong>rs het spel direct blokkeert. E<strong>en</strong> voorbeeld van e<strong>en</strong> lastige situatie volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> jongere:<br />
‚Dat we van verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> gangs zijn <strong>en</strong> dat we dan ruzie met elkaar krijg<strong>en</strong>.‚<br />
Beschikk<strong>en</strong> over gedragsalternatiev<strong>en</strong> <strong>in</strong> realistische situaties<br />
Spel met het ‘alsof’ karakter, biedt ruimte om moeilijke zak<strong>en</strong> te spel<strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> consequ<strong>en</strong>ties die<br />
daarbij hor<strong>en</strong>. Deze ruimte wordt door <strong>de</strong> jongere b<strong>en</strong>ut om <strong>de</strong> ‘lastiger’ zak<strong>en</strong> te bespel<strong>en</strong>. Lastig zijn<br />
die zak<strong>en</strong> waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> i<strong>de</strong>ntiteit of het zelfbeeld van <strong>de</strong> jongere nog niet dui<strong>de</strong>lijk is (‚Waar ligt mijn<br />
gr<strong>en</strong>s?‛,‛Wat wil ik?‛ <strong>en</strong> ‚Wat wil ik niet?‛).<br />
Afhankelijk van <strong>de</strong> hoeveelheid last wordt er gekoz<strong>en</strong> voor spel waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> jongere ‘als zichzelf’ e<strong>en</strong><br />
situatie het hoofd probeert te bie<strong>de</strong>n, of waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> jongere teg<strong>en</strong>spel biedt <strong>en</strong> <strong>de</strong> therapeut laat zi<strong>en</strong> hoe er<br />
met <strong>de</strong> situatie omgegaan kan wor<strong>de</strong>n. Er wordt veel gebruik gemaakt van het werk<strong>en</strong> met perspectiev<strong>en</strong><br />
op e<strong>en</strong> situatie, rolwissel <strong>en</strong> vi<strong>de</strong>o-opnames.<br />
De dramatherapeut nodigt uit tot het spel<strong>en</strong> van roll<strong>en</strong> die m<strong>in</strong><strong>de</strong>r bek<strong>en</strong>d zijn, of waar teg<strong>en</strong>op gezi<strong>en</strong><br />
wordt, bijvoorbeeld <strong>de</strong> hoofdrol spel<strong>en</strong> als <strong>de</strong> jongere g<strong>en</strong>eigd is zichzelf <strong>in</strong> spel kle<strong>in</strong> <strong>en</strong> onzichtbaar te<br />
mak<strong>en</strong>. De uitdag<strong>in</strong>g kan daarnaast <strong>in</strong> <strong>de</strong> spelvorm zitt<strong>en</strong> (e<strong>en</strong> conflict oploss<strong>en</strong>, omgaan met e<strong>en</strong><br />
vaststaand gegev<strong>en</strong>) of juist <strong>in</strong> <strong>de</strong> therapeutische attitu<strong>de</strong> (on<strong>de</strong>rsteun<strong>en</strong>, di<strong>en</strong>stbaar teg<strong>en</strong>spel bie<strong>de</strong>n,<br />
vali<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, begr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>). E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Situaties waar<strong>in</strong> negatieve feedback gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> verontschuldig<strong>en</strong> aan bod kom<strong>en</strong>.‛<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 141
6.3.4 Kerngebied Cognitie<br />
Het kerngebied Cognitie vertoont soms overlap met het kerngebied Zelfbeeld. De data uit <strong>de</strong> sessie<strong>in</strong>terviews<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> procesverslag<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> dan ook voor <strong>de</strong> data-analyse soms dubbel gebruikt wor<strong>de</strong>n.<br />
Dit verklaart waarom <strong>in</strong> <strong>de</strong> tabell<strong>en</strong> met uitsprak<strong>en</strong> van therapeut<strong>en</strong> <strong>en</strong> jonger<strong>en</strong> tekstfragm<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
terugkom<strong>en</strong> die al eer<strong>de</strong>r bij <strong>de</strong> data-analyse van het kerngebied Zelfbeeld zijn gebruikt. Het betreft <strong>de</strong><br />
volg<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>elgebie<strong>de</strong>n:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Cognities over zichzelf herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong><br />
Cognities kunn<strong>en</strong> uitdag<strong>en</strong><br />
Cognities over an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
Inzicht <strong>in</strong> eig<strong>en</strong> cognities<br />
Cognities kunn<strong>en</strong> bijstell<strong>en</strong><br />
Cognities over zichzelf herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong><br />
Cognities over het eig<strong>en</strong> uiterlijk herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
Dramatherapie maakt het mogelijk voor <strong>de</strong> cliënt om eig<strong>en</strong> cognities te beschouw<strong>en</strong>. Cliënt<strong>en</strong><br />
ontwikkel<strong>en</strong> <strong>de</strong> toeschouwerrol <strong>in</strong> zichzelf. In product<strong>en</strong> kun je achteraf terugkijk<strong>en</strong>, of tij<strong>de</strong>ns het spel<br />
mid<strong>de</strong>ls rolwissel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> lett<strong>en</strong> op cognities die je hebt over jezelf. Dit leidt tot e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>ame van <strong>de</strong><br />
communicatie over <strong>de</strong>ze cognities, waardoor er e<strong>en</strong> stap gemaakt wordt naar het uitdag<strong>en</strong> van cognities<br />
over zichzelf.<br />
Jonger<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> hoe zij of hun personages overkom<strong>en</strong> <strong>in</strong> het spel door zichzelf terug te zi<strong>en</strong> op<br />
vi<strong>de</strong>o. De eig<strong>en</strong> feedback wordt aangevuld met <strong>de</strong> feedback van <strong>de</strong> therapeut <strong>en</strong> soms met elkaar<br />
vergelek<strong>en</strong>. De jongere betrapt zichzelf op het aannem<strong>en</strong> van poses, masker<strong>en</strong> van het gevoel <strong>en</strong> krijgt<br />
ervar<strong>in</strong>g met ‘echt’ overkom<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voorbeeld van e<strong>en</strong> reactie van e<strong>en</strong> jongere:<br />
‚Ik zag er vreselijk uit.‛<br />
Cognities over fal<strong>en</strong> <strong>en</strong> prester<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
De mogelijkheid om te werk<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> therapeutische opvoer<strong>in</strong>g of pres<strong>en</strong>tatie biedt e<strong>en</strong> kans om b<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> veilig ka<strong>de</strong>r met toneel-f<strong>en</strong>om<strong>en</strong><strong>en</strong> als ‚plank<strong>en</strong>koorts‛ <strong>en</strong> ‚afgaan‛ te werk<strong>en</strong>. De ervar<strong>in</strong>g van wel<br />
of niet iets kunn<strong>en</strong> op toneel is heel concreet voelbaar. Ook al bestaat het publiek maar uit één<br />
toeschouwer, dan nog is <strong>de</strong> magie van <strong>de</strong> voorstell<strong>in</strong>g aanwezig. De jongere wordt geconfronteerd met<br />
<strong>de</strong> eig<strong>en</strong> <strong>de</strong>nkbeel<strong>de</strong>n over fal<strong>en</strong> <strong>en</strong> prester<strong>en</strong> <strong>en</strong> drama biedt e<strong>en</strong> geleg<strong>en</strong>heid om die cognities bij te<br />
stell<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voorbeeld van e<strong>en</strong> reactie van e<strong>en</strong> jongere:<br />
‚Ik dacht eerst: ‚nee het lukt me niet‛, maar uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk is het wel gelukt.‛<br />
Cognities kunn<strong>en</strong> uitdag<strong>en</strong><br />
De overw<strong>in</strong>n<strong>in</strong>g op beperk<strong>en</strong><strong>de</strong> cognities belev<strong>en</strong><br />
De mogelijkheid om cognities uit te dag<strong>en</strong> doet zich voor <strong>in</strong> spel via dramatiser<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze cognities. De<br />
gew<strong>en</strong>ste uitdag<strong>in</strong>g wordt <strong>in</strong> e<strong>en</strong> fictieve of realistische spelscène vormgegev<strong>en</strong>. Door b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> scènespel,<br />
142 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
oll<strong>en</strong>spel cognities uit te vergrot<strong>en</strong> of juist te verkle<strong>in</strong><strong>en</strong> ontstaat er e<strong>en</strong> nieuw perspectief op <strong>de</strong>ze<br />
cognities. Het gedoseer<strong>de</strong> di<strong>en</strong>stbare teg<strong>en</strong>spel van <strong>de</strong> therapeut is hier<strong>in</strong> e<strong>en</strong> ess<strong>en</strong>tiële voorwaar<strong>de</strong>.<br />
Ondanks dat spel do<strong>en</strong>-alsof is, wordt <strong>de</strong> geboekte overw<strong>in</strong>n<strong>in</strong>g toch als e<strong>en</strong> echte overw<strong>in</strong>n<strong>in</strong>g<br />
gekwalificeerd. E<strong>en</strong> reactie van e<strong>en</strong> jongere:<br />
‚Dat ik het tóch heb gedaan.‛<br />
Voor cognities uitkom<strong>en</strong><br />
B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> therapiesessie ontstaat e<strong>en</strong> klimaat waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> cognities wor<strong>de</strong>n erk<strong>en</strong>d <strong>en</strong> uitgesprok<strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong>over <strong>de</strong> therapeut. Ook beperk<strong>en</strong><strong>de</strong> cognities krijg<strong>en</strong> zo hun bestaansrecht, kom<strong>en</strong> aan <strong>de</strong><br />
oppervlakte, wor<strong>de</strong>n geuit <strong>en</strong> gaan <strong>de</strong>el uitmak<strong>en</strong> van het refer<strong>en</strong>tieka<strong>de</strong>r dat het spel kan voe<strong>de</strong>n. E<strong>en</strong><br />
voorbeeld:<br />
‚Het versterk<strong>en</strong> van het eig<strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong> <strong>in</strong> eig<strong>en</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n.‛<br />
Cognities over an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
Reflecter<strong>en</strong> over <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> waar<strong>de</strong>n <strong>en</strong> norm<strong>en</strong><br />
Waar<strong>de</strong>n <strong>en</strong> norm<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> slechts e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele keer <strong>in</strong> beeld <strong>in</strong> <strong>de</strong> nabesprek<strong>in</strong>g van diverse realistische<br />
spelsituaties. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> drama is vaak veel ruimte om situaties waar waar<strong>de</strong>n <strong>en</strong> norm<strong>en</strong> juist <strong>in</strong> het ged<strong>in</strong>g<br />
zijn te spel<strong>en</strong>. (Het is toch maar ‚do<strong>en</strong>- alsof‛). Het lijkt alsof eer<strong>de</strong>r gekoz<strong>en</strong> wordt voor het mogelijk<br />
mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> vrije exploratie dan voor het orthopedagogisch bijbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van algeme<strong>en</strong> aanvaar<strong>de</strong><br />
waar<strong>de</strong>n <strong>en</strong> norm<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voorbeeld van e<strong>en</strong> reactie van e<strong>en</strong> jongere:<br />
‚Duh. Geld is altijd beter dan e<strong>en</strong> vri<strong>en</strong>d.‛<br />
Cognities over an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
Cognities over an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n als on<strong>de</strong>rwerp we<strong>in</strong>ig g<strong>en</strong>oemd <strong>in</strong> <strong>de</strong> data. In e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel geval is e<strong>en</strong><br />
relatie zichtbaar tuss<strong>en</strong> het eig<strong>en</strong> gedrag van <strong>de</strong> jongere <strong>en</strong> <strong>de</strong> motivatie om daaraan iets te veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
vanuit <strong>de</strong> cognities over an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Ik <strong>de</strong>nk dat ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> zo zou reager<strong>en</strong> <strong>in</strong> zulke situaties.‛<br />
Inzicht <strong>in</strong> eig<strong>en</strong> cognities<br />
Cognities or<strong>de</strong>n<strong>en</strong> <strong>in</strong> valkuil<strong>en</strong> <strong>en</strong> kernkwaliteit<strong>en</strong><br />
Er wordt vaak gebruik gemaakt van het mo<strong>de</strong>l ‘valkuil<strong>en</strong> <strong>en</strong> kernkwaliteit<strong>en</strong>’. Jonger<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> hun<br />
eig<strong>en</strong> valkuil <strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n daar tij<strong>de</strong>ns of na het spel ook op gecoacht. ‚Daar doe je het weer.‛ Er wordt<br />
vaak naar e<strong>en</strong> product (bijvoorbeeld e<strong>en</strong> dvd) toegewerkt, die daarna bekek<strong>en</strong> wordt. Het herhaal<strong>de</strong>lijk<br />
bekijk<strong>en</strong> van het eig<strong>en</strong> gedrag b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spel leidt tot meer <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze cognities. E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Dus wat kan ik goed <strong>en</strong> waar b<strong>en</strong> ik m<strong>in</strong><strong>de</strong>r goed <strong>in</strong>‛<br />
Cognities over eig<strong>en</strong> prestaties k<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 143
Na afloop van e<strong>en</strong> drama-activiteit wordt aan <strong>de</strong> jongere gevraagd om <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> prestatie te waar<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
Jonger<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>de</strong> neig<strong>in</strong>g om hun prestaties over of juist on<strong>de</strong>r te waar<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. In dialoog met <strong>de</strong><br />
therapeut leert <strong>de</strong> jongere e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>wichtige reflectie te gev<strong>en</strong> over <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> spelprestaties die soms ook<br />
op vi<strong>de</strong>o opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> zijn. E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Het stilstaan bij eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> draagt bij aan het beeld wat je van jezelf hebt.‛<br />
Spelervar<strong>in</strong>g opdo<strong>en</strong> ondanks beperkte <strong>in</strong>tellectuele vermog<strong>en</strong>s<br />
Sommige jonger<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> beperkte <strong>in</strong>tellectuele vermog<strong>en</strong>s. Inzicht <strong>in</strong> eig<strong>en</strong> cognities kan dan alle<strong>en</strong> op<br />
e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig niveau plaatsv<strong>in</strong><strong>de</strong>n. Door direct het concrete spelgedrag aan eig<strong>en</strong> opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />
jongere te koppel<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> cognities toch nog begrijpelijk. E<strong>en</strong> reactie van e<strong>en</strong> therapeut:<br />
‚Hij heeft moeite met het verz<strong>in</strong>n<strong>en</strong> van situaties <strong>en</strong> om met spel<strong>in</strong>put te kom<strong>en</strong>.‛<br />
Cognities kunn<strong>en</strong> bijstell<strong>en</strong><br />
In contact zijn met hardnekkige opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
Jonger<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> hun cognities gaan uitspel<strong>en</strong>. Cognities kunn<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spel als toneeltekst van<br />
personages gebruikt wor<strong>de</strong>n <strong>en</strong> e<strong>en</strong> voed<strong>in</strong>gsbo<strong>de</strong>m zijn voor <strong>de</strong> improvisatie. Zo kunn<strong>en</strong> ook reacties<br />
op <strong>de</strong>ze cognities uitgespeeld <strong>en</strong> uitgeprobeerd wor<strong>de</strong>n zon<strong>de</strong>r dat dit e<strong>en</strong> puur rationeel proces wordt.<br />
De personages kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong> cognities uitvergrot<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm van motto’s, stokpaardjes of ‘one-l<strong>in</strong>ers’. Via<br />
<strong>de</strong>ze distantietechniek kan er tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het spel e<strong>en</strong> dialoog ontstaan <strong>en</strong><br />
wordt op speelse wijze contact gemaakt met hardnekkige opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Hij zegt: positief dat hij d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> goed kan onthou<strong>de</strong>n. Negatieve eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> heeft hij niet.‛<br />
An<strong>de</strong>re cognities ervar<strong>en</strong><br />
Via het op vi<strong>de</strong>o terugzi<strong>en</strong> van het spel wordt <strong>de</strong> mogelijkheid gecreëerd om e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> cognitie teg<strong>en</strong><br />
het licht te hou<strong>de</strong>n. Vanuit <strong>de</strong> toeschouwerrol ziet <strong>de</strong> cliënt zichzelf worstel<strong>en</strong> met zak<strong>en</strong> die <strong>in</strong> haar og<strong>en</strong><br />
fout gaan. Het verschil tuss<strong>en</strong> zelfbelev<strong>in</strong>g b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het spel <strong>en</strong> zelfobservatie voor het televisiebeeld zorgt<br />
voor e<strong>en</strong> blootstell<strong>in</strong>g aan <strong>de</strong>ze angstgevoel<strong>en</strong>s die door <strong>de</strong>ze reflectie kunn<strong>en</strong> verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> of uitdov<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
‚Nee hè. Dit gaat weer niet lukk<strong>en</strong>.‛<br />
6.3.5 Discussie <strong>en</strong> conclusies<br />
Terugkijk<strong>en</strong>d naar alle data van het on<strong>de</strong>rzoek valt op dat <strong>de</strong>ze vooral betrekk<strong>in</strong>g hebb<strong>en</strong> op het<br />
kerngebied emotie. Blijkbaar voorziet dramatherapie <strong>in</strong> e<strong>en</strong> groot aantal metho<strong>de</strong>n <strong>en</strong> werkvorm<strong>en</strong> die<br />
verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> aspect<strong>en</strong> van dit kerngebied kunn<strong>en</strong> bespel<strong>en</strong>.<br />
Er wordt gewerkt aan het juister <strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong> van emoties van e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r <strong>en</strong> van zichzelf, maar<br />
bijvoorbeeld ook aan het beter kunn<strong>en</strong> uit<strong>en</strong>, toelat<strong>en</strong> <strong>en</strong> reguler<strong>en</strong> van emoties. De distantie die het<br />
do<strong>en</strong>-alsof met zich meebr<strong>en</strong>gt <strong>en</strong> het feit dat drama net-echt is, faciliteert e<strong>en</strong> ‘speel-<strong>en</strong>ontmoet<strong>in</strong>gsruimte’<br />
waar<strong>in</strong> emoties op e<strong>en</strong> veilige manier geëxploreerd kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n. Voor jonger<strong>en</strong><br />
144 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
die nog met e<strong>en</strong> be<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> k<strong>in</strong><strong>de</strong>rtijd staan, is het spel<strong>en</strong> met emoties e<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> hand ligg<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
activiteit.<br />
Dramatherapie k<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> gevarieerd aanbod voor het werk<strong>en</strong> met emoties, door <strong>en</strong>erzijds fictief scènespel<br />
<strong>en</strong> improvisaties aan te bie<strong>de</strong>n <strong>en</strong> an<strong>de</strong>rzijds te spel<strong>en</strong> met voor <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>bare <strong>en</strong> realistische<br />
situaties uit hun dagelijks lev<strong>en</strong>.<br />
Dramatherapeut<strong>en</strong> hou<strong>de</strong>n er <strong>in</strong> hun aanpak rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g mee dat – bij e<strong>en</strong> te directe b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g –<br />
sommige spelsituaties voor <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> pijnlijke her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong>s kunn<strong>en</strong> oproep<strong>en</strong>. In dat<br />
geval wor<strong>de</strong>n distantietechniek<strong>en</strong> toegepast.<br />
Door als therapeut regieaanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te gev<strong>en</strong>, maar ook door <strong>in</strong> e<strong>en</strong> rol met <strong>de</strong> jongere mee te spel<strong>en</strong><br />
(di<strong>en</strong>stbaar teg<strong>en</strong>spel) wor<strong>de</strong>n alternatieve sc<strong>en</strong>ario’s verk<strong>en</strong>d <strong>en</strong> wordt <strong>de</strong> uitbreid<strong>in</strong>g van het rol- <strong>en</strong><br />
han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsrepertoire voor <strong>de</strong> jongere mogelijk gemaakt. Spelgedrag wordt gespiegeld, is on<strong>de</strong>rwerp van<br />
reflectie, maar wordt soms ook b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het spel zelf bijgestuurd door het teg<strong>en</strong>spel van <strong>de</strong> therapeut.<br />
Jonger<strong>en</strong> legg<strong>en</strong> vaak zelf <strong>de</strong> l<strong>in</strong>k met hun eig<strong>en</strong> leefwereld <strong>en</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> omgang met emoties naar<br />
aanleid<strong>in</strong>g van verk<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> doorleef<strong>de</strong> emoties <strong>in</strong> <strong>de</strong> spelsituaties.<br />
Wat betreft het kerngebied zelfbeeld sluit dramatherapie aan bij <strong>de</strong> w<strong>en</strong>s van jonger<strong>en</strong> om te wet<strong>en</strong> te<br />
kom<strong>en</strong> ‚wie ze zijn‛ <strong>en</strong> ‚hoe ze overkom<strong>en</strong>‛. De jongere gaat door te spel<strong>en</strong> accepter<strong>en</strong> dat er <strong>in</strong> het eig<strong>en</strong><br />
repertoire zowel sterke als m<strong>in</strong><strong>de</strong>r sterke roll<strong>en</strong> aanwezig zijn <strong>en</strong> leert <strong>de</strong>ze toe te pass<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> sociale<br />
omgang met an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. Inzet van vi<strong>de</strong>omogelijkhe<strong>de</strong>n (mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> dvd) helpt bij het verhel<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
van het eig<strong>en</strong> zelfbeeld.<br />
Vanaf <strong>de</strong> fase ‘<strong>in</strong> contact kom<strong>en</strong> met het eig<strong>en</strong> zelfbeeld’, ontstaat <strong>de</strong> fase van ‘<strong>in</strong>zicht verwerv<strong>en</strong> <strong>in</strong> het<br />
eig<strong>en</strong> zelfbeeld’. Daarna volgt ‘omgaan met het eig<strong>en</strong> zelfbeeld’ <strong>en</strong> t<strong>en</strong>slotte ‘versterk<strong>en</strong> van het eig<strong>en</strong><br />
zelfbeeld’. De jongere leert dat drama <strong>de</strong> mogelijkheid biedt om iets nog e<strong>en</strong>s over te do<strong>en</strong>, dat er e<strong>en</strong><br />
oef<strong>en</strong>ruimte is waar<strong>in</strong> gedrag uitgeprobeerd <strong>en</strong> bijgesteld kan wor<strong>de</strong>n <strong>en</strong> dat aan het zelfbeeld gesleuteld<br />
<strong>en</strong> bijgeschaafd kan wor<strong>de</strong>n. Dit kan bijvoorbeeld door <strong>de</strong> spann<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> het eig<strong>en</strong> zelfbeeld <strong>en</strong> het<br />
i<strong>de</strong>aal zelfbeeld over het uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong> van macht <strong>in</strong> realistische spelscènes <strong>en</strong> statusspel<strong>en</strong> uit te spel<strong>en</strong>.<br />
Met e<strong>en</strong> laag zelfbeeld is het voor jonger<strong>en</strong> moeilijk om zichzelf <strong>in</strong> hun spelprestaties positief te<br />
waar<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. Via e<strong>en</strong> juiste doser<strong>in</strong>g van di<strong>en</strong>stbaar teg<strong>en</strong>spel <strong>en</strong> het a<strong>de</strong>quaat gebruik van rolwissel,<br />
spiegel<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re distantietechniek<strong>en</strong> blijkt toch <strong>de</strong> gew<strong>en</strong>ste spontaniteit te ontstaan waardoor<br />
zelfwaar<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g bij <strong>de</strong> jongere toch tot stand komt, op e<strong>en</strong> manier die <strong>de</strong> jongere aanspreekt.<br />
Voor <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> is het belangrijk dat overw<strong>in</strong>n<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op eig<strong>en</strong> angst<strong>en</strong>, gerem<strong>de</strong> expressie <strong>en</strong> e<strong>en</strong> lage<br />
eig<strong>en</strong>dunk die <strong>in</strong> het spel wor<strong>de</strong>n opgedaan, daadwerkelijk aan <strong>de</strong>n lijve wor<strong>de</strong>n ervar<strong>en</strong> <strong>en</strong> zo bijdrag<strong>en</strong><br />
aan e<strong>en</strong> goed gefun<strong>de</strong>erd <strong>en</strong> versterkt zelfbeeld.<br />
Het kerngebied <strong>in</strong>teractie is e<strong>en</strong> vanzelfsprek<strong>en</strong>d thema bij drama. Spel draait om hoe ik <strong>en</strong> <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r met<br />
elkaar omgaan. Zowel <strong>in</strong> fictieve als <strong>in</strong> meer realistische spelsituaties wordt <strong>de</strong> <strong>in</strong>teractie van <strong>de</strong> jongere<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 145
elicht <strong>en</strong> waar nodig uitgebreid. Situaties uit het dagelijks lev<strong>en</strong> waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> jongere problem<strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong>komt op het gebied van <strong>in</strong>teractie wor<strong>de</strong>n b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> drama <strong>in</strong> <strong>in</strong>teractiedrama’s <strong>en</strong> roll<strong>en</strong>spel<strong>en</strong><br />
uitgespeeld. Ook mogelijke probleemsituaties die <strong>in</strong> <strong>de</strong> toekomst nog moet<strong>en</strong> plaatsv<strong>in</strong><strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong><br />
anticiper<strong>en</strong><strong>de</strong> roll<strong>en</strong>spel<strong>en</strong> qua <strong>in</strong>teractie verk<strong>en</strong>d.<br />
Doel<strong>en</strong> <strong>en</strong> werkvorm<strong>en</strong> <strong>in</strong> het kerngebied cognitie <strong>en</strong> het kerngebied zelfbeeld verton<strong>en</strong> soms overlap met<br />
elkaar. Aangezi<strong>en</strong> sommige jonger<strong>en</strong> over beperkte <strong>in</strong>tellectuele vermog<strong>en</strong>s beschikk<strong>en</strong> kan<br />
dramatherapie aan <strong>de</strong> verk<strong>en</strong>n<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> cognities e<strong>en</strong> bijdrage lever<strong>en</strong>. Inzicht <strong>in</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> cognities kan<br />
<strong>in</strong> dat geval alle<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig niveau plaatsv<strong>in</strong><strong>de</strong>n, maar door e<strong>en</strong> koppel<strong>in</strong>g te mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> het<br />
concrete spelgedrag <strong>en</strong> <strong>de</strong> opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van <strong>de</strong> jongere wor<strong>de</strong>n die cognities toch <strong>in</strong>zichtelijk.<br />
Dit on<strong>de</strong>rzoek bestreek <strong>de</strong> <strong>in</strong>dividuele dramatherapie met jonger<strong>en</strong>. Groepsgerichte dramatherapie is<br />
buit<strong>en</strong> beschouw<strong>in</strong>g gelat<strong>en</strong>. Het kunn<strong>en</strong> creër<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> veilig spelklimaat met voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> uitdag<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />
conta<strong>in</strong>m<strong>en</strong>t vraagt veel vaardigheid <strong>en</strong> know-how van <strong>de</strong> dramatherapeut. Voor <strong>de</strong> dramatherapeut die<br />
met jonger<strong>en</strong> werkt is het belangrijk dat hij/zij goed ontwikkel<strong>de</strong> compet<strong>en</strong>ties heeft op het gebied van<br />
spel, di<strong>en</strong>stbaar teg<strong>en</strong>spel, regie, psychodrama <strong>en</strong> <strong>in</strong>teractiedrama.<br />
146 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Hoofdstuk 7<br />
KWANTITATIEF EFFECTONDERZOEK<br />
H<strong>en</strong>k Smeijsters <strong>en</strong> Ingrid Can<strong>de</strong>l<br />
7.1 Inleid<strong>in</strong>g<br />
In Hoofdstuk 6 zijn <strong>de</strong> kwalitatieve resultat<strong>en</strong> besprok<strong>en</strong>. Dit hoofdstuk geeft <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> weer van <strong>de</strong><br />
voor- <strong>en</strong> namet<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
7.1.1 Design<br />
E<strong>en</strong> multiple basel<strong>in</strong>e <strong>de</strong>sign is e<strong>en</strong> experim<strong>en</strong>teel on<strong>de</strong>rzoeks<strong>de</strong>sign. Dit betek<strong>en</strong>t dat hiermee e<strong>en</strong><br />
oorzakelijk verband tuss<strong>en</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g <strong>en</strong> effect aangetoond kan wor<strong>de</strong>n (<strong>de</strong> kwestie van <strong>in</strong>terne<br />
validiteit). Om dit met zekerheid te kunn<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong> moet het multiple basel<strong>in</strong>e <strong>de</strong>sign voldo<strong>en</strong> aan <strong>de</strong><br />
volg<strong>en</strong><strong>de</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>: bij verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong>dividu<strong>en</strong> met<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> e<strong>en</strong> pre-<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tieperio<strong>de</strong> (<strong>de</strong><br />
basel<strong>in</strong>e), stabiliteit van gedrag tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> basel<strong>in</strong>e, cont<strong>in</strong>ue <strong>en</strong> herhaal<strong>de</strong> met<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, objectieve met<strong>in</strong>g,<br />
start<strong>en</strong> met <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van <strong>in</strong>dividu 2 als bij <strong>in</strong>dividu 1 e<strong>en</strong> gedragsveran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g gemet<strong>en</strong> wordt, e<strong>en</strong><br />
dui<strong>de</strong>lijke veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> tr<strong>en</strong>d na <strong>de</strong> start van <strong>de</strong> therapie (De Beurs & Bar<strong>en</strong>dregt, 2008). Volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong><br />
rationale van dit <strong>de</strong>sign is e<strong>en</strong> verbeter<strong>in</strong>g telk<strong>en</strong>s na <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> waarop <strong>de</strong> therapie van<br />
start g<strong>in</strong>g, e<strong>en</strong> aanwijz<strong>in</strong>g dat <strong>de</strong> therapie voor <strong>de</strong>ze veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g verantwoor<strong>de</strong>lijk is.<br />
In het on<strong>de</strong>rhavige on<strong>de</strong>rzoek betrof het jonger<strong>en</strong> van diverse <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, die op verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
tijdstipp<strong>en</strong> met <strong>de</strong> therapie startt<strong>en</strong> <strong>en</strong> voorafgaand aan <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g all<strong>en</strong> e<strong>en</strong> basel<strong>in</strong>eperio<strong>de</strong> met<br />
observatieopdracht<strong>en</strong> doorliep<strong>en</strong>.<br />
Vergelijkt m<strong>en</strong> <strong>de</strong> voormet<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> groep cliënt<strong>en</strong> met <strong>de</strong> namet<strong>in</strong>g<strong>en</strong> dan is sprake van e<strong>en</strong> nietvergelijk<strong>en</strong>d<br />
on<strong>de</strong>rzoek. Er v<strong>in</strong>dt ge<strong>en</strong> vergelijk<strong>in</strong>g plaats tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> groep met <strong>en</strong> e<strong>en</strong> groep zon<strong>de</strong>r<br />
behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g, e<strong>en</strong> placebobehan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g of ‘treatm<strong>en</strong>t as usual’. Veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die <strong>in</strong> <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>lgroep<br />
tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> voor- <strong>en</strong> namet<strong>in</strong>g<strong>en</strong> optre<strong>de</strong>n gev<strong>en</strong> dan ge<strong>en</strong> uitsluitsel over <strong>de</strong> vraag of <strong>de</strong> therapie voor<br />
<strong>de</strong>ze veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g verantwoor<strong>de</strong>lijk is. An<strong>de</strong>re gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> die tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> voor- <strong>en</strong> namet<strong>in</strong>g zijn<br />
opgetre<strong>de</strong>n kunn<strong>en</strong> het mogelijke effect veroorzaakt hebb<strong>en</strong>, bijvoorbeeld e<strong>en</strong> parallelle therapie of<br />
tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g of e<strong>en</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het groepstherapeutisch klimaat bij e<strong>en</strong> van bei<strong>de</strong> groep<strong>en</strong>. Wat het effect<br />
hiervan is kan niet gecontroleerd wor<strong>de</strong>n, omdat er ge<strong>en</strong> controlegroep is.<br />
Tij<strong>de</strong>ns bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> met <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoekers van <strong>de</strong> betrokk<strong>en</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> door mid<strong>de</strong>l van e<strong>en</strong><br />
schriftelijke <strong>en</strong>quête zijn diverse on<strong>de</strong>rzoeks<strong>de</strong>signs besprok<strong>en</strong> <strong>en</strong> teg<strong>en</strong> elkaar afgewog<strong>en</strong>. Er is<br />
uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk gekoz<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> comb<strong>in</strong>atie van k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van het multiple basel<strong>in</strong>e <strong>de</strong>sign met e<strong>en</strong><br />
geïntegreer<strong>de</strong> voormet<strong>in</strong>g <strong>en</strong> namet<strong>in</strong>g (dit laatste houdt concreet <strong>in</strong> dat alle scores vooraf <strong>en</strong> alle scores<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 147
achteraf zijn sam<strong>en</strong>g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>). Deze keuze werd <strong>in</strong> goed overleg met <strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gemaakt op grond<br />
van praktische <strong>en</strong> ethische overweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong> 29 . In <strong>de</strong> meeste <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> werd het realiser<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />
controlegroep onmogelijk, zelfs ongew<strong>en</strong>st beschouwd.<br />
Ook kon niet aan alle k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van het multiple basel<strong>in</strong>e <strong>de</strong>sign voldaan wor<strong>de</strong>n. Met name <strong>de</strong><br />
cont<strong>in</strong>ue <strong>en</strong> herhaal<strong>de</strong> met<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> het start<strong>en</strong> met <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van <strong>in</strong>dividu 2 als bij <strong>in</strong>dividu 1 e<strong>en</strong><br />
gedragsveran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g gemet<strong>en</strong> wordt bleek onmogelijk. Het afnem<strong>en</strong> van <strong>de</strong> meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> meer<strong>de</strong>re<br />
mal<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> basel<strong>in</strong>e <strong>en</strong> na elke sessie of na twee sessies, bleek te arbeids<strong>in</strong>t<strong>en</strong>sief <strong>en</strong> met het oog op<br />
<strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> niet gew<strong>en</strong>st. Wat bij het kwalitatieve ge<strong>de</strong>elte wel lukte, e<strong>en</strong> kort gesprek tuss<strong>en</strong><br />
vaktherapeut <strong>en</strong> jongere na elke sessie, was bij het kwantitatieve ge<strong>de</strong>elte niet mogelijk. In elk geval was<br />
<strong>de</strong> comb<strong>in</strong>atie van het kwalitatieve én kwantitatieve ge<strong>de</strong>elte na elke sessie voor jonger<strong>en</strong> te belast<strong>en</strong>d. Er<br />
is gekoz<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> kwalitatieve sessiebeoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gslijst na elke sessie, omdat dit <strong>de</strong> vaktherapeut <strong>de</strong><br />
mogelijkheid gaf met <strong>de</strong> stemm<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> jongere rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g te hou<strong>de</strong>n <strong>en</strong> gemakkelijk te organiser<strong>en</strong> was.<br />
Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> is het <strong>de</strong> vraag of <strong>de</strong> gebruikte meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> s<strong>en</strong>sitief zijn voor afname na elke<br />
sessie.<br />
In het kwantitatieve <strong>de</strong>el van het on<strong>de</strong>rhavige on<strong>de</strong>rzoek is dus sprake van e<strong>en</strong> comb<strong>in</strong>atie van<br />
k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van het multiple basel<strong>in</strong>e <strong>de</strong>sign <strong>en</strong> e<strong>en</strong> geïntegreer<strong>de</strong> voor- <strong>en</strong> namet<strong>in</strong>g van alle jonger<strong>en</strong>.<br />
Omdat <strong>de</strong> vaktherapieën op diverse tijdstipp<strong>en</strong> <strong>in</strong> diverse <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gestart zijn is het onwaarschijnlijk<br />
dat op al die tijdstipp<strong>en</strong> tegelijk met het start<strong>en</strong> van vaktherapie <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> parallelle variabele is<br />
opgetre<strong>de</strong>n. Als er e<strong>en</strong> effect tuss<strong>en</strong> voor- <strong>en</strong> namet<strong>in</strong>g optreedt kunn<strong>en</strong> dus <strong>en</strong>kele alternatieve<br />
verklar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> uitgeslot<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n. Maar omdat aan <strong>en</strong>kele belangrijke k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van het multiple<br />
basel<strong>in</strong>e <strong>de</strong>sign niet voldaan kon wor<strong>de</strong>n (met name <strong>de</strong> cont<strong>in</strong>ue met<strong>in</strong>g) is causaliteit tuss<strong>en</strong><br />
behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g <strong>en</strong> effect niet vast te stell<strong>en</strong>. Omdat alle jonger<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> vaktherapie parallel<br />
behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<strong>en</strong> had<strong>de</strong>n, kan e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel effect tuss<strong>en</strong> voor- <strong>en</strong> namet<strong>in</strong>g niet uitsluit<strong>en</strong>d aan <strong>de</strong><br />
vaktherapie wor<strong>de</strong>n toegeschrev<strong>en</strong>.<br />
Tabel 7.1 is e<strong>en</strong> herhal<strong>in</strong>g van Tabel 6.2.1 <strong>en</strong> geeft e<strong>en</strong> overzicht van alle kwantitatieve <strong>en</strong> kwalitatieve<br />
mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van dataverzamel<strong>in</strong>g. E<strong>en</strong> groot na<strong>de</strong>el was dat <strong>de</strong> toepass<strong>in</strong>g <strong>en</strong> evaluatie van <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties<br />
gebon<strong>de</strong>n was aan <strong>de</strong> duur van het RAAK project dat <strong>in</strong> september 2010 op zijn e<strong>in</strong><strong>de</strong> liep.<br />
29 D<strong>en</strong>k daarbij aan <strong>de</strong> problem<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van randomisatie, <strong>de</strong> verplicht<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> actieve behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />
aan alle cliënt<strong>en</strong> aan te bie<strong>de</strong>n, die op gespann<strong>en</strong> voet staat met e<strong>en</strong> controlegroep <strong>en</strong> <strong>de</strong> ger<strong>in</strong>ge<br />
statistische power door <strong>de</strong> relatief kle<strong>in</strong>e doelgroep (zie De Beurs <strong>en</strong> Bar<strong>en</strong>dregt, 2008).<br />
148 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Namet<strong>in</strong>g<br />
Voormet<strong>in</strong>g<br />
Tabel 7.1 Evaluatiemom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> perio<strong>de</strong> februari - september 2010<br />
OBSERVATIEPERIODE<br />
BEHANDELINGSPERIODE<br />
Week nr 1 2 3 4 5 6 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10<br />
Meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
BDHI-D X X<br />
HID X X<br />
TVA X X<br />
RSES X X<br />
CVI<br />
SBL X X X X X X X X X X X X X X X X<br />
Leg<strong>en</strong>da: BDHI-D= Buss-Durkee Hostility Inv<strong>en</strong>tory-Dutch; HID=Hoe ik D<strong>en</strong>k-Lijst; TVA= Tak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Vaardighe<strong>de</strong>n van<br />
Adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>; RSES= Ros<strong>en</strong>berg Self Esteem Scale; CVI = Cliëntveran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gs<strong>in</strong>terview; SBL=<br />
Sessiebeoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gslijst; X=evaluatiemom<strong>en</strong>t<br />
X<br />
7.1.2 Effectrevaluatie<br />
Meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
Voor <strong>de</strong> start van <strong>de</strong> vaktherapeutische behan<strong>de</strong>lfase <strong>en</strong> na 10 vaktherapeutische behan<strong>de</strong>lsessies zijn<br />
vier meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> 30 .<br />
De vier meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, ver<strong>de</strong>eld naar <strong>de</strong> vaktherapeutische kerngebie<strong>de</strong>n, wor<strong>de</strong>n hier kort<br />
beschrev<strong>en</strong>.<br />
Zelfbeeld<br />
Voor zelfbeeld werd <strong>de</strong> Ros<strong>en</strong>berg Self Esteem Scale (RSES)(Ros<strong>en</strong>berg, 1965) gebruikt, <strong>in</strong> te vull<strong>en</strong> door <strong>de</strong><br />
jonger<strong>en</strong>, met e<strong>en</strong> duur van 5 m<strong>in</strong>ut<strong>en</strong>. Voor eig<strong>en</strong>waar<strong>de</strong> zijn er 10 items. Enkele voorbeel<strong>de</strong>n van items:<br />
<br />
<br />
<br />
‚Over het algeme<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> b<strong>en</strong> ik tevre<strong>de</strong>n met mezelf‛<br />
‚Soms <strong>de</strong>nk ik dat ik nerg<strong>en</strong>s goed <strong>in</strong> b<strong>en</strong>‛<br />
‚Af <strong>en</strong> toe voel ik me absoluut nutteloos‛<br />
De beoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g per item gebeurt op e<strong>en</strong> 4-puntsschaal: 1 = helemaal mee e<strong>en</strong>s, 4 = helemaal niet mee e<strong>en</strong>s.<br />
Over alle items wordt <strong>de</strong> somscore berek<strong>en</strong>d (alle items wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> richt<strong>in</strong>g gescoord): m<strong>in</strong>. = 10,<br />
max. = 40. E<strong>en</strong> lage score betek<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> lage eig<strong>en</strong>waar<strong>de</strong>.<br />
30 Na <strong>de</strong> 10 behan<strong>de</strong>lsessies liep <strong>de</strong> therapie door, voor <strong>de</strong> met<strong>in</strong>g na 10 sessies werd gekoz<strong>en</strong> <strong>in</strong> verband met<br />
<strong>de</strong> looptijd van het RAAK project.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 149
Emotie<br />
Hiervoor werd <strong>de</strong> Buss-Durkee Hostility Inv<strong>en</strong>tory-Dutch (BDHI-D)(Lange, Hoog<strong>en</strong>doorn, Wie<strong>de</strong>rspahn &<br />
De Beurs, 2005) gebruikt, <strong>in</strong> te vull<strong>en</strong> door <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong>, met e<strong>en</strong> duur van 10 m<strong>in</strong>ut<strong>en</strong>.<br />
De BDHI-D meet hostiliteit <strong>en</strong> neig<strong>in</strong>g tot agressief gedrag. Er zijn 40 items. Enkele voorbeel<strong>de</strong>n:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
‚Vaak voel ik me alsof ik e<strong>en</strong> vat buskruit b<strong>en</strong> dat op explo<strong>de</strong>r<strong>en</strong> staat‛<br />
‚Mijn bloed gaat kok<strong>en</strong> als iemand me voor gek zet‛<br />
‚Ik b<strong>en</strong> vaker geïrriteerd dan <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>‛<br />
‚Ik voel me wel e<strong>en</strong>s wrokkig als ik mijn z<strong>in</strong> niet krijg‛<br />
De items wor<strong>de</strong>n gescoord met waar = 1, onwaar = 0. Per schaal wordt <strong>de</strong> somscore berek<strong>en</strong>d. De schaal<br />
voor directe agressie (uit<strong>in</strong>g<strong>en</strong>) heeft e<strong>en</strong> m<strong>in</strong>imale score van 0 <strong>en</strong> e<strong>en</strong> maximale van 16. De schaal voor<br />
<strong>in</strong>directe agressie (<strong>in</strong>gehou<strong>de</strong>n agressie) heeft e<strong>en</strong> m<strong>in</strong>imale score van 0 <strong>en</strong> e<strong>en</strong> maximale van 19. E<strong>en</strong> hoge<br />
score verwijst <strong>in</strong> bei<strong>de</strong> gevall<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> hoge hostiliteit. De <strong>de</strong>r<strong>de</strong> schaal is <strong>de</strong> schaal voor sociale<br />
w<strong>en</strong>selijkheid.<br />
Interactie<br />
Gebruikt werd <strong>de</strong> Tak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Vaardighe<strong>de</strong>n van Adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (TVA)(Van <strong>de</strong>r Knaap, Be<strong>en</strong>ker & Bijl, 2004).<br />
Gekoz<strong>en</strong> werd voor <strong>de</strong> verkorte versie, sectie I, II, IV + vrag<strong>en</strong> 104 t/m 106, <strong>in</strong> te vull<strong>en</strong> door <strong>de</strong> m<strong>en</strong>tor,<br />
met e<strong>en</strong> duur van 15 m<strong>in</strong>ut<strong>en</strong>.<br />
Het betreft verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> dome<strong>in</strong><strong>en</strong>:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Omgaan met leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> (24 items), bijvoorbeeld: ‚De jongere gaat om met vri<strong>en</strong><strong>de</strong>n die e<strong>en</strong><br />
positieve <strong>in</strong>vloed op hem hebb<strong>en</strong>‛.<br />
Autonomie <strong>en</strong> zelfstur<strong>in</strong>g (26 items), bijvoorbeeld: ‚De jongere aanvaardt het feit dat er m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zijn<br />
die wat over hem te zegg<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>‛.<br />
Seksualiteit <strong>en</strong> relaties (14 items), bijvoorbeeld: ‚Bij to<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gsgedrag waarbij sprake is van<br />
speels/plagerig lichamelijk contact schat <strong>de</strong> jongere goed <strong>in</strong> hoe ver hij kan gaan‛.<br />
Behoud <strong>en</strong> versterk<strong>in</strong>g van het sociaal netwerk (3 items), bijvoorbeeld: ‚De jongere doet moeite om,<br />
b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van <strong>de</strong> geslot<strong>en</strong>heid van e<strong>en</strong> JJI, contact te hou<strong>de</strong>n met overige familie <strong>en</strong><br />
vri<strong>en</strong><strong>de</strong>n‛.<br />
De beoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g gebeurt met e<strong>en</strong> 5-puntsschaal met 1 = geldt helemaal niet, 5 = geldt helemaal.<br />
Per afzon<strong>de</strong>rlijke schaal wordt <strong>de</strong> somscore berek<strong>en</strong>d: Omgaan met leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>, m<strong>in</strong>imaal 24, maximaal<br />
120; Autonomie <strong>en</strong> zelfstur<strong>in</strong>g, m<strong>in</strong>imaal 26, maximaal 130; Seksualiteit <strong>en</strong> relaties, m<strong>in</strong>imaal 14, maximaal 70;<br />
Behou<strong>de</strong>n <strong>en</strong> versterk<strong>in</strong>g sociaal netwerk, m<strong>in</strong>imaal 3, maximaal 15.<br />
E<strong>en</strong> hoge correspon<strong>de</strong>ert met e<strong>en</strong> hoge compet<strong>en</strong>tie.<br />
Cognitie<br />
Gebruikt werd <strong>de</strong> Hoe ik D<strong>en</strong>k-Vrag<strong>en</strong>lijst (HID)(Gibbs, Barriga, Potter, Nas & Brugman, 2011), <strong>in</strong> te vull<strong>en</strong><br />
door <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong>, met e<strong>en</strong> duur van 10 m<strong>in</strong>ut<strong>en</strong>.<br />
150 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
De volg<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>nkfout<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gemet<strong>en</strong> (Gibbs, Potter, & Goldste<strong>in</strong>, 1995):<br />
- Egoc<strong>en</strong>trisme (9 items), bijvoorbeeld: ‚Soms moet je lieg<strong>en</strong> om te krijg<strong>en</strong> wat je wilt‛.<br />
- An<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>de</strong> schuld gev<strong>en</strong> (10 items), bijvoorbeeld: ‚Als iemand zijn auto niet op slot doet, dan<br />
vraagt hij er om dat <strong>de</strong> auto wordt gestol<strong>en</strong>‛.<br />
- M<strong>in</strong>imaliser<strong>en</strong> (9 items), bijvoorbeeld: ‚Het is niet erg om te lieg<strong>en</strong>, ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> doet dat‛.<br />
- Uitgaan van het ergste (11 items), bijvoorbeeld: ‚Ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> steelt, dus kan je het zelf net zo goed ook<br />
do<strong>en</strong>‛.<br />
De scor<strong>in</strong>g per item gebeurt als volgt: erg mee one<strong>en</strong>s = 1, erg mee e<strong>en</strong>s = 6. Per <strong>de</strong>nkfout wordt <strong>de</strong><br />
somscore berek<strong>en</strong>d. Egoc<strong>en</strong>trisme, m<strong>in</strong>imaal 9, maximaal 54; An<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>de</strong> schuld gev<strong>en</strong> m<strong>in</strong>imaal 10,<br />
maximaal 60; M<strong>in</strong>imaliser<strong>en</strong>, m<strong>in</strong>imaal 9, maximaal 54; Uitgaan van het ergste, m<strong>in</strong>imaal 11, maximaal 66.<br />
E<strong>en</strong> hoge score duidt op e<strong>en</strong> grote <strong>de</strong>nkfout.<br />
De afname van <strong>de</strong> meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> gebeur<strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>elnem<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> door <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeker<br />
<strong>en</strong>/of e<strong>en</strong> gedragswet<strong>en</strong>schapper <strong>en</strong>/of e<strong>en</strong> testassist<strong>en</strong>t (stagiaire) <strong>en</strong> <strong>de</strong> m<strong>en</strong>tor.<br />
Respon<strong>de</strong>nt<strong>en</strong><br />
Aan het on<strong>de</strong>rzoek hebb<strong>en</strong> <strong>in</strong> totaal 24 jonger<strong>en</strong> uit 5 verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>de</strong>elg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>: 16 jong<strong>en</strong>s<br />
<strong>en</strong> 8 meisjes met e<strong>en</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> leeftijd M = 15.95 (SD = 1.59)(berek<strong>en</strong>d op basis van beschikbare<br />
gegev<strong>en</strong>s n = 22). Zij hebb<strong>en</strong> allemaal <strong>in</strong>formed cons<strong>en</strong>t gegev<strong>en</strong>.<br />
Zoals uit <strong>de</strong> tabell<strong>en</strong> blijkt zijn <strong>de</strong> aantall<strong>en</strong> waarmee berek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> daadwerkelijk zijn uitgevoerd lager<br />
dan 24. Dit is e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele keer het gevolg van uitval omdat <strong>de</strong> therapie niet matchte met <strong>de</strong> cliënt. In <strong>de</strong><br />
meeste gevall<strong>en</strong> was sprake van vroegtijdige overplaats<strong>in</strong>g of het gegev<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> 10 sessies bij<br />
beë<strong>in</strong>dig<strong>in</strong>g van het RAAK project nog niet afgerond war<strong>en</strong>.<br />
Data-analyse<br />
Er is <strong>in</strong> eerste <strong>in</strong>stantie getoetst met e<strong>en</strong> t-toets voor afhankelijke steekproev<strong>en</strong>. De daarna uitgevoer<strong>de</strong><br />
non-parametrische toets voor afhankelijke steekproev<strong>en</strong> lever<strong>de</strong> ge<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re resultat<strong>en</strong> op.<br />
7.2 Kwantitatieve resultat<strong>en</strong><br />
7.2.1 Zelfbeeld<br />
Tabel 7.2 toont <strong>de</strong> scores vooraf <strong>en</strong> achteraf op <strong>de</strong> Ros<strong>en</strong>berg Self Esteem Scale (RSES).<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 151
Tabel 7.2<br />
Zelfbeeld voor <strong>en</strong> na <strong>de</strong> vaktherapeutische behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g, gemet<strong>en</strong> met <strong>de</strong> Ros<strong>en</strong>berg Self Esteem Scale<br />
(RSES)<br />
n = 15<br />
Voormet<strong>in</strong>g<br />
Gem. (sd)<br />
Namet<strong>in</strong>g<br />
p<br />
RSES 26.53 (1.51) 26.00 (2.70) .41<br />
Na ti<strong>en</strong> sessies vaktherapie is er ge<strong>en</strong> statistisch significant verschil <strong>in</strong> zelfbeeld. E<strong>en</strong> lage score betek<strong>en</strong>t<br />
e<strong>en</strong> lage eig<strong>en</strong>waar<strong>de</strong>. De negatieve richt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g (iets omlaag) is vrijwel te verwaarloz<strong>en</strong>.<br />
7.2.2 Emotie<br />
Tabel 7.3 toont <strong>de</strong> scores vooraf <strong>en</strong> achteraf op <strong>de</strong> Buss-Durkee Hostility Inv<strong>en</strong>tory-Dutch (BDHI-D).<br />
Tabel 7.3 Emotie voor <strong>en</strong> na <strong>de</strong> vaktherapeutische behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g, gemet<strong>en</strong> met <strong>de</strong> Buss-Durkee Hostility Inv<strong>en</strong>tory-<br />
Dutch (BDHI-D)<br />
n = 13 Voormet<strong>in</strong>g Namet<strong>in</strong>g p<br />
BDHI-D,<br />
agressie<br />
Directe<br />
10.38 (3.07) 9.46 (3.57) .48<br />
BDHI-D, Indirecte<br />
agressie<br />
7.46 (4.74) 6.08 (3.28) .23<br />
Na 10 sessies vaktherapie is er ge<strong>en</strong> statistisch significant verschil <strong>in</strong> hostiliteit (directe <strong>en</strong> <strong>in</strong>directe<br />
agressie). E<strong>en</strong> hoge score verwijst <strong>in</strong> bei<strong>de</strong> gevall<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> hoge hostiliteit.<br />
De ger<strong>in</strong>ge veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> cijfers bij <strong>de</strong> namet<strong>in</strong>g dui<strong>de</strong>n wel <strong>in</strong> <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> richt<strong>in</strong>g (omlaag).<br />
7.2.3 Interactie<br />
Tabel 7.4 toont <strong>de</strong> scores vooraf <strong>en</strong> achteraf op <strong>de</strong> Tak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Vaardighe<strong>de</strong>n van Adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (TVA).<br />
152 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Tabel 7.4 Interactie voor <strong>en</strong> na <strong>de</strong> vaktherapeutische behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g, gemet<strong>en</strong> met <strong>de</strong> Tak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Vaardighe<strong>de</strong>n van<br />
Adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (TVA)<br />
TVA Voormet<strong>in</strong>g Namet<strong>in</strong>g p<br />
Omgaan<br />
leeftijdg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong><br />
(n=10)<br />
Autonomie <strong>en</strong><br />
zelfstur<strong>in</strong>g (n=11)<br />
78.80 (5.77) 81.80 (9.64) .22<br />
93.09 (14.51) 96.36 (12.47) .40<br />
Seksualiteit<br />
relaties (n=9)<br />
<strong>en</strong><br />
58.11 (8.92) 64.11 (15.27) .09<br />
Soc.<br />
(n=10)<br />
Netwerk<br />
9.90 (3.67) 11.20 (2.74) .37<br />
Na 10 sessies vaktherapie is er ge<strong>en</strong> statistisch significant verschil <strong>in</strong> <strong>in</strong>teractie. E<strong>en</strong> hoge score betek<strong>en</strong>t<br />
e<strong>en</strong> hoge compet<strong>en</strong>tie. De richt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g bij <strong>de</strong> namet<strong>in</strong>g is op alle subschal<strong>en</strong> positief<br />
(omhoog). Seksualiteit <strong>en</strong> relaties na<strong>de</strong>rt significantie.<br />
7.2.4 Cognitie<br />
Tabel 7.5 toont <strong>de</strong> scores vooraf <strong>en</strong> achteraf op <strong>de</strong> Hoe ik D<strong>en</strong>k-Vrag<strong>en</strong>lijst (HID).<br />
Tabel 7.5 Cognitie voor <strong>en</strong> na <strong>de</strong> vaktherapeutische behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g, gemet<strong>en</strong> met <strong>de</strong> Hoe ik D<strong>en</strong>k-Vrag<strong>en</strong>lijst (HID)<br />
HID Voormet<strong>in</strong>g Namet<strong>in</strong>g p<br />
Egoc<strong>en</strong>trisme<br />
(n=14)<br />
19.14 (8.75) 18.93 (8.15) .92<br />
An<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
schuld<br />
(n=14)<br />
<strong>de</strong><br />
gev<strong>en</strong><br />
23.71 (9.18) 19.71 (7.00) .13<br />
M<strong>in</strong>imaliser<strong>en</strong><br />
(n=13)<br />
Uitgaan van het<br />
ergste (n=13)<br />
20.08 (6.60) 17.38 (6.95) .21<br />
22.69 (9.20) 22.38 (8.75) .88<br />
Na 10 sessies vaktherapie is er ge<strong>en</strong> statistisch significant verschil <strong>in</strong> <strong>de</strong>nkfout<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> hoge score duidt op<br />
e<strong>en</strong> grote <strong>de</strong>nkfout. De richt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g bij <strong>de</strong> namet<strong>in</strong>g is op alle schal<strong>en</strong> positief (omlaag).<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 153
7.3 Discussie<br />
Uit <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> blijkt dat 10 sessies vaktherapie niet lei<strong>de</strong>n tot e<strong>en</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n<br />
zelfbeeld, emotie, <strong>in</strong>teractie <strong>en</strong> cognitie gemet<strong>en</strong> met <strong>de</strong> meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: RSES, BDHI-D, TVA <strong>en</strong> HID.<br />
De richt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g is op vrijwel alle meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> positief, dit wil zegg<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> scores<br />
bij <strong>de</strong> namet<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> ger<strong>in</strong>ge verschuiv<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> richt<strong>in</strong>g lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>. Deze verschuiv<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zijn niet<br />
significant, hetge<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> kan hebb<strong>en</strong> met het ger<strong>in</strong>ge aantal <strong>de</strong>elnemers, het ger<strong>in</strong>ge aantal sessies,<br />
<strong>de</strong> validiteit van <strong>de</strong> meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> het feit dat alle vaktherapeutische media zijn sam<strong>en</strong>g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Aantal <strong>de</strong>elnemers<br />
Het aantal <strong>de</strong>elnemers <strong>in</strong> dit on<strong>de</strong>rzoek was, ondanks het feit dat zes <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>de</strong>elg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>,<br />
laag. Dit had voor e<strong>en</strong> belangrijk <strong>de</strong>el te mak<strong>en</strong> met <strong>de</strong> korte projectperio<strong>de</strong> waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> effectevaluatie<br />
plaatsvond waardoor relatief we<strong>in</strong>ig jonger<strong>en</strong> kon<strong>de</strong>n <strong>in</strong>strom<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of voor het e<strong>in</strong><strong>de</strong> van <strong>de</strong><br />
projectperio<strong>de</strong> <strong>de</strong> 10 behan<strong>de</strong>lsessies had<strong>de</strong>n gehad. Ook <strong>de</strong> organisatie van <strong>de</strong> <strong>in</strong>take <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
meetmom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> nam veel tijd <strong>in</strong> beslag <strong>en</strong> werd soms extra belemmerd door personele mutaties <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Daarbij was <strong>in</strong> <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> waar<strong>in</strong> het on<strong>de</strong>rzoek liep sprake van aanstaan<strong>de</strong> sluit<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong><br />
aantal <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> waardoor <strong>de</strong> normale toestroom opdroog<strong>de</strong>.<br />
Duur van <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />
De duur van <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g (10 sessies) was <strong>in</strong> feite veel te kort. Dat <strong>in</strong> zo’n korte perio<strong>de</strong> bij <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong><br />
nauwelijks resultaat te boek<strong>en</strong> is, lag voor <strong>de</strong> hand. Toch is ervoor gekoz<strong>en</strong> <strong>de</strong> evaluaties wel te do<strong>en</strong>. Zo<br />
ontstaat <strong>in</strong> elk geval e<strong>en</strong> eerste <strong>in</strong>druk van resultat<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe on<strong>de</strong>rzoek bij <strong>de</strong>ze jonger<strong>en</strong> praktisch<br />
uitgevoerd kan wor<strong>de</strong>n.<br />
Validiteit meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
Het is zeer <strong>de</strong> vraag of <strong>de</strong>ze meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>de</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> kerngebie<strong>de</strong>n goed kunn<strong>en</strong> met<strong>en</strong>.<br />
Je zou verwacht<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> geconstateer<strong>de</strong> kwalitatieve analyses (zie Hoofdstuk 6) sam<strong>en</strong>gaan met<br />
significante verschill<strong>en</strong> op <strong>de</strong> meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Dit is echter niet het geval. De geslot<strong>en</strong> items van <strong>de</strong><br />
meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> match<strong>en</strong> wellicht niet goed met waar het <strong>in</strong> <strong>de</strong> vaktherapie over g<strong>in</strong>g.<br />
Alle media sam<strong>en</strong><br />
Alle vaktherapeutische media zijn sam<strong>en</strong>g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, terwijl niet uitgeslot<strong>en</strong> kan wor<strong>de</strong>n dat specifieke<br />
media bij specifieke kerngebie<strong>de</strong>n beter scor<strong>en</strong>. Doordat nu alle media bij alle kerngebie<strong>de</strong>n sam<strong>en</strong> zijn<br />
g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> zijn specifieke effect<strong>en</strong> per medium wellicht uitgemid<strong>de</strong>ld door <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re media.<br />
E<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r punt is dat alhoewel via <strong>de</strong> procesevaluaties (zie Hoofdstuk 6) <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>tegriteit <strong>en</strong><br />
homog<strong>en</strong>iteit bewaakt wer<strong>de</strong>n, niet uitgeslot<strong>en</strong> kan wor<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong>ze toch niet optimaal war<strong>en</strong>.<br />
Ontbrek<strong>en</strong> controlegroep<br />
De comb<strong>in</strong>atie van het multiple basel<strong>in</strong>e <strong>de</strong>sign <strong>en</strong> <strong>de</strong> geïntegreer<strong>de</strong> voor- <strong>en</strong> namet<strong>in</strong>g (waarbij alle scores<br />
vooraf <strong>en</strong> alle scores achteraf wor<strong>de</strong>n sam<strong>en</strong>g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>) kan het ontbrek<strong>en</strong> van <strong>de</strong> controlegroep<br />
onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> comp<strong>en</strong>ser<strong>en</strong>. Het <strong>de</strong>sign kan door het ontbrek<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> controlegroep dus ge<strong>en</strong><br />
154 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
uitsluitsel gev<strong>en</strong> over <strong>de</strong> vraag of ev<strong>en</strong>tuele effect<strong>en</strong> aan vaktherapie toegeschrev<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n. Als<br />
e<strong>en</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g zou zijn opgetre<strong>de</strong>n zou<strong>de</strong>n we, als gevolg van het niet-vergelijk<strong>en</strong>d karakter van het<br />
<strong>de</strong>sign, niet wet<strong>en</strong> of <strong>de</strong>ze het gevolg is van vaktherapie of van an<strong>de</strong>re therapieën die parallel<br />
plaatsvon<strong>de</strong>n. Het multiple basel<strong>in</strong>e <strong>de</strong>sign schakelt wel <strong>en</strong>kele mogelijke alternatieve verklar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> uit,<br />
omdat het onwaarschijnlijk is dat op <strong>de</strong> diverse tijdstipp<strong>en</strong> <strong>in</strong> diverse <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> telk<strong>en</strong>s e<strong>en</strong>zelf<strong>de</strong><br />
an<strong>de</strong>re variabele geïntroduceerd werd. Neem het voorbeeld van <strong>de</strong> ev<strong>en</strong>tuele wijzig<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het<br />
groepstherapeutisch klimaat, <strong>de</strong>ze treedt niet <strong>in</strong> alle <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op hetzelf<strong>de</strong> mom<strong>en</strong>t op waarop <strong>de</strong><br />
vaktherapie beg<strong>in</strong>t <strong>en</strong> kan dus niet verantwoor<strong>de</strong>lijk zijn voor het effect. Juist <strong>de</strong> grote variatie aan<br />
omstandighe<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> diverse <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> maakt <strong>de</strong> <strong>in</strong>vloed van e<strong>en</strong>zelf<strong>de</strong> alternatieve variabele<br />
onwaarschijnlijk. Maar alle jonger<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>in</strong> alle <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> wel ook e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re vorm van therapie.<br />
Zelfs als <strong>de</strong>ze therapievorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> comb<strong>in</strong>aties van therapievorm<strong>en</strong> per <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g verschil<strong>de</strong>n, kan niet<br />
uitgeslot<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n dat er sprake is van e<strong>en</strong> tr<strong>en</strong>d van gelei<strong>de</strong>lijke veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g waardoor er verschill<strong>en</strong><br />
tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> voormet<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> namet<strong>in</strong>g<strong>en</strong> optre<strong>de</strong>n die niet het gevolg zijn van vaktherapie.<br />
Het <strong>de</strong>sign zou aan kracht gewonn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> als, net als bij het kwalitatieve on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el, na elke sessie <strong>de</strong><br />
meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zou<strong>de</strong>n zijn afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Deze opzet zou, zoals <strong>in</strong> het Leuv<strong>en</strong>s Systematisch Case-Study<br />
Protocol (St<strong>in</strong>ck<strong>en</strong>s, Verdru, Leijss<strong>en</strong>, 2009) dat als mo<strong>de</strong>l di<strong>en</strong><strong>de</strong> voor het on<strong>de</strong>rhavige on<strong>de</strong>rzoek, zicht<br />
gev<strong>en</strong> op <strong>de</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> <strong>in</strong>dividuele jonger<strong>en</strong> vanaf <strong>de</strong> start van vaktherapie 31 . Dan is het<br />
mogelijk na <strong>de</strong> <strong>in</strong>troductie van <strong>de</strong> vaktherapie mete<strong>en</strong> te zi<strong>en</strong> of er e<strong>en</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g optreedt die dui<strong>de</strong>lijk<br />
afwijkt van <strong>de</strong> tr<strong>en</strong>d die veroorzaakt kan zijn door therapieën die al langer lop<strong>en</strong>. Vooraf was echter<br />
bek<strong>en</strong>d dat <strong>de</strong>ze opzet, meer<strong>de</strong>re mal<strong>en</strong> met<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> basel<strong>in</strong>e <strong>en</strong> na elke sessie (of na elke twee<strong>de</strong><br />
sessie), niet haalbaar was. Daarmee is <strong>in</strong> het kwantitatieve ge<strong>de</strong>elte <strong>de</strong> systematiek <strong>en</strong> rationale van het<br />
multiple basel<strong>in</strong>e <strong>de</strong>sign slechts ge<strong>de</strong>eltelijk gerealiseerd. Het <strong>de</strong>sign vol<strong>de</strong>ed door het ontbrek<strong>en</strong> van<br />
met<strong>in</strong>g<strong>en</strong> na elke sessies ev<strong>en</strong>m<strong>in</strong> aan <strong>de</strong> criteria van Rout<strong>in</strong>e Outcome Monitor<strong>in</strong>g (ROM), waar<strong>in</strong> het<br />
verloop van <strong>de</strong> problem<strong>en</strong> rout<strong>in</strong>ematig <strong>en</strong> frequ<strong>en</strong>t gemet<strong>en</strong> wordt.<br />
In het on<strong>de</strong>rhavige on<strong>de</strong>rzoek is niet sprake van e<strong>en</strong> significant verschil tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> voormet<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />
namet<strong>in</strong>g. Dat betek<strong>en</strong>t dus dat jonger<strong>en</strong> door alle therapieën sam<strong>en</strong>, statistisch gezi<strong>en</strong>, na 10 sessies niet<br />
veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, <strong>in</strong> elk geval niet op <strong>de</strong>ze meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. <strong>Vaktherapie</strong> maakt <strong>de</strong>el uit van e<strong>en</strong> heel<br />
behan<strong>de</strong>lpakket, dus dit betek<strong>en</strong>t dat het hele pakket na 10 sessies op <strong>de</strong>ze meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ge<strong>en</strong><br />
veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g laat zi<strong>en</strong>. Op zich hoeft dat niet te verbaz<strong>en</strong> want an<strong>de</strong>r on<strong>de</strong>rzoek wijst uit dat voor e<strong>en</strong><br />
daadwerkelijke veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g bij <strong>de</strong>ze jonger<strong>en</strong> meer sessies nodig zijn (Bo<strong>en</strong><strong>de</strong>rmaker & Ince, 2010) 32 .<br />
De kwalitatieve gegev<strong>en</strong>s <strong>en</strong> <strong>de</strong> richt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> kwantitatieve gegev<strong>en</strong>s mak<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>wel <strong>de</strong> hypothese<br />
aannemelijk dat met<strong>in</strong>g<strong>en</strong> na meer sessies statistische significante resultat<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> oplever<strong>en</strong>.<br />
Aanbevel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voor vervolgon<strong>de</strong>rzoek<br />
31<br />
De Reliable Change In<strong>de</strong>x kan op <strong>in</strong>dividueel niveau uitsluitsel gev<strong>en</strong> of <strong>de</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g groter is dan wat op basis<br />
van <strong>de</strong> onbetrouwbaarheid van het meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t te verwacht<strong>en</strong> is.<br />
32<br />
Deze vraag kan nog bre<strong>de</strong>r gesteld wor<strong>de</strong>n: is werk<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> aparte sett<strong>in</strong>g (e<strong>en</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g) wel effectief <strong>en</strong> zo ja, is<br />
het duurzaam effectief? (zie bijvoorbeeld Orobio <strong>de</strong> Castro, 2011).<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 155
Op basis van het voorafgaan<strong>de</strong> kan gesteld wor<strong>de</strong>n dat vervolgon<strong>de</strong>rzoek moet plaatsv<strong>in</strong><strong>de</strong>n met meer<br />
jonger<strong>en</strong>, meer sessies, wellicht an<strong>de</strong>re meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Het is aan te bevel<strong>en</strong> <strong>de</strong> media afzon<strong>de</strong>rlijk te<br />
on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> het <strong>de</strong>sign van e<strong>en</strong> controlegroep te voorzi<strong>en</strong>. Voor het zeker stell<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />
behan<strong>de</strong>li<strong>de</strong>ntiteit <strong>en</strong> <strong>in</strong>tegriteit is het aan te bevel<strong>en</strong> voor elk medium e<strong>en</strong> str<strong>en</strong>ger protocol uit te werk<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> dit toe te spits<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel kerngebied. E<strong>en</strong> probleem hierbij zal zijn dat het protocoller<strong>en</strong> zich niet<br />
goed verdraagt met het spelelem<strong>en</strong>t, <strong>de</strong> op<strong>en</strong> space, <strong>de</strong> creativiteit <strong>en</strong> improvisatie die k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d zijn<br />
voor vaktherapie. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zal het moeilijk zijn vaktherapeut<strong>en</strong> te beweg<strong>en</strong> zich slechts op e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel<br />
kerngebied te richt<strong>en</strong>. Uit <strong>de</strong> kwalitatieve analyses blijkt dat het on<strong>de</strong>rscheid tuss<strong>en</strong> kerngebie<strong>de</strong>n meer<br />
theoretisch dan praktisch is.<br />
Evi<strong>de</strong>nce <strong>in</strong> vaktherapie: e<strong>en</strong> bre<strong>de</strong>re discussie<br />
Het on<strong>de</strong>rzoeks<strong>de</strong>sign<br />
E<strong>en</strong> fundam<strong>en</strong>tele vraag die speelt bij on<strong>de</strong>rzoek naar vaktherapie is welk on<strong>de</strong>rzoeks<strong>de</strong>sign<br />
vaktherapeut<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> nastrev<strong>en</strong>. Enerzijds is <strong>de</strong> druk groot om randomized controlled trials (RCTs) uit<br />
te voer<strong>en</strong>. Daaraan klev<strong>en</strong> echter e<strong>en</strong> aantal bezwar<strong>en</strong>. Het is vooral lastig om e<strong>en</strong> RCT <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk van<br />
<strong>de</strong> grond te krijg<strong>en</strong>. Voor e<strong>en</strong> RCT is e<strong>en</strong> dubbelbl<strong>in</strong><strong>de</strong> opzet, e<strong>en</strong> controlegroep, randomisatie, <strong>en</strong> zijn<br />
m<strong>in</strong>st<strong>en</strong>s 50 person<strong>en</strong> per conditie <strong>en</strong> e<strong>en</strong> sterke mate van standaardiser<strong>en</strong> <strong>en</strong> protocoller<strong>en</strong> nodig<br />
(homog<strong>en</strong>e cliëntgroep<strong>en</strong>, afgebak<strong>en</strong><strong>de</strong> cliëntproblem<strong>en</strong>, betrouwbare <strong>en</strong> vali<strong>de</strong> meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />
gestandaardiseer<strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<strong>en</strong>). E<strong>en</strong> dubbelbl<strong>in</strong><strong>de</strong> opzet is <strong>in</strong> psychotherapieon<strong>de</strong>rzoek niet<br />
mogelijk, e<strong>en</strong> placebobehan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g is <strong>in</strong> e<strong>en</strong> justitiële sett<strong>in</strong>g op grond van rechtsongelijkheid niet mogelijk<br />
(De Beurs & Bar<strong>en</strong>dregt, 2010). Interv<strong>en</strong>ties die gemaakt zijn voor RCT on<strong>de</strong>rzoek blijk<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk<br />
van <strong>de</strong> jeugdzorg nauwelijks voor te kom<strong>en</strong> (Pijn<strong>en</strong>burg, 2010).<br />
Voor <strong>de</strong> methodologische problem<strong>en</strong> zijn oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bedacht (vergelijk<strong>en</strong> met ‘treatm<strong>en</strong>t as usual’,<br />
match<strong>en</strong> <strong>in</strong> plaats van randomiser<strong>en</strong>, randomiser<strong>en</strong> op <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>gsniveau <strong>en</strong>z.) <strong>en</strong> het lijkt alsof<br />
behan<strong>de</strong>laars steeds meer bereid zijn zich te on<strong>de</strong>rwerp<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> regels van <strong>de</strong> RCT (Hutschemaekers,<br />
2011). Toch blijft het vereiste aantal cliënt<strong>en</strong> dat nodig is om voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> statistische power te bereik<strong>en</strong> bij<br />
e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e doelgroep lastig.<br />
Om bov<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re re<strong>de</strong>n<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> aantal alternatieve on<strong>de</strong>rzoeks<strong>de</strong>signs ontwikkeld (zie<br />
bijvoorbeeld Van Yper<strong>en</strong> & Veerman, 2008; De Beurs <strong>en</strong> Bar<strong>en</strong>dregt, 2008, 2010). Te <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> valt aan s<strong>in</strong>gle<br />
case <strong>de</strong>signs waarbij het gedrag van één <strong>in</strong>dividu longitud<strong>in</strong>aal wordt gevolgd. Hier v<strong>in</strong>dt e<strong>en</strong><br />
systematische observatie <strong>en</strong> e<strong>en</strong> systematische manipulatie van variabel<strong>en</strong> plaats, bijvoorbeeld wel/niet<br />
<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie (het is dus ge<strong>en</strong> anekdotische beschrijv<strong>in</strong>g zoals <strong>in</strong> e<strong>en</strong> casus). S<strong>in</strong>gle case <strong>de</strong>signs<br />
on<strong>de</strong>rvang<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> het fundam<strong>en</strong>tele bezwaar dat <strong>in</strong> <strong>de</strong> for<strong>en</strong>sische psychiatrie <strong>en</strong> <strong>de</strong> justitiële<br />
jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> scores we<strong>in</strong>ig zegg<strong>en</strong> over <strong>de</strong> risicotaxatie van e<strong>en</strong> <strong>in</strong>dividuele cliënt<br />
(Spre<strong>en</strong>, 2009; Spre<strong>en</strong> et al, 2010). Effect<strong>en</strong> op groepsniveau gel<strong>de</strong>n niet standaard voor het <strong>in</strong>dividu.<br />
Spre<strong>en</strong> heeft daarom voor <strong>de</strong> for<strong>en</strong>sische psychiatrie e<strong>en</strong> vorm van N=1 on<strong>de</strong>rzoek ontwikkeld die het<br />
effect van <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g op het <strong>in</strong>dividu statistisch vastlegt.<br />
Het multiple basel<strong>in</strong>e <strong>de</strong>sign is, zoals we eer<strong>de</strong>r zag<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> experim<strong>en</strong>teel <strong>de</strong>sign waarbij <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />
van verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> cliënt<strong>en</strong> op verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> tijdsmom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> start. Zo kan <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van het <strong>en</strong>e<br />
156 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
<strong>in</strong>dividu vergelek<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> basel<strong>in</strong>e van het an<strong>de</strong>re <strong>in</strong>dividu. Bij wijze van herhal<strong>in</strong>g hier<br />
nogmaals <strong>de</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> goed multiple basel<strong>in</strong>e <strong>de</strong>sign: bij verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong>dividu<strong>en</strong> met<strong>en</strong><br />
gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> e<strong>en</strong> pre-<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tieperio<strong>de</strong> (basel<strong>in</strong>e), stabiliteit van gedrag gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> basel<strong>in</strong>e, cont<strong>in</strong>ue<br />
<strong>en</strong> herhaal<strong>de</strong> met<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, objectieve met<strong>in</strong>g, start<strong>en</strong> met <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van <strong>in</strong>dividu 2 als bij <strong>in</strong>dividu 1<br />
e<strong>en</strong> gedragsveran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g gemet<strong>en</strong> wordt <strong>en</strong> e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijke veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> tr<strong>en</strong>d t<strong>en</strong> opzichte van <strong>de</strong><br />
basel<strong>in</strong>e (De Beurs & Bar<strong>en</strong>dregt, 2008).<br />
Rout<strong>in</strong>e Outcome Monitor<strong>in</strong>g (ROM)(De Beurs & Zitman, 2007; Veerman, 2008; Ou<strong>de</strong>jans, Nabitz &<br />
Schippers, 2009; Feltz-Cornelis, Volker & De Heer, 2010; Hafk<strong>en</strong>scheid, 2010; Pijn<strong>en</strong>burg, 2010; Tiem<strong>en</strong>s,<br />
Kaas<strong>en</strong>brood, De Niet, 2010) <strong>en</strong> Cl<strong>in</strong>ical Outcomes <strong>in</strong> Rout<strong>in</strong>e Evaluation (CORE)(Evans e.a., 2000; Barkham<br />
et al, 2001) volg<strong>en</strong> <strong>de</strong> praktijk van alledag, zon<strong>de</strong>r controlegroep <strong>en</strong> str<strong>in</strong>g<strong>en</strong>te <strong>in</strong>clusie- <strong>en</strong><br />
exclusiecriteria, met e<strong>en</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g conform <strong>de</strong> kl<strong>in</strong>ische praktijk (De Beurs <strong>en</strong> Bar<strong>en</strong>dregt, 2008).<br />
An<strong>de</strong>rs dan bij het multiple basel<strong>in</strong>e <strong>de</strong>sign is er ge<strong>en</strong> sprake van e<strong>en</strong> experim<strong>en</strong>tele opzet. ROM<br />
comb<strong>in</strong>eert e<strong>en</strong> resultaatmet<strong>in</strong>g of <strong>de</strong> doel<strong>en</strong> zijn behaald met tuss<strong>en</strong>tijdse feedback aan <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>lar<strong>en</strong>.<br />
ROM optimaliseert <strong>de</strong> externe validiteit door dicht bij <strong>de</strong> reguliere praktijk te staan. ROM is heel<br />
praktisch <strong>en</strong> nuttig voor het beïnvloe<strong>de</strong>n van het lop<strong>en</strong><strong>de</strong> proces, maar er klev<strong>en</strong> ook na<strong>de</strong>l<strong>en</strong> aan. Het is<br />
e<strong>en</strong> vorm van observationeel on<strong>de</strong>rzoek waarbij variabel<strong>en</strong> niet gecontroleerd zijn. Omdat randomisatie<br />
ontbreekt <strong>en</strong> groep<strong>en</strong> qua sam<strong>en</strong>stell<strong>in</strong>g kunn<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>, kan het effect van e<strong>en</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie die met<br />
e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie vergelek<strong>en</strong> wordt, me<strong>de</strong> bepaald zijn door variabel<strong>en</strong> die te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> met <strong>de</strong><br />
sam<strong>en</strong>stell<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> groep. M<strong>en</strong> weet dus niet zeker of <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g het beter doet dan e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re<br />
behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g omdat bij <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g sprake was van e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re doelgroep. Er zijn echter<br />
statistische procedures beschikbaar die rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g hou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong>ze mogelijke verschill<strong>en</strong> <strong>in</strong> doelgroep<strong>en</strong>.<br />
Over ROM wordt hevig gediscussieerd. Stams (2011) wijst erop dat e<strong>en</strong> ROM wel nuttig is voor<br />
tuss<strong>en</strong>tijdse feedback, maar dat je er ge<strong>en</strong> effect<strong>en</strong> mee kunt aanton<strong>en</strong>. Ook Van Yper<strong>en</strong> (2011) wijst erop<br />
dat ROM zeker z<strong>in</strong>vol is, maar dat je niet moet do<strong>en</strong> alsof het e<strong>en</strong> RCT is. Ver<strong>de</strong>r stelt hij dat e<strong>en</strong> effect<br />
size tuss<strong>en</strong> voor- <strong>en</strong> namet<strong>in</strong>g z<strong>in</strong>vol is, maar halveert als zij vergelek<strong>en</strong> wordt met e<strong>en</strong> controlegroep.<br />
Veerman (2008) vergelijkt ROM met <strong>de</strong> pr<strong>in</strong>cipes van Evi<strong>de</strong>nce Based Practice (EBP). EBP hanteert e<strong>en</strong> topdown<br />
strategie: e<strong>en</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie wordt vanuit e<strong>en</strong> theorie ontwikkeld, met e<strong>en</strong> experim<strong>en</strong>t gecontroleerd<br />
getoetst <strong>en</strong> t<strong>en</strong>slotte <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk geïmplem<strong>en</strong>teerd. Practice Based Evi<strong>de</strong>nce (PBE) hanteert daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> bottum up strategie: met<strong>en</strong> (ROM) is on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van het hulpverl<strong>en</strong><strong>en</strong>d han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoekt wat<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> dagelijkse praktijk het beste werkt. Zie voor het verschil tuss<strong>en</strong> EBP <strong>en</strong> PBE ook Smeijsters e.a.<br />
(2012). Het on<strong>de</strong>rhavige RAAK on<strong>de</strong>rzoek is op <strong>de</strong>ze leest geschoeid. Veerman constateert dat ROM te<br />
we<strong>in</strong>ig gebeurt omdat on<strong>de</strong>rzoekers lij<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> ‚wet<strong>en</strong>schappelijke schaamte‛ over het e<strong>en</strong>voudige<br />
<strong>de</strong>sign met voor- <strong>en</strong> namet<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Deze schaamte gaat uit van <strong>de</strong> <strong>de</strong>nkfout dat je <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk niets kunt<br />
do<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> experim<strong>en</strong>tele opzet niet <strong>in</strong>zetbaar is. Juist <strong>de</strong>ze <strong>de</strong>nkfout heeft tot gevolg dat er veel te<br />
we<strong>in</strong>ig gegev<strong>en</strong>s <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk wor<strong>de</strong>n verzameld. Daardoor wor<strong>de</strong>n therapieën die – zoals <strong>de</strong><br />
vaktherapie – m<strong>in</strong><strong>de</strong>r geëig<strong>en</strong>d zijn voor e<strong>en</strong> groepsgewijze experim<strong>en</strong>tele opzet of door zo’n opzet<br />
wez<strong>en</strong>lijke <strong>in</strong>grediënt<strong>en</strong> verliez<strong>en</strong>, <strong>in</strong> hun voortbestaan bedreigd.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 157
Dat <strong>de</strong> American Psychological Association (Task Force, 1995; Van Yper<strong>en</strong> & Veerman, 2008) e<strong>en</strong> meervoudige<br />
gevalsstudie van meer dan acht s<strong>in</strong>gle case <strong>de</strong>signs als net zo krachtig typeert als e<strong>en</strong> RCT, maakt het voor<br />
vaktherapeut<strong>en</strong> mogelijk krachtig on<strong>de</strong>rzoek te do<strong>en</strong> ook als e<strong>en</strong> RCT <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk niet mogelijk of niet<br />
gew<strong>en</strong>st is. Het on<strong>de</strong>rhavige on<strong>de</strong>rzoek dat is opgezet als e<strong>en</strong> kwalitatieve <strong>en</strong> kwantitatieve<br />
effectevaluatie <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm van e<strong>en</strong> multiple basel<strong>in</strong>e <strong>de</strong>sign gecomb<strong>in</strong>eerd met e<strong>en</strong> qualitative change<br />
process research is daar e<strong>en</strong> voorbeeld van. Dat <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> (nog) niet significant zijn doet niets af aan<br />
<strong>de</strong> bruikbaarheid van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeksopzet.<br />
De mate van protocoller<strong>in</strong>g<br />
Bij vaktherapie speelt nog e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r argum<strong>en</strong>t voor e<strong>en</strong> alternatieve on<strong>de</strong>rzoeksopzet. Zij is e<strong>en</strong> therapie<br />
die geprotocolleerd <strong>en</strong> niet geprotocolleerd wordt aangebo<strong>de</strong>n. De niet-geprotocolleer<strong>de</strong> vorm is e<strong>en</strong><br />
laagdrempelige manier van werk<strong>en</strong> waarvoor het opbouw<strong>en</strong> van <strong>de</strong> therapeutische relatie door<br />
spelmatig <strong>en</strong> explorer<strong>en</strong>d <strong>in</strong> het medium bezig zijn typisch is. Aangezi<strong>en</strong> het effect van therapie voor e<strong>en</strong><br />
groot <strong>de</strong>el afhankelijk is van <strong>de</strong> kwaliteit van <strong>de</strong> therapeutische relatie is on<strong>de</strong>rzoek naar <strong>de</strong><br />
therapeutische alliantie van belang (Pijn<strong>en</strong>burg, 2010). Sommige on<strong>de</strong>rzoekers stell<strong>en</strong> zelfs dat<br />
protocoller<strong>in</strong>g <strong>de</strong> therapeutische alliantie on<strong>de</strong>rmijnt (Duncan, Muller & Sparks, 2004) 33 .<br />
De vaktherapeutische manier van werk<strong>en</strong> waarbij <strong>de</strong> relatie wordt afgestemd op <strong>de</strong> <strong>in</strong>dividuele jonger<strong>en</strong><br />
sluit goed aan bij jonger<strong>en</strong> met weerstand teg<strong>en</strong> hulpverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g. Vraaggericht werk<strong>en</strong>, ‚leuke d<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
do<strong>en</strong>‛, e<strong>en</strong> relatie opbouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> van daaruit problem<strong>en</strong> b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong> slaat aan bij<br />
jonger<strong>en</strong>. Werk<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> media beel<strong>de</strong>nd, beweg<strong>in</strong>g, dans, drama, muziek, sport biedt e<strong>en</strong> uitgelez<strong>en</strong> kans<br />
om met <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> contact te legg<strong>en</strong>, maar dan moet <strong>de</strong> vorm waar<strong>in</strong> dit gebeurt zodanig zijn dat dit<br />
gebeurt <strong>in</strong> e<strong>en</strong> op<strong>en</strong> veld waar<strong>in</strong> alles mogelijk lijkt <strong>en</strong> niet <strong>in</strong> e<strong>en</strong> gestandaardiseerd protocol waar<strong>in</strong><br />
‘moet<strong>en</strong> ler<strong>en</strong>’ op <strong>de</strong> voorgrond staat.<br />
Epistemologische paradigma’s<br />
Het verschil tuss<strong>en</strong> het ‘<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tieparadigma’ waar<strong>in</strong> protocoll<strong>en</strong> top-down het han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> stur<strong>en</strong> <strong>en</strong> het<br />
construer<strong>en</strong> van <strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie door therapeut <strong>en</strong> cliënt sam<strong>en</strong>, v<strong>in</strong>dt zijn oorsprong <strong>in</strong> wat het verschil <strong>in</strong><br />
epistemologische ‘paradigma’s’ wordt g<strong>en</strong>oemd. De epistemologie houdt zich bezig met ‘wat’ <strong>en</strong> ‘hoe’<br />
we kunn<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. L<strong>in</strong>coln <strong>en</strong> Guba (1985) <strong>en</strong> D<strong>en</strong>z<strong>in</strong> <strong>en</strong> L<strong>in</strong>coln (2000) mak<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rscheid tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
‘positivistische’ <strong>en</strong> ‘constructivistische’ opvatt<strong>in</strong>g van k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>iër<strong>en</strong>. Het positivisme v<strong>in</strong>dt zijn<br />
oorsprong <strong>in</strong> <strong>de</strong> natuurwet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> waar <strong>de</strong> natuur wordt gezi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> van <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s onafhankelijk<br />
‘object’ dat door <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeker uite<strong>en</strong>gerafeld wordt. De on<strong>de</strong>rzoeker is <strong>de</strong>g<strong>en</strong>e die het object beschrijft,<br />
33<br />
Zoals eer<strong>de</strong>r opgemerkt werk<strong>en</strong> vaktherapeut<strong>en</strong> zowel geprotocolleerd als niet geprotocolleerd. Deze twee<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />
hangt sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong> twee<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> specifieke <strong>en</strong> non-specifieke factor<strong>en</strong>. In het eerste geval gaat het met name<br />
om het toepass<strong>en</strong> van bepaal<strong>de</strong> techniek<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> specifieke metho<strong>de</strong>, <strong>in</strong> het twee<strong>de</strong> geval om het opbouw<strong>en</strong> van<br />
e<strong>en</strong> therapeutische relatie waarvan <strong>de</strong> werkzame factor<strong>en</strong> niet metho<strong>de</strong>specifiek zijn. Door <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n die het<br />
medium biedt is vaktherapie sterk <strong>in</strong> het opbouw<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> therapeutische relatie. Dit wil echter niet zegg<strong>en</strong> dat<br />
uitsluit<strong>en</strong>d gewerkt moet wor<strong>de</strong>n vanuit <strong>de</strong> non-specifieke (common factors) b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g. Zoals o.a. Pijn<strong>en</strong>burg <strong>en</strong><br />
Van Yper<strong>en</strong> (<strong>in</strong> Pijn<strong>en</strong>burg, 2010) <strong>en</strong> Stams (2011) b<strong>en</strong>adrukk<strong>en</strong>, moet<strong>en</strong> zowel non-specifieke (therapeutische relatie,<br />
<strong>de</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gstheorie van <strong>de</strong> cliënt) als specifieke factor<strong>en</strong> (methodische elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong>) on<strong>de</strong>rzocht <strong>en</strong><br />
sam<strong>en</strong>gevoegd wor<strong>de</strong>n.<br />
158 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
analyseert, or<strong>de</strong>nt <strong>en</strong> <strong>in</strong>grep<strong>en</strong> <strong>in</strong> dit object voorspelbaar maakt. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> dit paradigma wor<strong>de</strong>n ook<br />
lichaam <strong>en</strong> psyche opgevat als e<strong>en</strong> stukje natuur. E<strong>en</strong> uitgesprok<strong>en</strong> voorbeeld van positivisme is dat we<br />
ons bre<strong>in</strong> zijn <strong>en</strong> <strong>in</strong> psychologisch opzicht ge<strong>en</strong> vrije wil hebb<strong>en</strong> (Swaab, 2010).Het constructivisme<br />
daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> gaat ervan uit dat sprake is van e<strong>en</strong> ‘subject’ dat over zichzelf <strong>de</strong>nkt, zichzelf <strong>in</strong>terpreteert,<br />
betek<strong>en</strong>is geeft, besliss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> neemt <strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<strong>en</strong> beoogt. De on<strong>de</strong>rzoeker gaat <strong>in</strong> gesprek met het<br />
subject <strong>en</strong> construeert sam<strong>en</strong> met het subject di<strong>en</strong>s werkelijkheid. (Voor meer <strong>in</strong>formatie over <strong>de</strong><br />
positivistische <strong>en</strong> constructivistische paradigma’s zie bijvoorbeeld Smeijsters, 2005).<br />
Dit on<strong>de</strong>rscheid heeft ook b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> vaktherapie <strong>en</strong> met name <strong>in</strong> relatie tot kwalitatief <strong>en</strong> kwantitatief<br />
on<strong>de</strong>rzoek wereldwijd veel aandacht gekreg<strong>en</strong>. Het voert te ver hier op <strong>de</strong>ze plek uitgebreid op <strong>in</strong> te<br />
gaan. Maar omdat veel vaktherapeut<strong>en</strong> zich <strong>in</strong> e<strong>en</strong> van bei<strong>de</strong> paradigma’s zull<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, wordt op<br />
<strong>de</strong>ze plek gerefereerd aan e<strong>en</strong> artikel uit <strong>de</strong> muziektherapie dat <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> paradigma’s goed<br />
neerzet. Het artikel helpt <strong>de</strong> vaktherapeut bij het zich zelf oriënter<strong>en</strong> <strong>en</strong> positioner<strong>en</strong> <strong>in</strong> term<strong>en</strong> van zowel<br />
praktisch han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> als on<strong>de</strong>rzoek do<strong>en</strong>. Net zoals er bij het behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> werkwijz<strong>en</strong><br />
bestaan, bestaan er verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> visies op on<strong>de</strong>rzoek. Daarbij hang<strong>en</strong> behan<strong>de</strong>lvisie <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoeksvisie<br />
nauw sam<strong>en</strong>. Wie positivistisch behan<strong>de</strong>lt, moet ook positivistisch on<strong>de</strong>rzoek do<strong>en</strong>, wie<br />
constructivistisch behan<strong>de</strong>lt moet constructivistisch on<strong>de</strong>rzoek do<strong>en</strong>. Telk<strong>en</strong>s gaat het om het verschil<br />
tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ‘top-down’ <strong>en</strong> ‘bottum-up’ b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g.<br />
De muziektherapeutische on<strong>de</strong>rzoeker Abrams (2010) on<strong>de</strong>rscheidt vier epistemologische dome<strong>in</strong><strong>en</strong><br />
(kwadrant<strong>en</strong>) van evi<strong>de</strong>nce. Twee kwadrant<strong>en</strong> vall<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r het positivistisch paradigma, <strong>de</strong> twee an<strong>de</strong>re<br />
kwadrant<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r het constructivistisch paradigma. Elk kwadrant heeft e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> aanpak <strong>en</strong> uitkomst<br />
(evi<strong>de</strong>nce).<br />
De vier kwadrant<strong>en</strong> zijn:<br />
<br />
<br />
<br />
“It works”: medisch/ behavioral. M<strong>en</strong> is op zoek naar causale verban<strong>de</strong>n (oorzaak – gevolg<br />
relaties), die overal gel<strong>de</strong>n (wetmatig zijn). On<strong>de</strong>rzocht wordt wat het specifieke resultaat is van<br />
e<strong>en</strong> specifiek protocol voor e<strong>en</strong> specifiek probleem. De b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g is objectief (alsof <strong>de</strong><br />
on<strong>de</strong>rzoeker e<strong>en</strong> natuurverschijnsel bestu<strong>de</strong>ert), technisch (gericht op voorspelbaar <strong>in</strong>grijp<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> voorhan<strong>de</strong>n natuur), te verkrijg<strong>en</strong> met experim<strong>en</strong>teel on<strong>de</strong>rzoek (bijvoorbeeld e<strong>en</strong> RCT).<br />
“It all works together”: systemisch. M<strong>en</strong> is op zoek naar causale verban<strong>de</strong>n (oorzaak – gevolg<br />
relaties), die overal gel<strong>de</strong>n (wetmatig zijn). Het verschil met ‚It works‛ is dat <strong>de</strong> situatie nu zeer<br />
complex is. Er is sprake van e<strong>en</strong> comb<strong>in</strong>atie van variabel<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> comb<strong>in</strong>atie van resultat<strong>en</strong>. De<br />
<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie is g<strong>en</strong>eriek, bestaat uit vele on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong> is niet afgestemd op e<strong>en</strong> specifiek<br />
probleem. Maar <strong>de</strong> b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g blijft objectief. Resultat<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> bijvoorbeeld wor<strong>de</strong>n verkreg<strong>en</strong><br />
met epi<strong>de</strong>miologisch on<strong>de</strong>rzoek.<br />
“I work”: artistiek. De cliënt construeert e<strong>en</strong> persoonlijke/ unieke betek<strong>en</strong>is. Er wordt van<br />
uitgegaan dat <strong>de</strong> cliënt ge<strong>en</strong> te beïnvloe<strong>de</strong>n object is, maar betek<strong>en</strong>is <strong>en</strong> z<strong>in</strong> geeft aan zijn lev<strong>en</strong>,<br />
zijn lev<strong>en</strong> <strong>in</strong>terpreteert <strong>en</strong> zelf i<strong>de</strong>eën heeft over problem<strong>en</strong> <strong>en</strong> oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (<strong>in</strong>t<strong>en</strong>tionaliteit). De<br />
therapie is constructivistisch waarbij <strong>de</strong> personal ag<strong>en</strong>cy van <strong>de</strong> cliënt op <strong>de</strong> voorgrond staat. Het<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 159
on<strong>de</strong>rzoek is kwalitatief, narratief <strong>en</strong> constructivistisch van aard <strong>en</strong> gebeurt met behulp van case<br />
study research.<br />
“We work together”: community based. Er is vergelek<strong>en</strong> met ‚I work‛ nu ook e<strong>en</strong> politieke<br />
dim<strong>en</strong>sie, omdat zegg<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> <strong>in</strong>vloed meespel<strong>en</strong>. Er is sprake van co-creatie van acties op<br />
basis van e<strong>en</strong> politieke waar<strong>de</strong>noriëntatie. Het ka<strong>de</strong>r is <strong>de</strong> kritische maatschappijtheorie. Doel<strong>en</strong><br />
die wor<strong>de</strong>n nagestreefd zijn: autonomie, participatie, vrijheid, gelijkheid, <strong>in</strong>sluit<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />
emancipatie. Het gaat om het verbeter<strong>en</strong> van <strong>de</strong> leefwereld door eig<strong>en</strong> actie. On<strong>de</strong>rzoek maakt<br />
gebruik van case study research.<br />
Welke vorm van evi<strong>de</strong>nce relevant is, hangt af van het epistemologische dome<strong>in</strong> waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> vraagstell<strong>in</strong>g<br />
zich bev<strong>in</strong>dt. Bij ‚I work‛ <strong>en</strong> ‚We work together‛ spel<strong>en</strong> respectievelijk persoonlijke z<strong>in</strong>gev<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />
maatschappelijke/ politieke waar<strong>de</strong>n e<strong>en</strong> belangrijke rol. Zo zal bijvoorbeeld <strong>in</strong> <strong>de</strong> GGZ meer <strong>de</strong> nadruk<br />
ligg<strong>en</strong> op ‚I work‛ <strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het sociaal werk op ‚We work together‛. Door <strong>de</strong> aard van <strong>de</strong> vraagstell<strong>in</strong>g<br />
kunn<strong>en</strong> beroep<strong>en</strong> die zich vooral beweg<strong>en</strong> op het dome<strong>in</strong> ‚I work‛ <strong>en</strong> ‚We work together‛. Zij<br />
beschikk<strong>en</strong> daardoor m<strong>in</strong><strong>de</strong>r over evi<strong>de</strong>nce verkreg<strong>en</strong> door RCT on<strong>de</strong>rzoek. De legitimer<strong>in</strong>g van het<br />
professionele han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> gebeurt <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze beroep<strong>en</strong> met an<strong>de</strong>rsoortige, constructivistische evi<strong>de</strong>nce die<br />
ontstaat <strong>in</strong> <strong>de</strong> gelijkwaardige <strong>in</strong>teractie tuss<strong>en</strong> cliënt <strong>en</strong> hulpverl<strong>en</strong>er.<br />
Alhoewel <strong>in</strong> <strong>de</strong> g<strong>en</strong>eeskun<strong>de</strong> <strong>in</strong> eerste <strong>in</strong>stantie het acc<strong>en</strong>t ligt op ‚It works‛ <strong>en</strong> <strong>de</strong> RCT terecht <strong>de</strong> gou<strong>de</strong>n<br />
standaard is, gaat het tot op zekere hoogte ook over ‚I work‛ <strong>en</strong> ‚We work together‛, daar waar sprake is<br />
van exist<strong>en</strong>tiële vrag<strong>en</strong>, persoonlijke z<strong>in</strong>gev<strong>in</strong>g, autonomie <strong>en</strong> participatie.<br />
Tot slot<br />
Gerrits<strong>en</strong> (2010), bestuursvoorzitter van het Bureau Jeugdzorg Agglomeratie Amsterdam, waarschuwt<br />
ervoor dat <strong>de</strong> claim om evi<strong>de</strong>nce based te werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> alle<strong>en</strong> evi<strong>de</strong>nce based <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties te vergoe<strong>de</strong>n<br />
voor <strong>in</strong>novatie <strong>de</strong> dood <strong>in</strong> <strong>de</strong> pot zou betek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Ontwikkel<strong>in</strong>gsgericht on<strong>de</strong>rzoek dat nieuwe<br />
<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties ontwerpt is ev<strong>en</strong>zeer belangrijk. Als <strong>de</strong> mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> schaars zijn mag niet al het geld opgaan<br />
aan experim<strong>en</strong>teel on<strong>de</strong>rzoek dat vaak pas resultat<strong>en</strong> oplevert als <strong>de</strong> praktijk al veran<strong>de</strong>rd is.<br />
Het on<strong>de</strong>rhavige RAAK on<strong>de</strong>rzoek is e<strong>en</strong> voorbeeld van <strong>in</strong>novatief on<strong>de</strong>rzoek waarbij getracht is e<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie te ontwikkel<strong>en</strong> die <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk toepasbaar is, aansluit bij <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> <strong>en</strong> pot<strong>en</strong>tie heeft. De<br />
rijke ervar<strong>in</strong>g van vaktherapeut<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> praktijk van <strong>de</strong> JJI <strong>en</strong> GJ vorm<strong>de</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>put, is expliciet gemaakt,<br />
kritisch geëvalueerd, getoetst aan k<strong>en</strong>nis uit methodiek, theorie <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek <strong>en</strong> omgezet <strong>in</strong><br />
handleid<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die vervolg<strong>en</strong>s <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk toegepast <strong>en</strong> kwalitatief <strong>en</strong> kwantitatief geëvalueerd zijn.<br />
Bekijkt m<strong>en</strong> <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> vanuit het perspectief van practice based evi<strong>de</strong>nce dan zijn zij sterk, kijkt m<strong>en</strong><br />
vanuit het perspectief van <strong>de</strong> eis<strong>en</strong> van experim<strong>en</strong>teel on<strong>de</strong>rzoek dan zijn <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> niet sterk. Het<br />
perspectief bepaalt het oor<strong>de</strong>el. Er ligg<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> statistisch bewez<strong>en</strong> werkzame <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties op tafel, maar<br />
wel <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van vaktherapeut<strong>en</strong> <strong>en</strong> jonger<strong>en</strong> zijn verwerkt, waarvoor e<strong>en</strong> grote<br />
mate van cons<strong>en</strong>sus <strong>en</strong> commitm<strong>en</strong>t bestaat <strong>en</strong> die probleemloos <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk toepasbaar zijn.<br />
De richt<strong>in</strong>g voor vervolgon<strong>de</strong>rzoek kan divers zijn: focuss<strong>en</strong> op het aanton<strong>en</strong> van <strong>de</strong> werkzaamheid via<br />
e<strong>en</strong> RCT <strong>en</strong>/of <strong>de</strong>signs gebruik<strong>en</strong> die qua <strong>in</strong>terne validiteit weliswaar m<strong>in</strong><strong>de</strong>r sterk zijn, maar net zoals<br />
160 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
het on<strong>de</strong>rhavige on<strong>de</strong>rzoek dicht bij <strong>de</strong> praktijk staan <strong>en</strong> daardoor zowel gemakkelijk uitvoerbaar zijn<br />
alsook e<strong>en</strong> grote mate van externe validiteit kunn<strong>en</strong> bereik<strong>en</strong>.<br />
Danstherapeutisch on<strong>de</strong>rzoeker Meekums (2010) constateert dat vaktherapeut<strong>en</strong> <strong>de</strong> problem<strong>en</strong> met<br />
betrekk<strong>in</strong>g tot het uitvoer<strong>en</strong> van experim<strong>en</strong>teel on<strong>de</strong>rzoek hebb<strong>en</strong> aangegrep<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> Rob<strong>in</strong> Hood<br />
positie <strong>in</strong> te nem<strong>en</strong>. Zij pleit er daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> voor dat vaktherapeut<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze positie verlat<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
experim<strong>en</strong>teel on<strong>de</strong>rzoek do<strong>en</strong> waar mogelijk. Er is <strong>in</strong><strong>de</strong>rdaad veel voor te zegg<strong>en</strong> bij het on<strong>de</strong>rzoek naar<br />
vaktherapie ge<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoeksoptie uit te sluit<strong>en</strong>, oog te hebb<strong>en</strong> voor wat wel <strong>en</strong> niet mogelijk is <strong>en</strong><br />
tegelijk te blijv<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong> naar alternatiev<strong>en</strong>. Dus zowel RCT, proceson<strong>de</strong>rzoek dat ‘turn<strong>in</strong>g po<strong>in</strong>ts’ <strong>in</strong><br />
kaart br<strong>en</strong>gt, practice based evi<strong>de</strong>nce door mid<strong>de</strong>l van praktijkgericht on<strong>de</strong>rzoek <strong>en</strong> last but not least<br />
narratief on<strong>de</strong>rzoek. Daarbij mag niet verget<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n dat, zoals ook Johnson (2009) nog e<strong>en</strong>s bevestigt,<br />
bij alle pog<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die <strong>de</strong> vaktherapeut doet om <strong>de</strong> taal van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeker te sprek<strong>en</strong>, <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> taal van<br />
het medium <strong>en</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> van het medium die overe<strong>en</strong>kom<strong>en</strong> met <strong>de</strong> cliënt typisch zijn voor het<br />
vaktherapeutisch proces.<br />
De discussie over het belang van RCT’s is volop gaan<strong>de</strong>. Stams (2011) is, als vele an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> verklaard<br />
voorstan<strong>de</strong>r door te stell<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> RCT <strong>de</strong> <strong>en</strong>ige manier is om causaliteit vast te stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat Evi<strong>de</strong>nce<br />
Based Treatm<strong>en</strong>ts (EBT) beter zijn dan Treatm<strong>en</strong>t as Usual. Hij stelt dat resi<strong>de</strong>ntieel behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> m<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />
werkt, maar dat als het toch gebeurt EBT <strong>en</strong> methodiektrouw beter zijn dan vraaggericht werk<strong>en</strong>.<br />
Derks<strong>en</strong> (2011) merkt daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> op dat <strong>de</strong> natuurwet<strong>en</strong>schappelijke manier van on<strong>de</strong>rzoek do<strong>en</strong>,<br />
gebaseerd op <strong>de</strong> observeerbare buit<strong>en</strong>kant, <strong>in</strong> <strong>de</strong> psychologie <strong>en</strong> psychotherapie kan uitmon<strong>de</strong>n <strong>in</strong><br />
protocoll<strong>en</strong> waarbij niet hoeft te wor<strong>de</strong>n nagedacht <strong>en</strong> cl<strong>in</strong>ici veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>in</strong> technici. Volg<strong>en</strong>s hem schort<br />
het daardoor <strong>in</strong> <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g aan verdiep<strong>en</strong><strong>de</strong> theorie die gevoed wordt door common s<strong>en</strong>se, <strong>de</strong><br />
literatuur, <strong>de</strong> filosofie <strong>en</strong> alternatieve therapiericht<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Zijn overweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong> illustrer<strong>en</strong> hoe <strong>de</strong> visie op<br />
on<strong>de</strong>rzoek sam<strong>en</strong>gaat met <strong>de</strong> visie op beroepsuitoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g.<br />
Wellicht biedt <strong>de</strong> <strong>in</strong>tegratieve b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van Tiem<strong>en</strong>s e.a. (2011) uitkomst. Zij sprek<strong>en</strong> van evi<strong>de</strong>nce<br />
based werk<strong>en</strong> waarbij dui<strong>de</strong>lijk wordt dat e<strong>en</strong> behan<strong>de</strong>laar voortdur<strong>en</strong>d op zoek is naar <strong>de</strong> beste<br />
<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> daarbij gebruik maakt van verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> soort<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis. Zij mak<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rscheid tuss<strong>en</strong> 3<br />
vrag<strong>en</strong>: 1) werkt <strong>de</strong> therapie on<strong>de</strong>r i<strong>de</strong>ale omstandighe<strong>de</strong>n? (on<strong>de</strong>rzoek: RCT) 2) werkt <strong>de</strong> therapie <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
reguliere behan<strong>de</strong>lpraktijk? (on<strong>de</strong>rzoek: pragmatische trial) 3) werkt <strong>de</strong> therapie voor <strong>de</strong> <strong>in</strong>dividuele<br />
cliënt (on<strong>de</strong>rzoek: N=1). Het probleem is, aldus <strong>de</strong> auteurs, dat er bij ‘k<strong>en</strong>nis’ vaak slechts wordt<br />
gesprok<strong>en</strong> over één soort k<strong>en</strong>nis, <strong>de</strong> k<strong>en</strong>nis behor<strong>en</strong>d bij vraag 1. Maar er zijn diverse soort<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis,<br />
<strong>de</strong>ze hebb<strong>en</strong> elk hun plek <strong>in</strong> <strong>de</strong> voortgaan<strong>de</strong> k<strong>en</strong>niscyclus <strong>en</strong> zijn complem<strong>en</strong>tair aan elkaar.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 161
LITERATUURLIJST<br />
Abrams, B. (2010). Evi<strong>de</strong>nce-based music therapy practice: An <strong>in</strong>tegral un<strong>de</strong>rstand<strong>in</strong>g. Journal of Music<br />
Therapy, Vol. XLVII (4), 351-379.<br />
Akhtar, N. & Bradley, E.J. (1991). Social <strong>in</strong>formation process<strong>in</strong>g <strong>de</strong>ficits of aggressive childr<strong>en</strong>: Pres<strong>en</strong>t<br />
f<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gs and implication for social skills tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g. Cl<strong>in</strong>ical Psychology Review, 11, 621-644.<br />
Andrews, D.A. (1995). The psychology of crim<strong>in</strong>al conduct and effective treatm<strong>en</strong>t. In: J. McGuire (Ed.).<br />
What Works: Reduc<strong>in</strong>g re-off<strong>en</strong>d<strong>in</strong>g. Wiley: Chichester.<br />
Andrews, D.A., Leshied, A. & Hoge, R.D. (1992). Review of the profile, classification and treatm<strong>en</strong>t literature<br />
with young off<strong>en</strong><strong>de</strong>rs: A social psychological approach. Ontario: M<strong>in</strong>istry of Community Social Services.<br />
Andrews, D. A., Z<strong>in</strong>ger, I., Hoge, R.D., Bonta, J., G<strong>en</strong>dreau & Cull<strong>en</strong>, F.T. (1990). Does correctional<br />
treatm<strong>en</strong>t work? A cl<strong>in</strong>ically relevant and <strong>in</strong>formed meta-analysis. Crim<strong>in</strong>ology, 28, 369-404.<br />
Antonovsky, A. (1997). Salutog<strong>en</strong>ese. Zur Entmystifizierung <strong>de</strong>r Gesundheit. Tüb<strong>in</strong>g<strong>en</strong>: Deutsche Gesellschaft<br />
für Verhalt<strong>en</strong>stherapie.<br />
Argyle, M. & K<strong>en</strong>don, A. (1967).The experim<strong>en</strong>tal analysis of social performance. Advances <strong>in</strong> Experim<strong>en</strong>tal<br />
Social Psychology, 3, 55-97.<br />
Aos, S., Miller, M. & Drake, E. (2006). Evi<strong>de</strong>nce based adult corrections programs: what works and what does not.<br />
Olympia: Wash<strong>in</strong>gton State Institute for Public Policy.<br />
Arntz, A. & Bögels, S. (2000). Schemagerichte cognitieve therapie voor persoonlijkheidsstoorniss<strong>en</strong>.<br />
Hout<strong>en</strong>/Diegem: Bohn Stafleu Van Loghum.<br />
Augusteijn, H.E.M. (2009). Er was e<strong>en</strong>s, <strong>in</strong> e<strong>en</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g hier ver vandaan
Barkham, M., Margison, F., Leach, C., Lucock, M., Mellor-Clark, J., Evans, C. et al. (2001). Service profil<strong>in</strong>g<br />
and outcomes b<strong>en</strong>chmark<strong>in</strong>g us<strong>in</strong>g CORE-OM: Toward practice-based evi<strong>de</strong>nce <strong>in</strong> the<br />
psychological therapies. Journal of Consult<strong>in</strong>g and Cl<strong>in</strong>ical Psychology, 69 (2), 184-196.<br />
Bartel<strong>in</strong>k, C. & Bo<strong>en</strong><strong>de</strong>rmaker, L. (2009). Creatieve therapie. Utrecht: Ne<strong>de</strong>rlands Jeugd<strong>in</strong>stituut.<br />
Bartels, A.A.J., Schuursma, S. & Slot, N.W. (2001). Interv<strong>en</strong>ties. In: R. Loeber, W. Slot & J.A. Sergeant<br />
(red.). Ernstige <strong>en</strong> gewelddadige jeugd<strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>tie, omvang, oorzak<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties. Hout<strong>en</strong>: Bohn<br />
Stafleu van Loghum.<br />
Bateman, A. & Fonagy, P. (2004). Psychotherapy for bor<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>e personality disor<strong>de</strong>r. M<strong>en</strong>talisation based<br />
treatm<strong>en</strong>t. Oxford: Oxford University Press.<br />
B<strong>en</strong>n<strong>in</strong>k, J., Gussak, D.E. & Skowran, M. (2003). The role of the art therapist <strong>in</strong> a Juv<strong>en</strong>ile Justice Sett<strong>in</strong>g.<br />
The Arts <strong>in</strong> Psychotherapy, 30 (3), 163-173.<br />
Berkum, R. van (2008). Wat is Equip? December 2008. Teyl<strong>in</strong>gere<strong>in</strong>d www.equipne<strong>de</strong>rland.com.<br />
Bernste<strong>in</strong>, D.P., Arntz, A. & Vos, M.E. <strong>de</strong> (2007). Schemagerichte therapie <strong>in</strong> <strong>de</strong> for<strong>en</strong>sische sett<strong>in</strong>g.<br />
Theoretisch mo<strong>de</strong>l <strong>en</strong> voorstell<strong>en</strong> voor best cl<strong>in</strong>ical practice. Tijdschrift voor Psychotherapie, 33, 120-<br />
139.<br />
Bernste<strong>in</strong>, D.P., Vos, M.E. <strong>de</strong> & Arntz, A. (2008). Schematherapie voor for<strong>en</strong>sische patiënt<strong>en</strong>. In: M. van<br />
Vreeswijk, J. Broers<strong>en</strong> & M. Nadort (red.)(2008). Handboek schematherapie. Theorie, praktijk <strong>en</strong><br />
on<strong>de</strong>rzoek. Hout<strong>en</strong>: Bohn Stafleu Van Loghum.<br />
Beroepsprofiel PMT (2009) http://www.nvpmt.nl/le<strong>de</strong>n/<strong>in</strong><strong>de</strong>x.html, 08-02-2010.<br />
Beurs, E. <strong>de</strong> & Bar<strong>en</strong>dregt, M. (2010). De evi<strong>de</strong>nce base van zorgprogramma’s <strong>in</strong> <strong>de</strong> tbs: e<strong>en</strong> visie op<br />
therapie-effecton<strong>de</strong>rzoek. Proces, 89 (5), 331-343.<br />
Beurs, E. <strong>de</strong> & Zitman, F.G. (2007). Rout<strong>in</strong>e outcome monitor<strong>in</strong>g: Het met<strong>en</strong> van therapie-effect <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
kl<strong>in</strong>ische praktijk met webbased software. Maandblad Geestelijke Volksgezondheid, 62, 13-28.<br />
Bijl, B., Be<strong>en</strong>ker, L. Vogelvang, B. & Veltkamp, E. (2003). On<strong>de</strong>rzoek ITB Har<strong>de</strong> Kern <strong>en</strong> ITB Criem. D<strong>en</strong><br />
Haag: WODC/M<strong>in</strong>isterie van Justitie.<br />
Blackburn, R. (1993). The psychology of crim<strong>in</strong>al conduct: Theory, research and practice. Chichester: Wiley.<br />
Blake, C.S. & Hamr<strong>in</strong>, V. (2007). Curr<strong>en</strong>t approaches to the assessm<strong>en</strong>t and managem<strong>en</strong>t of anger and<br />
aggression <strong>in</strong> youth: A Review. Journal of Child and Adolesc<strong>en</strong>t Psychiatric Nurs<strong>in</strong>g, 20 (4), 209–221.<br />
Blokland-Vos, J. Günther, G. & Mook, C. van (2008a). Je vak <strong>in</strong> schema’s. Tijdschrift voor vaktherapie, 4 (2),<br />
17-23.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 163
Blokland-Vos, J. Günther, G. & Mook, C. van. (2008b). Je vak <strong>in</strong> schema’s. Tijdschrift voor vaktherapie, 4 (3),<br />
35-44.<br />
Boal, A. (1979). Theatre of the oppressed. New York: Uriz<strong>en</strong> Books<br />
Boeije, H. (2005). Analyser<strong>en</strong> <strong>in</strong> kwalitatief on<strong>de</strong>rzoek: D<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> do<strong>en</strong>. Amsterdam: Boom on<strong>de</strong>rwijs.<br />
Bo<strong>en</strong><strong>de</strong>rmaker, L. (1999). <strong>Justitiële</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voor jonger<strong>en</strong>. Populatie <strong>en</strong> werkwijze. Proefschrift.<br />
Leuv<strong>en</strong> – Apeldoorn: Garant.<br />
Bo<strong>en</strong><strong>de</strong>rmaker, L. & Beijerse, J. uit (2008). Opvoed<strong>in</strong>g <strong>en</strong> bescherm<strong>in</strong>g achter ‘tralies’. Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />
juridische beg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong> <strong>en</strong> pedagogische praktijk. Amsterdam: SWP.<br />
Bo<strong>en</strong><strong>de</strong>rmaker, L. & Ince, D. (2010). Wat werkt bij jeugdig<strong>en</strong> met gedragsstoorniss<strong>en</strong>? Utrecht: Ne<strong>de</strong>rlands<br />
Jeugd<strong>in</strong>stituut.<br />
Bo<strong>en</strong><strong>de</strong>rmaker, L., Yper<strong>en</strong>, T. van (2003). Kans<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> Ket<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijk refer<strong>en</strong>tieka<strong>de</strong>r voor <strong>de</strong><br />
justitiële jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, Utrecht: NIZW Jeugd.<br />
Boer, J. <strong>de</strong>n (2007). Neurofilosofie: hers<strong>en</strong><strong>en</strong>, bewustzijn, vrije wil. Amsterdam: Boom.<br />
Boer, J.A. <strong>de</strong>n, Ormel, J. & Berg, H.M. van <strong>de</strong>n (red.)(2004). Handboek stemm<strong>in</strong>gsstoorniss<strong>en</strong>. Maarss<strong>en</strong>:<br />
Elsevier/De Tijdstroom.<br />
Bögels, S. M. & P. van Opp<strong>en</strong>, (1999). Cognitieve therapie: theorie <strong>en</strong> praktijk. Hout<strong>en</strong>: Bohn Stafleu van<br />
Loghum.<br />
Bol, M. (2002). Jeugdcrim<strong>in</strong>aliteit over <strong>de</strong> gr<strong>en</strong>s. D<strong>en</strong> Haag: WODC.<br />
Bornmann, B.A. & Crossman, A.M. (2011). Playback Theatre: Effects on stu<strong>de</strong>nt’s views of aggression and<br />
empathy with<strong>in</strong> a for<strong>en</strong>sic context. The Arts <strong>in</strong> Psychotherapy, 38 (3), 164-168.<br />
Bornmann, B., Mitelman, S. & Beer, D. (2007). Psychotherapeutic relaxation: How it relates to levels of<br />
aggression <strong>en</strong> a school with<strong>in</strong> <strong>in</strong>pati<strong>en</strong>t child psychiatry. A pilot study. The Arts <strong>in</strong> Psychotherapy, 34<br />
(3), 216-222.<br />
Bosch, L.M.C. van <strong>de</strong>n, Meyer, S. & Backer, H.S. (red.) (2007). Handboek dialektische gedragstherapie. De<br />
kl<strong>in</strong>ische praktijk. Amsterdam: Harcourt Publishers.<br />
Bosch, L. M.C. van <strong>de</strong>n & Meijer, S. (2002). Zoek<strong>en</strong> naar balans. Dialectische gedragstherapie van A tot Z. Lisse:<br />
Swets & Zeitl<strong>in</strong>ger.<br />
Brody, S. (1976). The effectiv<strong>en</strong>ess of s<strong>en</strong>t<strong>en</strong>c<strong>in</strong>g a review of the literature. London: Pub HMSO.<br />
Broek, E. van <strong>de</strong>n (2006). Kwalitatief on<strong>de</strong>rzoek naar metho<strong>de</strong>n, werkvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> effect<strong>en</strong> van dramatherapie met<br />
psychopat<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> for<strong>en</strong>sische psychiatrie. Kwalitatief On<strong>de</strong>rzoek Masteropleid<strong>in</strong>g <strong>Vaktherapie</strong>ën.<br />
Heerl<strong>en</strong>: Hogeschool <strong>Zuyd</strong>.<br />
164 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Broek, E. van <strong>de</strong>n, Bernste<strong>in</strong>, D.P., & Keul<strong>en</strong>-<strong>de</strong> Vos, M.E. (2011). Schema mo<strong>de</strong>s <strong>in</strong> for<strong>en</strong>sic pati<strong>en</strong>ts<br />
treated with arts therapies and schema focused therapy: A Randomized Controlled Pilot Study. The<br />
Arts <strong>in</strong> Psychotherapy, 325-332.<br />
Choi, A-N., Lee, M.S. & Lee, J-S. (2008). Group music <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tion reduces aggression and improves selfesteem<br />
<strong>in</strong> childr<strong>en</strong> with highly aggressive behavior: A pilot controlled trial. Advance Access<br />
Publication, eCAM, 7 (2), 213-217.<br />
Chu, B.C. & Harrison, T.L. (2007). Disor<strong>de</strong>r-specific effects of CBT for anxious and <strong>de</strong>pressed youth. A<br />
meta-analysis of candidate mediators of change. Cl<strong>in</strong>ical Child & Family Psychology Review, 10 (4),<br />
352-372.<br />
Clayton, M. (1992). Enhanc<strong>in</strong>g Life & Relationships; A role tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g manual. Australia: ICA Press.<br />
Clev<strong>en</strong>, G . (2004). In scène. Dramatherapie <strong>en</strong> ervar<strong>in</strong>gsgerichte werkvorm<strong>en</strong> <strong>in</strong> hulpverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>en</strong> begeleid<strong>in</strong>g.<br />
Hout<strong>en</strong>: Bohn Stafleu Van Loghum.<br />
Codd<strong>in</strong>g, P.A. (2002). A compreh<strong>en</strong>sive survey of music therapists practic<strong>in</strong>g <strong>in</strong> correctional psychiatry:<br />
Demographics, conditions of employm<strong>en</strong>t, service position, assessm<strong>en</strong>t, therapeutic objectives and<br />
related values of the therapist. Music Therapy Perspectives, 2, 56-68.<br />
Cogan, K.B. & Paulson, B.L. (1998). Pick<strong>in</strong>g up the pieces: Brief report on <strong>in</strong>mates’ experi<strong>en</strong>ces of a family<br />
viol<strong>en</strong>ce drama project. The Arts <strong>in</strong> Psychotherapy, Vol. 25 (1), 37-43.<br />
Coh<strong>en</strong>, J.A., Mannar<strong>in</strong>o, A.P. & Debl<strong>in</strong>ger, E. (2008). Behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van trauma bij k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
Met <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> traumagerichte cognitieve gedragstherapie. Hout<strong>en</strong>: Bohn Stafleu Van Loghum.<br />
Cornell, D., e.a. (1996). Psychopathy <strong>in</strong> <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>tal and reactive off<strong>en</strong><strong>de</strong>rs, Journal of Consult<strong>in</strong>g<br />
and Cl<strong>in</strong>ical Psychology, 64, 783-790.<br />
Crick, N.R. & Dodge, K.A. (1994). A review and reformulation of social <strong>in</strong>formation-process<strong>in</strong>g<br />
mechanisms <strong>in</strong> childr<strong>en</strong>’s social-adjustm<strong>en</strong>t. Psychological Bullet<strong>in</strong>, 115 (1), 74-101.<br />
Crone, E. (2009). Het puber<strong>en</strong><strong>de</strong> bre<strong>in</strong>. Over <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> hers<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> unieke perio<strong>de</strong> van <strong>de</strong><br />
adolesc<strong>en</strong>tie. Amsterdam: Bert Bakker.<br />
Cuvelier, F.(1983). De stad van Ax<strong>en</strong>; gids bij m<strong>en</strong>selijke relaties. Kappell<strong>en</strong>: De Ne<strong>de</strong>rlandse Boekhan<strong>de</strong>l.<br />
Dam, C. van (2004). Juv<strong>en</strong>ile crim<strong>in</strong>al recidivism. Relations with personality and post release <strong>en</strong>vironm<strong>en</strong>tal risk<br />
and protective factors. Aca<strong>de</strong>misch proefschrift. Nijmeg<strong>en</strong>: Radbouw Universiteit Nijmeg<strong>en</strong>.<br />
Damasio, A.R. (2003). Ik voel dus ik b<strong>en</strong>. Hoe gevoel <strong>en</strong> lichaam ons bewustzijn vorm<strong>en</strong>. Amsterdam:<br />
Wereldbibliotheek.<br />
DeCarlo, A. & Hockman, E. (2003). RAP therapy: A group work <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tion method for urban<br />
adolesc<strong>en</strong>ts. Social Work wit Groups, 26 (3), 45-59.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 165
Dellemann, O. (2009). ‘Positieve psychiatrie’. Maandblad Geestelijke volksgezondheid, 64 (5), 373-384.<br />
Demorest, A.P. (1992). The role of social cognition <strong>in</strong> childr<strong>en</strong>’s social maladjustm<strong>en</strong>t. Social Cognition, 10,<br />
211-233.<br />
Dempster, R.J., e.a. (1996). Psychopathy and the <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>tal aggression <strong>in</strong> viol<strong>en</strong>t off<strong>en</strong><strong>de</strong>rs. Paper<br />
pres<strong>en</strong>ted at the annual meet<strong>in</strong>g of the American psychological Association, Toronto, Ontario, August.<br />
D<strong>en</strong>z<strong>in</strong>, N.K. & L<strong>in</strong>coln, Y.S. (2000). Handbook of qualitative research. London: Sage Publications.<br />
Derks<strong>en</strong>, J.J.L. (2011). Bre<strong>in</strong>obsessie leidt tot lege onz<strong>in</strong>psychologie. NRC Han<strong>de</strong>lsblad, 18 augustus.<br />
Did<strong>de</strong>n, R. & Moon<strong>en</strong>, X. (red.) (2007). Met het oog op behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g. Effectieve behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van<br />
gedragsstoorniss<strong>en</strong> bij m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> verstan<strong>de</strong>lijke beperk<strong>in</strong>g. Gezam<strong>en</strong>lijke uitgave van De Borg <strong>en</strong><br />
Lan<strong>de</strong>lijk K<strong>en</strong>nisc<strong>en</strong>trum LVG. Amersfoort: Bergdrukkerij.<br />
Di<strong>en</strong>st <strong>Justitiële</strong> Inricht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (2009). Organisatiestructuur sector justitiële jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Februari 2009.<br />
www.dji.nl.<br />
Dijksterhuis, A. (2007). Het slimme onbewuste. D<strong>en</strong>k<strong>en</strong> met gevoel. Amsterdam: Bert Bakker.<br />
Dodge, K.A. (1991). The structure and function of reactive and proactive aggression. In: D. Pepler & K.<br />
Rub<strong>in</strong> (Eds.). The <strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>t and treatm<strong>en</strong>t for childhood aggression. Hillsdale: Erlbaum, pp. 201-218.<br />
Dodge, K.A. & Coie, J.D. (1987). Social Information‐process<strong>in</strong>g factors <strong>in</strong> reactive <strong>en</strong> proactive aggression<br />
<strong>in</strong> childr<strong>en</strong>’s peer groups. Journal of Personality and Social Psychology, 53 (6), 146‐158.<br />
Doreleijers, Th.A.H. (1995). Diagnostiek tuss<strong>en</strong> jeugdstrafrecht <strong>en</strong> hulpverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g. Proefschrift Universiteit<br />
Utrecht. Arnhem: Gouda Qu<strong>in</strong>t.<br />
Duits, N., Caster<strong>en</strong>, M. van, Br<strong>in</strong>k, W. van <strong>de</strong>n & Dorelijers, Th.A.H. (2005). Risicotaxatie van<br />
geweldsrecidive bij jeugdig<strong>en</strong>. Tijdschrift voor Psychiatrie, 47, 511-518.<br />
Duncan, B.L., Miller, S.D. & Sparks, J.A. (2004). The heroic cli<strong>en</strong>t. A revolutionary way to improve effectiv<strong>en</strong>ess<br />
through cli<strong>en</strong>t-directed, outcome-<strong>in</strong>formed therapy. San Fransisco: Jossey-Bass.<br />
Dunne, P. & Rand, H. (2003). Narradrama: Integrat<strong>in</strong>g drama therapy, narrative, and the creative arts.<br />
Los Angeles: Drama Therapy Institute of Los Angeles.<br />
Elliott, R. & Gre<strong>en</strong>berg, L.S. (2001). Ess<strong>en</strong>tial research f<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gs <strong>in</strong> counsel<strong>in</strong>g and psychotherapy.<br />
London: Sage Publications.<br />
Elliott, R. & Slatick, E. & Urman, M. (2001). Qualitative change process research on<br />
psychotherapy. Alternative strategies. In: J. Frommer & D.L. R<strong>en</strong>nie (Eds.). Qualitative<br />
psychotherapy research. Methods and methodology. L<strong>en</strong>gerich: Pabst Sci<strong>en</strong>ce Publishers.<br />
166 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Emunah, R. (1994). Act<strong>in</strong>g for Real. Drama therapy process, technique and performance. Flor<strong>en</strong>ce,<br />
USA: Brunner/Mazel.<br />
Equip Ne<strong>de</strong>rland. Wat is Equip? Januari 2010. www.equipne<strong>de</strong>rland.com<br />
Eron<strong>en</strong>, M., Hakola, P. & Tiihon<strong>en</strong>, J. (1996). M<strong>en</strong>tal disor<strong>de</strong>rs and homicidal behaviour <strong>in</strong><br />
F<strong>in</strong>land. Archives of G<strong>en</strong>eral Psychiatry, 53, 497−501.<br />
Evans, C., Mellor-Clark, F., Margison, M., Barkham, K., Aud<strong>in</strong>, J., Connel, M. et al (2000). CORE:<br />
Cl<strong>in</strong>ical outcomes <strong>in</strong> rout<strong>in</strong>e evaluation. Journal of M<strong>en</strong>tal Health, 9 (3), 247-255.<br />
Ezell, M. & Levy, M. (2003). An evaluation of an arts program for <strong>in</strong>carnated juv<strong>en</strong>ile off<strong>en</strong><strong>de</strong>rs.<br />
Journal of Correctional Education. Available at: www.f<strong>in</strong>darticles.com/p/articles/mi_qa4111/<br />
is_200309/ai_n9292157.<br />
Farr, M. (1997). The role of dance/movem<strong>en</strong>t therapy <strong>in</strong> treat<strong>in</strong>g at-risk African American<br />
adolesc<strong>en</strong>ts. The Arts <strong>in</strong> Psychotherapy, 24 (2), 183-191.<br />
Feltz-Cornelis, C.M. van <strong>de</strong>r, Volker, D. & Heer, E. <strong>de</strong> (2010). Rout<strong>in</strong>e Outcome Monitor<strong>in</strong>g:<br />
ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> GGZ. Utrecht: Trimbos-<strong>in</strong>stituut.<br />
Fite, P.J. & Vitulano, M. (2010). Proactive and reactive aggression and physical activity. Journal<br />
of Psychopathology and Behavioral Assessm<strong>en</strong>t, 33 (1), 11-18.<br />
Freeman, G.D., Sullivan, K. & Fulton, C.R. (2003). Effects of creative drama on self-concept,<br />
social skills and problem behaviour. Journal of Educational Research, 96 (3), 131-138.<br />
Frick, P.J., e.a. (2003). Callous unemotional traits and conduct problems <strong>in</strong> the prediction of<br />
conduct problem severity, aggression, and self-report of <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>cy. Journal of Abnormal<br />
Child Psychology, 31, 457-470.<br />
Ga<strong>in</strong>es, B. & Barry, L.M. (2008). The effect of a self-monitored relaxation breath<strong>in</strong>g exercise on<br />
male adolesc<strong>en</strong>ts aggressive behavior. Adolesc<strong>en</strong>ce, 43 (170), 291-302.<br />
Gardstrom, S.C. (1999). Music exposure and crim<strong>in</strong>al behavior: Perceptions of juv<strong>en</strong>ile<br />
off<strong>en</strong><strong>de</strong>rs. Journal of Music Therapy, XXXVI (3), 207-221.<br />
Geest, V. van <strong>de</strong>r, Bijleveld , C. & Wijkman, M. (2005). Del<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>tie na behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g. D<strong>en</strong> Haag:<br />
NSCR.<br />
G<strong>en</strong>dreau, P., Little, T. & Gogg<strong>in</strong>, C. (1996). A meta-analysis of the predictors of adult off<strong>en</strong><strong>de</strong>r<br />
recidivism: What Works? Crim<strong>in</strong>ology, 34, 575-607.<br />
G<strong>en</strong>dreau, P. & Ross, B. (1979). Effective Correctional Treatm<strong>en</strong>t: Bibliotherapy for Cynics.<br />
Crime & Del<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>cy, 25 (4), 463-489.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 167
G<strong>en</strong>dreau, P. & Ross, R.R. (1987). Ramifications of rehabilitation evi<strong>de</strong>nce from the 1980s. Justice<br />
Quarterly, 4, 349‐408.<br />
Gerrits<strong>en</strong>, E. (2010). Teveel eis<strong>en</strong> aan jeugd<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties. BMC Adviesmanagem<strong>en</strong>t, 3 (97), 1.<br />
Gersie, A. (1992). Earthtales: Storytell<strong>in</strong>g <strong>in</strong> times of change. London: Gre<strong>en</strong> Pr<strong>in</strong>t.<br />
Gibbs, J.G., Barriga, A.Q., Potter, G.B., Nas, C.N. & Brugman, D. (2011). Hoe ik D<strong>en</strong>k-Vrag<strong>en</strong>lijst.<br />
Amsterdam: Boom.<br />
Gibbs, J., Potter, G. & Goldste<strong>in</strong>, A. (1995). The Equip Program. Teach<strong>in</strong>g youth to th<strong>in</strong>k and act<br />
responsibly through a peer-help<strong>in</strong>g approach. Champaign: Research Press.<br />
Gold, C., Voracek, M. & Wigram, T. (2004). Effects of music therapy for childr<strong>en</strong> and<br />
adolesc<strong>en</strong>ts with psychopathology: a meta-analysis. Journal of Child Psychology and<br />
Psychiatry, 45, 1054-1063.<br />
Goldman, A.I. & Sripada, C.S. (2005). Simulationist mo<strong>de</strong>ls of face-based emotion recognition.<br />
Cognition, 94, 193-213.<br />
Gre<strong>en</strong>wald, R. (2002). The role of trauma <strong>in</strong> conduct disor<strong>de</strong>r. In: R. Gre<strong>en</strong>wald (Ed.). Trauma<br />
and juv<strong>en</strong>ile <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>cy: Theory, research, and <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tions. B<strong>in</strong>ghamton: Haworth.<br />
Groot, F. <strong>de</strong>, Goy<strong>en</strong>s, K., Lambrichts, A. & Kuypers, A. (2009). D<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, voel<strong>en</strong>, verbeel<strong>de</strong>n. E<strong>en</strong><br />
ontmoet<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> Acceptance and Commitm<strong>en</strong>t Therapy <strong>en</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie.<br />
Tijdschrift voor <strong>Vaktherapie</strong>, 5 (4), 11-17.<br />
Gunther, G., Blokland-Vos, J., Mook, C. van, & Mol<strong>en</strong>aar, J.P. (2009). <strong>Vaktherapie</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> kl<strong>in</strong>ische<br />
schematherapie. In: E. Muste, A. Weertman & A.M. Claass<strong>en</strong> (red.). Handboek kl<strong>in</strong>ische<br />
schematherapie. Hout<strong>en</strong>: Bohn Stafleu Van Loghum.<br />
Ha<strong>en</strong>, C. & Brannon, K.H. (2002). Superheroes, monsters and babies: Role of str<strong>en</strong>gth,<br />
<strong>de</strong>struction and vulnerability for emotionally disturbed boys. The Arts <strong>in</strong> Psychotherapy, 29<br />
(1), 31-40.<br />
Hafk<strong>en</strong>scheid, A. (2010). De Outcome rat<strong>in</strong>g scale (ORS) <strong>en</strong> <strong>de</strong> Session rat<strong>in</strong>g scale (SRS). Enkele<br />
psychometrische k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse versies. Tijdschrift voor Psychotherapie, 36<br />
(6), 394-403.<br />
Hall. L. & Long, C.G. (2009). Back to basics: progressive muscle relaxation (PMR) tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g for<br />
wom<strong>en</strong> <strong>de</strong>ta<strong>in</strong>ed <strong>in</strong> conditions of medium security. The Journal of For<strong>en</strong>sic Psychiatry &<br />
Psychology, 20 (3), 481-492.<br />
Hanna, F.D. & Hunt, W.P. (1999). Techniques for psychotherapy with <strong>de</strong>fiant, aggressive<br />
adolesc<strong>en</strong>ts. Psychotherapy, 36 (1), 56-68).<br />
168 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Hanrath, J. (2009). Opvoe<strong>de</strong>n <strong>in</strong> e<strong>en</strong> geslot<strong>en</strong> jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g: e<strong>en</strong> contradictio <strong>in</strong> term<strong>in</strong>is? Proces, (88) 3,<br />
182-189.<br />
Hare, R.D. (1991). The Hare Psychopathy Checklist-Revised. Toronto: Multi-Health Systems.<br />
Hare, R.D. (2003). The Hare Psychopathy Checklist-Revised (2nd ed.). Toronto, Canada: Multi-Health<br />
Systems.<br />
Hare, R.D., Clark, D., Grann, M. & Thornton, D. (2000). Psychopathy and the predictive validity of the<br />
PCL-R: an <strong>in</strong>ternational perspective. Behavioural Sci<strong>en</strong>ces & the Law, 18 (5), 623-645.<br />
Hartz, L. & Thick, L. (2005). Art therapy strategies to raise self-esteem <strong>in</strong> female juv<strong>en</strong>ile off<strong>en</strong><strong>de</strong>rs: A<br />
comparison of art psychotherapy and art as therapy approaches. Art Therapy: Journal of the American<br />
Art Therapy Association, 22 (2), 70-80.<br />
Hayes, S.C., Follette, V.M. & L<strong>in</strong>ehan, M.M. (red.) (2006). M<strong>in</strong>dfulness <strong>en</strong> acceptatie. De <strong>de</strong>r<strong>de</strong> g<strong>en</strong>eratie<br />
gedragstherapie. Amsterdam: Harcourt.<br />
Hei<strong>de</strong>n-Attema, N. van <strong>de</strong>r & Bol, M.W. (2000). Moeilijke jeugd, risico- <strong>en</strong> protectieve factor<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t gedrag <strong>in</strong> e<strong>en</strong> groep risicojonger<strong>en</strong>. D<strong>en</strong> Haag: WODC.<br />
H<strong>en</strong>drickx, M. (2003). Psychometrische evaluatie van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandstalige versie van <strong>de</strong> Agressie<br />
Beoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsschaal van Dodge <strong>en</strong> Coie (1987). Tijdschrift voor Gedragstherapie, 36, 33-43.<br />
Hermanns, J. (2009). Nieuwe weg<strong>en</strong> <strong>in</strong> het terugdr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van recidive? Proces, 88 (3), 147-154.<br />
Hermanns, J. & M<strong>en</strong>ger, A. (2009). Walk the l<strong>in</strong>e. Over cont<strong>in</strong>uïteit <strong>en</strong> professionaliteit <strong>in</strong> het reclasser<strong>in</strong>gswerk.<br />
Utrecht: Hogeschool Utrecht -K<strong>en</strong>nisc<strong>en</strong>trum Sociale Innovatie.<br />
Hermans, D., Eel<strong>en</strong>, P. & Orlemans, H. (2007). Inleid<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong> gedragstherapie. Hout<strong>en</strong>: Bohn<br />
Stafleu van Loghum.<br />
Holl<strong>in</strong>, C.R. (1990). Social skills tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g with <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>ts: A look at the evi<strong>de</strong>nce and some<br />
recomm<strong>en</strong>dations for practice. British Journal of Social Work, 20, 483-493.<br />
Holl<strong>in</strong>, C.R. & Tower, P. (1986). Social skills tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g: Critique and future <strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>t. In: C.R.<br />
Holl<strong>in</strong> & P. Trower (Eds). Handbook of social skills tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g, Volume 2: Cl<strong>in</strong>ical applications<br />
and new directions. Oxford: Pergamon Press.<br />
Hornsveld, R.H.J., Dam-Bagg<strong>en</strong>, C.M.J. van, Lammers, S.M.M., Nijman, H.L.I. & Kraaimaat,<br />
F.W. (2004). For<strong>en</strong>sisch psychiatrische patiënt<strong>en</strong> met gewelds<strong>de</strong>lict<strong>en</strong>:<br />
persoonlijkheidsk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>en</strong> gedrag. Tijdschrift voor Psychiatrie, 46, 133‐143.<br />
Hout, I. van <strong>de</strong>n (2006). M<strong>in</strong>dfullness-based stress reduction. E<strong>en</strong> nieuwe <strong>in</strong>valshoek voor<br />
psychomotorische therapie? Tijdschrift voor <strong>Vaktherapie</strong>, 3, 10-16.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 169
Howells, K. (1986). Social skills tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g and crim<strong>in</strong>al and antisocial behaviour <strong>in</strong> adults. In C.R. Holl<strong>in</strong> &<br />
P. Trower (eds), handboek of social skills tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g, Volume 1: Applications across the life span. Oxford:<br />
Pergamon Press.<br />
Hubble, M.A., Duncan, B.L. & Miller, S.D. (Eds.)(1999). The heart and soul of change: What works <strong>in</strong><br />
therapy. Wash<strong>in</strong>gton: American Psychological Association.<br />
Hurk, A.A., van <strong>de</strong>n & Neliss<strong>en</strong>, P.Ph. (2004). ‚What Works‛. E<strong>en</strong> nieuwe b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van<br />
resocialisatie van <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Sancties, 5, 280-297.<br />
Hutschemaekers, G. (2008). Cliënt <strong>en</strong> hulpverl<strong>en</strong>er sam<strong>en</strong> probleemeig<strong>en</strong>aar. Droom <strong>en</strong> werkelijkheid<br />
<strong>in</strong> creatieve therapie. Lez<strong>in</strong>g 3 april 2008.<br />
Hutschemaekers, G. (2011). Persoonlijke me<strong>de</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> K<strong>en</strong>VaK studiedag over on<strong>de</strong>rzoek op<br />
11 april.<br />
Hutschemaekers, G. & Nijnatt<strong>en</strong>, C.H.C.J. van (2008). De sci<strong>en</strong>tist practitioner <strong>en</strong> <strong>de</strong> evi<strong>de</strong>ncebased<br />
practice. Maandblad Geestelijke Volksgezondheid, 63(12), 1025-1032.<br />
Hutschemaekers, G., Tiem<strong>en</strong>s, B. & Smit, A. (2006). Weg van professionaliser<strong>in</strong>g. Paradoxale<br />
beweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> geestelijke gezondheidszorg. Wolfheze: GRIP, De Gel<strong>de</strong>rse Roos.<br />
Institute of Medic<strong>in</strong>e (2007). Treatm<strong>en</strong>t of PTSD: An assessm<strong>en</strong>t of the evi<strong>de</strong>nce. Wash<strong>in</strong>gton:<br />
Institute of Medic<strong>in</strong>e.<br />
IPPR (2003). Off<strong>en</strong><strong>de</strong>r rehabilitation and the arts: IPPR Sem<strong>in</strong>ar Summary. London: Institute for<br />
Public Policy Research. Available at: www.ippr.org.uk<br />
J<strong>en</strong>n<strong>in</strong>gs, S. (1994). Drama therapy. Theory and practice 1. London, UK: Routledge.<br />
Johnson, D. (1982-2003). Developm<strong>en</strong>tal Transformations, Papers 1982-2002. New York: Institute for<br />
<strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>tal transformations.<br />
Johnson, D. (2009). Exam<strong>in</strong><strong>in</strong>g un<strong>de</strong>rly<strong>in</strong>g paradigms <strong>in</strong> the creative arts therapies of trauma.<br />
The Arts <strong>in</strong> Psychotherapy, 36 (2), 114-120.<br />
Johnstone, K. (1990). Impro, improvisatie <strong>en</strong> theater. Amsterdam: International Theatre and Film<br />
books.<br />
Jones, P.(1996, 2007). Drama as therapy. East Sussex, UK: Routledge.<br />
Junger-Tas, J. (2007). De behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> justitiële <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Delikt & Del<strong>in</strong>kw<strong>en</strong>t,<br />
79, 1007.<br />
Kamm<strong>in</strong>ga, A., Koster, I., L<strong>in</strong>dheim, H. von, Metselaar, M., Rab<strong>en</strong>, K. & Reijn<strong>de</strong>rs, A. (2007).<br />
Doelstell<strong>in</strong>g behaald? Hoe moet e<strong>en</strong> pass<strong>en</strong>d hulpaanbod voor strafrechtelijke jong<strong>en</strong>s <strong>in</strong> Eik<strong>en</strong>ste<strong>in</strong><br />
170 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
eruit zi<strong>en</strong>? Amsterdam: Universiteit van Amsterdam - Faculteit <strong>de</strong>r Maatschappij- <strong>en</strong><br />
Gedragswet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>.<br />
Kellermann, P.F & Hudg<strong>in</strong>s, M.K. (2000). Psychodrama with trauma survivors, act<strong>in</strong>g out your pa<strong>in</strong>.<br />
Lon<strong>de</strong>n: Jessica K<strong>in</strong>gsley Publishers.<br />
Kiefte, J. te, Rhijn, N. van & Haans, T. (1994). Begeleid toneel: keuzes mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> spel<strong>en</strong>.<br />
Tijdschrift voor Kreatieve Therapie, 13 (1), 2-6.<br />
Kipper, D.A. & Ritchie, T.D. (2003). The effectiv<strong>en</strong>ess of psychodramatic techniques: a metaanalysis.<br />
Group Dynamics: Theory, Research and Practice, 7, 13-25.<br />
Knaap, L. M. van <strong>de</strong>r, Be<strong>en</strong>ker, L.G.M., & Bijl, B. (2004). TVA: Vrag<strong>en</strong>lijst Tak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Vaardighe<strong>de</strong>n<br />
van Adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: handleid<strong>in</strong>g. Duiv<strong>en</strong>drecht: PI Research.<br />
Korrelboom, K. & Broeke, E. t<strong>en</strong> (2008). Geïntegreer<strong>de</strong> cognitieve gedragstherapie. Handboek voor<br />
theorie <strong>en</strong> praktijk. Bussum: Uitgeverij Cout<strong>in</strong>ho.<br />
Krout, R.E. (2007). The attraction of the guitar as an <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t of motivation, prefer<strong>en</strong>ce, and<br />
choice for use with cli<strong>en</strong>ts <strong>in</strong> music therapy: A review of literature. The Arts <strong>in</strong><br />
Psychotherapy, 34 (1), 36-52.<br />
Laan, P.H. van <strong>de</strong>r (2004). Over straff<strong>en</strong>, effectiviteit <strong>en</strong> erk<strong>en</strong>n<strong>in</strong>g. De wet<strong>en</strong>schappelijke<br />
on<strong>de</strong>rbouw<strong>in</strong>g van prev<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> strafrechtelijke <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie. <strong>Justitiële</strong> Verk<strong>en</strong>n<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, 30 (5),<br />
31‐48.<br />
Laan, A.M., van <strong>de</strong>r, Blom, M., Verwers, C., & Essers, A.A.M. (2006). Jeugd<strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>tie: risico’s <strong>en</strong><br />
bescherm<strong>in</strong>g. D<strong>en</strong> Haag: Boom Juridische uitgevers, WODC.<br />
Laat, P. <strong>de</strong>. (2005). Psychodrama, e<strong>en</strong> actiegerichte metho<strong>de</strong> voor exploratie, reflectie <strong>en</strong><br />
gedragsveran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g. Ass<strong>en</strong>: Kon<strong>in</strong>klijke Van Gorcum.<br />
Lamme, V. (2010). De vrije wil bestaat niet. Over wie er echt <strong>de</strong> baas is <strong>in</strong> het bre<strong>in</strong>. Amsterdam: Bert Bakker.<br />
Landy, R.J. (1993). Persona and performance. New York: Guilford press.<br />
Landy, R.J. (2001). New essays <strong>in</strong> drama therapy. Spr<strong>in</strong>gfield, IL: Charles Thomas ltd.<br />
Landy, R.J. (2008). The couch and the stage; Integrat<strong>in</strong>g words and action <strong>in</strong> psychotherapy. New York, USA:<br />
Jason Aronson.<br />
Lange, A., Hoog<strong>en</strong>doorn, M., Wie<strong>de</strong>rspahn, A. & Beurs, E. <strong>de</strong> (2005). Buss-Durkee Hostility Inv<strong>en</strong>tory -<br />
Dutch, BDHI-D. Handleid<strong>in</strong>g, verantwoord<strong>in</strong>g <strong>en</strong> normer<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse Buss Durkeeagressievrag<strong>en</strong>lijst.<br />
Hout<strong>en</strong>: Bohn Stafleu Van Loghum.<br />
Ledoux, J. (1998). The emotional bra<strong>in</strong>. The mysterious un<strong>de</strong>rp<strong>in</strong>n<strong>in</strong>gs of emotional life. New York: Touchstone.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 171
L<strong>in</strong>coln, Y.S. & Guba, E.G. (1995). Naturalistic Inquiry. Newbury Park: Sage Publications.<br />
L<strong>in</strong>ehan, M. (1996). Bor<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>e persoonlijkheidsstoornis. Handleid<strong>in</strong>g voor tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g <strong>en</strong> therapie. Lisse: Swets &<br />
Zeitl<strong>in</strong>ger.<br />
Lipton, D. S., e.a. (1997). Synthesis<strong>in</strong>g correctional treatm<strong>en</strong>t outcomes: Prelim<strong>in</strong>ary CDATE f<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gs,<br />
Pres<strong>en</strong>tation to the 5th Annual National Institute of Justice Confer<strong>en</strong>ce on Research and Evaluation<br />
<strong>in</strong> Crim<strong>in</strong>al Justice, Wash<strong>in</strong>gton DC.<br />
Lo<strong>de</strong>wijks, H. (2001). Orthopsychiatrie op R<strong>en</strong>tray. Eef<strong>de</strong>: R<strong>en</strong>tray.<br />
Lo<strong>de</strong>wijks, H. (2008). Viol<strong>en</strong>ce risk assessm<strong>en</strong>t <strong>in</strong> adolesc<strong>en</strong>ts <strong>in</strong> the Dutch juv<strong>en</strong>ile justice system. Studies on the<br />
reliability and predictive accuracy of the SAVRY. Amsterdam: Roz<strong>en</strong>berg Publishers.<br />
Lo<strong>de</strong>wijks, H.P.B., Doreleijers, Th.A.H., De Ruiter, C. <strong>de</strong> & Wit-Grouls, H. <strong>de</strong> (2003). Gestructureer<strong>de</strong><br />
taxatie van geweldsrisico bij jonger<strong>en</strong>. Eef<strong>de</strong>: R<strong>en</strong>tray.<br />
Loeber, Slot & Sergeant (2001). Ernstige <strong>en</strong> gewelddadige jeugd<strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>tie. Bohn Stafleu van Loghum.<br />
Hout<strong>en</strong>/Diegem.<br />
Lyubomirsky, S. (2007). De maakbaarheid van het geluk. E<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schappelijke metho<strong>de</strong> voor e<strong>en</strong> gelukkig lev<strong>en</strong>.<br />
Amsterdam: Archipel.<br />
Matto, H.C. (2002). Investigat<strong>in</strong>g the validity of the Draw-A-Person Scre<strong>en</strong><strong>in</strong>g procedure for emotional<br />
disturbance. A measurem<strong>en</strong>t validation study with high-risk youth. Psychological Assessm<strong>en</strong>t, 14 (2),<br />
221-225.<br />
McGuire, J. (2000). What works: <strong>in</strong> reduc<strong>in</strong>g crim<strong>in</strong>ality. Paper pres<strong>en</strong>ted at the Confer<strong>en</strong>ce Reduc<strong>in</strong>g<br />
Crim<strong>in</strong>ality: Partnerships and Best Practice conv<strong>en</strong>ed by the Australian Institute of Crim<strong>in</strong>ology, <strong>in</strong><br />
association with the WA M<strong>in</strong>istry of Justice, Departm<strong>en</strong>t of Local Governm<strong>en</strong>t, Western Australian<br />
Police Service and Safer WA and held <strong>in</strong> Perth 31 July and 1August 2000.<br />
McGuire, J. (1995). What works: reduc<strong>in</strong>g reoff<strong>en</strong>d<strong>in</strong>g. Chichester: Wiley.<br />
McMack<strong>in</strong>, R.A., Leis<strong>en</strong>, M.B., Sattler, L., Kr<strong>in</strong>sley, K. & Riggs, D.S. (2002). Prelim<strong>in</strong>ary <strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>t of<br />
trauma-focused treatm<strong>en</strong>t groups for <strong>in</strong>carcerated juv<strong>en</strong>ile off<strong>en</strong><strong>de</strong>rs. In: R. Gre<strong>en</strong>wald (Ed.).<br />
Trauma and juv<strong>en</strong>ile <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>cy: Theory, research, and <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tions. B<strong>in</strong>ghamton: Haworth.<br />
Meekums, B. (2010). Mov<strong>in</strong>g towards evi<strong>de</strong>nce for dance movem<strong>en</strong>t therapy: Rob<strong>in</strong> Hood <strong>in</strong> dialogue<br />
with the K<strong>in</strong>g. The Arts <strong>in</strong> Psychotherapy, 37 (1), 35-41.<br />
Moffitt, T.E. (1987). Par<strong>en</strong>tal m<strong>en</strong>tal disor<strong>de</strong>r and offspr<strong>in</strong>g crim<strong>in</strong>al behavior: an adoption study.<br />
Psychiatry, 50 (4), 346-60.<br />
Mor<strong>en</strong>o, J.L.(1964). Psychodrama, first volume. New York: Beacon House Inc.<br />
172 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
National Institute of Corrections (2001). Cognitive reflective communication: <strong>de</strong>al<strong>in</strong>g with risk roots.<br />
Wash<strong>in</strong>gton DC.<br />
Nickel, C., Lahmann, C., Tritt, K., Loew, T.H., Rother, W.K. & Nickel, M.K. (2005). Stressed aggressive<br />
adolesc<strong>en</strong>ts b<strong>en</strong>efit from progressive muscle relaxation: a random, prospective, controlled trail.<br />
Stress and Health, 21, 169-175.<br />
Nieuw<strong>en</strong>huijz<strong>en</strong>, M. van, Orobio <strong>de</strong> Castro, B., Valk, I.E. van <strong>de</strong>r, Wijnroks, L., Vermeer, A. & Matthys,<br />
W.C.H.J. (2004). Sociale probleem oploss<strong>in</strong>gsvaardighe<strong>de</strong>n als verklar<strong>in</strong>g voor gedragsproblem<strong>en</strong><br />
van k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> met lichte verstan<strong>de</strong>lijke beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Ne<strong>de</strong>rlands Tijdschrift voor <strong>de</strong> Zorg aan M<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
met Verstan<strong>de</strong>lijke Beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, 30, 219-233.<br />
Nijland, N. (2009). Motivatiemodule PMT voor <strong>de</strong> for<strong>en</strong>sisch psychiatrie. Franeker.<br />
Nissimov-Nahum, E. (2008). A mo<strong>de</strong>l for art therapy <strong>in</strong> educational sett<strong>in</strong>gs with childr<strong>en</strong> who behave<br />
aggressively. The Arts <strong>in</strong> Psychotherapy, 35 (5), 341-348.<br />
Nissimov-Nahum, E. (2009). Use of a draw<strong>in</strong>g task to study art therapists’ personal experi<strong>en</strong>ces <strong>in</strong><br />
treat<strong>in</strong>g aggressive childr<strong>en</strong>. The Arts <strong>in</strong> Psychotherapy, 36 (3), 140-147.<br />
Notermans, H. (2010a). Spel<strong>en</strong> met perspectiev<strong>en</strong>. Bouwst<strong>en</strong><strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> ontwikkel<strong>in</strong>gsgerichte<br />
dramatherapie. Tijdschrift voor <strong>Vaktherapie</strong>. 6 (1), 37-43.<br />
Notermans, H. (2010b). Wat speelt er? E<strong>en</strong> reflectie op dramatherapie voor adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met<br />
<strong>in</strong>ternaliser<strong>en</strong><strong>de</strong> problem<strong>en</strong>. K<strong>in</strong>d & Adolesc<strong>en</strong>t, 31-Jubileumnummer, 15-28.<br />
Notermans, H. (2011a). Ontmoet<strong>en</strong> <strong>in</strong> spel: E<strong>en</strong> dramatherapeutische <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tie voor adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met<br />
<strong>in</strong>ternaliser<strong>en</strong><strong>de</strong> problem<strong>en</strong>. Heerl<strong>en</strong>/Utrecht: K<strong>en</strong>VaK/Universitet Utrecht/Hogeschool Utrecht.<br />
http://k<strong>en</strong>vak.hszuyd.nl bij onl<strong>in</strong>e publicaties.<br />
Notermans, H. (2011b). Wat kan dramatherapie betek<strong>en</strong><strong>en</strong> voor adolesc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met angst- <strong>en</strong> stemm<strong>in</strong>gsklacht<strong>en</strong>?<br />
E<strong>en</strong> review. Heerl<strong>en</strong>/Utrecht: K<strong>en</strong>VaK/Universiteit Utrecht/Hogeschool Utrecht.<br />
Novaco, R.W. (1975). Anger control. Lex<strong>in</strong>gton, MA: Heath.<br />
Novaco, R.W. (1994). Anger as a risk factor for viol<strong>en</strong>ce among the m<strong>en</strong>tally disor<strong>de</strong>red. In: J. Monahan &<br />
H.J. Steadman (Eds.). Viol<strong>en</strong>ce and m<strong>en</strong>tal disor<strong>de</strong>r. Chicago: The University of Chicago Press.<br />
Novaco, R.W. (1997). Remediat<strong>in</strong>g anger and aggression with viol<strong>en</strong>t off<strong>en</strong><strong>de</strong>rs. Legal and Crim<strong>in</strong>ological<br />
Psychology, 2, 77-88.<br />
Nuttall, C., Goldblatt, P. & Lewis, C. (1998). Reduc<strong>in</strong>g off<strong>en</strong>d<strong>in</strong>g: an assessm<strong>en</strong>t of research evi<strong>de</strong>nce on ways of<br />
<strong>de</strong>al<strong>in</strong>g with off<strong>en</strong>d<strong>in</strong>g behavior. Home Office Research Study No.187. London: Home Office.<br />
Office of Juv<strong>en</strong>ile Justice and Del<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>cy Prev<strong>en</strong>tion (1998). Arts programs for juv<strong>en</strong>ile off<strong>en</strong><strong>de</strong>rs <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong>t<strong>en</strong>tion and correction. Available at: http://ojjdp.ncjrs.org<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 173
Ofman, D. (2007). Hé ik daar?! Ont<strong>de</strong>k <strong>en</strong> ontwikkel je persoonlijke kernkwaliteit<strong>en</strong> met het kernkwadrant.<br />
Utrecht: Servire.<br />
O.G. Heldr<strong>in</strong>g (2010). http://www.ogheldr<strong>in</strong>g.nl/?page_id=186 (gelez<strong>en</strong> 04.09.2010)<br />
Orobio <strong>de</strong> Castro, B. (2000). Social <strong>in</strong>formation process<strong>in</strong>g and emotion <strong>in</strong> antisocial boys. Amsterdam:<br />
Paedologisch Instituut.<br />
Orobio <strong>de</strong> Castro, B. (2007). Woe<strong>de</strong>, wraak & leedvermaak. Op zoek naar drijv<strong>en</strong><strong>de</strong> kracht<strong>en</strong> achter <strong>de</strong><br />
ontwikkel<strong>in</strong>g van gedragsproblem<strong>en</strong>. Inaugurale re<strong>de</strong>. Utrecht: Universiteit Utrecht.<br />
Orobio <strong>de</strong> Castro, B. (2011). Effectieve beïnvloed<strong>in</strong>g van antisociaal gedrag. Lez<strong>in</strong>g tij<strong>de</strong>ns het congres<br />
‘100 Jaar Het Keerpunt’ te Maastricht.<br />
Ortiz, J., & Ra<strong>in</strong>e, A. (2004). Heart rate level and antisocial behavior <strong>in</strong> childr<strong>en</strong> and adolesc<strong>en</strong>ts: A metaanalysis.<br />
Journal of the American Aca<strong>de</strong>my of Child and Adolesc<strong>en</strong>t Psychiatry, 43, 154-162.<br />
Ou<strong>de</strong>jans, S., Nabitz, U. & Schippers, G. (2009). Rout<strong>in</strong>e Outcome Monitor<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> verslav<strong>in</strong>gszorg.<br />
Bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> belemmer<strong>en</strong><strong>de</strong> factor<strong>en</strong>. Maandblad Geestelijke volksgezondheid, 64 (9), 774-784.<br />
Oudijk, R. (2000). Uitnodig<strong>in</strong>g tot ontmoet<strong>in</strong>g: Het lege toneel. Psychodramabullet<strong>in</strong>, 11 (1), 8-28.<br />
Palmer, E. J., & Holl<strong>in</strong>, C. R. (1996). Assess<strong>in</strong>g adolesc<strong>en</strong>t problems: An overview of the Adolesc<strong>en</strong>t<br />
Problem Inv<strong>en</strong>tory. Journal of Adolesc<strong>en</strong>ce, 19, 347-354.<br />
Palmer, E. J., & Holl<strong>in</strong>, C. R. (1999). Social compet<strong>en</strong>ce and sociomoral reason<strong>in</strong>g <strong>in</strong> young off<strong>en</strong><strong>de</strong>rs.<br />
Applied Cognitive Psychology, 13, 79-87.<br />
Pas, Y. van <strong>de</strong>r & Klopper, I. (2008). Beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kracht. Behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van dwangstoornis met beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong><br />
therapie <strong>en</strong> cognitieve gedragstherapie. Tijdschrift voor <strong>Vaktherapie</strong>, 1, 3-12.<br />
Patrick, C.J. (2001). Emotional processes <strong>in</strong> psychopathy. In: A. Ra<strong>in</strong>e & J. Sanmart<strong>in</strong> (Eds.). Viol<strong>en</strong>ce and<br />
psychopathy. New York: Kluwer/Pl<strong>en</strong>um.<br />
Persons, R.W. (2009). Art therapy with serious juv<strong>en</strong>ile off<strong>en</strong><strong>de</strong>rs: A ph<strong>en</strong>om<strong>en</strong>ological analysis.<br />
International Journal of Off<strong>en</strong><strong>de</strong>r Therapy and Comparative Crim<strong>in</strong>ology, 53, 433-453.<br />
Pijn<strong>en</strong>burg, H. (2010)(red.). Zorg<strong>en</strong> dat het werkt. Werkzame factor<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> zorg voor <strong>de</strong> jeugd. Amsterdam:<br />
SWP.<br />
Plaisier, J. (2007). Afstemm<strong>in</strong>g van gedrags<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties voor jeugdige <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, <strong>in</strong> opdracht van <strong>de</strong><br />
directie Justitieel Jeugdbeleid van het m<strong>in</strong>isterie van Justitie, Impact R&D, blz: 20.<br />
Ploeg, J.D. van <strong>de</strong>r (2009). Agressie. Rotterdam: Lemniscaat.<br />
174 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Postbus 51 (2009). Wat is geslot<strong>en</strong> jeugdzorg? Januari, www.postbus51.nl<br />
Pre<strong>in</strong>, H. (2007). Tra<strong>in</strong><strong>in</strong>gsboek conflicthanter<strong>in</strong>g <strong>en</strong> mediation. Hout<strong>en</strong>: Bohn Stafleu Van Loghum.<br />
Ra<strong>in</strong>e, A., e.a. (2006). The Reactive‐Proactive Aggression Questionnaire: Differ<strong>en</strong>tial correlates of reactive<br />
and proactive aggression <strong>in</strong> adolesc<strong>en</strong>t Boys. Aggressive Behavior, 32, 159‐171.<br />
Rappaport, N. & Tomas, C. (2004). Rec<strong>en</strong>t research f<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gs on aggressive and viol<strong>en</strong>t behavior <strong>in</strong> youth:<br />
Implications for cl<strong>in</strong>ical assessm<strong>en</strong>t and <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tion. Journal of Adolesc<strong>en</strong>t Health, 35 (4), 260-277.<br />
R<strong>en</strong>tray (2009). Behan<strong>de</strong>lmethodiek. Januari, www.r<strong>en</strong>tray.nl<br />
R<strong>en</strong>tray (2010). http://r<strong>en</strong>tray.nl/template_new.php?pid=over_r<strong>en</strong>tray&id=12 (gelez<strong>en</strong> 20.09.2010)<br />
Ritter, M. & Graff Low, K. (1996). Effects of dance/movem<strong>en</strong>t therapy: a meta analysis. The Arts <strong>in</strong><br />
Psychotherapy, 23, 249-260.<br />
Roem<strong>en</strong>-Van Haar<strong>en</strong>, M. (2010). Psychomotorische therapie. Lichaams- <strong>en</strong> beweg<strong>in</strong>gsgerichte <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
GGZ. Redactie: Jan <strong>de</strong> Lange. Amsterdam: Uitgeverij Boom.<br />
Rollnick <strong>en</strong> Miller (1995): What is motiovational Interview<strong>in</strong>g? Behavioural and Cognitive Psychotherapy, 23,<br />
325-334.<br />
Rollnick <strong>en</strong> Miller (2002): Motivationale Interview<strong>in</strong>g: Prepair<strong>in</strong>g People for Change. Guilford Publications,<br />
2002 second Edition.<br />
Ros<strong>en</strong>berg, M. (1965). Society and the adolesc<strong>en</strong>t self-image. Pr<strong>in</strong>ceton: Pr<strong>in</strong>ceton University Press.<br />
Ross, E.C., Devon, L.L., Polaschek, D.L.L. & Ward, T. (2007). The therapeutic alliance. A theoretical<br />
revision for off<strong>en</strong><strong>de</strong>r rehabilitation. Aggression and Viol<strong>en</strong>t Behavior, 13, 462-480.<br />
Ruiter, <strong>de</strong>, Ku<strong>in</strong>, Vries, <strong>de</strong>, & Das, (2002).Psychopathie Checklist: Jeugdversie (on<strong>de</strong>rzoeksversie,<br />
geautoriseer<strong>de</strong> vertal<strong>in</strong>g), Amsterdam: Universiteit van Amsterdam, Programmagroep Kl<strong>in</strong>ische<br />
Psychologie.<br />
Ruiter, C. <strong>de</strong> & Ve<strong>en</strong>, V. van (2004). Terugdr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van recidive bij drie typ<strong>en</strong> gewelds<strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: Werkzame<br />
<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties bij relationeel geweld, seksueel geweld <strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> geweld. Utrecht: Trimbos Instituut.<br />
Rutter, M. (1987). Psychosocial resili<strong>en</strong>ce and protective mechanisms. Americal Journal of Orthopsychiatry,<br />
57, 316-331.<br />
Ross, R. R., & Fabiano, E. A. (1985). Time to th<strong>in</strong>k: A cognitive mo<strong>de</strong>l of <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>cy prev<strong>en</strong>tion and off<strong>en</strong><strong>de</strong>r<br />
rehabilitation. Johnson City, TN: Institute of Social Sci<strong>en</strong>ces and Arts.<br />
Ross, R.R. & Hilborn, J. (2008). Rehabilitat<strong>in</strong>g rehabilitation: Neurocrim<strong>in</strong>ology for treatm<strong>en</strong>t of antisocial<br />
behavior. Ottawa: Cognitive C<strong>en</strong>tre of Canada.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 175
Salas, J. (2000). Playback Theatre: A frame for heal<strong>in</strong>g. In: P. Lewis & D.R. Johnson (Eds.). Curr<strong>en</strong>t<br />
approaches <strong>in</strong> drama therapy. Spr<strong>in</strong>gfield, IL: Charles C Thomas.<br />
San<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>, T.K. (2001). Anger managem<strong>en</strong>t counsel<strong>in</strong>g with the antisocial personality. Annals of the<br />
American Psychotherapy Association, 4, 9-11.<br />
Scarpa, A. & Ra<strong>in</strong>e, A. (1997). Psychology of anger and viol<strong>en</strong>t behavior. Psychiatric Cl<strong>in</strong>ics of North<br />
America, 20 (2), 375‐394.<br />
Skeem, J., Monahan, J. & Mulvey, E. (2002). Psychopathy, treatm<strong>en</strong>t <strong>in</strong>volvem<strong>en</strong>t and subsequ<strong>en</strong>t<br />
viol<strong>en</strong>ce among civil psychiatric pati<strong>en</strong>ts. Law and Human Behavior, 26, 577-603.<br />
Sloan, T. (1997). Theories of personality: I<strong>de</strong>ology and beyond. In: D. Fox, & I. Prillelt<strong>en</strong>sky (Eds.). Critical<br />
psychology: An <strong>in</strong>troduction. London: Sage.<br />
Slot, N.W. (1988). Resi<strong>de</strong>ntiële hulp voor jonger<strong>en</strong> met antisociaal gedrag. Lisse: Swets & Zeitl<strong>in</strong>ger.<br />
Smeijsters, H. (red.)(2005). Praktijkon<strong>de</strong>rzoek <strong>in</strong> vaktherapie. Bussum: Cout<strong>in</strong>ho.<br />
Smeijsters, H. (red.)(2006). Handboek muziektherapie. Evi<strong>de</strong>nce based practice voor <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van psychische<br />
stoorniss<strong>en</strong>, problem<strong>en</strong> <strong>en</strong> beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Hout<strong>en</strong>: Bohn Stafleu Van Loghum.<br />
Smeijsters, H. (2007). Agressieregulatie <strong>in</strong> <strong>de</strong> for<strong>en</strong>sische psychiatrie. Heerl<strong>en</strong>: Hogeschool <strong>Zuyd</strong> – K<strong>en</strong>VaK /<br />
Melos.<br />
Smeijsters, H. (2008a). De kunst<strong>en</strong> van het lev<strong>en</strong>. Hoe kunst bijdraagt aan e<strong>en</strong> emotioneel gezond lev<strong>en</strong>. Diem<strong>en</strong>:<br />
VEEN Magaz<strong>in</strong>es.<br />
Smeijsters, H. (red.)(2008b). De kunst<strong>en</strong> van het lev<strong>en</strong>. Voorbeel<strong>de</strong>n uit <strong>de</strong> creatieve therapie. Diem<strong>en</strong>: VEEN<br />
Magaz<strong>in</strong>es.<br />
Smeijsters, H. (2008c). Handboek creatieve therapie. Bussum: Cout<strong>in</strong>ho.<br />
Smeijsters, H. (2010a). Praktijkon<strong>de</strong>rzoek naar <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties. <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg. Tijdschrift voor <strong>Vaktherapie</strong>, 6 (1), 9-17.<br />
Smeijsters, H. (2010b). Werk<strong>en</strong> <strong>in</strong> het medium vraagt om e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> theorie. Reactie H<strong>en</strong>k Smeijsters op<br />
‘Hoe overkoepel<strong>en</strong>d is e<strong>en</strong> overkoepel<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tietheorie?’, <strong>in</strong>gezon<strong>de</strong>n door Pijke Dijkema.<br />
Tijdschrift voor <strong>Vaktherapie</strong>, 6 (3), 36-37.<br />
Smeijsters, H., Beursk<strong>en</strong>s, S., Reverda, N., Giel<strong>en</strong>, X. & Pénzes, I. (2012). Practice Based Evi<strong>de</strong>nce <strong>en</strong><br />
Evi<strong>de</strong>nce Based Practice. E<strong>en</strong> verhel<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van begripp<strong>en</strong>. Tijdschrift voor <strong>Vaktherapie</strong>, 8 (2).<br />
Smeijsters, H., Braak, J. van <strong>de</strong>n, Helmich, M., Reumers, H. & Wekk<strong>en</strong>, J. van <strong>de</strong>r (2009). <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
justitiële jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> geslot<strong>en</strong> jeugdzorg. Ka<strong>de</strong>rdocum<strong>en</strong>t voor alle vaktherapieën.<br />
Heerl<strong>en</strong>/Cadier & Keer: K<strong>en</strong>VaK/Melos/Het Keerpunt.<br />
176 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Smeijsters, H. & Clev<strong>en</strong>, G. (2004). <strong>Vaktherapie</strong>ën <strong>in</strong> <strong>de</strong> for<strong>en</strong>sische psychiatrie (2004). Utrecht:<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum For<strong>en</strong>sische Psychiatrie.<br />
Smeijsters, H., Kil, J., Kurstj<strong>en</strong>s, H., Welt<strong>en</strong>, J. & Willemars, G. (2011). Arts therapies for young off<strong>en</strong><strong>de</strong>rs<br />
<strong>in</strong> secure care. A practice based research. The Arts <strong>in</strong> Psychotherapy, 38, 41-51.<br />
Spanjaard, H. & Es, D. van (1999). Compet<strong>en</strong>tievergrot<strong>in</strong>g <strong>in</strong> e<strong>en</strong> jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g. Duiv<strong>en</strong>drecht: PI Research,<br />
af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g GT & FOC Kolkemate.<br />
Spellacy, F.J. & Brown, W.G. (1984). Prediction of recidivism <strong>in</strong> young off<strong>en</strong><strong>de</strong>rs after brief<br />
<strong>in</strong>stitutionalization. Journal of Cl<strong>in</strong>ical Psychology, 40 (4), 1070-1074.<br />
Sp<strong>en</strong>ce, S. H. (1981a). Differ<strong>en</strong>ces <strong>in</strong> social skills performance betwe<strong>en</strong> <strong>in</strong>stitutionalized juv<strong>en</strong>ile male<br />
off<strong>en</strong><strong>de</strong>rs and a comparable group of boys without off<strong>en</strong>ce records. British Journal of Cl<strong>in</strong>ical<br />
Psychology, 20, 163-171.<br />
Sp<strong>en</strong>ce, S. H. (1981b). Validation of social skills of adolesc<strong>en</strong>t males <strong>in</strong> an <strong>in</strong>terview conversation with a<br />
previously unknown adult. Journal of Applied Behaviour Analysis, 14, 159-168.<br />
Spivack, G., Platt, J.J. & Shure, M.B. (1976). The problem-solv<strong>in</strong>g approach to adjustm<strong>en</strong>t: A qui<strong>de</strong> to research<br />
and <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tion. San Francisco, CA: Jossey-Bass.<br />
Spol<strong>in</strong>, V. (1999). Improvisation for the Theater, third edition. Evanston, IL: Northwestern University Press.<br />
Spre<strong>en</strong>, M. (2009). Lectorale re<strong>de</strong>. Leeuwar<strong>de</strong>n: St<strong>en</strong><strong>de</strong>n Hogeschool.<br />
Spre<strong>en</strong>, M., Timmerman, M..E., Horst, P. ter & Schur<strong>in</strong>ga, E. (2010). Formaliz<strong>in</strong>g cl<strong>in</strong>ical <strong>de</strong>cisions <strong>in</strong><br />
<strong>in</strong>dividual treatm<strong>en</strong>ts: Some first steps. Journal of For<strong>en</strong>sic Psychology Practice, 10, 285-299.<br />
Stallard, P. (2006). D<strong>en</strong>k Goed - Voel je Goed. Cognitieve gedragstherapie voor k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> jonger<strong>en</strong>. Amsterdam:<br />
Uitgeverij Nieuwezijds.<br />
Stams, G.J. (2011). Het evi<strong>de</strong>nce based gebouw <strong>in</strong> <strong>de</strong> jeugdzorg. Lez<strong>in</strong>g tij<strong>de</strong>ns het congres ‘100 Jaar Het<br />
Keerpunt’ te Maastricht.<br />
Starniske, G. (2008). Leertheorie als basis van vaktherapie. Tijdschrift voor vaktherapie, 2, 25-30.<br />
Stern, D.N. (1985/2000). The <strong>in</strong>terpersonal world of the <strong>in</strong>fant. A view from psychoanalysis and <strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>t<br />
psychology. New York: Basic Books.<br />
Stern, D. N. (2004). The pres<strong>en</strong>t mom<strong>en</strong>t <strong>in</strong> psychotherapy and everyday life. New York: W.W. Norton.<br />
Stern, D.N. (2010). Forms of vitality. Explor<strong>in</strong>g dynamic experi<strong>en</strong>ce <strong>in</strong> psychology, the arts, psychotherapy, and<br />
<strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>t. Oxford: Oxford University Press.<br />
St<strong>in</strong>ck<strong>en</strong>s, N., Verdru, H. & Leijss<strong>en</strong>, M. (2009). Meestertherapeut<strong>en</strong> <strong>en</strong> het geheim van hun succes: het<br />
belang van praktijkgeoriënteerd on<strong>de</strong>rzoek <strong>en</strong> monitor<strong>in</strong>g. PsychoPraxis, 11 (3), 96-103.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 177
Strauss, A. L., & Corb<strong>in</strong>, J. M. (1998). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for <strong>de</strong>velop<strong>in</strong>g<br />
groun<strong>de</strong>d theory. Thousand Oaks: Sage Publications.<br />
Swaab, D. (2010). Wij zijn ons bre<strong>in</strong>. Van baarmoe<strong>de</strong>r tot Alzheimer. Amsterdam/Antwerp<strong>en</strong>: Uitgeverij<br />
Contact.<br />
Task Force on Promotion and Dissem<strong>in</strong>ation of Psychological Procedures, Division of Cl<strong>in</strong>ical<br />
Psychology, American Psychological Association (1995). Tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g <strong>in</strong> dissem<strong>in</strong>ation of empiricallyvalidated<br />
psychological treatm<strong>en</strong>ts: Report and recomm<strong>en</strong>dations. The Cl<strong>in</strong>ical Psychologist, 48, 3-23.<br />
Thompson, J. (1999). Drama workshops for anger managem<strong>en</strong>t and off<strong>en</strong><strong>de</strong>r behaviour. London: Jessica<br />
K<strong>in</strong>gsley Publishers.<br />
Thornton, D.M. (1987). Treatm<strong>en</strong>t effects on recidivism: a reappraisal of the noth<strong>in</strong>g works doctr<strong>in</strong>e. In: B.<br />
McGurk, D.M. Thornton, & M. Williams (Eds.). Apply<strong>in</strong>g psychology to imprisonm<strong>en</strong>t. London:<br />
HMSO.<br />
Tiem<strong>en</strong>s, B., Hutschemaekers, G., Kaas<strong>en</strong>brood, A. & Niet, G. <strong>de</strong> (2011). Evi<strong>de</strong>nce-based werk<strong>en</strong>: k<strong>en</strong>nis<br />
<strong>en</strong> context. Tijdschrift voor Psychotherapie, 37 (6), 429-441.<br />
Tiem<strong>en</strong>s, B., Kaas<strong>en</strong>brood, A. & Niet, G. <strong>de</strong> ( 2010). Evi<strong>de</strong>nce based werk<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> GGZ. Methodisch werk<strong>en</strong> als<br />
oploss<strong>in</strong>g. Hout<strong>en</strong>: Bohn Stafleu Van Loghum.<br />
Timmer, S. (2004). Zanger gezocht. Dramatherapie b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> schemagerichte behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g voor<br />
ze<strong>de</strong>n<strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Tijdschrift voor Creatieve Therapie, 23 (1), 11-16.<br />
Trower, P. (1978). Skills tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g for adolesc<strong>en</strong>t social problems. A viable treatm<strong>en</strong>t alternative? Journal of<br />
Adolesc<strong>en</strong>ce, 1, 319-329.<br />
Tu<strong>en</strong><strong>de</strong>r, G. (2008). Lievel<strong>in</strong>gsroll<strong>en</strong>. Nijmeg<strong>en</strong>: <strong>in</strong>terne uitgave HAN.<br />
Tyson, E.H. (2002). Hip-Hop Therapy: An exploratory study of a rap music <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tion with at-risk and<br />
<strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t youth. Journal of Poetry Therapy, 15 (3), 131-144.<br />
Val<strong>en</strong>kamp, M. W., Verhulst, F. C., & Ruiter, C. (2006). Signaler<strong>in</strong>gslijst<strong>en</strong> psychische problematiek bij<br />
jeugdig<strong>en</strong>. K<strong>in</strong>d En Adolesc<strong>en</strong>t : Tijdschrift Voor Pedagogiek, Psychiatrie En Psychologie, 27( 1), 4-30.<br />
Van<strong>de</strong>rmeul<strong>en</strong>, J., Derix, M. & Lafosse, C. (red.)(2008). Neuroplasticiteit. Amsterdam: Boom.<br />
Veerman, J.W. (2008). Het mooie van met<strong>en</strong>. Maandblad Geestelijke volksgezondheid, 63 (12), 1019-1024.<br />
Versteg<strong>en</strong>, R. & Lo<strong>de</strong>wijks, H.P.B. (2006). Interactiewijzer. Analyse <strong>en</strong> aanpak van <strong>in</strong>teractieproblem<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
professionele opvoed<strong>in</strong>gssituaties. Ass<strong>en</strong>: Van Gorcum.<br />
Vi<strong>en</strong>, V.A. & Beech, A.R. (2006). Psychopathy: theory, measurem<strong>en</strong>t and treatm<strong>en</strong>t. Trauma, Viol<strong>en</strong>ce, &<br />
Abuse, 7 (3), 155-174.<br />
178 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
V<strong>in</strong>ke, A., Vogelvang, B.O., Erftemeijer, L. & Veldkamp, E. (2004). Handleid<strong>in</strong>g RISc: Recidive Inschatt<strong>in</strong>g<br />
Schal<strong>en</strong>. Gebruikersversie 1.0. Woer<strong>de</strong>n/Utrecht: Adviesbureau Van Montfoort/ Sticht<strong>in</strong>g<br />
Reclasser<strong>in</strong>g Ne<strong>de</strong>rland.<br />
Vitiello, B. & Stoff, D. (1997). Subtypes of aggression and their Relevance to child psychiatry. Journal of the<br />
American Aca<strong>de</strong>my of Child & Adolesc<strong>en</strong>t Psychiatry, 36 (3), 307-315.<br />
Vogelvang, B. (2005). De jongere aansprek<strong>en</strong>. Handboek metho<strong>de</strong> jeugdreclasser<strong>in</strong>g. Utrecht/Woer<strong>de</strong>n: MO<br />
Groep / Adviesbureau Van Montfoort.<br />
Vogelvang, B.O., Van Burik, A., Van <strong>de</strong>r Knaap, L.M., Wartna, B.S.J. (2003). Preval<strong>en</strong>tie van crim<strong>in</strong>og<strong>en</strong>e<br />
factor<strong>en</strong> bij mannelijke ge<strong>de</strong>t<strong>in</strong>eer<strong>de</strong>n <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland. D<strong>en</strong> Haag: Adviesbureau Van Montfoort/WODC.<br />
Vreeswijk, M. van, Broers<strong>en</strong>, J. & Nadort, M. (red.)(2008). Handboek schematherapie. Theorie, praktijk <strong>en</strong><br />
on<strong>de</strong>rzoek. Hout<strong>en</strong>: Bohn Stafleu Van Loghum.<br />
Vreug<strong>de</strong>nhil, C. (2003). Psychiatric disor<strong>de</strong>rs among <strong>in</strong>carcerated male adolesc<strong>en</strong>ts <strong>in</strong> The Netherlands.<br />
Amsterdam: proefschrift VU.<br />
Wampold, B.E. (2001). The great psychotherapy <strong>de</strong>bate: Mo<strong>de</strong>ls, methods, and f<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gs. Hillsdale: Erlbaum.<br />
Weerman, F.M. & Laan, P.H., van <strong>de</strong>r (2006). Het verband tuss<strong>en</strong> spijbel<strong>en</strong>, voortijdig schoolverlat<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
crim<strong>in</strong>aliteit, In: <strong>Justitiële</strong> verk<strong>en</strong>n<strong>in</strong>g<strong>en</strong> 6/06, Spijbelaars <strong>en</strong> drop-outs, WODC (2006).<br />
Weertman, A. (2008). Gebruik van experiëntiële techniek<strong>en</strong> voor diagnostiek In: M. van Vreeswijk, J.<br />
Broers<strong>en</strong> & M. Nadort, M. (red.). Handboek schematherapie. Theorie, praktijk <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek. Hout<strong>en</strong>:<br />
Bohn Stafleu Van Loghum.<br />
Weisz, J.R., McCarthy, C. & Valeri, S.M. (2006). Effects of psychotherapy for <strong>de</strong>pression <strong>in</strong> childr<strong>en</strong> and<br />
adolesc<strong>en</strong>ts. A meta-analysis. Psychological Bullet<strong>in</strong>, 132 (1), 132-149.<br />
Welt<strong>en</strong>, J. (2005). Spel<strong>en</strong> met vuur, dramatherapie <strong>en</strong> psychodrama met getraumatiseer<strong>de</strong>n. In Smeijsters,<br />
H. (red.). Praktijkon<strong>de</strong>rzoek <strong>in</strong> vaktherapie. Bussum: Cout<strong>in</strong>ho<br />
Welt<strong>en</strong>, J., Man, J. <strong>de</strong>, Wekk<strong>en</strong>, J. van <strong>de</strong>r & Scholt<strong>en</strong>, M. (2010). Praktijkon<strong>de</strong>rzoek naar <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties.<br />
Dramatherapie <strong>in</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg. Tijdschrift voor <strong>Vaktherapie</strong> 6<br />
(4), 21-25.<br />
Williams, J.M.G. , Teasdale, J.D., Segal, Z.V. & Kabat-Z<strong>in</strong>n, J. (2007). M<strong>in</strong>dfulness <strong>en</strong> bevrijd<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>pressie.<br />
Amsterdam: Uitgeverij Nieuwezijds.<br />
Wong, S., & Hare, R. D. (2005). The gui<strong>de</strong>l<strong>in</strong>es for a psychopathy treatm<strong>en</strong>t program. Toronto, Canada:<br />
MultiHealth Systems.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 179
Wood, J., Foy, D., Layne, C., Pynoos, R. & James, C.B. (2002). An exam<strong>in</strong>ation of the relationship betwe<strong>en</strong><br />
viol<strong>en</strong>ce exposure, posttraumatic stress symptomatology, and <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>t activity. In: R. Gre<strong>en</strong>wald<br />
(Dd.). Trauma and juv<strong>en</strong>ile <strong>de</strong>l<strong>in</strong>qu<strong>en</strong>cy: Theory, research, and <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>tions. B<strong>in</strong>ghamton: Haworth.<br />
Young, J.E., Klosko, J.S. & Weishaar, M.E. (2005). Schemagerichte therapie. Handboek voor therapeut<strong>en</strong>.<br />
Hout<strong>en</strong>: Bohn Stafleu Van Loghum.<br />
Yper<strong>en</strong>, T. van (2011). Ontwikkel<strong>en</strong> effectiviteit jeugdzorg. Lez<strong>in</strong>g tij<strong>de</strong>ns het congres ‘100 Jaar Het Keerpunt’<br />
te Maastricht.<br />
Yper<strong>en</strong>, T. van & Veerman (red.)(2008). Zicht op effectiviteit. Handboek voor praktijkgestuurd effecton<strong>de</strong>rzoek<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> jeugdzorg. Delft: Eburon.<br />
Zamble, E. & Qu<strong>in</strong>sey, V. L. (1997). The crim<strong>in</strong>al recidivism process. Cambridge: Cambridge University<br />
Press.<br />
Zevalk<strong>in</strong>k, J & Dam, Q.D. van (2007). Teg<strong>en</strong>woordigheid van geest. Het actuele mom<strong>en</strong>t <strong>in</strong> e<strong>en</strong> psychoanalytische<br />
behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g. Ass<strong>en</strong>: Van Gorcum.<br />
180 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
DE AUTEURS 34<br />
Overkoepel<strong>en</strong><strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong><br />
Dr. H<strong>en</strong>k Smeijsters (e<strong>in</strong>dredactie), tot zijn emeritaat <strong>in</strong> 2012 lector van <strong>de</strong> K<strong>en</strong>VaK, e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijke<br />
k<strong>en</strong>niskr<strong>in</strong>g van <strong>Zuyd</strong> Hogeschool, Hogeschool Utrecht, ArtEZ Hogeschool <strong>en</strong> St<strong>en</strong><strong>de</strong>n Hogeschool;<br />
tev<strong>en</strong>s hoofdoplei<strong>de</strong>r van <strong>de</strong> Master of Arts Therapies <strong>Zuyd</strong> <strong>en</strong> lid van <strong>de</strong> werkgroep<strong>en</strong> die <strong>in</strong> opdracht<br />
van <strong>de</strong> hbo-raad (Forum Praktijkgericht On<strong>de</strong>rzoek) <strong>en</strong> ZonMW k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>, kwaliteitscriteria <strong>en</strong><br />
randvoorwaar<strong>de</strong>n van praktijkgericht on<strong>de</strong>rzoek hebb<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong>.<br />
Mr. drs. Joost van <strong>de</strong>n Braak, ruim 10 jaar werkzaam als s<strong>en</strong>ior-adviseur bij Van Montfoort/Collegio, e<strong>en</strong><br />
organisatie actief op het gebied van jeugdzorg, jeugdbeleid, politie <strong>en</strong> justitie, lokaal beleid, on<strong>de</strong>rwijs,<br />
zorg <strong>en</strong> welzijn. Van Montfoort/Collegio biedt on<strong>de</strong>rzoek <strong>en</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g, opleid<strong>in</strong>g <strong>en</strong> tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g, <strong>en</strong><br />
advies <strong>en</strong> managem<strong>en</strong>t. E<strong>en</strong> van <strong>de</strong> rec<strong>en</strong>te werkzaamhe<strong>de</strong>n betreft <strong>de</strong> <strong>in</strong>di<strong>en</strong><strong>in</strong>g van gedrags<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties<br />
bij <strong>de</strong> Erk<strong>en</strong>n<strong>in</strong>gscommissie Gedrags<strong>in</strong>terv<strong>en</strong>ties Justitie.<br />
Dr. Ingrid Can<strong>de</strong>l, Ingrid Can<strong>de</strong>l promoveer<strong>de</strong> <strong>in</strong> 2003 aan <strong>de</strong> Universiteit Maastricht op het on<strong>de</strong>rwerp<br />
"accuraatheid, volledigheid <strong>en</strong> consist<strong>en</strong>tie van emotionele her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g<strong>en</strong>". Na haar promotie was zijn<br />
e<strong>en</strong> aantal jar<strong>en</strong> werkzaam als universitair doc<strong>en</strong>t aan diezelf<strong>de</strong> universiteit. To<strong>en</strong> zij haar bijdrage<br />
lever<strong>de</strong> aan dit boek was zij on<strong>de</strong>rzoeker <strong>en</strong> behan<strong>de</strong>laar bij Sticht<strong>in</strong>g Jeugdzorg St. Joseph. Mom<strong>en</strong>teel<br />
werkt ze als hoofdbehan<strong>de</strong>laar bij het U-c<strong>en</strong>ter <strong>in</strong> Ep<strong>en</strong>.<br />
Marjan Helmich, SRVB geregistreerd beel<strong>de</strong>nd therapeut, LSG-R<strong>en</strong>tray. Zij is e<strong>en</strong> aantal jar<strong>en</strong> werkzaam<br />
geweest bij LSG-R<strong>en</strong>tray <strong>en</strong> vanaf het piloton<strong>de</strong>rzoek betrokk<strong>en</strong> bij het RAAK project. Mom<strong>en</strong>teel<br />
werkzaam bij For<strong>en</strong>sische polikl<strong>in</strong>iek De T<strong>en</strong><strong>de</strong>r on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van FPC Ol<strong>de</strong>nkotte, <strong>en</strong> <strong>de</strong> PI Zwolle. Stu<strong>de</strong>nt<br />
van <strong>de</strong> Master of Arts Therapies aan <strong>de</strong> Hogeschool <strong>Zuyd</strong>.<br />
He<strong>in</strong>z Reumers MMTh, is als muziektherapeut werkzaam bij Sticht<strong>in</strong>g Jeugdzorg St. Joseph te Cadier <strong>en</strong><br />
Keer. Hij was vanaf het piloton<strong>de</strong>rzoek betrokk<strong>en</strong> bij het RAAK project <strong>en</strong> heeft ook <strong>de</strong> masteropleid<strong>in</strong>g<br />
afgestemd op het RAAK project.<br />
34<br />
Zie het dankwoord voor alle an<strong>de</strong>re vaktherapeut<strong>en</strong> die door mee te lez<strong>en</strong>, mee te <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> mee te discussiër<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
bijdrage aan dit boek hebb<strong>en</strong> geleverd.<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 181
Josefi<strong>en</strong> van <strong>de</strong>r Wekk<strong>en</strong>, dramatherapeut <strong>en</strong> psychodramatherapeut (GGZ, jeugdzorg). Zij is s<strong>in</strong>ds 2005<br />
werkzaam <strong>in</strong> <strong>de</strong> geslot<strong>en</strong> jeugdzorg (plus), O.G. Heldr<strong>in</strong>gsticht<strong>in</strong>g te Zett<strong>en</strong>. Zij was vanaf het<br />
piloton<strong>de</strong>rzoek betrokk<strong>en</strong> bij het RAAK project.<br />
Pijke Dijkema, MPMTH, heeft dramatherapie gestu<strong>de</strong>erd <strong>en</strong> <strong>de</strong> Master opleid<strong>in</strong>g psychomotorische<br />
therapie gevolgd. Hij is werkzaam geweest als dramatherapeut <strong>in</strong> het speciaal on<strong>de</strong>rwijs <strong>en</strong> is s<strong>in</strong>ds 6 jaar<br />
werkzaam als psychomotorisch therapeut b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> for<strong>en</strong>sische jeugd- <strong>en</strong> orthopsychiatrie van Accare <strong>in</strong><br />
Ass<strong>en</strong>. Pijke heeft <strong>de</strong> basiscursus gedragstherapie gevolgd <strong>en</strong> comb<strong>in</strong>eert psychomotorische therapie met<br />
cognitieve gedragstherapie <strong>en</strong> dramatherapeutische werkvorm<strong>en</strong>. Hij volgt supervisie t<strong>en</strong> behoeve van<br />
zijn registratie als cognitief gedragtherapeutisch me<strong>de</strong>werker.<br />
Hoofdstukk<strong>en</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie<br />
Gemmy Willemars, MATh, SRATh, is als beel<strong>de</strong>nd therapeut <strong>en</strong> bestuurslid verbon<strong>de</strong>n aan het<br />
for<strong>en</strong>sische werkveld. Zij is werkzaam als doc<strong>en</strong>t methodiekontwikkel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> praktijkon<strong>de</strong>rzoek aan <strong>de</strong><br />
opleid<strong>in</strong>g Creatieve Therapie van <strong>de</strong> Hogeschool Utrecht <strong>in</strong> Amersfoort. Zij is tev<strong>en</strong>s lid van K<strong>en</strong>VaK.<br />
Marjan Helmich, zie bov<strong>en</strong><br />
Hoofdstukk<strong>en</strong> dans-beweg<strong>in</strong>gstherapie<br />
Julie Kil MSc, MDATh, SRDATh, <strong>Zuyd</strong> Hogeschool, werkt als dans-beweg<strong>in</strong>gstherapeute <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
for<strong>en</strong>sische psychiatrie, met als zwaartepunt<strong>en</strong>: <strong>de</strong>lictverwerk<strong>in</strong>g, trauma <strong>en</strong> agressieregulatie. Zij werkt<br />
bij Hogeschool Codarts als researchbegeleidster, is gastdoc<strong>en</strong>te bij <strong>de</strong> Hogeschool van Arnhem <strong>en</strong><br />
Nijmeg<strong>en</strong> <strong>en</strong> St<strong>en</strong><strong>de</strong>n Hogeschool, bestuurslid van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse Ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g voor Danstherapie<br />
(NVDAT) met <strong>de</strong> portefeuille K<strong>en</strong>nis<strong>in</strong>novatie.<br />
Eefje Pr<strong>in</strong>s<br />
Hoofdstukk<strong>en</strong> dramatherapie<br />
Jaap Welt<strong>en</strong>, MDTh, SRDTh, is als on<strong>de</strong>rzoeker van K<strong>en</strong>VaK <strong>en</strong> projectlei<strong>de</strong>r verantwoor<strong>de</strong>lijk geweest<br />
het on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el dramatherapie <strong>in</strong> dit RAAK-project. Hij is s<strong>en</strong>ior-doc<strong>en</strong>t dramatherapie bij <strong>de</strong> bachelor<br />
Creatieve Therapie <strong>en</strong> bij <strong>de</strong> Master of Arts Therapies <strong>en</strong> werkzaam bij <strong>de</strong> Hogeschool <strong>Zuyd</strong>.<br />
182 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Josefi<strong>en</strong> van <strong>de</strong>r Wekk<strong>en</strong>, zie bov<strong>en</strong><br />
Sanne van <strong>de</strong>r Kolm<br />
Jorg <strong>de</strong> Man, Dramatherapeut & Stagegelei<strong>de</strong>r op Av<strong>en</strong>ier<br />
Marjole<strong>in</strong> Scholt<strong>en</strong>, s<strong>in</strong>ds 2009 werkzaam als dramatherapeut op Av<strong>en</strong>ier locatie Alexandra. Vanaf<br />
maart 2012 werkzaam als dramatherapeut op Av<strong>en</strong>ier locatie De Vaart te Sass<strong>en</strong>heim.<br />
Hoofdstukk<strong>en</strong> muziektherapie<br />
Drs. Han Kurstj<strong>en</strong>s, SRMTh, Projectlei<strong>de</strong>r Muziektherapie, psycholoog, muziektherapeut, doc<strong>en</strong>t<br />
muziektherapie aan <strong>de</strong> Hogeschool Utrecht te Amersfoort, supervisor <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoeker bij K<strong>en</strong>VaK<br />
Fre<strong>de</strong>rik Esbach, rMth, werkzaam als muziektherapeut op JJI D<strong>en</strong> Hey-Acker <strong>in</strong> Breda. Hiervoor heeft<br />
hij gewerkt met <strong>en</strong> voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> ernstige verstan<strong>de</strong>lijke beperk<strong>in</strong>g <strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />
psychiatrische ziekte.<br />
He<strong>in</strong>z Reumers, MTh, zie bov<strong>en</strong><br />
Hoofdstukk<strong>en</strong> psychomotorische therapie<br />
Pijke Dijkema, MPMTh, zie bov<strong>en</strong><br />
Thea Braun-<strong>de</strong> Bijl<br />
San<strong>de</strong>r Fauth<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 183
DANKZEGGING<br />
Dit boek is het resultaat van e<strong>en</strong> praktijkgericht on<strong>de</strong>rzoek <strong>in</strong> <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> 2008-2010, uitgevoerd <strong>in</strong> het ka<strong>de</strong>r<br />
van e<strong>en</strong> RAAK project, dat toegek<strong>en</strong>d werd door <strong>de</strong> Sticht<strong>in</strong>g Innovatie Alliantie (SIA) 35 . De algehele<br />
leid<strong>in</strong>g berustte bij K<strong>en</strong>VaK, <strong>de</strong> k<strong>en</strong>niskr<strong>in</strong>g K<strong>en</strong>nisontwikkel<strong>in</strong>g <strong>Vaktherapie</strong>ën van <strong>de</strong> Hogeschool<br />
<strong>Zuyd</strong>, Hogeschool Utrecht, ArtEZ Hogeschool <strong>en</strong> St<strong>en</strong><strong>de</strong>n Hogeschool. Vanuit <strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> heeft <strong>de</strong><br />
Sticht<strong>in</strong>g Jeugdzorg St. Joseph e<strong>en</strong> coörd<strong>in</strong>er<strong>en</strong><strong>de</strong> rol vervuld.<br />
Het consortium bestond uit <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>elnemers:<br />
Hogeschol<strong>en</strong> vanuit K<strong>en</strong>VaK<br />
<br />
<br />
Hogeschool <strong>Zuyd</strong><br />
Hogeschool Utrecht<br />
Praktijk<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Sticht<strong>in</strong>g Jeugdzorg St. Joseph (JJI Het Keerpunt & Icarus), Cadier <strong>en</strong> Keer<br />
Av<strong>en</strong>ier (Jonger<strong>en</strong>huis Harreveld, Harreveld & De Spr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, Zutph<strong>en</strong>)<br />
D<strong>en</strong> Hey-Acker, Breda<br />
LSG-R<strong>en</strong>tray, Eef<strong>de</strong><br />
St. O.G. Heldr<strong>in</strong>g, Zett<strong>en</strong><br />
De person<strong>en</strong> die b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>- <strong>en</strong> buit<strong>en</strong> het consortium hun me<strong>de</strong>werk<strong>in</strong>g hebb<strong>en</strong> verle<strong>en</strong>d staan <strong>in</strong><br />
on<strong>de</strong>rstaan<strong>de</strong> tabel. De projectlei<strong>de</strong>rs van K<strong>en</strong>VaK bedank<strong>en</strong> ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> die aan dit omvangrijke project<br />
zijn me<strong>de</strong>werk<strong>in</strong>g verle<strong>en</strong>d heeft.<br />
Overzicht van alle <strong>de</strong>elnemers:<br />
Algeme<strong>en</strong> projectlei<strong>de</strong>r Dr. H<strong>en</strong>k Smeijsters, lector K<strong>en</strong>VaK, Hogeschool <strong>Zuyd</strong><br />
Projectlei<strong>de</strong>rs per vaktherapie Julie Kil MSc, MDATh, SRDATh, Hogeschool <strong>Zuyd</strong><br />
Drs. Han Kurstj<strong>en</strong>s, SRMTh, Hogeschool Utrecht<br />
Jaap Welt<strong>en</strong>, MDTh, SRDTh, CP, ECP, Hogeschool <strong>Zuyd</strong><br />
Gemmy Willemars, MATh, SRATh, Hogeschool Utrecht<br />
Pijke Dijkema, MPMTh, Accare<br />
35<br />
RAAK staat voor Regionale Aandacht <strong>en</strong> Actie voor K<strong>en</strong>niscirculatie. Het is e<strong>en</strong> regel<strong>in</strong>g vanuit het M<strong>in</strong>isterie van<br />
On<strong>de</strong>rwijs Cultuur & Wet<strong>en</strong>schap ter bevor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> gezam<strong>en</strong>lijke k<strong>en</strong>niscreatie <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nisuitwissel<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong><br />
hogeschol<strong>en</strong>, het mid<strong>de</strong>n- <strong>en</strong> kle<strong>in</strong>bedrijf <strong>en</strong>/ of publieke <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. RAAK heeft als doel professionals te<br />
on<strong>de</strong>rsteun<strong>en</strong> bij het oploss<strong>en</strong> van praktijkproblem<strong>en</strong> <strong>en</strong> het <strong>in</strong>nover<strong>en</strong> van hun han<strong>de</strong>l<strong>en</strong>. K<strong>en</strong>niskr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zoals<br />
K<strong>en</strong>niskr<strong>in</strong>g <strong>Vaktherapie</strong>ën (K<strong>en</strong>VaK) van hogeschol<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> RAAK-project<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> Sticht<strong>in</strong>g Innovatie Alliantie<br />
(SIA) <strong>in</strong>di<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> kom<strong>en</strong>, na goedkeur<strong>in</strong>g, <strong>in</strong> aanmerk<strong>in</strong>g voor projectf<strong>in</strong>ancier<strong>in</strong>g.<br />
184 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama
Vaktherapeut<strong>en</strong><br />
Le<strong>de</strong>n van <strong>de</strong><br />
mediumprojectgroep<strong>en</strong><br />
Beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie<br />
Gemmy Willemars <strong>en</strong> Marjan Helmich (LSG-R<strong>en</strong>tray), Marie-Joze van<br />
Drie (LSG-R<strong>en</strong>tray), Digna van Roemburg-Tack (LSG-R<strong>en</strong>tray), Beatrix<br />
Verhofstad Sw<strong>in</strong>kels (Groot Batelaar Jeugd)<br />
Dans-beweg<strong>in</strong>gstherapie<br />
Julie Kil, Eefje Pr<strong>in</strong>s (O.G. Heldr<strong>in</strong>g), Eva van <strong>de</strong>n Boom (LSG-R<strong>en</strong>tray)<br />
Dramatherapie<br />
Jaap Welt<strong>en</strong>, Sanne van <strong>de</strong>r Kolm (Av<strong>en</strong>ier), Jorg <strong>de</strong> Man (Av<strong>en</strong>ier),<br />
Marjole<strong>in</strong> Scholt<strong>en</strong> (Av<strong>en</strong>ier) <strong>en</strong> Josefi<strong>en</strong> van <strong>de</strong>r Wekk<strong>en</strong> (O.G. Heldr<strong>in</strong>g)<br />
Muziektherapie<br />
Han Kurstj<strong>en</strong>s, Fre<strong>de</strong>rik Esbach (D<strong>en</strong> Hey-Acker), Victor Macaré (De<br />
Spr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>) <strong>en</strong> He<strong>in</strong>z Reumers (Sticht<strong>in</strong>g Jeugdzorg St. Joseph)<br />
Psychomotorische therapie<br />
Julie Kil & Pijke Dijkema, Thea Braun-<strong>de</strong> Bijl (D<strong>en</strong> Hey-Acker), San<strong>de</strong>r<br />
Fauth (Teyl<strong>in</strong>gere<strong>in</strong>d) <strong>en</strong> Robbert Otte (LSG-R<strong>en</strong>tray)<br />
Belangstell<strong>en</strong><strong>de</strong> meelezers<br />
Beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> therapie<br />
Hans Hoog Stoev<strong>en</strong>belt (LSG-R<strong>en</strong>tray).<br />
Dans-beweg<strong>in</strong>gstherapie<br />
Mady <strong>de</strong> Jongh (GGZ/RIAGG, Maastricht) <strong>en</strong> Monique Peters („s<br />
Heer<strong>en</strong>loo).<br />
Dramatherapie<br />
Elsa van <strong>de</strong>n Broek (<strong>de</strong> Rooyse Wissel), Tessa Bruggeman (LSG-<br />
R<strong>en</strong>tray), Judith Hollands (Riagg Maastricht)<br />
Muziektherapie<br />
Rob van Alph<strong>en</strong> (De Doggershoek) & Nan van Leeuw<strong>en</strong> (LSG-R<strong>en</strong>tray)<br />
Psychomotorische therapie<br />
Pim Hoek MPMTh (FPC Veldzicht), Mo<strong>en</strong>eke Nijkamp (Kairos), Patrick<br />
Spee (‟s Heer<strong>en</strong>loo), Sonja Vos (Pompekl<strong>in</strong>iek), Frank W<strong>in</strong>kel (AFPN<br />
Ass<strong>en</strong>, Eveli<strong>en</strong> Wolters (Av<strong>en</strong>ier).<br />
<strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama 185
Stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong><br />
Hogeschool <strong>Zuyd</strong><br />
Hil<strong>de</strong> Augusteijn<br />
R<strong>en</strong>é Floruss<strong>en</strong><br />
El<strong>in</strong>e Godts<br />
Janske van Koll<strong>en</strong>burg<br />
Silke Lo<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
Simone P<strong>en</strong><strong>de</strong>rs<br />
He<strong>in</strong>z Reumers<br />
Sarah Sti<strong>en</strong>ecke<br />
Sanne Sturmans<br />
Hogeschool Utrecht<br />
Deborah Bettx<br />
Lisa Blommaert<br />
Laura Jaspers<br />
Oda Kuijpers<br />
On<strong>de</strong>rzoekers /<br />
gedragswet<strong>en</strong>schappers /<br />
coörd<strong>in</strong>ator<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />
<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Dr. Ingrid Can<strong>de</strong>l, Sticht<strong>in</strong>g Jeugdzorg St. Joseph (tev<strong>en</strong>s uitvoer<strong>de</strong>r van<br />
<strong>de</strong> kwantitatieve data-analyse)<br />
Dr. Lieke van Domburgh, LSG-R<strong>en</strong>tray<br />
Drs. Claudia Rauwers, Anouk Groot Rouw<strong>en</strong> MSc, drs. Suzan Postma,<br />
Av<strong>en</strong>ier (Harreveld <strong>en</strong> De Spr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>)<br />
Drs. Helga van <strong>de</strong>n Berg, D<strong>en</strong> Hey-Acker<br />
Dr. Arianne Baan<strong>de</strong>rs, O.G. Heldr<strong>in</strong>g<br />
Stuurgroep B<strong>en</strong> Dolmans (Pedagogisch directeur Sticht<strong>in</strong>g Jeugdzorg St. Joseph),<br />
voorzitter<br />
Drs. Frits B<strong>en</strong>jam<strong>in</strong>s (faculteitsdirecteur Hogeschool <strong>Zuyd</strong>)<br />
Dr. H<strong>en</strong>k Smeijsters (lector Hogeschool <strong>Zuyd</strong>), algeme<strong>en</strong> projectlei<strong>de</strong>r<br />
Dr. Bert Starmans (expertisemanager Hogeschool <strong>Zuyd</strong>), secretaris<br />
Wet<strong>en</strong>schappelijke<br />
adviesraad<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Dr. Leonieke Bo<strong>en</strong><strong>de</strong>rmaker (lector Hogeschool van Amsterdam)<br />
Mr. drs. Joost van <strong>de</strong>n Braak (Van Montfoort/Collegio)<br />
Drs. Joep Hanrath (Lid k<strong>en</strong>niskr<strong>in</strong>g „Werk<strong>en</strong> <strong>in</strong> justitieel ka<strong>de</strong>r‟,<br />
Hogeschool Utrecht)<br />
Prof. dr. Giel Hutschemaekers (hoogleraar Radboud Universiteit)<br />
Prof. dr. Andries Korebrits (hoogleraar Radboud Universiteit)<br />
Dr. H<strong>en</strong>ny Lo<strong>de</strong>wijks (behan<strong>de</strong>ldirecteur, LSG-R<strong>en</strong>tray)<br />
186 <strong>Vaktherapie</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Justitiële</strong> Jeugd<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geslot<strong>en</strong> Jeugdzorg- Drama