De behandeling van borstkanker met Nolvadex - Chirurg en operatie
De behandeling van borstkanker met Nolvadex - Chirurg en operatie
De behandeling van borstkanker met Nolvadex - Chirurg en operatie
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Meer informatie<br />
Voor meer informatie kunt u kijk<strong>en</strong> op de<br />
internetsite www.astraz<strong>en</strong>eca.nl (onder het kopje<br />
‘Patiënt<strong>en</strong>informatie’ <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s 'Kanker').<br />
U kunt ook de brochure ‘Borstkanker roept vrag<strong>en</strong><br />
op’ <strong>van</strong> de landelijke patiënt<strong>en</strong>ver<strong>en</strong>iging<br />
(Borstkanker Ver<strong>en</strong>iging Nederland) opvrag<strong>en</strong>,<br />
telefoon 030-2917222.<br />
Als u na het lez<strong>en</strong> <strong>van</strong> deze brochure nog vrag<strong>en</strong><br />
heeft, kunt u deze noter<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>met</strong> uw arts<br />
besprek<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong>ze brochure is tot stand gekom<strong>en</strong> <strong>met</strong> adviez<strong>en</strong> <strong>van</strong> J.M. Hollander,<br />
arts <strong>en</strong> M.A. Nooij, internist.<br />
Arts<strong>en</strong> <strong>en</strong> apothekers kunn<strong>en</strong><br />
meer exemplar<strong>en</strong> <strong>van</strong> deze<br />
brochure bestell<strong>en</strong> bij:<br />
AstraZ<strong>en</strong>eca BV<br />
Postbus 599<br />
2700 AN ZOETERMEER<br />
Tel. (079) 363 22 22<br />
www.astraz<strong>en</strong>eca.nl<br />
<strong>De</strong> <strong>behandeling</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>borstkanker</strong> <strong>met</strong> <strong>Nolvadex</strong>
<strong>De</strong> arts heeft u <strong>Nolvadex</strong> voorgeschrev<strong>en</strong>. Dit is e<strong>en</strong> g<strong>en</strong>eesmiddel voor<br />
de <strong>behandeling</strong> <strong>van</strong> <strong>borstkanker</strong>. In deze brochure krijgt u e<strong>en</strong> antwoord<br />
op vrag<strong>en</strong>, die rond deze <strong>behandeling</strong> kunn<strong>en</strong> ontstaan.<br />
Borstkanker<br />
Groeifactor<br />
Borstkanker is de meest voorkom<strong>en</strong>de<br />
vorm <strong>van</strong> kanker bij<br />
(bijv. oestroge<strong>en</strong>)<br />
vrouw<strong>en</strong>. Het betreft e<strong>en</strong> kwaadaardig<br />
gezwel dat zich ontwikkelt<br />
in het weefsel <strong>van</strong> de borst.<br />
Ieder orgaan bestaat uit cell<strong>en</strong>. Celontwikkeling Celdeling<br />
Om hun werk goed te kunn<strong>en</strong><br />
do<strong>en</strong> word<strong>en</strong> deze cell<strong>en</strong> <strong>van</strong> tijd<br />
tot tijd ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong>. Dit proces<br />
heet celdeling. Het kan gebeur<strong>en</strong> dat<br />
cell<strong>en</strong> zich - om onbek<strong>en</strong>de red<strong>en</strong><strong>en</strong> - ongecontroleerd gaan del<strong>en</strong>.<br />
Hierdoor ontstaan ope<strong>en</strong>hoping<strong>en</strong> <strong>van</strong> cell<strong>en</strong>, die we gezwell<strong>en</strong> of<br />
tumor<strong>en</strong> noem<strong>en</strong>. Er zijn goedaardige <strong>en</strong> kwaadaardige gezwell<strong>en</strong>.<br />
Het grote verschil hiertuss<strong>en</strong> is dat goedaardige gezwell<strong>en</strong> niet door<br />
het omligg<strong>en</strong>de weefsel he<strong>en</strong> groei<strong>en</strong>, terwijl kwaadaardige tumor<strong>en</strong><br />
dit wel do<strong>en</strong>. Daarnaast vernietig<strong>en</strong> kwaadaardige tumor<strong>en</strong> het<br />
gezonde weefsel. Na verloop <strong>van</strong> tijd kunn<strong>en</strong> kwaadaardige tumorcell<strong>en</strong><br />
zich door het hele lichaam verspreid<strong>en</strong>. Wanneer dit gebeurt sprek<strong>en</strong><br />
we <strong>van</strong> uitzaaiing of <strong>met</strong>astasering. Uitzaaiing <strong>van</strong> kankercell<strong>en</strong><br />
kan via het bloed of de lymfe plaatsvind<strong>en</strong>.<br />
Veel vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>borstkanker</strong> zijn gevoelig voor het vrouwelijke<br />
geslachtshormoon oestroge<strong>en</strong>. Er zijn dan zog<strong>en</strong>aamde oestroge<strong>en</strong>receptor<strong>en</strong><br />
in het tumorweefsel aanwezig. Wanneer oestrog<strong>en</strong><strong>en</strong> zich<br />
bind<strong>en</strong> aan de oestroge<strong>en</strong>receptor<strong>en</strong> in de kankercel, wordt de tumor<br />
aangezet tot groei.<br />
Receptor op of in cel<br />
Binding <strong>van</strong> de groeifactor<br />
aan de receptor<br />
Hormoonhuishouding<br />
Vanaf de eerste m<strong>en</strong>struatie producer<strong>en</strong> de eierstokk<strong>en</strong> de vrouwelijke<br />
hormon<strong>en</strong> oestroge<strong>en</strong> <strong>en</strong> progesteron. Beide hormon<strong>en</strong> zijn <strong>van</strong><br />
2
elang voor de voortplanting. Het oestroge<strong>en</strong> zorgt er onder meer<br />
voor dat het baarmoederslijmvlies gaat groei<strong>en</strong> op het mom<strong>en</strong>t dat er<br />
e<strong>en</strong> eicel in de eierstokk<strong>en</strong> tot rijping komt. Hierdoor kan e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel<br />
bevruchte eicel zich in de baarmoeder nestel<strong>en</strong>. Het progesteron<br />
zorgt ervoor dat er voldo<strong>en</strong>de voedingsstoff<strong>en</strong> in het baarmoederslijmvlies<br />
word<strong>en</strong> afgescheid<strong>en</strong>.<br />
Tijd<strong>en</strong>s de vruchtbare jar<strong>en</strong> is er veel activiteit in de eierstokk<strong>en</strong> <strong>en</strong> circuleert<br />
er veel oestroge<strong>en</strong> in het lichaam. Teg<strong>en</strong> de tijd dat e<strong>en</strong> vrouw<br />
de overgang nadert, producer<strong>en</strong> de eierstokk<strong>en</strong> steeds minder<br />
oestroge<strong>en</strong>, totdat de aanmaak op e<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>t geheel<br />
ophoudt. Dit gebeurt als de voorraad eicell<strong>en</strong> in de eierstokk<strong>en</strong> in<br />
aantal <strong>en</strong> kwaliteit achteruitgaat <strong>en</strong> er dus ge<strong>en</strong> noodzaak meer is<br />
voor de productie <strong>van</strong> oestrog<strong>en</strong><strong>en</strong>. Vanaf dat mom<strong>en</strong>t is het lichaam<br />
echter niet helemaal verstok<strong>en</strong> <strong>van</strong> oestroge<strong>en</strong>. <strong>De</strong> bijnier<strong>en</strong> gev<strong>en</strong><br />
namelijk mannelijke hormon<strong>en</strong> af, de zog<strong>en</strong>aamde androg<strong>en</strong><strong>en</strong>, die<br />
onder meer in het vetweefsel <strong>en</strong> het spierweefsel word<strong>en</strong> omgezet in<br />
oestrog<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Behandeling <strong>van</strong> <strong>borstkanker</strong><br />
Er zijn verschill<strong>en</strong>de manier<strong>en</strong> om <strong>borstkanker</strong> te behandel<strong>en</strong>: door<br />
middel <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>operatie</strong>, <strong>met</strong> behulp <strong>van</strong> bestraling of <strong>met</strong> medicijn<strong>en</strong>.<br />
Afhankelijk <strong>van</strong> het ziektebeeld, wordt er gekoz<strong>en</strong> voor één <strong>van</strong> deze<br />
<strong>behandeling</strong>smogelijkhed<strong>en</strong> of voor e<strong>en</strong> combinatie hier<strong>van</strong>. <strong>De</strong> keuze<br />
heeft te mak<strong>en</strong> <strong>met</strong> de plaats waar de tumor zich bevindt <strong>en</strong> of er<br />
al dan niet uitzaaiing<strong>en</strong> zijn. Als e<strong>en</strong> gezwel gevoelig blijkt te zijn<br />
voor hormon<strong>en</strong> zal m<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>tueel als aanvulling op e<strong>en</strong> andere<br />
<strong>behandeling</strong>, kiez<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> hormonale therapie. Dit betek<strong>en</strong>t dat er<br />
medicijn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> die de werking of productie <strong>van</strong><br />
lichaamseig<strong>en</strong> hormon<strong>en</strong> afremm<strong>en</strong>, zodat verdere groei <strong>van</strong> de<br />
tumor zo veel mogelijk wordt teg<strong>en</strong>gegaan.<br />
Wat is de oorzaak <strong>van</strong> <strong>borstkanker</strong>?<br />
Het is tot op hed<strong>en</strong> niet duidelijk waardoor <strong>borstkanker</strong> wordt veroorzaakt.<br />
Wel is vast kom<strong>en</strong> te staan dat sommige vrouw<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hoger<br />
3
isico lop<strong>en</strong> om deze ziekte te krijg<strong>en</strong> dan ander<strong>en</strong>. Dit zijn onder meer<br />
vrouw<strong>en</strong> bij wie <strong>borstkanker</strong> in de familie voorkomt <strong>en</strong> vrouw<strong>en</strong> die al<br />
eerder <strong>borstkanker</strong> hebb<strong>en</strong> gehad.<br />
Wat is <strong>Nolvadex</strong>?<br />
<strong>Nolvadex</strong>, <strong>met</strong> als werkzame<br />
stof tamoxif<strong>en</strong>, is e<strong>en</strong><br />
g<strong>en</strong>eesmiddel <strong>met</strong> e<strong>en</strong> antioestrog<strong>en</strong>e<br />
werking. Dit wil<br />
zegg<strong>en</strong> dat het medicijn de<br />
werking <strong>van</strong> het vrouwelijke<br />
hormoon oestroge<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>gaat.<br />
<strong>Nolvadex</strong> is verkrijgbaar<br />
in tablett<strong>en</strong> <strong>van</strong> 10 mg,<br />
20 mg, 30 mg <strong>en</strong> 40 mg.<br />
Differ<strong>en</strong>tiatie<br />
N N<br />
N<br />
N<br />
N<br />
Celdeling<br />
Groeifactor<br />
Receptor<br />
<strong>Nolvadex</strong> bezet<br />
de receptor<br />
Hoe werkt <strong>Nolvadex</strong>?<br />
Bij veel vrouw<strong>en</strong> <strong>met</strong> <strong>borstkanker</strong> blijkt de tumor te groei<strong>en</strong> onder<br />
invloed <strong>van</strong> het vrouwelijke hormoon oestroge<strong>en</strong>. Na de m<strong>en</strong>opauze<br />
heeft het belangrijkste productieorgaan <strong>van</strong> dit hormoon, de eierstokk<strong>en</strong>,<br />
de aanmaak <strong>van</strong> oestroge<strong>en</strong> gestaakt. Bij vrouw<strong>en</strong> na de overgang<br />
word<strong>en</strong>, onder andere in spier- <strong>en</strong> vetweefsel, nog kleine hoeveelhed<strong>en</strong><br />
oestrog<strong>en</strong><strong>en</strong> gevormd. <strong>Nolvadex</strong> bindt aan de hormoonreceptor<strong>en</strong>,<br />
waardoor oestrog<strong>en</strong><strong>en</strong> niet meer kunn<strong>en</strong> bind<strong>en</strong>. Dit heeft tot gevolg<br />
dat de groeistimuler<strong>en</strong>de werking <strong>van</strong> oestroge<strong>en</strong> op de tumor wordt<br />
teg<strong>en</strong>gegaan, waardoor de tumor niet groeit of zelfs kleiner wordt.<br />
Omdat het middel via de bloedbaan wordt vervoerd, komt het niet<br />
alle<strong>en</strong> in de tumor in de borst zelf terecht, maar bereikt het ook andere<br />
plaats<strong>en</strong> in het lichaam waar zich mogelijk uitzaaiing<strong>en</strong> bevind<strong>en</strong>.<br />
<strong>Nolvadex</strong> kan word<strong>en</strong> voorgeschrev<strong>en</strong> aan patiënt<strong>en</strong> <strong>met</strong> <strong>borstkanker</strong><br />
waarbij uitzaaiing<strong>en</strong> zijn aangetoond, of als g<strong>en</strong>eesmiddel direct na de<br />
borst<strong>operatie</strong>. <strong>De</strong> tumor is dan wel verwijderd, maar het is mogelijk dat<br />
er al uitzaaiing<strong>en</strong> zijn die zo klein zijn dat ze nog niet zijn waar te nem<strong>en</strong>.<br />
Om groei hier<strong>van</strong> te voorkom<strong>en</strong>, kan <strong>Nolvadex</strong> word<strong>en</strong> voorgeschrev<strong>en</strong>.<br />
4
Is <strong>Nolvadex</strong> altijd werkzaam?<br />
Het effect <strong>van</strong> <strong>Nolvadex</strong> hangt sam<strong>en</strong> <strong>met</strong> het soort <strong>borstkanker</strong>cell<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>met</strong> de leeftijd <strong>van</strong> de patiënt. Er wordt onderscheid gemaakt<br />
tuss<strong>en</strong> <strong>borstkanker</strong>cell<strong>en</strong> <strong>met</strong> <strong>en</strong> zonder oestroge<strong>en</strong>receptor<strong>en</strong>.<br />
Bij <strong>borstkanker</strong> <strong>met</strong> oestroge<strong>en</strong>receptor<strong>en</strong> (de hormoongevoelige<br />
vorm) is de kans op effect <strong>van</strong> <strong>Nolvadex</strong> groter. Toch kan <strong>Nolvadex</strong> ook<br />
effect hebb<strong>en</strong> als er ge<strong>en</strong> of weinig oestroge<strong>en</strong>receptor<strong>en</strong> aanwezig<br />
zijn.<br />
Dosering<br />
Meestal wordt begonn<strong>en</strong> <strong>met</strong> 20 mg <strong>Nolvadex</strong> per dag, ofwel één<br />
tablet per dag. Indi<strong>en</strong> gew<strong>en</strong>st kan ook tweemaal per dag e<strong>en</strong> tablet<br />
<strong>van</strong> 10 mg word<strong>en</strong> ing<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Soms wordt na verloop <strong>van</strong> tijd de dosis<br />
verhoogd naar 40 mg per dag. Ook dan geldt dat de dosis e<strong>en</strong>maal per<br />
dag of verdeeld over twee keer per dag kan word<strong>en</strong> ing<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Belangrijk: Wanneer u b<strong>en</strong>t verget<strong>en</strong> e<strong>en</strong> tablet in te nem<strong>en</strong>, moet u<br />
dat alsnog zo snel mogelijk do<strong>en</strong>. Wanneer u dit pas merkt als u de<br />
volg<strong>en</strong>de tablet wilt innem<strong>en</strong>, moet u gewoon één tablet in nem<strong>en</strong>.<br />
U hoeft dan dus ge<strong>en</strong> dubbele dosis te nem<strong>en</strong>.<br />
Hoe lang moet u <strong>Nolvadex</strong> gebruik<strong>en</strong>?<br />
In het verled<strong>en</strong> werd <strong>Nolvadex</strong> na e<strong>en</strong> borst<strong>operatie</strong> gedur<strong>en</strong>de vijf<br />
jaar voorgeschrev<strong>en</strong>. Teg<strong>en</strong>woordig wordt bij vrouw<strong>en</strong> (na de overgang)<br />
nadat twee tot drie jaar <strong>Nolvadex</strong> is gebruikt, de <strong>behandeling</strong><br />
vervolgd <strong>met</strong> e<strong>en</strong> ander type g<strong>en</strong>eesmiddel (e<strong>en</strong> aromataseremmer).<br />
Wanneer <strong>Nolvadex</strong> voorgeschrev<strong>en</strong> wordt voor de <strong>behandeling</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>borstkanker</strong> <strong>met</strong> uitzaaiing<strong>en</strong>, dan wordt de <strong>behandeling</strong> <strong>met</strong><br />
<strong>Nolvadex</strong> voortgezet zo lang het gunstige effect aanhoudt.<br />
Welke bijwerking<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> optred<strong>en</strong>?<br />
<strong>Nolvadex</strong> wordt door de meeste vrouw<strong>en</strong> goed verdrag<strong>en</strong>. Soms kunn<strong>en</strong><br />
echter één of meer bijwerking<strong>en</strong> optred<strong>en</strong> zoals misselijkheid,<br />
brak<strong>en</strong>, opvliegers <strong>en</strong> vasthoud<strong>en</strong> <strong>van</strong> vocht. Minder vaak kom<strong>en</strong><br />
bijwerking<strong>en</strong> als vermoeidheid, hoofdpijn, duizeligheid, wazig zi<strong>en</strong>,<br />
5
jeuk in <strong>en</strong> rond de vagina <strong>en</strong> haaruitval voor. Daarnaast kan het zijn<br />
dat u last krijgt <strong>van</strong> vaginale afscheiding <strong>en</strong>/of bloeding<strong>en</strong>. Het is<br />
belangrijk om deze laatste twee bijwerking<strong>en</strong> zo spoedig mogelijk aan<br />
uw arts te meld<strong>en</strong>.<br />
Het al of niet hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong> bijwerking<strong>en</strong> zegt over het algeme<strong>en</strong> niets<br />
over de werking <strong>van</strong> het middel. Sommige vrouw<strong>en</strong>, meestal patiënt<strong>en</strong><br />
<strong>met</strong> uitzaaiing<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong> in het begin te mak<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong><br />
verergering <strong>van</strong> bot- <strong>en</strong> weefselpijn. Dit kan word<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong><br />
tek<strong>en</strong> dat de therapie aanslaat. <strong>De</strong> pijn gaat na verloop <strong>van</strong> tijd <strong>van</strong>zelf<br />
weer over. (Het uitblijv<strong>en</strong> <strong>van</strong> deze pijn betek<strong>en</strong>t overig<strong>en</strong>s niet dat het<br />
g<strong>en</strong>eesmiddel niet aanslaat.)<br />
Bij e<strong>en</strong> aantal vrouw<strong>en</strong> dat nog niet in de overgang is, heeft de<br />
therapie tot gevolg dat de m<strong>en</strong>struaties onregelmatig optred<strong>en</strong> of<br />
zelfs achterwege blijv<strong>en</strong>. Ook kom<strong>en</strong> bij deze groep vrouw<strong>en</strong> soms<br />
cyst<strong>en</strong> in de eierstokk<strong>en</strong> voor.<br />
Kan <strong>Nolvadex</strong> tijd<strong>en</strong>s de zwangerschap word<strong>en</strong><br />
gebruikt?<br />
Nee. Het gebruik <strong>van</strong> dit medicijn tijd<strong>en</strong>s de zwangerschap wordt t<strong>en</strong><br />
sterkste afgerad<strong>en</strong>, omdat <strong>Nolvadex</strong> schadelijk kan zijn voor de<br />
vrucht. Om dezelfde red<strong>en</strong> mag u het middel ook niet gebruik<strong>en</strong> als u<br />
borstvoeding geeft.<br />
Beïnvloedt <strong>Nolvadex</strong> het reactievermog<strong>en</strong>?<br />
Nee. U kunt dan ook gerust aan het verkeer deelnem<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of machines<br />
bestur<strong>en</strong>.<br />
<strong>Nolvadex</strong> <strong>en</strong> andere g<strong>en</strong>eesmiddel<strong>en</strong><br />
Bij gelijktijdig gebruik <strong>van</strong> <strong>Nolvadex</strong> <strong>met</strong> bepaalde antistollingsmedicijn<strong>en</strong><br />
(Marcoumar ® <strong>en</strong> Sintrom ® ) is voorzichtigheid gebod<strong>en</strong>.<br />
Het gebruik <strong>van</strong> <strong>Nolvadex</strong> kan het bloedverdunn<strong>en</strong>d effect <strong>van</strong> deze<br />
medicijn<strong>en</strong> verhog<strong>en</strong>.<br />
Daarnaast kunt u beter ge<strong>en</strong> medicijn<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> die oestrog<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
bevatt<strong>en</strong>, aangezi<strong>en</strong> deze medicijn<strong>en</strong> de werking <strong>van</strong> <strong>Nolvadex</strong> teg<strong>en</strong>-<br />
6
gaan. Gelijktijdig gebruik <strong>van</strong> <strong>Nolvadex</strong> <strong>en</strong> chemotherapie geeft e<strong>en</strong><br />
verhoogde kans op het optred<strong>en</strong> <strong>van</strong> trombose. Het is raadzaam de<br />
behandel<strong>en</strong>d arts altijd op de hoogte te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> ev<strong>en</strong>tueel ander<br />
medicijngebruik.<br />
Hoe moet het middel word<strong>en</strong> bewaard <strong>en</strong> hoe lang is<br />
het houdbaar?<br />
<strong>Nolvadex</strong>-tablett<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> het beste op e<strong>en</strong> droge, donkere plaats,<br />
bij kamertemperatuur word<strong>en</strong> bewaard. Leg de tablett<strong>en</strong> op e<strong>en</strong><br />
plaats buit<strong>en</strong> het bereik <strong>van</strong> kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> huisdier<strong>en</strong>. <strong>De</strong> uiterste<br />
gebruiksdatum staat op de verpakking vermeld achter de letters:<br />
'exp'. Bijvoorbeeld 'exp. 08/2012' betek<strong>en</strong>t dat het g<strong>en</strong>eesmiddel tot<br />
augustus 2012 kan word<strong>en</strong> gebruikt. Br<strong>en</strong>g medicijn<strong>en</strong> waar<strong>van</strong> de<br />
uiterste gebruiksdatum is overschred<strong>en</strong> altijd terug naar de apotheek.<br />
<strong>Nolvadex</strong> <strong>en</strong> de bijsluiter<br />
Er wordt veel onderzoek gedaan op het gebied <strong>van</strong><br />
kanker, ook wat betreft de <strong>behandeling</strong> <strong>met</strong> <strong>Nolvadex</strong>.<br />
Nieuwe inzicht<strong>en</strong> <strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>s zull<strong>en</strong> steeds in de<br />
bijsluiter word<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Het is voor u als patiënt dan ook belangrijk om de<br />
bijsluiter steeds goed te lez<strong>en</strong>, ook als u het middel<br />
al geruime tijd gebruikt. Hierdoor blijft u op de<br />
hoogte <strong>en</strong> kunt u sam<strong>en</strong> <strong>met</strong> de arts voor e<strong>en</strong> zo goed mogelijke<br />
<strong>behandeling</strong> zorgdrag<strong>en</strong>.<br />
Wat kunt u zelf do<strong>en</strong>?<br />
Aan de ziekte zelf kunt u weinig do<strong>en</strong>. Immers, de oorzaak <strong>van</strong> <strong>borstkanker</strong><br />
is tot op hed<strong>en</strong> nog niet duidelijk aan te wijz<strong>en</strong>. Wel is het<br />
verstandig te prober<strong>en</strong> uw conditie op peil te houd<strong>en</strong>. Op die manier<br />
zult u de <strong>behandeling</strong> zo goed mogelijk kunn<strong>en</strong> verdrag<strong>en</strong>, waardoor<br />
ev<strong>en</strong>tuele bijwerking<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> minimum word<strong>en</strong> beperkt. Zorg daarnaast<br />
voor e<strong>en</strong> gezonde, gevarieerde voeding <strong>en</strong> voor voldo<strong>en</strong>de rust<br />
<strong>en</strong> ontspanning.<br />
7