John Bowlby: het belang van gehechtheid - hjk
John Bowlby: het belang van gehechtheid - hjk
John Bowlby: het belang van gehechtheid - hjk
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>John</strong> <strong>Bowlby</strong>:<br />
<strong>het</strong> <strong>belang</strong> <strong>van</strong> <strong>gehechtheid</strong><br />
De <strong>gehechtheid</strong>stheorie is<br />
niet meer weg te denken uit<br />
de moderne psychologie. Dit<br />
artikel vertelt kort iets over<br />
<strong>John</strong> <strong>Bowlby</strong> en <strong>van</strong>uit welke<br />
achtergrond hij tot zijn<br />
<strong>gehechtheid</strong>stheorie gekomen<br />
is. Tevens wordt nagegaan<br />
hoe <strong>het</strong> gedachtegoed<br />
<strong>van</strong> <strong>Bowlby</strong> <strong>van</strong>daag nog te<br />
herkennen is. Wat zou<br />
<strong>Bowlby</strong> voor de toekomst<br />
nog kunnen betekenen in de<br />
onderwijspraktijk<br />
<strong>John</strong> Bowl<br />
onderdei •• _~~~ __<br />
gevolgen <strong>van</strong> een vroege scheiding en verlies<br />
<strong>van</strong> de moeder. Als tweeëntwintigjarige<br />
werkte <strong>Bowlby</strong> korte tijd op een<br />
school voor sociaal-emotioneel onaangepaste<br />
kinderen. Juist in deze periode heeft<br />
hij kunnen waarnemen hoe schadelijk de<br />
gevolgen zijn voor kinderen als zij hun<br />
moeder moeten missen, zo vertelt hij<br />
jaren later in een interview. In 1944 verschijnt<br />
een klinische studie <strong>van</strong> <strong>Bowlby</strong><br />
naar de achtergronden <strong>van</strong> jeugdcriminaliteit.<br />
Daarin heeft hij de levensgeschiedenis<br />
<strong>van</strong> 44 'diefjes' in kaart gebracht. De<br />
recidiverende kruimeldiefjes leken gevoelloos<br />
te zijn: ze hadden geen last <strong>van</strong><br />
schuldgevoelens of gevoelens <strong>van</strong> meeleven<br />
voor hun slachtoffers. Wat <strong>Bowlby</strong><br />
verder opviel was dat deze 'gevoelloze'<br />
jongens allemaal scheidingservaringen<br />
hadden meegemaakt in de eerste drie<br />
jaren <strong>van</strong> hun leven. <strong>Bowlby</strong> kwam tot de<br />
~~~0~~--------<br />
Vk.uv 196 . iuni 2002<br />
conclusie dat hier de oorzaak lag. Het<br />
ontbreken <strong>van</strong> een <strong>gehechtheid</strong>srelatie bij<br />
deze jongens had tot een gevoelloos<br />
karakter geleid. Scheidingservaringen in<br />
de vroege jeugd konden volgens <strong>Bowlby</strong><br />
leiden tot latere gedragsproblemen of zelfs<br />
criminaliteit. De diefjes waren namelijk<br />
door de scheidingen niet in staat geweest<br />
om een emotionele band op te bouwen<br />
met hun opvoeders. Dergelijke kinderen<br />
hadden alle vertrouwen in anderen verloren.<br />
SAMENWERKING BOWLBY<br />
EN AINSWORTH<br />
In de oorlog gaat <strong>Bowlby</strong> werken bij<br />
Tavistock Clinic in London, een kinderpsychiatrische<br />
kliniek waar kinderen lange<br />
tijd geobserveerd en behandeld worden.<br />
Dat biedt hem de mogelijkheid om veel<br />
observatiemateriaal te verzamelen. In<br />
1950 komt Mary Ainsworth, een Amerikaanse<br />
ontwikkelingspsychologe, <strong>het</strong><br />
onderzoeksteam <strong>van</strong> <strong>Bowlby</strong> versterken<br />
op Tavistock. Ainsworth was met haar<br />
echtgenoot naar London gekomen<br />
wegens de werkzaamheden <strong>van</strong> haar man.<br />
<strong>Bowlby</strong> krijgt in die periode opdracht <strong>van</strong><br />
de Wereldgezondheidsraad om de situatie<br />
<strong>van</strong> kinderen in internaten te onderzoeken.<br />
De internaatskinderen werden weliswaar<br />
goed verzorgd, maar desondanks<br />
leken ze soms letterlijk weg te kwijnen.<br />
<strong>Bowlby</strong> ziet <strong>het</strong> plotselinge verbreken <strong>van</strong><br />
de band met de ouders als duidelijke oorzaak<br />
<strong>van</strong> <strong>het</strong> kinderleed. Gehechtheid vervult<br />
namelijk volgens <strong>Bowlby</strong> een sleutelrol<br />
in de ontwikkeling <strong>van</strong> <strong>het</strong> jonge kind.<br />
Wanneer een <strong>gehechtheid</strong>srelatie - zoals<br />
<strong>Bowlby</strong> de band met de eigen ouders<br />
typeert - voor korte oflange tijd verbroken<br />
wordt, is dat schadelijk voor <strong>het</strong> kind.<br />
In de vier jaar dat <strong>Bowlby</strong> en Ainsworth<br />
samen op Tavistock gewerkt hebben, verzamelden<br />
zij veel bewijsmateriaal voor<br />
deze stelling. Zo veronderstelden zij -<br />
zeker als die scheiding tussen ouder (dat<br />
was voor <strong>Bowlby</strong> vooral de moeder) en<br />
kind in de eerste drie levensjaren plaatsvond,<br />
dat die de verdere ontwikkeling <strong>van</strong><br />
<strong>het</strong> kind ernstig kon verstoren.<br />
In 1954 verlaat Mary Ainsworth Tavistock<br />
weer, om haar man te volgen naar Afrika.<br />
Ainsworth houdt echter contact met<br />
<strong>Bowlby</strong>. In Afrika begint Ainsworth een<br />
intensieve observatiestudie naar <strong>gehechtheid</strong>srelaties.<br />
<strong>Bowlby</strong> verdiept zich in die<br />
jaren uitgebreider in de evolutionaire biologie,<br />
gedragsethologie en de systeemtheorie.<br />
Van deze theorieën maakt <strong>Bowlby</strong><br />
gebruik in zijn <strong>gehechtheid</strong>stheorie zoals<br />
door hem nauwkeurig uiteengezet in zijn<br />
trilogie Attachment and Loss die tussen<br />
1969 en 1980 gepubliceerd wordt.<br />
<strong>Bowlby</strong> houdt tot zijn dood in 1990 contact<br />
met Ainsworth en geregeld werken ze<br />
samen. Het is Ainsworth die de <strong>gehechtheid</strong>stheorie<br />
<strong>van</strong> <strong>John</strong> <strong>Bowlby</strong> voorziet<br />
<strong>van</strong> de noodzakelijke empirische gegevens.<br />
Terwijl <strong>Bowlby</strong> in later jaren zijn<br />
aandacht richt op de toepassing <strong>van</strong> de<br />
<strong>gehechtheid</strong>stheorie in de klinische praktijk,<br />
geeft Ainsworth de aanzet tot een<br />
om<strong>van</strong>grijke empirische onderzoekstraditie.<br />
De weduwe <strong>van</strong> <strong>Bowlby</strong> verklaarde bij<br />
<strong>het</strong> sterven <strong>van</strong> Ainsworth in 1999 dat<br />
haar man Mary Ainsworth juist hierom<br />
waardeerde, omdat zij met haar gegevens<br />
<strong>het</strong> bewijs leverde dat zijn theorie daadwerkelijk<br />
klopte.<br />
WAT IS GEHECHTHEID<br />
Een <strong>gehechtheid</strong>srelatie is een duurzame<br />
affectieve relatie die <strong>het</strong> kind in <strong>het</strong> eerste<br />
levensjaar met zijn opvoeders opbouwt.<br />
Een pasgeboren baby heeft nog geen<br />
voorkeur voor bepaalde personen, maar in<br />
de loop <strong>van</strong> <strong>het</strong> eerste jaar wordt de baby
Ieder kind bouwt een <strong>gehechtheid</strong>srelatie op<br />
met vaste verzorgers<br />
steeds kieskeuriger. Rond de leeftijd <strong>van</strong><br />
een jaar zullen de meeste kinderen zich<br />
alleen door de vertrouwde opvoeder laten<br />
troosten, en blijft <strong>het</strong> liefst in de buurt <strong>van</strong><br />
de vertrouwde persoon. Dit is de fase <strong>van</strong><br />
de eigenlijke <strong>gehechtheid</strong> waarbij <strong>het</strong> kind<br />
door middel <strong>van</strong> bewegingen en signalen<br />
de nabijheid tot een specifiek persoon<br />
probeert de handhaven. Het kind beschikt<br />
immers over een aantal natuurlijke gedragingen<br />
waarmee hij of zij <strong>het</strong> contact met<br />
de opvoeder kan bewerkstelligen (bijvoorbeeld<br />
door te gaan huilen of naar de<br />
opvoeder toe te kruipen) of waarmee <strong>het</strong><br />
kind <strong>het</strong> contact kan handhaven (zoals<br />
glimlachen ofvastklampen). Na verloop<br />
<strong>van</strong> tijd wordt de peuter zich bewust <strong>van</strong><br />
de eigen plannen en doelen <strong>van</strong> de opvoeder.<br />
Het kind kan nu beseffen dat de<br />
opvoeder blijft bestaan, ook al is hij of zij<br />
uit <strong>het</strong> zicht verdwenen. Dit stadium<br />
wordt rond <strong>het</strong> derde jaar bereikt. Voor<br />
<strong>het</strong> kind is <strong>het</strong> nu niet altijd meer nodig<br />
dat de opvoeder echt lichamelijk bij de<br />
peuter aanwezig is. Het <strong>belang</strong> verschuift<br />
nu naar psychologische beschikbaarheid.<br />
Aan<strong>van</strong>kelijk veronderstelde <strong>Bowlby</strong> dat<br />
de natuurlijke moeder een onmisbare<br />
<strong>gehechtheid</strong>sfiguur was. Inmiddels gaat<br />
men er<strong>van</strong> uit dat kinderen opgroeien in<br />
een netwerk <strong>van</strong> <strong>gehechtheid</strong>srelaties.<br />
Doorgaans zijn niet de eigen ouders, maar<br />
ook een of meer professionele opvoeders<br />
buiten <strong>het</strong> gezin <strong>belang</strong>rijke <strong>gehechtheid</strong>sfiguren.<br />
Die verschillende relaties hoeven<br />
niet sterk samen te hangen. Een kind kan<br />
een veilige relatie hebben met zijn<br />
moeder, maar onveilige gehecht zijn aan<br />
de vader. Verondersteld wordt dat er<br />
sprake is <strong>van</strong> een hiërarchie in <strong>het</strong> <strong>gehechtheid</strong>snetwerk,<br />
waarbij een <strong>van</strong> de ouders<br />
meestal de <strong>belang</strong>rijkste <strong>gehechtheid</strong>spersoon<br />
is. Hoe een kind deze verschillende<br />
<strong>gehechtheid</strong>srelaties integreert, is eigenlijk<br />
nog niet duidelijk.<br />
VERSCHIL IN KWALITEIT<br />
leder kind bouwt een <strong>gehechtheid</strong>srelatie<br />
op met vaste verzorgers, maar niet ieder<br />
kind ontwikkelt een optimale <strong>gehechtheid</strong>srelatie.<br />
Een optimale <strong>gehechtheid</strong>srelatie<br />
wordt aangeduid als 'veilig'. Dat is<br />
een relatie waarbij <strong>het</strong> kind vertrouwen<br />
heeft opgebouwd in de beschikbaarheid<br />
<strong>van</strong> de opvoeder. In een onveilige relatie<br />
ontbreekt dat vertrouwen. Met behulp<br />
<strong>van</strong> onderzoek, de zogenaamde Vreemde<br />
Situatie Procedure, kunnen verschillende<br />
typen <strong>van</strong> <strong>gehechtheid</strong> onderscheiden<br />
worden vastgesteld. Tijdens die Vreemde<br />
Situatie Procedure is <strong>het</strong> jonge kind<br />
(tussen één en twee jaar oud) in een nietvertrouwde<br />
omgeving (een kamer met wat<br />
speelgoed) en gaat de opvoeder twee keer<br />
enkele minuten de kamer uit. Met name<br />
de reactie <strong>van</strong> <strong>het</strong> kind op de terugkeer<br />
<strong>van</strong> de opvoeder in de speelkamer is <strong>van</strong><br />
<strong>belang</strong> voor de classificatie <strong>van</strong> de<br />
<strong>gehechtheid</strong>srelatie. In <strong>het</strong> algemeen<br />
geldt, dat kinderen die een veilige relatie<br />
hebben behoorlijk <strong>van</strong> streek kunnen zijn<br />
door <strong>het</strong> plotselinge vertrek <strong>van</strong> hun<br />
opvoeder, maar in de regel snel getroost<br />
zijn bij de terugkomst <strong>van</strong> de opvoeder en<br />
hun spel weer hervatten. Onveilig<br />
gehechte kinderen daarentegen blijven,<br />
ook na terugkeer <strong>van</strong> de opvoeder in de<br />
spel kamer, veel stress ervaren.<br />
In <strong>het</strong> <strong>gehechtheid</strong>sonderzoek wordt<br />
onderscheid gemaakt in vier verschillende<br />
typen <strong>gehechtheid</strong>srelaties, die aangeduid<br />
worden met A,B, C en D . Drie daar<strong>van</strong><br />
zijn onveilig (A,C, en D), alleen B verwijst<br />
naar <strong>het</strong> veilige type. Het veilig gehechte<br />
kind (type B) gaat meestal huilen tijdens<br />
de Vreemde Situatie Procedure, maar<br />
zoekt meteen troost bij zijn opvoeder als<br />
die verschijnt en is snel gekalmeerd.<br />
De onveilig-afwerende kinderen (C-type)<br />
zijn behoorlijk overstuur als de opvoeder<br />
weggaat en zullen net als de veilig<br />
gehechte kinderen m eteen contact zoeken<br />
zodra de opvoeder in de deuropening<br />
staat. Typerend voor deze kinderen is<br />
echter dat ze gestresst blijven, ondanks<br />
pogingen <strong>van</strong> de opvoeder <strong>het</strong> kind te kalmeren.<br />
Type-C kinderen reageren ambivalent<br />
op de opvoeder: enerzijds willen ze<br />
contact en nabijheid, anderzijds zijn ze<br />
boos, huilerig en weren <strong>het</strong> contact af.<br />
Meestal duurt <strong>het</strong> behoorlijk lang voordat<br />
<strong>het</strong> kind gekalmeerd raakt en aan spelen<br />
komt <strong>het</strong> nauwelijks nog toe.<br />
Een tweede type onveilige <strong>gehechtheid</strong><br />
wordt aangeduid met de term 'onveiligvermijdende<br />
<strong>gehechtheid</strong>' (type A) . Deze<br />
kinderen tonen zich behoorlijk zelfstandig<br />
tijdens de Vreemde Situatie Procedure. Ze<br />
lijken niet echt onder de indruk <strong>van</strong> de<br />
scheiding <strong>van</strong> de opvoeder. Ook bij de<br />
terugkeer <strong>van</strong> de opvoeder besteedt <strong>het</strong><br />
kind doorgaans geen aandacht aan de<br />
opvoeder, maar gaat door met spelen. Als<br />
de opvoeder contact zoekt met <strong>het</strong> kind,<br />
lijkt <strong>het</strong> kind direct contact uit de weg te<br />
willen gaan door bijvoorbeeld de andere<br />
kant uit te kijken. Hoewel ze dat niet laten<br />
merken, ervaren ook de vermijdende kinderen<br />
stress: hartslag en adrenaline<br />
niveau's zijn hoog als de opvoeder de<br />
kamer uitgaat. Maar <strong>het</strong> kind heeft op<br />
basis <strong>van</strong> eerdere ervaringen geleerd geen<br />
beroep te doen op de opvoeder. Net als<br />
<strong>het</strong> afwerende kind, blijft ook <strong>het</strong> vermijdende<br />
kind stress ervaren nadat de<br />
opvoeder teruggekeerd is, ook al zal <strong>het</strong><br />
vermijdende kind die stress niet openlijk<br />
tonen.<br />
Het D-type staat voor een gedesorganiseerde<br />
<strong>gehechtheid</strong>srelatie. Typerend voor<br />
deze kinderen is dat zij wel een bepaalde<br />
strategie hebben ontwikkeld om met<br />
<strong>gehechtheid</strong> om te gaan, maar bij de hereniging<br />
in de Vreemde Situatie (dus zodra<br />
de opvoeder de kamer weer binnenstapt<br />
na kort te zijn weggeweest) lijkt die strategie<br />
'uit elkaar te vallen' . De kinderen vertonen<br />
juist bij <strong>het</strong> weerzien met hun<br />
----"'<br />
;uni 2002 - 297<br />
.. =- ""'i~f,r:Jf--<br />
Vk.w
oplossen. Bovendien biedt de positieve<br />
interactie tussen <strong>het</strong> veilig gehechte kind<br />
en zijn opvoeder de peuter volop de gelegenheid<br />
om te leren <strong>van</strong> de opvoeder.<br />
Ambivalente kinderen komen veel minder<br />
toe aan exploratie en spel, juist omdat ze<br />
meer angstig zijn. De vermijdende kinderen<br />
zijn weliswaar heel zelfstandig, maar<br />
ze kunnen in de regel nauwelijks coöperatief<br />
samenwerken met hun opvoeder of<br />
met leeftijdsgenootjes.<br />
Een peuter reageert<br />
enthousiast op de<br />
opvoeder die contact<br />
zoekt<br />
<strong>gehechtheid</strong>sfiguur vreemd, onlogisch, en<br />
atypisch gedrag. Bijvoorbeeld: <strong>het</strong> kind<br />
zoekt met de rug toenadering tot de<br />
opvoeder, of<strong>het</strong> kind maakt vreemde stereotype<br />
bewegingen bij <strong>het</strong> weerzien, zoals<br />
fladderen met de handen of met de<br />
benen. Sommige D-kinderen laten tegenstrijdige<br />
gedragingen zien, bijvoorbeeld<br />
huilen en lachen tegelijk.<br />
Uit onderzoek blijkt dat ongeveer tweederde<br />
<strong>van</strong> alle kinderen (tussen één en<br />
twee jaar oud) een veilige relatie opbouwt,<br />
een derde deel zou onveilig gehecht zijn.<br />
In principe kunnen <strong>gehechtheid</strong>srelaties<br />
veranderen wat de kwaliteit betreft, maar<br />
de eerste drie jaar zijn wel de 'gevoelige<br />
periode'. Daarna wordt een <strong>gehechtheid</strong>srelatie<br />
meer en meer stabiel en minder<br />
makkelijk te veranderen.<br />
BELANG VAN VEILIGE GEHECHTHEID<br />
Een <strong>gehechtheid</strong>srelatie vormt de blauwdruk<br />
<strong>van</strong> alle andere relaties die <strong>het</strong> kind<br />
zal opbouwen. Een veilig gehecht kind is<br />
daarom op sociaal vlak beter af dan een<br />
onveilig gehecht kind. Een kind met een<br />
veilige <strong>gehechtheid</strong>srelatie heeft namelijk<br />
in principe een positief zelfbeeld en zal in<br />
contacten met leeftijdsgenootjes en<br />
andere opvoeders een zeker vertrouwen<br />
aan de dag leggen. Onveilige kinderen<br />
kunnen in de regel minder goed overweg<br />
met leeftijdgenootjes. Vooral de vermij-<br />
I.:~~cv,,---e, ----<br />
Vk.uv 298 . iuni 2002<br />
dende kinderen kunnen nogal eens agressief<br />
zijn in <strong>het</strong> contact met anderen.<br />
Onveilig gehechte kinderen zoeken ook<br />
minder snel hulp of troost bij de leidster<br />
in de crèche en de juf op school.<br />
Hoe die vroege <strong>gehechtheid</strong>srelatie doorwerkt<br />
in de latere ontwikkeling, kan <strong>het</strong><br />
best uitgelegd wordt met behulp <strong>van</strong> <strong>het</strong><br />
begrip werkmodel. Het intern werkmodel<br />
<strong>van</strong> <strong>gehechtheid</strong> bevat namelijk informatie<br />
over de <strong>gehechtheid</strong>sfiguur en over de<br />
eigen persoon. Het werkmodel zou je ook<br />
kunnen opvatten als <strong>het</strong> geheel <strong>van</strong><br />
(on)bewuste regels voor de organisatie<br />
<strong>van</strong> <strong>gehechtheid</strong>srele<strong>van</strong>te informatie.<br />
Hoe <strong>het</strong> kind over zichzelf en over anderen<br />
denkt, wordt dus min of meer gereguleerd<br />
door <strong>het</strong> werkmodel. Na een jaar<br />
heeft een kind een eerste werkmodel ontwikkeld,<br />
dat in principe een leven lang<br />
meegaat en voortdurend bijgesteld wordt<br />
op basis <strong>van</strong> actuele ervaringen.<br />
Ook op cognitief vlak zouden de veilig<br />
gehechte kinderen beter af zijn. Veilig<br />
gehechte kleuters bleken - bij <strong>het</strong> oplossen<br />
<strong>van</strong> taakjes samen met hun moeders -<br />
sneller de aanwijzingen <strong>van</strong> hun moeder<br />
op te volgen en waren enthousiaster over<br />
de taakjes dan de onveilig gehechte kleuters.<br />
Vanuit de veilige basis, die de<br />
<strong>gehechtheid</strong>srelatie voor deze kinderen is,<br />
ontwikkelen de kleuters een gezonde<br />
autonomie wanneer ze taakjes moeten<br />
BETEKENIS VAN JOHN BOWLBY<br />
VOOR VANDAAG<br />
In <strong>het</strong> gehele oeuvre <strong>van</strong> <strong>John</strong> <strong>Bowlby</strong> is<br />
de scheidingsproblematiek tussen moeder<br />
en kind een centraal thema. Scheidingen<br />
tussen moeder en kind op jonge leeftijd<br />
hebben volgens <strong>Bowlby</strong> een ingrijpende<br />
invloed op de latere persoonlijkheidsontwikkeling.<br />
Met zijn <strong>gehechtheid</strong>stheorie<br />
heeft <strong>Bowlby</strong> zijn eerste studies naar de<br />
scheidingsproblematiek <strong>van</strong> een theoretisch<br />
kader voorzien. Met name door toedoen<br />
<strong>van</strong> Mary Ainsworth is de aandacht<br />
<strong>van</strong> de <strong>gehechtheid</strong>stheorie verschoven<br />
naar de individuele verschillen. In de<br />
jaren zeventig en tachtig richtte <strong>het</strong><br />
onderzoek zich grotendeels op de vraag of<br />
individuele verschillen verklaard kunnen<br />
worden uit ouderlijk gedrag, en wat de rol<br />
is <strong>van</strong> allerlei andere factoren in de<br />
<strong>gehechtheid</strong>sontwikkeling. Meer recent<br />
houden onderzoekers zich bezig met de<br />
intergenerationele overdracht <strong>van</strong><br />
<strong>gehechtheid</strong> <strong>van</strong> ouders op kinderen.<br />
Intergenerationele overdracht <strong>van</strong><br />
<strong>gehechtheid</strong> verwijst naar <strong>het</strong> verschijnsel<br />
dat ouders hun 'werkmodel <strong>van</strong> <strong>gehechtheid</strong>'<br />
(veilig of onveilig) op de een of<br />
ander manier overdragen op hun kinderen.<br />
Naast overdracht staan interventieprojecten<br />
recent in de <strong>belang</strong>stelling.<br />
Op verschillende terreinen is de invloed<br />
<strong>van</strong> <strong>Bowlby</strong> inmiddels merkbaar. Om te<br />
beginnen heeft men in ziekenhuizen <strong>het</strong><br />
<strong>belang</strong> <strong>van</strong> de nabijheid <strong>van</strong> de ouders<br />
onderkend. De mogelijkheid om bij <strong>het</strong><br />
zieke kind te overnachten, en de wijze<br />
waarop ouders <strong>van</strong> premature baby's aangemoedigd<br />
worden lichamelijk contact te<br />
maken met de baby, zijn enkele voorbeelden.<br />
Verder zijn de inzichten <strong>van</strong> de<br />
<strong>gehechtheid</strong>stheorie ook omarmd door de<br />
consultatiebureaus. Het schriftelijk voorlichtingsmateriaal<br />
zoals <strong>het</strong> groeiboekje
heeft de adviezen duidelijk afgestemd op<br />
de <strong>gehechtheid</strong>stheorie. Zo worden<br />
ouders sterk aangemoedigd zich open te<br />
stellen voor de behoeften en signalen <strong>van</strong><br />
hun kind en een wijze <strong>van</strong> omgang te<br />
vinden die voor zowel opvoeder als kind<br />
prettig is. Tenslotte werken de ideeën <strong>van</strong><br />
de <strong>gehechtheid</strong>stheorie duidelijk door in<br />
de kinderop<strong>van</strong>g. Juist de <strong>gehechtheid</strong>stheorie<br />
heeft <strong>het</strong> <strong>belang</strong> <strong>van</strong> een consistente,<br />
liefdevolle vaste verzorgster onderstreept.<br />
Veel dagverblijven stellen pedagogische<br />
beleidsplannen op waarin men<br />
ernaar streeft <strong>het</strong> aantal vaste verzorgers<br />
zo stabiel mogelijk te laten zijn. Verder<br />
streeft men naar stabiele groepen door<br />
een minimum aantal dagdelen verplicht te<br />
stellen en worden op veel dagverblijven<br />
kinderen die juist in de fase zitten <strong>van</strong> de<br />
<strong>gehechtheid</strong>, dus tussen de één en twee<br />
jaar, niet toegelaten. Natuurlijk is er<br />
<strong>van</strong>uit de <strong>gehechtheid</strong>stheorie veel meer<br />
te zeggen over dagop<strong>van</strong>g, maar Nederlandse<br />
studies hiernaar laten zien dat de<br />
kwaliteit <strong>van</strong> de dagverblijven redelijk<br />
goed is en dat de dagverblijfkinderen niet<br />
vaker onveilig gehecht zijn.<br />
DE ONDERWIJSPRAKTIJK<br />
Hoewel de inzichten <strong>van</strong> de <strong>gehechtheid</strong>stheorie<br />
inmiddels gemeengoed zijn<br />
geworden, lijken leerkrachten, beleidsmedewerkers<br />
in <strong>het</strong> onderwijs en mensen in<br />
schoolbegeleidingsdiensten de theorie nog<br />
betrekkelijk weinig te gebruiken. Problemen<br />
<strong>van</strong> <strong>het</strong> kind worden soms als geïsoleerde<br />
problemen bezien, terwijl er ook<br />
een dieper probleem aan ten grondslag<br />
kan liggen, zoals een onveilige <strong>gehechtheid</strong>srelatie<br />
met de ouders en/of een<br />
moeilijke relatie met de leerkracht. Problemen<br />
op <strong>het</strong> sociaal-emotionele en ook<br />
op <strong>het</strong> cognitieve vlak zouden daarom<br />
aangepakt kunnen worden door meer systematisch<br />
aandacht te besteden aan de<br />
ouder-kind relatie en/of de relatie tussen<br />
kind en leerkracht. Bij agressieve kinderen<br />
zou <strong>het</strong> bijvoorbeeld niet alleen zinvol zijn<br />
duidelijke regels afte spreken voor thuis<br />
en school, maar de leerkracht zou ook<br />
met hulp <strong>van</strong> een schoolbegeleidingsdienst<br />
aan de relatie met <strong>het</strong> agressieve<br />
kind kunnen werken. Voor <strong>het</strong> speciaal<br />
onderwijs zijn inmiddels allerlei methoden<br />
in omloop waarmee de sociaal-emotionele<br />
ontwikkeling <strong>van</strong> <strong>het</strong> kind gestimuleerd<br />
en bijgestuurd wordt. Dergelijke<br />
methodes zouden ook voor <strong>het</strong> reguliere<br />
basisonderwijs ontwikkeld kunnen<br />
worden. Een voorbeeld <strong>van</strong> zo'n methode<br />
is <strong>het</strong> PAD-programma, waarbij PAD staat<br />
voor Programma Alternatieve Denkstrategieën.<br />
Het programma is erop gericht<br />
sociale vaardigheden en sociaal inzicht bij<br />
kinderen te versterken. In de onderbouw<br />
leren de kinderen voornamelijk gevoelens<br />
te benoemen en langzaam verschuift <strong>het</strong><br />
accent naar <strong>het</strong> praten over jezelf en anderen.<br />
Het hoogste doel is problemen en<br />
conflicten op een acceptabele manier te<br />
leren oplossen.<br />
In een tijd waarin veel ouders - om wat<br />
voor reden dan ook - er niet in slagen een<br />
veilige basis voor hun kinderen te bieden,<br />
is <strong>het</strong> wenselijk dat in de onderbouw <strong>van</strong><br />
de basisschool meer systematisch aandacht<br />
wordt besteed aan de sociaal-emotionele<br />
ontwikkeling <strong>van</strong> jonge kinderen.<br />
Vanuit de <strong>gehechtheid</strong>stheorie bezien, is<br />
dat tenslotte een hele goede investering.<br />
Literatuur<br />
<strong>Bowlby</strong>, J. (1969/1984), Attachment and Loss.<br />
Volume 1: Attachment. Revised Ed ition. Penguin<br />
Books, London.<br />
Juffer, F., M.G.C. Duyvesteyn, M .J. Bakermans-Kranenbu<br />
rg, M.H. <strong>van</strong> IJzendoorn (1996), Kind <strong>van</strong> je<br />
moeder, moeder <strong>van</strong> je kind : Ondersteuning <strong>van</strong><br />
moeders met een onveilige <strong>gehechtheid</strong>srepresentatie.<br />
In: A Harpman, L.W.C. Tavecchio (red.),<br />
Opvoeding als evenwichtskunst. Samson Tjeenk<br />
Willink, Alphen aan den Rijn.<br />
Ruiter, c.. de (1993), De <strong>gehechtheid</strong>stheorie <strong>van</strong><br />
<strong>Bowlby</strong>-Ainsworth. In: De Psycholoog, 4.<br />
IJzendoorn, M.H., <strong>van</strong>, L.W.C. Tavecchio, FA Goossens,<br />
M.M. Vergeer, J. Zwaan (1985), Opvoeden<br />
in geborgenheid. Een kritische analyse <strong>van</strong> Bow/<br />
by's attachmenttheorie. Loghum Slaterus, Deventer.<br />
IJzendoorn, M.H., <strong>van</strong> (1995), Gehechtheid <strong>van</strong><br />
ouders en kinderen. Intergenerationele overdracht<br />
<strong>van</strong> <strong>gehechtheid</strong> in theorie, (klinisch) onderzoek<br />
en gevalsbeschri;ving. Bohn Stafleu, Houten.<br />
IJzendoorn, M.H., <strong>van</strong>, M.l. <strong>van</strong> Kranenburg, H.A<br />
Zwart-Woudstra, AM. <strong>van</strong> Busschbach, M.W.E.<br />
Lambermon (1991), Gehechtheid over meer generaties<br />
. De <strong>gehechtheid</strong> <strong>van</strong> de ouder, de <strong>gehechtheid</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>het</strong> kind en diens sociaal-emotionele ontwikkeling.<br />
In : Kind en Adolescent, 12.<br />
IJzendoorn, M .H.,<strong>van</strong>, L.C.W. Tavecchio, M.H. Verhoeven,<br />
E.J. Reiling, G.JJM. Stams (1996), De<br />
kwaliteit <strong>van</strong> de Nederlandse kinderop<strong>van</strong>g. In:<br />
Nederlands Ti;dschrift voor opvoeding, Vorming<br />
en Onderwi;s, 12.<br />
Een site over <strong>John</strong> <strong>Bowlby</strong> met complete bibliografie:<br />
http://psychematters.com/bibliographies/bowlby.htm<br />
Website met informatie over PAD:<br />
http://www.zmlk.nl/overig.htm<br />
Marianne de Wolf! is docent (algemene en<br />
gezins-)pedagogiek aan de Universiteit <strong>van</strong><br />
Leiden.<br />
De opvoeder dient zich open te stellen voor de behoeften en signalen <strong>van</strong> <strong>het</strong> kind<br />
________ ~~-="",t.~~~~<br />
;uni 2002 - 299 U~