2. Depressies, fronten en hogedrukgebieden - Kees Floor
2. Depressies, fronten en hogedrukgebieden - Kees Floor
2. Depressies, fronten en hogedrukgebieden - Kees Floor
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
▲<br />
Opmaak-Satelliet-pam 21-06-2005 15:36 Pagina 17<br />
<strong>2.</strong> <strong>Depressies</strong>, <strong>front<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong><br />
hogedrukgebied<strong>en</strong><br />
Lagedrukgebied<strong>en</strong>, oceaanstoring<strong>en</strong> of depressies<br />
zijn op satellietbeeld<strong>en</strong> vaak te herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> aan prachtige<br />
krulvormige patron<strong>en</strong> in de bewolking. Ook de<br />
met depressies sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>d <strong>front<strong>en</strong></strong> zijn goed<br />
terug te vind<strong>en</strong> door de ermee sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>de<br />
bewolking. In hogedrukgebied<strong>en</strong> is het doorgaans<br />
onbewolkt, zodat die veel moeilijker vanuit de ruimte<br />
zijn aan te wijz<strong>en</strong>.<br />
Warme <strong>en</strong> koude lucht<br />
De eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> van de lucht in het onderste<br />
gedeelte van de dampkring word<strong>en</strong> bepaald door de<br />
herkomst. Bov<strong>en</strong> het noordelijk deel van de oceaan <strong>en</strong><br />
bov<strong>en</strong> de poolstrek<strong>en</strong> vormt zich koude, relatief<br />
droge, in vakjargon polaire lucht; meer naar het zuid<strong>en</strong><br />
bevindt zich warme <strong>en</strong> vochtige, zogehet<strong>en</strong> subtropische<br />
lucht. De gr<strong>en</strong>s tuss<strong>en</strong> de beide luchtsoort<strong>en</strong>,<br />
het polaire front, ligt op gematigde breedt<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
verloopt als e<strong>en</strong> slinger<strong>en</strong>de ring rond e<strong>en</strong> halfrond.<br />
Oceaanstoring<strong>en</strong> ontstaan bij voorkeur op deze gr<strong>en</strong>s;<br />
ze verplaats<strong>en</strong> zich vervolg<strong>en</strong>s met de westelijke stroming<br />
mee naar het oost<strong>en</strong>, bijvoorbeeld van de Atlantische<br />
Oceaan naar West-Europa. Voor de storing<strong>en</strong><br />
uit voer<strong>en</strong> zuidwest<strong>en</strong>wind<strong>en</strong> de warme subtropische<br />
lucht naar het noord<strong>en</strong>; er vormt zich daar als het<br />
ware e<strong>en</strong> tong met warme lucht. De voorste begr<strong>en</strong>zing<br />
van deze warme lucht is het warmtefront. Op e<strong>en</strong><br />
weerkaart (zie tek<strong>en</strong>ing onder) wordt het warmtefront<br />
aangeduid als e<strong>en</strong> rode lijn met halve bolletjes. De<br />
1025<br />
◗<br />
1020<br />
1025<br />
H<br />
1015<br />
1010<br />
1005<br />
1020<br />
1000<br />
995<br />
1005<br />
▲<br />
◗<br />
990<br />
1015<br />
◗<br />
980<br />
▲<br />
970<br />
L<br />
▲<br />
1010<br />
◗<br />
◗<br />
▲ ▲<br />
▲<br />
995<br />
995<br />
◗<br />
1005<br />
▲<br />
▲<br />
◗<br />
1010<br />
1020<br />
◗<br />
1025<br />
1015<br />
◗<br />
1030<br />
H<br />
1020<br />
◗<br />
◗<br />
◗<br />
▲<br />
1015<br />
▲<br />
1025<br />
1010<br />
◗<br />
▲<br />
◗<br />
▲<br />
◗<br />
◗<br />
▲<br />
◗<br />
1015<br />
1020<br />
▲<br />
◗<br />
◗▲<br />
1015<br />
L<br />
◗<br />
▲<br />
1015<br />
1020<br />
N<br />
▲<br />
▲<br />
▲<br />
L<br />
1025<br />
◗<br />
▲<br />
1025<br />
1025<br />
1025<br />
▲<br />
1025<br />
1020<br />
1025<br />
1020<br />
▲<br />
▲<br />
H<br />
1025<br />
1020<br />
L<br />
1025<br />
1020<br />
1020<br />
1015<br />
Weerkaart van 4 september 2003 12 UTC<br />
1015<br />
Weerkaart met onder andere e<strong>en</strong> depressie bij IJsland <strong>en</strong> e<strong>en</strong> hogedrukgebied bij de Azor<strong>en</strong>. De dunne getrokk<strong>en</strong> blauwe lijn<strong>en</strong> zijn isobar<strong>en</strong>;<br />
deze lijn<strong>en</strong> verbind<strong>en</strong> plaats<strong>en</strong> met dezelfde luchtdruk. Front<strong>en</strong> zijn met dikke lijn<strong>en</strong> aangegev<strong>en</strong>. Blauwe lijn<strong>en</strong> met driehoekjes marker<strong>en</strong><br />
kou<strong>front<strong>en</strong></strong>, rode lijn<strong>en</strong> met halve bolletjes zijn warmte<strong>front<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> paarse lijn<strong>en</strong> met zowel bolletjes als driehoekjes occlusie<strong>front<strong>en</strong></strong>. Bov<strong>en</strong><br />
Spanje ligt e<strong>en</strong> onweersstoring; de onweersbui<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> op de rode lijn met uitsteeksels. De weerkaart geeft de weersituatie op 4 september<br />
2003, 12 UTC.<br />
DEPRESSIES, FRONTEN EN HOGEDRUKGEBIEDEN 17
Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 15:36 Pagina 18<br />
Depressie bov<strong>en</strong> de Noordzee tuss<strong>en</strong> Schotland <strong>en</strong> D<strong>en</strong>emark<strong>en</strong>. De bewolking van het bijbehor<strong>en</strong>d<br />
koufront ligt over Duitsland, België <strong>en</strong> Frankrijk. Bov<strong>en</strong> het west<strong>en</strong> van Nederland is het al<br />
weer opgeklaard. Ocht<strong>en</strong>dbeeld in ware kleur<strong>en</strong> van de satelliet Terra, 9 januari 2005. Bron:<br />
NASA/GSFC MODIS Land Rapid Response Team.<br />
Depressiekrul bov<strong>en</strong> Midd<strong>en</strong>-Europa, 11 september 2003. Dergelijke ‘zuivere’ krulvorm<strong>en</strong> zijn<br />
meestal alle<strong>en</strong> bov<strong>en</strong> de oceaan te zi<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong> IJsland <strong>en</strong> de Britse Eiland<strong>en</strong> bevindt zich de<br />
bewolking van e<strong>en</strong> koufront. Over het oostelijk deel van de Middellandse Zee waait Saharastof<br />
naar Turkije. Het kunstmatig ingekleurde beeld is sam<strong>en</strong>gesteld uit drie afzonderlijke beeld<strong>en</strong>. De<br />
informatie ervoor werd verzameld tijd<strong>en</strong>s ope<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>de overkomst<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> NOAA-weersatelliet.<br />
Bij de beeldbewerking zijn de overgang<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong> van het beeld<br />
weggewerkt. Bron: NOAA/ DLR Institut für Physik der Atmosphäre, Oberpfaff<strong>en</strong>hof<strong>en</strong> (Duitsland).<br />
18 HET WEER OP SATELLIETBEELDEN
▲<br />
Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 15:36 Pagina 19<br />
achterzijde van de warme lucht vormt tev<strong>en</strong>s de voorste<br />
begr<strong>en</strong>zing van koudere polaire lucht, die aan de<br />
achterzijde van de oceaandepressie met noordwest<strong>en</strong>wind<strong>en</strong><br />
naar het zuid<strong>en</strong> stroomt. Dit zog<strong>en</strong>oemde<br />
koufront wordt afgebeeld als e<strong>en</strong> blauwe lijn met driehoekjes.<br />
Het koufront trekt sneller van west naar oost<br />
dan het warmtefront van dezelfde depressie. Het<br />
warmtefront wordt daardoor ingehaald <strong>en</strong> de warme<br />
tong aan het aardoppervlak versmalt. Het deel van het<br />
warmtefront dat is ingelop<strong>en</strong> door het koufront,<br />
wordt occlusiefront g<strong>en</strong>oemd; de warme subtropische<br />
lucht is er opgetild <strong>en</strong> losgekom<strong>en</strong> van de grond.<br />
E<strong>en</strong> weerkaart toont e<strong>en</strong> occlusiefront als e<strong>en</strong> paarse<br />
lijn met zowel de halve bolletjes van het warmtefront<br />
als de driehoekjes van het koufront.<br />
Het polaire front <strong>en</strong> de daarvan deel uitmak<strong>en</strong>de<br />
warmte- <strong>en</strong> kou<strong>front<strong>en</strong></strong> word<strong>en</strong> gemarkeerd door op<br />
satellietbeeld<strong>en</strong> goed zichtbare bewolking. Dat komt<br />
doordat bij <strong>front<strong>en</strong></strong> steeds lucht wordt opgetild. Bij<br />
warmte<strong>front<strong>en</strong></strong> wordt de warmere lucht gedwong<strong>en</strong><br />
op te glijd<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> de koudere lucht die op het punt<br />
staat verdrev<strong>en</strong> te word<strong>en</strong>. Bij kou<strong>front<strong>en</strong></strong> wrikt de<br />
koude, oprukk<strong>en</strong>de lucht zich onder de warme lucht<br />
voor het front uit; ook hier wordt dus de warmere,<br />
vochtiger lucht gedwong<strong>en</strong> op te stijg<strong>en</strong>. Al eerder<br />
werd vermeld dat bij occlusie<strong>front<strong>en</strong></strong> warme lucht<br />
wordt opgetild, zodat in alle gevall<strong>en</strong> wolk<strong>en</strong>vorming<br />
verwacht mag word<strong>en</strong> op de posities die op de weerkaart<br />
met frontlijn<strong>en</strong> zijn aangegev<strong>en</strong>.<br />
Depressiekrull<strong>en</strong><br />
De warmte- <strong>en</strong> kou<strong>front<strong>en</strong></strong> die gezam<strong>en</strong>lijk het polaire<br />
front vorm<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> slinger<strong>en</strong>de band op<br />
satellietbeeld<strong>en</strong> word<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>d. Plaatselijk is de<br />
wolk<strong>en</strong>band verdicht of tot e<strong>en</strong> krul gespiraliseerd. In<br />
het laatste geval hebb<strong>en</strong> we te mak<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> depressie.<br />
Zo’n mooie krul zou echter niet mogelijk zijn als<br />
de bewolking ter plaatse niet eerder aanzi<strong>en</strong>lijk was<br />
verdicht. Deze verdichting<strong>en</strong> hang<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />
van het stromingspatroon op <strong>en</strong>kele kilometers<br />
hoogte in de atmosfeer <strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong> gevolg van<br />
daardoor veroorzaakte stijgbeweging<strong>en</strong>. Stijg<strong>en</strong>de<br />
lucht koelt af, raakt verzadigd voor waterdamp zodat<br />
er druppelvorming optreedt die het begin vormt van<br />
wolk<strong>en</strong>vorming. Doordat dergelijke process<strong>en</strong> zich<br />
afspel<strong>en</strong> bij depressies, wordt als het ware zichtbaar<br />
waar zo’n lagedrukgebied zich aan het ontwikkel<strong>en</strong> is.<br />
De verdichte <strong>en</strong> verbrede wolk<strong>en</strong>band wordt geleidelijk<br />
opgekruld door de lucht die rond het lagedrukc<strong>en</strong>trum<br />
cirkelt, zoals geïllustreerd in bijgaand diagram<br />
(zie tek<strong>en</strong>ing rechtsbov<strong>en</strong>). Aanvankelijk bevindt de<br />
meeste bewolking (blauw) zich in de warme lucht aan<br />
▲<br />
1<br />
▲<br />
▲<br />
Vervorming van e<strong>en</strong> wolk<strong>en</strong>patroon (blauw) door luchtbeweging<strong>en</strong><br />
rond e<strong>en</strong> zich ontwikkel<strong>en</strong>de depressie.<br />
de zuidzijde van het polaire front. De beide cirkels<br />
marker<strong>en</strong> de positie van de depressie. De windsnelheid<br />
rond het lagedrukgebied hangt af van de afstand<br />
tot de depressiekern. Midd<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> lagedrukgebied is<br />
de luchtdruk weliswaar laag, maar de luchtdrukverschill<strong>en</strong><br />
zijn klein; de luchtdruk is er overal ongeveer<br />
ev<strong>en</strong> laag. De windsnelheid hangt af van luchtdrukverschill<strong>en</strong>;<br />
in de buurt van de depressiekern staat dus<br />
niet veel wind. Zelfs tijd<strong>en</strong>s het langstrekk<strong>en</strong> van de<br />
actiefste stormdepressie valt de wind helemaal weg<br />
op het mom<strong>en</strong>t dat de depressiekern zich bov<strong>en</strong> de<br />
waarneemlocatie bevindt. Op <strong>en</strong>ige afstand van de<br />
depressiekern treff<strong>en</strong> we ter hoogte van de binn<strong>en</strong>cirkel<br />
het gebied aan met de hoogste windsnelhed<strong>en</strong>.<br />
Gaan we nog verder van de depressiekern weg, dan<br />
kom<strong>en</strong> we in e<strong>en</strong> gebied waar de wind sterk is teruggevall<strong>en</strong>.<br />
Het diagram illustreert tev<strong>en</strong>s de gevolg<strong>en</strong><br />
van dit luchtstromingspatroon voor de oorspronkelijke<br />
wolk<strong>en</strong>band. De egale bewolking in de zachte,<br />
vochtige lucht die in de figuur grijs is weergegev<strong>en</strong>,<br />
fungeert als tracer voor de optred<strong>en</strong>de luchtverplaatsing<strong>en</strong>.<br />
De bewolking maakt het gemakkelijk om zachte<br />
lucht van bov<strong>en</strong> af bezi<strong>en</strong> te blijv<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>. Ze blijft<br />
zich op haar weg rond de depressiekern helder aftek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong> de koudere lucht met opklaring<strong>en</strong> die ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s<br />
rond het lagedrukc<strong>en</strong>trum cirkelt. De afgebeelde<br />
satellietbeeld<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> dit proces duidelijk zi<strong>en</strong>. Overig<strong>en</strong>s<br />
is de koude lucht niet egaal donker; er bevind<strong>en</strong><br />
zich talrijke witte vlekk<strong>en</strong> in. Dat zijn stapelwolk<strong>en</strong>,<br />
die in koude polaire lucht bov<strong>en</strong> relatief warm oceaanwater<br />
gemakkelijk tot ontwikkeling kom<strong>en</strong>. De<br />
stapelwolk<strong>en</strong> do<strong>en</strong> zich doorgaans voor in e<strong>en</strong> markante<br />
groepering, zoals in wolk<strong>en</strong>strat<strong>en</strong> of in celvormige<br />
patron<strong>en</strong>. Deze bewolkingspatron<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in<br />
latere hoofdstukk<strong>en</strong> getoond <strong>en</strong> besprok<strong>en</strong>.<br />
Hogedrukgebied<strong>en</strong><br />
▲<br />
▲<br />
2<br />
▲<br />
5 6 7 8<br />
▲<br />
De wervels die rond lagedrukgebied<strong>en</strong> zichtbaar zijn,<br />
vind<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> analogon in vergelijkbare patron<strong>en</strong> rond<br />
▲<br />
▲<br />
3<br />
▲<br />
▲<br />
▲<br />
▲<br />
4<br />
▲<br />
▲<br />
DEPRESSIES, FRONTEN EN HOGEDRUKGEBIEDEN 19
Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 15:36 Pagina 20<br />
De Azor<strong>en</strong> koester<strong>en</strong> zich in de<br />
zon. Zev<strong>en</strong> van de neg<strong>en</strong> eiland<strong>en</strong><br />
zijn zichtbaar; van links<br />
naar rechts Faial, Pico, Sao<br />
Jorge, Graciosa (geheel<br />
bov<strong>en</strong>), Terceira, Sao Miguel,<br />
<strong>en</strong> Santa Maria. Beeld van de<br />
satelliet Terra van 1 mei 2003.<br />
Bron: NASA/GSFC MODIS<br />
Land Rapid Response Team.<br />
hogedrukgebied<strong>en</strong>. Hoewel de lucht ook rond hogedrukgebied<strong>en</strong><br />
stroomt, zij het met teg<strong>en</strong>gestelde<br />
draairichting, ontbreekt hier gewoonlijk de bewolking<br />
om de luchtstroming zichtbaar te mak<strong>en</strong>. Dat komt<br />
doordat hogedrukgebied<strong>en</strong> gek<strong>en</strong>merkt word<strong>en</strong> door<br />
dal<strong>en</strong>de luchtbeweging<strong>en</strong>; bij depressies ging het juist<br />
om stijg<strong>en</strong>de luchtbeweging<strong>en</strong>. Dal<strong>en</strong>de lucht warmt<br />
op <strong>en</strong> droogt daardoor uit, zodat ev<strong>en</strong>tueel aanwezige<br />
wolk<strong>en</strong>druppeltjes verdamp<strong>en</strong> <strong>en</strong> de bewolking verdwijnt.<br />
In hogedrukgebied<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> we vanuit e<strong>en</strong><br />
satelliet dan ook vaak e<strong>en</strong> onbelemmerd uitzicht op<br />
het aardoppervlak. Als het aardoppervlak in hogedruksituaties<br />
aan het zicht wordt onttrokk<strong>en</strong>, komt<br />
dat door mist, die zich vooral in het winterhalfjaar in<br />
de onderste honderd<strong>en</strong> meters van de atmosfeer<br />
vormt. Verder kunn<strong>en</strong> rook, andere vorm<strong>en</strong> van luchtverontreiniging,<br />
zand <strong>en</strong> stof het aardoppervlak in<br />
hogedruksituaties do<strong>en</strong> vervag<strong>en</strong>, zoals in latere<br />
hoofdstukk<strong>en</strong> zal blijk<strong>en</strong>.<br />
Westelijke stroming<br />
Nederland ligt in de zogehet<strong>en</strong> gordel van west<strong>en</strong>wind<strong>en</strong>;<br />
ook bov<strong>en</strong> de Atlantische Oceaan is de voorkeursrichting<br />
van de luchtstroming westelijk. Om e<strong>en</strong><br />
dergelijke luchtstroming in stand te kunn<strong>en</strong> houd<strong>en</strong>,<br />
zijn lagedrukgebied<strong>en</strong> nodig bov<strong>en</strong> het noordelijk<br />
deel van de oceaan, terwijl de luchtdruk meer naar<br />
het zuid<strong>en</strong>, bijvoorbeeld in de subtrop<strong>en</strong> hoog moet<br />
zijn. Daarom hoor je vaak sprek<strong>en</strong> over depressies bij<br />
IJsland of het noord<strong>en</strong> van Schotland <strong>en</strong> van hogedrukgebied<strong>en</strong><br />
bij de Azor<strong>en</strong>. De getoonde weerkaart<br />
geeft e<strong>en</strong> voorbeeld van e<strong>en</strong> dergelijke luchtdrukverdeling;<br />
de depressie bij IJsland is afgebeeld als op pag.<br />
16. In het voorgaande zag<strong>en</strong> we al dat e<strong>en</strong> hogedrukgebied<br />
bij de Azor<strong>en</strong> veel moeilijker in beeld te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />
is, of het zou e<strong>en</strong> satellietbeeld moet<strong>en</strong> zijn met<br />
e<strong>en</strong> onbewolkte, zonnige eiland<strong>en</strong>groep (bov<strong>en</strong>).<br />
20 HET WEER OP SATELLIETBEELDEN