ruimtelijke condities voor een gezonde wijk - Gemeente Amsterdam
ruimtelijke condities voor een gezonde wijk - Gemeente Amsterdam
ruimtelijke condities voor een gezonde wijk - Gemeente Amsterdam
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Bewegen<br />
moet<br />
beloond<br />
worden!<br />
Ruimtelijke <strong>condities</strong> <strong>voor</strong> <strong>een</strong> <strong>gezonde</strong> <strong>wijk</strong>
Colofon<br />
DRO Projectgroep Ruimtelijke <strong>condities</strong> <strong>voor</strong> <strong>een</strong> <strong>gezonde</strong> <strong>wijk</strong>:<br />
Jos Gadet, stadsgeograaf (projectleider)<br />
Remco Daalder, ecoloog<br />
Ed Buijs, bioloog<br />
Femke Haccoû, landschapsarchitecte<br />
Errik Buursink, historicus<br />
Ton Muller, ontwerper<br />
lay out: Femke Haccoû<br />
foto’s: Errik Buursink, Niek Bosch, Jos Gadet<br />
2<br />
september 2010<br />
Dienst Ruimtelijke Ordening, gem<strong>een</strong>te <strong>Amsterdam</strong>
Bewegen<br />
moet<br />
beloond<br />
worden!<br />
Ruimtelijke <strong>condities</strong> <strong>voor</strong> <strong>een</strong> <strong>gezonde</strong> <strong>wijk</strong>
Inhoudsopgave<br />
Colofon 2<br />
Proloog 5<br />
Samenvatting 6<br />
I Experiment “De Gezonde Wijk” 8<br />
II<br />
Ruimtelijke <strong>condities</strong> <strong>voor</strong> <strong>een</strong><br />
<strong>gezonde</strong> <strong>wijk</strong>: methode van onderzoek 10<br />
III Schouw Geuzenveld Buurt 5 Noord 12<br />
IV Schouw Haveneiland 14<br />
V Schouw Noordelijke Jordaan 16<br />
VI Schouw Oosterparkbuurt 20<br />
VII Schouw Van der Pekbuurt 22<br />
VIII<br />
Analyse: <strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong> die <br />
bewegen bevorderen! 24<br />
IX<br />
Beschouwende conclusie: <br />
bewegen moet beloond worden! 30<br />
Epiloog 33<br />
Geraadpleegde literatuur 35<br />
4
Proloog<br />
Een groot aantal welvaartsziekten wordt in verband gebracht<br />
met te weinig beweging. Volgens Johan Mackenbach,<br />
hoogleraar maatschappelijke gezondheidszorg aan het<br />
Rotterdamse Erasmus MC, denken veel mensen dat de<br />
meeste van deze welvaartsziekten onvermijdelijk zijn. Maar<br />
dat minder eten en meer bewegen positieve effecten op de<br />
gezondheid van mensen heeft, daarover bestaat consensus<br />
in de academische gezondheidswereld (Economist 2010).<br />
Bovendien kun je volgens Mackenbach nog steeds meer dan<br />
de helft van de ziektelast <strong>voor</strong>komen door het veranderen van<br />
omgevingsfactoren (Köhler 2010).<br />
Hebben <strong>ruimtelijke</strong> omgevingsfactoren invloed op<br />
gezondheid? Wellicht! In het recent in <strong>Amsterdam</strong> uitgevoerde<br />
Grote Groenonderzoek wordt <strong>een</strong> significant verband<br />
geconstateerd tussen obesitas en monofunctionele stadsdelen<br />
in de hoofdstad (Gadet e.a. 2009). Volgens het onderzoek<br />
Gezonde Wijk naar de relatie tussen fysieke <strong>wijk</strong>kenmerken en<br />
lichamelijke activiteit is het goed <strong>voor</strong>stelbaar dat de inrichting<br />
van de buurt hierbij <strong>een</strong> belangrijke rol speelt (Hertog e.a.<br />
2006).<br />
Hoe die relatie er uitziet is momenteel onderwerp van <strong>een</strong><br />
langjarig onderzoek van het RIVM in samenwerking met de<br />
Vrije Universiteit <strong>Amsterdam</strong>: Park of Perk. Daarin is men op<br />
zoek naar welke aspecten in de omgeving bewegen makkelijker<br />
of juist moeilijkermaken. Middels enquêtes, interviews en GPSanalyses<br />
wil men daarachter komen. Het project wordt in 2011<br />
afgerond.<br />
Het onderhavige project Ruimtelijke <strong>condities</strong> <strong>voor</strong> <strong>een</strong><br />
<strong>gezonde</strong> <strong>wijk</strong> bouwt <strong>voor</strong>t op het onderzoek Gezonde Wijk<br />
van Hertog en anderen. Wij gaan nog preciezer in op de<br />
<strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong> die uitlokken tot bewegen. Bovendien is<br />
hier<strong>voor</strong> de veel snellere methode van het schouwen gekozen.<br />
Of die snellere methode informatie oplevert die vergelijkbaar<br />
is met die uit Park en Perk, wordt pas na afloop van dat laatste<br />
onderzoek duidelijk.<br />
Je kunt mensen niet <strong>gezonde</strong>r laten leven door <strong>een</strong> beroep te<br />
doen op hun eigen keuze (Köhler 2010). Het helpt veel beter<br />
om gezondheid en te weinig bewegen te zien als <strong>een</strong> collectief<br />
probleem en door collectieve maatregelen te nemen. Je moet<br />
er, volgens Mackenback, in de gezondheidszorg actiever op<br />
inspelen, maar ook dingen in de omgeving veranderen. Een<br />
taak <strong>voor</strong> de <strong>ruimtelijke</strong> ordening? We gaan het zien!<br />
5
Samenvatting<br />
In juni 2008 is het Charter <strong>Amsterdam</strong>se Wijkaanpak 2008-2018<br />
ondertekend. In dit charter zijn zes experimenten benoemd.<br />
Eén van deze zes experimenten is: “De <strong>gezonde</strong> <strong>wijk</strong>”.<br />
De GGD trekt dit project ‘Gezonde <strong>wijk</strong>en’, in samenwerking<br />
met de Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling, Dienst<br />
Ruimtelijke Ordening, en de stadsdelen Geuzenveld –<br />
Slotermeer en Noord.<br />
De DRO participeert hierin met de Voedselstrategie en<br />
speel<strong>voor</strong>zieningen in de <strong>wijk</strong>en en met het project Ruimtelijke<br />
<strong>condities</strong> <strong>voor</strong> <strong>een</strong> <strong>gezonde</strong> <strong>wijk</strong>. Hierin richten we ons enkel en<br />
all<strong>een</strong> op de <strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong>, niet op andere manieren die<br />
<strong>een</strong> gezond leven in de stad beïnvloeden.<br />
De volgende beweging uitlokkende <strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong> zijn uit<br />
de schouwen afgeleid:<br />
1. ‘congestion is our friend’: in dichtbevolkte en<br />
dichtbebouwde buurten is de meeste beweging op straat<br />
te zien.<br />
=<br />
2. ‘eyes on the street’: doordat woningen hun woonkamer<br />
aan de straatkant hebben, zijn er <strong>voor</strong>tdurend ‘ogen op<br />
straat’ gericht die bewust of onbewust de gebeurtenissen<br />
op straat in de gaten houden, en de (speel)veiligheid<br />
bevorderen.<br />
Om die <strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong> in kaart te brengen zijn vijf<br />
<strong>wijk</strong>en geschouwd, in vijf stadsdelen met <strong>een</strong> onderscheidend<br />
stedenbouwkundig profiel. Deze schouwen zijn te zien als<br />
‘visit by experts’. Tijdens deze schouw bezoeken experts van<br />
verschillende disciplines <strong>een</strong> bepaald gebied om plaatseigen<br />
potenties te ontdekken die benut kunnen worden om het<br />
bewegen van bewoners en bezoekers te bevorderen. Voor onze<br />
schouw(en) naar de <strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong> <strong>voor</strong> <strong>een</strong> <strong>gezonde</strong><br />
<strong>wijk</strong> zijn schouwteams samengesteld uit ontwerpers, ecologen,<br />
verkeersplanologen en <strong>voor</strong>zieningenplanologen, die ter<br />
plekke de potenties van <strong>een</strong> gebied ‘uitonderhandelen’. Het<br />
verrassende van deze schouwen is dat de meeste resultaten<br />
on<strong>voor</strong>zien zijn. Zo blijkt contra-intuïtief dat dichtbebouwde,<br />
gemengde buurten meer tot bewegen uitnodigen dat buurten<br />
in lage dichtheden.<br />
De volgende buurtcombinaties zijn geschouwd:<br />
▪▪ Buurt 5 Noord (stadsdeel Geuzenveld-Slotermeer)<br />
▪▪ Haveneiland (IJburg, stadsdeel Zeeburg)<br />
▪▪ Noord Jordaan (stadsdeel Centrum)<br />
▪▪ Oosterparkbuurt (stadsdeel Oost-Watergraafsmeer)<br />
▪▪ Van der Pekbuurt (stadsdeel <strong>Amsterdam</strong>-Noord)<br />
3.<br />
4.<br />
5.<br />
6.<br />
7.<br />
8.<br />
9.<br />
gebrek aan schaarste: hoe schaarser de ruimte (of het<br />
groen), hoe waardevoller deze gevonden wordt, hoe meer<br />
mensen er gebruik van maken en hoe hoger de waardering.<br />
verticaal reliëf nodigt uit: met verspringende gevels,<br />
geveltuinen, erkers, bochtige straten (verticaal reliëf),<br />
verliest de <strong>wijk</strong> haar monotonie, en verhoogt ze de<br />
spannende verwachting van wat ná de geveltuin, erker of<br />
bocht staat te gebeuren of te zien is.<br />
horizontaal reliëf dwingt tot inspanning: horizontaal reliëf is<br />
effectief <strong>voor</strong> de gezondheid van buurtbewoners.<br />
diversiteit stimuleert bewegen: variatie in winkelaanbod,<br />
gevelversieringen, kunst in de openbare ruime, galeries<br />
of andere interessante etalages, markten en stads- en<br />
vergezichten, stimuleert uithuizigheid en de vorm van<br />
wandelen, fietsen en spelen.<br />
stad als afwisselend decor, liefst groen decor: het stedelijk<br />
decor is <strong>een</strong> betekenisvolle ambiance om de vrijetijd in<br />
door te brengen, waar <strong>een</strong> groen accent van dat decor <strong>een</strong><br />
extra waarde toevoegt.<br />
relatieve afstand tot centrumstedelijk milieu: nabijheid<br />
tot het centrumstedelijke milieu, de binnenstad en grote<br />
delen van de 19e-eeuwse gordel, trekt het merendeel<br />
van de <strong>Amsterdam</strong>se activiteiten aan (woon- en<br />
werkadressen, publieke en commerciële <strong>voor</strong>zieningen, en<br />
vrijetijdsattracties). Woongebieden op loop- en fietsafstand<br />
zullen dat lopen en fietsen eerder uitlokken dan plekken ver<br />
weg gelegen.<br />
bestemmingsdifferentiatie: vele bestemmingen in <strong>een</strong><br />
geconcentreerd gebied lokken veel meer beweging uit dan<br />
als dit niet het geval is.<br />
6
Kortom, enerzijds moet bewegen beloond worden (variatie<br />
in winkelaanbod, gevelversieringen, kunst in de openbare<br />
ruime, galeries, interessante etalages, markten, stads- en<br />
vergezichten, architectuur, stedenbouw, reliëf); anderzijds<br />
moet gemotoriseerd verkeer ontmoedigd worden (verhogen<br />
parkeerdruk, obstakels in straten, vergroten nabijheid<br />
<strong>voor</strong>zieningen). Deze <strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong> zijn algem<strong>een</strong> van<br />
aard, en moeten aan de hand van locatiespecifieke situaties<br />
(mogelijkheden, kansen) interventie<strong>voor</strong>stellen leiden. Een<br />
schouw is daar<strong>voor</strong> het geëigende instrument.<br />
De interventies zijn in vier schaalniveaus te onderscheiden:<br />
▪▪ stedenbouwkundige ingrepen<br />
▪▪ ingrepen in routes<br />
▪▪ inrichtingsingrepen<br />
▪▪ programmatische ingrepen<br />
Per schaalniveau verschillen de financiële en sociale kosten.<br />
Met ruimtelijk beleid kunnen die interventies vervolgens<br />
gerealiseerd worden (structuurvisie, bestemmingsplannen,<br />
inrichtingseisen, verkeersplannen, parkeerbeleid, commissie<br />
winkelplanning, groenbeleid, openbare ruimtebeleid en<br />
dergelijke). De <strong>ruimtelijke</strong> kansen en interventies zijn legio,<br />
zoals ook in het rapport vermeld, maar vormen g<strong>een</strong><br />
blauwdruk. Ze zijn locatiespecifiek. Hierop kan niet genoeg<br />
de nadruk worden gelegd. Sommige zijn geschikt <strong>voor</strong> ook<br />
andere <strong>wijk</strong>en in de stad, andere weer niet. De essentie van<br />
het onderzoek is dat locatiespecifieke interventies het resultaat<br />
zijn van schouwen (visit by experts) op basis van de negen<br />
genoemde <strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong>.<br />
Stadsontwikkeling op basis van plaatseigen potenties zorgt<br />
verder <strong>voor</strong> zich onderscheidende plekken in de stad en<br />
verhinderen <strong>ruimtelijke</strong> sjablonen of stempelstedenbouw. Dat<br />
doorbreekt monotonie, en stimuleert bewegen. Het stimuleert<br />
en passant ook de aantrekkelijkheid van de buurt <strong>voor</strong><br />
bewoners en bedrijven. Het mes snijdt aan meerdere kanten:<br />
werken aan gezond bewegen in de buurt is werken aan de<br />
economische aantrekkelijkheid van de buurt.<br />
7
I<br />
Experiment “De Gezonde Wijk”<br />
In juni 2008 is het Charter <strong>Amsterdam</strong>se Wijkaanpak 2008-<br />
2018 ondertekend. Hierin staat onder meer wat de inzet van<br />
zowel het Rijk als de gem<strong>een</strong>te is om de ambities binnen<br />
de Wijkaanpak te realiseren, met duidelijke en meetbare<br />
afspraken. <strong>Amsterdam</strong> en het Rijk hebben elkaar nodig<br />
<strong>voor</strong> de Wijkaanpak en hebben daarom <strong>een</strong> vitale coalitie<br />
gesloten, waarbij gestreefd wordt naar inspirerende vormen<br />
van samenwerking. In dit charter zijn onder andere zes<br />
experimenten benoemd. Deze experimenten maken deel<br />
uit van het programma van het Rijk om ruimte te creëren<br />
<strong>voor</strong> gem<strong>een</strong>ten om innovatieve en onorthodoxe aanpakken<br />
mogelijk te maken waarmee op bepaalde terreinen de <strong>voor</strong> de<br />
uitvoering benodigde doorbraken worden geforceerd. Eén van<br />
deze zes experimenten is: “De <strong>gezonde</strong> <strong>wijk</strong>”.<br />
De <strong>Amsterdam</strong>se invulling van dit laatste is het door de<br />
GGD en DMO getrokken project ‘Gezonde <strong>wijk</strong>en’, in<br />
samenwerking met de Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling,<br />
Dienst Ruimtelijke Ordening, en de stadsdelen Geuzenveld –<br />
Slotermeer en Noord.<br />
Hierin staat centraal het verbeteren van de gezondheid in<br />
aandachts<strong>wijk</strong>en. Deze <strong>Amsterdam</strong>se <strong>wijk</strong>aanpak richt zich op<br />
17 buurten die veel tot zeer veel aandacht vragen. Er is <strong>een</strong><br />
sterke relatie tussen gezondheid en sociaaleconomische status.<br />
Kwetsbare groepen bewoners die veelal in achterstands<strong>wijk</strong>en<br />
wonen zijn al langer <strong>een</strong> aandachtspunt vanuit verschillende<br />
invalshoeken. Het doel van de experimenten “De Gezonde<br />
Wijk” (behorend bij het actieplan kracht<strong>wijk</strong>en) is de<br />
gezondheid van inwoners van kracht<strong>wijk</strong>en te verbeteren via<br />
<strong>een</strong> integrale aanpak gericht op<br />
▪▪ <strong>gezonde</strong> bewoners<br />
▪▪ <strong>gezonde</strong> leefomgeving<br />
▪▪ samenhangend zorg- en welzijnsaanbod met <strong>een</strong><br />
preventieve insteek.<br />
De DRO participeert hierin met <strong>een</strong> aantal projecten, zoals de<br />
Voedselstrategie en speel<strong>voor</strong>zieningen in de <strong>wijk</strong>en. Daarnaast<br />
heeft DRO het project ‘<strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong> <strong>voor</strong> <strong>een</strong> <strong>gezonde</strong><br />
<strong>wijk</strong>’ ingebracht.<br />
8
IJburg<br />
9
II Ruimtelijke <strong>condities</strong> <strong>voor</strong> <strong>een</strong><br />
<strong>gezonde</strong> <strong>wijk</strong>: methode van onderzoek<br />
Bij <strong>ruimtelijke</strong> ingrepen die <strong>een</strong> <strong>gezonde</strong> <strong>wijk</strong> bevorderen<br />
kan gedacht worden aan verbetering van de luchtkwaliteit,<br />
het verminderen van geluidshinder, duurzame stedenbouw<br />
(bouwwijze en bouwmaterialen) met als gevolg optimale<br />
inpandige klimaatbeheersing.<br />
In het project “<strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong> <strong>voor</strong> <strong>een</strong> <strong>gezonde</strong> <strong>wijk</strong>”<br />
zijn we op zoek gegaan naar <strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong> die bewegen<br />
bevorderen en <strong>condities</strong> die bewegen belemmeren, alsook<br />
het ontdekken van potenties in de buurt die beweging kunnen<br />
stimuleren. Uiteindelijk worden noodzakelijke <strong>ruimtelijke</strong><br />
<strong>condities</strong> in buurten benoemd die uitnodigen tot bewegen<br />
en die kunnen worden toegepast bij herstructurering van<br />
bestaande of inrichting van nieuwe <strong>wijk</strong>en.<br />
Om die <strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong> in kaart te brengen zijn we<br />
gaan ‘schouwen’ in vijf stadsdelen met <strong>een</strong> onderscheidend<br />
stedenbouwkundig profiel.<br />
Wij hebben <strong>een</strong> ‘nieuwe planologische methode’ gehanteerd:<br />
de schouw (zie Van Zanen 2007). Onze schouw is te zien als<br />
<strong>een</strong> ‘visit by experts’, dus g<strong>een</strong> ‘excursie’. Tijdens deze schouw<br />
bezoeken experts van verschillende disciplines <strong>een</strong> bepaald<br />
gebied om plaatseigen potenties te ontdekken die benut<br />
kunnen worden om het bewegen van bewoners en bezoekers<br />
te bevorderen. Voor onze schouw(en) naar de <strong>ruimtelijke</strong><br />
<strong>condities</strong> <strong>voor</strong> <strong>een</strong> <strong>gezonde</strong> <strong>wijk</strong> hebben we schouwteams<br />
samengesteld uit ontwerpers, ecologen, verkeersplanologen en<br />
<strong>voor</strong>zieningenplanologen, die ter plekke de potenties van <strong>een</strong><br />
gebied als het ware ‘uitonderhandelen’. Het verrassende van<br />
deze schouwen is dat de meeste resultaten on<strong>voor</strong>zien waren.<br />
Zo bleek, <strong>voor</strong>uit lopend op de resultaten, contra-intuïtief<br />
dat dichtbebouwde, gemengde buurten meer tot bewegen<br />
uitnodigen dat buurten in lage dichtheden.<br />
De plaatseigen kwaliteiten en (om)mogelijkheden bekijken<br />
op basis van de relatieve ligging van <strong>een</strong> plek, levert steeds<br />
weer verrassende inzichten op. Stadsontwikkeling op basis van<br />
plaatseigen potenties zorgt verder <strong>voor</strong> zich onderscheidende<br />
plekken in de stad en verhinderen <strong>ruimtelijke</strong> sjablonen of<br />
stempelstedenbouw.<br />
De volgende buurtcombinaties worden geschouwd:<br />
▪▪<br />
▪▪<br />
▪▪<br />
▪▪<br />
▪▪<br />
Buurt 5 Noord (stadsdeel Geuzenveld-Slotermeer)<br />
Haveneiland (IJburg, stadsdeel Zeeburg)<br />
Noord Jordaan (stadsdeel Centrum)<br />
Oosterparkbuurt (stadsdeel Oost-Watergraafsmeer)<br />
Van der Pekbuurt (stadsdeel <strong>Amsterdam</strong>-Noord)<br />
In de schouwverslagen worden mogelijke oplossingen bedacht.<br />
Die hebben bijna uitsluitend betrekking op de buurt waarin<br />
de betreffende schouw heeft plaatsgevonden. Aan het eind<br />
van de hierna volgende schouwverslagen worden negatieve<br />
en positieve aspecten, evenals de kansen benoemd die het<br />
bewegen in de desbetreffende buurt beïnvloeden. Uit alle<br />
schouwen worden uiteindelijk algemene <strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong><br />
geformuleerd. Deze <strong>condities</strong> vormen de basis <strong>voor</strong> lokale<br />
interventies, die onderling nogal kunnen verschillen de fysieke<br />
en programmatische verschijningsvorm van buurten licht tot<br />
sterk kunnen verschillen. Daarover later meer.<br />
10
Oosterparkbuurt<br />
Van der Pekbuurt<br />
IJburg Buurt 5<br />
11
III Schouw Geuzenveld Buurt 5 Noord<br />
12<br />
Geuzenveld is <strong>een</strong> modernistische stadsuitbreiding, gebouwd<br />
in de jaren ’50 van de vorige eeuw naar <strong>een</strong> stedenbouwkundig<br />
plan van Cornelis van Eesteren uit 1934 (!). De geschouwde<br />
buurt wordt gekenmerkt door <strong>een</strong> ver doorgevoerde<br />
functiescheiding. Daardoor zijn er nauwelijks werkgebieden<br />
in de <strong>wijk</strong>. Wel is het havengebied dichtbij. Langs <strong>een</strong> aantal<br />
doorgaande routes bevinden zich winkelruimtes. Voor de bulk<br />
van de dagelijkse boodschappen zijn bewoners aangewezen<br />
op het winkelcentrum op het Plein 40-45 en de winkels rondom<br />
het Confuciusplein. Woningen bestaan <strong>voor</strong>namelijk uit in<br />
strokenbouw opgestelde portiekflats. Deze worden hier en<br />
daar afgewisseld door rijtjes laagbouw. Er is zeer veel open en<br />
groen ingerichte ruimte tussen de woningcomplexen en langs<br />
de hoofdroutes. Traditionele straten ontbreken nagenoeg,<br />
all<strong>een</strong> de Burg. Van Leeuwenlaan kent <strong>een</strong> profiel dat doet<br />
denken aan de stadsstraten in de <strong>voor</strong>oorlogse stad. Er is in de<br />
buurt veel plek <strong>voor</strong> de auto. Er is <strong>een</strong> overmaat in profielen:<br />
de profielen zijn ruim en er is relatief veel parkeerruimte.<br />
Op straat staan weinig fietsen geparkeerd. Dit komt deels door<br />
de mogelijkheid de fiets te stallen in <strong>een</strong> eigen kelderbox, maar<br />
dat verklaart niet waarom er <strong>voor</strong> winkels zo weinig fietsen<br />
staan. Er wordt wel gelopen in de buurt: <strong>voor</strong>al door scholieren<br />
van <strong>een</strong> ROC vlakbij, die in de pauze naar <strong>een</strong> snackbar gaan.<br />
De binnenterreinen tussen de flats zijn veelal afgesloten met<br />
hoge hekwerken en ingericht met kijkgroen. Dit kan positief zijn<br />
<strong>voor</strong> het welbevinden van de bewoners, ze zijn namelijk netjes<br />
en mooi ingericht, maar nodigt zeker niet uit tot bewegen. Het<br />
afsluiten beperkt <strong>voor</strong>al de speel- en beweegmogelijkheden<br />
<strong>voor</strong> kinderen. Er liggen kansen door het gedeeltelijk of geheel<br />
privatiseren van de binnentuinen. Dit zou de aantrekkelijkheid<br />
van de woningen ook vergroten.<br />
Op <strong>een</strong> klein oppervlakte zijn veel verschillende soorten groen<br />
te vinden: privégroen, kijkgroen, rommelige grasveldjes,<br />
etc. Er is gebrek aan schaarste qua speelveldjes. Overal zijn<br />
kleine speelplekjes aangelegd, maar deze zijn vaak beperkt<br />
te gebruiken. Het schoolplein met hufterproof speeltoestellen<br />
wordt na schooltijd afgesloten met <strong>een</strong> hoog hek.<br />
is hier en daar <strong>een</strong> strookje met winkels en kleine bedrijfjes.<br />
Er is door het gebrek aan levendigheid en de monotone<br />
architectuur sprake van prikkelarmoede. Er zijn in de buurt<br />
zelf weinig wandeldoelen. Eigenlijk is er simpelweg te veel<br />
ruimte en worden de zintuigen te weinig geprikkeld. Het<br />
privatiseren van slecht gebruikt groen kan daar <strong>een</strong> oplossing<br />
<strong>voor</strong> zijn. Maak van veldjes bij<strong>voor</strong>beeld kleine omhaagde<br />
volkstuincomplexen.<br />
De routering door de <strong>wijk</strong> is slecht. Het is door het grotendeels<br />
ontbreken van hiërarchie moeilijk navigeren. Gevoelsmatig zijn<br />
de afstanden enorm. Boodschappen doet men vaak te voet<br />
op Plein 40-45. Dit omdat er niet veel winkels in de buurt zelf<br />
zijn. In de Jordaan zagen we dat sommige straten nagenoeg<br />
autarkisch zijn. Dat geldt <strong>voor</strong> Buurt 5 niet. De Lode<strong>wijk</strong> van<br />
Deijsselstraat is <strong>een</strong> relatief drukke wandelroute tussen Plein<br />
40-45 en Buurt 5, maar is visueel onaantrekkelijk en noodt niet<br />
tot verblijven. Er zijn ook nauwelijks bankjes en prullenbakken.<br />
Sport<strong>voor</strong>zieningen en grotere groengebieden (Sloterpark,<br />
Eendrachtspark) bevinden zich buiten de buurt en vormen <strong>een</strong><br />
populaire bestemming <strong>voor</strong> bewoners.<br />
In de <strong>wijk</strong> kan flink verdicht worden door de koppen van de<br />
blokken dicht te bouwen en op ongebruikte veldjes woningen<br />
te plaatsen. Dit zou het draagvlak van de <strong>voor</strong>zieningen in<br />
de buurt vergroten. Het is goed om schaarste aan groen en<br />
openbare ruimte te creëren, zodat de overgebleven plekken<br />
beter gebruikt worden. Bij voldoende dichtheid kan groen<br />
meer opleveren dan het kost. Draagvlak en levendigheid<br />
zouden ook vergroot kunnen worden door nieuwe groepen<br />
bewoners de <strong>wijk</strong> in te krijgen. Dit is één van de doelen<br />
van Far West, die de stedelijke vernieuwing van ondermeer<br />
Geuzenveld onder haar hoede heeft. Vlakbij Buurt 5 staat het<br />
Parkrandgebouw, <strong>een</strong> vrijstaand appartementencomplex <strong>voor</strong><br />
hogere inkomens in het Eendrachtspark, dat als icoon van de<br />
vernieuwingsoperatie veel positieve aandacht genereert. Het<br />
is dankzij Parkrand gelukt nieuwe hoogopgeleide bewoners te<br />
trekken, maar de binding tussen bewoners van gebouwen als<br />
het Parkrandgebouw en de buurten is minimaal.<br />
Parkeren geschiedt <strong>voor</strong> de deur. Er zijn weinig mensen op<br />
straat. De buurt kent ook nauwelijks levendige plinten, wel
Grootschalige <strong>wijk</strong>en moeten niet grootschalig vernieuwd<br />
worden. Doorbreek juist de grootschaligheid door<br />
microvernieuwing. Laat nieuwe bewoners echt buurtbewoners<br />
zijn. Hierdoor wordt <strong>een</strong> <strong>wijk</strong> diverser en minder kwetsbaar <strong>voor</strong><br />
verloedering. De nieuwbouw rondom het Confuciusplein is <strong>een</strong><br />
<strong>voor</strong>beeld van microvernieuwing. De toekomstige bewoners<br />
van deze appartementengebouwen wonen straks echt aan het<br />
plein en worden daardoor nadrukkelijk uitgenodigd om gebruik<br />
te maken van de openbare ruimte en de <strong>voor</strong>zieningen in de<br />
buurt.<br />
+ kansen -<br />
Aanwezigheid winkelstrips<br />
Stimuleer de aanwezige<br />
G<strong>een</strong> echte straten<br />
winkelstrips in plaats van het<br />
centrale winkelcentrum<br />
Nabijheid Eendrachtspark<br />
Privatiseer slecht functionerende<br />
openbare ruimte<br />
Overmaat aan openbare en semiopenbare<br />
ruimte<br />
Creëer één of twee grote<br />
speelplaatsen die <strong>een</strong> bestemming<br />
en ontmoetingsplek <strong>voor</strong><br />
buurtbewoners zijn<br />
Veel kleine speelplaatsjes, g<strong>een</strong><br />
grote waar ouders elkaar kunnen<br />
ontmoeten en kinderen samen<br />
kunnen spelen<br />
G<strong>een</strong> sport<strong>voor</strong>zieningen in de <strong>wijk</strong><br />
Vernieuwing op buurt en<br />
straatniveau.<br />
Grootschalige vernieuwing is<br />
losgezongen van de buurten<br />
13
IV Schouw Haveneiland<br />
14<br />
Haveneiland is onderdeel van de stadsuitbreiding IJburg,<br />
gelegen in het IJmeer ten oosten van <strong>Amsterdam</strong>. In 2002<br />
werden de eerste woningen op Haveneiland opgeleverd.<br />
Intussen wonen er op de drie eilanden van de eerste fase<br />
van IJburg ruim 10.000 mensen. IJburg is <strong>voor</strong>al in trek bij<br />
gezinnen met jonge kinderen, die in de stad g<strong>een</strong> betaalbare<br />
woningen kunnen vinden. Het <strong>voor</strong>zieningenaanbod op IJburg<br />
is <strong>voor</strong> <strong>een</strong> groot deel gericht op deze gezinnen: dus veel<br />
scholen en speel<strong>voor</strong>zieningen. Haveneiland is ontworpen<br />
als echte stads<strong>wijk</strong>, woningen in hoge dichtheden, met <strong>een</strong><br />
sociaaleconomisch gemengde bevolkingsopbouw, ruimte<br />
<strong>voor</strong> bedrijven en voldoende stedelijke <strong>voor</strong>zieningen.<br />
De stedenbouwkundige opbouw wordt gekenmerkt door<br />
opengewerkte blokken in <strong>een</strong> strak grid van straten en<br />
grachten. IJburg ligt op grote afstand van het stadscentrum en<br />
is per fiets niet gemakkelijk bereikbaar. Langzaamverkeerroutes<br />
gaan door afgelegen groengebieden en over lange, hoge<br />
bruggen. Er is wel <strong>een</strong> snelle tramverbinding en via de Piet<br />
Heintunnel en de ring A10 is de rest van de stad met de auto<br />
snel bereikbaar.<br />
De centrale as van Haveneiland is de IJburglaan, die <strong>voor</strong> auto,<br />
fiets en tram de belangrijkste, of enige, toegang tot het eiland<br />
is. Langs de IJburglaan bevinden zich het winkelcentrum, de<br />
meeste horeca en bedrijfsruimten en het Theo van Goghpark.<br />
Per fiets en auto is het eiland makkelijk te doorkruisen over het<br />
breed geprofileerde straatgrid. Wandelaars hebben <strong>een</strong> grote<br />
vrijheid bij het kiezen van routes door de soms labyrintische<br />
binnenblokken. De standaard brede straatprofielen zorgen<br />
echter <strong>voor</strong> <strong>een</strong> gebrek aan hiërarchie in de <strong>wijk</strong>, waardoor<br />
de oriëntatie soms bemoeilijkt wordt. Het lijkt er op dat de<br />
ontwerpers hebben geprobeerd alle gebruikers maximaal te<br />
faciliteren. De brede rijbaan met langsparkeren aan beide<br />
zijden maakt de straten op Haveneiland echter tot domein<br />
van de auto. Daarnaast gaan de brede profielen de menselijke<br />
maat te boven terwijl wandelaars en fietsers vaak overlast<br />
ondervinden van harde wind. Soms zijn er wel echte brede<br />
stoepen waarop gespeeld kan worden, maar kinderen zijn<br />
meestentijds aangewezen op kleine speelplaatsen in de<br />
binnenblokken. Het ontbreekt op Haveneiland overigens aan<br />
grotere speeltuinen die dienen als ontmoetingsplek <strong>voor</strong><br />
ouders en kinderen.<br />
Het wandelen door de binnenblokken is vaak <strong>een</strong> visueel<br />
stimulerende ervaring, terwijl de straten op te veel plekken<br />
saai en <strong>een</strong>tonig zijn. Belangrijkste oorzaak is de soms wel erg<br />
<strong>een</strong>vormige architectuur van de straatwanden. Het ontbreekt<br />
op veel plekken aan <strong>een</strong> interessant ritme van schaduw en<br />
licht op de gevels. Vooral de blokken met sociale woningbouw<br />
lijden onder <strong>een</strong> zekere vormgevingsarmoede. Een ander<br />
probleem is de geringe levendigheid in de plinten. Ondanks<br />
de pogingen Haveneiland tot <strong>een</strong> echte stads<strong>wijk</strong> te maken, is<br />
er in de plinten langs de straten betrekkelijk weinig te beleven.<br />
Het ontbreekt nog aan <strong>een</strong> aantal echte trekkers, zoals<br />
buurtcentra, snackbars of <strong>een</strong> koffiecorner.<br />
De binnenblokken vormen <strong>een</strong> heel typisch, soms bijna<br />
suburbaan woonmilieu, waar de auto te gast is en de openbare<br />
ruimte door middel van bankjes en plantenbakken zich<br />
toegeëigend wordt door de bewoners. Hier en daar dreigen<br />
echter sociaalonveilige situaties te ontstaan. Hangen door<br />
opgeschoten jeugd wordt tegengegaan door het ’s avonds<br />
afsluiten van trapveldjes en schoolpleinen met indrukwekkende<br />
hekwerken. Dit doet sterk afbreuk aan het openbare karakter<br />
en de doorkruisbaarheid van sommige binnenblokken. De<br />
openbare ruimte in de blokken is te vaak weinig logisch<br />
ingericht. Grote OR is bruikbaar <strong>voor</strong> allerlei activiteiten, terwijl<br />
kleine OR <strong>een</strong> aantrekkelijk woonmilieu vormt. In de blokken<br />
op Haveneiland is het vaak vlees noch vis: grote ruimten die<br />
door plantsoentjes zijn opgedeeld in kleine, slecht bruikbare<br />
<strong>een</strong>heden.<br />
Als Haveneiland helemaal volgens plan gereed is, zullen<br />
er <strong>voor</strong> de bewoners <strong>een</strong> aantal bestemmingen binnen de<br />
<strong>wijk</strong> zijn die per fiets of te voet goed bereikbaar zijn. Het<br />
winkelcentrum is nu al <strong>een</strong> echte trekker en aan de andere zijde<br />
van het eiland belooft de haven met veel horeca dat ook te<br />
worden. Het Theo van Goghpark in het zuiden van de <strong>wijk</strong> is<br />
<strong>een</strong> geliefd speel- en sportveld <strong>voor</strong> de jongere kinderen. Op<br />
dit moment zijn er nog g<strong>een</strong> serieuze sportvelden op IJburg.<br />
Naar mate de leeftijd van de jeugd in de <strong>wijk</strong> stijgt, zal dat <strong>een</strong><br />
groter probleem gaan vormen. Het Diemerpark ligt dicht bij<br />
het Haveneiland en zal in de toekomst aan de oudere jeugd<br />
gelegenheid tot vertoeven en sporten kunnen bieden. Langs<br />
de oost- en noordrand van het eiland is <strong>een</strong> royale boulevard
aangelegd met panoramisch uitzicht over het IJmeer. Hier kan<br />
prima gewandeld en hardgelopen worden.<br />
De <strong>ruimtelijke</strong> verbinding met de rest van <strong>Amsterdam</strong> is<br />
verre van volmaakt. Met goed weer is de fietstocht over<br />
de Nesciobrug of de Schellingwoudebrug naar Oost en de<br />
binnenstad <strong>een</strong> prima alternatief <strong>voor</strong> auto en OV. Maar bij<br />
harde wind of veel neerslag zullen IJburgers toch eerder dan<br />
bewoners van meer centraal gelegen <strong>wijk</strong>en de fiets laten<br />
staan. Ook ’s avonds en ’s nachts zijn de routes door stille<br />
groengebieden niet erg aantrekkelijk, <strong>voor</strong>al niet <strong>voor</strong> vrouwen<br />
en kinderen. Via de IJburglaan en straks over de oostelijke<br />
toegang is de IJburger met de auto snel op de A10 en A1.<br />
De auto is <strong>voor</strong> de bewoners dan ook aantrekkelijk. Er is<br />
voldoende parkeergelegenheid, vaak in eigen parkeergarages<br />
en de congestie is veel minder dan in de rest van de stad.<br />
Doordat er niet gekozen is <strong>voor</strong> <strong>een</strong> metro naar de binnenstad<br />
is het lastig om fietsen mee te nemen in het OV.<br />
+ kansen -<br />
Hoge dichtheden<br />
Voldoende draagvlak <strong>voor</strong><br />
<strong>voor</strong>zieningen<br />
Gevarieerde bevolkingsopbouw<br />
Goede fietsroute over<br />
Zeeburgereiland met pont naar<br />
Sporenburg<br />
Bij ontwerpen niet alle gebruikers<br />
van straten proberen te faciliteren.<br />
Creëer schaarste in de straten!<br />
Betere maatvoering <strong>voor</strong> OR in de<br />
blokken<br />
Veel parkeergelegenheid, vaak<br />
inpandig<br />
Sociaalonveilige langzaam<br />
verkeerroutes naar de rest van de<br />
stad<br />
Grote afstand tot rest van de<br />
stad maakt fietsen en wandelen<br />
onaantrekkelijk<br />
Hoogwaardig ingerichte OR Meer levendigheid in plinten Slecht bruikbare openbare ruimte<br />
in de blokken<br />
Doorkruisbare binnenblokken Creëer grotere speelgelegenheden Te brede straatprofielen<br />
waar kinderen en ouders elkaar<br />
ontmoeten<br />
Veel openbare ruimte die kan<br />
worden toegeëigend.<br />
Veel ruimte <strong>voor</strong> het toepassen van<br />
gevelgroen<br />
G<strong>een</strong> grote speeltuin in de <strong>wijk</strong><br />
G<strong>een</strong> sportvelden en hangplekken<br />
<strong>voor</strong> oudere jeugd<br />
Saaie architectuur<br />
15
V Schouw Noordelijke Jordaan<br />
16<br />
De schouw voerde vanaf de Westermarkt door de straten<br />
en over de grachten van de noordelijke Jordaan naar de<br />
Brouwersgracht. De structuur van de <strong>wijk</strong>, met smalle<br />
<strong>een</strong>richtingsverkeerstraten en beperkte parkeermogelijkheden,<br />
dwingt bewoners de auto te laten staan. Ontsluiting met<br />
openbaar vervoer geschiedt via de randen (tram en bus over<br />
de Rozengracht, Marnixstraat, Haarlemmerhouttuinen en met<br />
de Opstapper over Prinsengracht). Hierdoor is het vanuit veel<br />
delen van de <strong>wijk</strong> <strong>een</strong> eindje lopen naar <strong>een</strong> OV-halte.<br />
Verkeer is tegenwoordig leidend bij ontwerp van<br />
nieuwe <strong>wijk</strong>en. Straten moeten ruimte bieden aan alle<br />
verkeersdeelnemers en voldoende parkeerplaatsen. In de<br />
Jordaan is daar g<strong>een</strong> sprake van: bewoners worden <strong>voor</strong><br />
<strong>een</strong> voldongen feit geplaatst. Het is simpelweg onmogelijk<br />
<strong>voor</strong> de deur te parkeren, dus het is vaak <strong>een</strong> hele wandeling<br />
naar de auto. Eenrichtingsverkeer maakt daarnaast de <strong>wijk</strong><br />
lastig per auto te doorkruisen. Eenmaal onderweg bevindt<br />
de Jordaanbewoner zich direct in het drukke stadsverkeer,<br />
waardoor het gebruik van de auto <strong>voor</strong> ritten binnen de stad<br />
onaantrekkelijk is. Omgekeerd geldt ook dat de Jordaan vanuit<br />
de rest van de stad lastig bereikbaar is per auto en OV.<br />
Fietsen en wandelen zijn de efficiëntste manieren om je<br />
door de Jordaan te bewegen. De buurt kent betrekkelijk<br />
weinig autoverkeer en is helemaal toegesneden op fietsen<br />
en lopen. De straatprofielen zijn dat echter niet. Wandelen<br />
door <strong>een</strong> buurt moet uitnodigend zijn. In de Jordaan hinderen<br />
obstakels in de openbare ruimte wandelaars. Vaak worden<br />
trottoirs gedeeltelijk geblokkeerd door fietsenrekken en ander<br />
straatmeubilair. In de recentelijk opnieuw ingerichte straten zijn<br />
de beruchte <strong>Amsterdam</strong>mertjes verdwenen, maar het nieuwe<br />
profiel met stoepbanden is evenmin ideaal. Door de hoge<br />
stoepbanden is er g<strong>een</strong> uit<strong>wijk</strong>mogelijkheid meer <strong>voor</strong> fietsers,<br />
kinderwagens en rolstoelers, mocht de rijbaan of het trottoir<br />
geblokkeerd zijn. De inrichting met duidelijk gescheiden<br />
rijweg en trottoirs geeft daarnaast iedere weggebruiker<br />
zijn specifieke domein, waarbij wandelaars er met smalle<br />
trottoirs bekaaid afkomen. Zo bezien was het als achterhaald<br />
beschouwde profiel met de <strong>Amsterdam</strong>mertjes zo slecht nog<br />
niet. De vloeiende overgang tussen trottoir en rijbaan leidt in<br />
die situatie namelijk tot <strong>een</strong> meer gelijkwaardige relatie tussen<br />
verschillende groepen weggebruikers. Doordat wandelaars<br />
makkelijker en veiliger kunnen uit<strong>wijk</strong>en naar de rijbaan is het<br />
vrij houden van de trottoirs minder noodzakelijk, waardoor<br />
privatisering door bewoners met plantenbakken en bankjes<br />
mogelijk is. Hierdoor is er meer sociale controle op straat en<br />
kunnen kinderen veilig <strong>voor</strong> de deur spelen. Sowieso is de<br />
typische ‘huisjesstad’ Jordaan op de straat gericht. G<strong>een</strong> blinde<br />
plinten, waardoor er <strong>voor</strong>tdurend ‘eyes on the street’ zijn.<br />
In het nieuwe standaard grachtenprofiel is nauwelijks ruimte<br />
<strong>voor</strong> bankjes. Zitgelegenheden zijn <strong>voor</strong>al <strong>voor</strong> oudere<br />
wandelaars erg belangrijk. Het gebrek aan zitgelegenheden<br />
speelt overigens overal in de Jordaan omdat er in de smalle<br />
straatprofielen nergens gelegenheid is <strong>voor</strong> het plaatsen van<br />
extra straatmeubilair. Desondanks is de Jordaanbewoner op<br />
wandelen en fietsen aangewezen. De auto kan nooit <strong>een</strong> snel<br />
alternatief zijn. Hier is de uitspraak “Congestion is our friend”<br />
absoluut van toepassing.<br />
De typische <strong>Amsterdam</strong>se boogbruggen zijn <strong>voor</strong> fietsers<br />
en wandelaars soms <strong>een</strong> hele klim. Zo’n dagelijkse klim,<br />
wellicht meerdere klimmen, per fiets of te voet is weliswaar<br />
<strong>een</strong> blokkade in fysieke zin, maar is daarentegen <strong>een</strong> fysieke<br />
uitdaging die over het algem<strong>een</strong> als gezond kan worden<br />
aangemerkt. Bovendien is het uitzicht over de gracht <strong>een</strong><br />
‘beloning’.<br />
De helling van deze bruggen voldoet helaas niet meer aan<br />
de wettelijke eisen en is in nieuwbouw uitgesloten. Hierdoor<br />
zijn op IJburg bij<strong>voor</strong>beeld vlakke bruggen toegepast. Met<br />
de zachte winters van de afgelopen jaren lijkt dit misschien<br />
niet belangrijk, maar <strong>voor</strong> schaatsers zijn de lage bruggen <strong>een</strong><br />
onneembare hindernis.<br />
In de Jordaan hebben veel mensen <strong>een</strong> hond. Zoals bekend<br />
zijn hondenbezitters gemiddeld <strong>gezonde</strong>r dan de rest van<br />
de bevolking. Het uitlaten van <strong>een</strong> huisdier betekent <strong>een</strong><br />
regelmatige wandeling door de woonomgeving. Hondenbezit<br />
hangt samen met etnische en sociaaleconomische kenmerken<br />
van de bevolking, maar ook met de veiligheid: kan je ’s avonds<br />
laat nog rustig met je hondje over straat?
In de Jordaan is <strong>een</strong> flink aantal pocketparks. Vaak gaat<br />
het om door sloop vrijgekomen kavels die met groen en<br />
zitgelegenheden zijn ingericht. Er lijkt <strong>een</strong> beweging te zijn<br />
tot het (’s avonds) afsluiten van deze groene ruimtes vanwege<br />
overlast door groepen jongeren en/of verslaafden. De<br />
verborgen semi-openbare ruimte met speel- of zitgelegenheid<br />
nodigt uit tot naar buiten gaan. De pocketparks zijn soms slecht<br />
ontworpen als kijkgroen met beperkte gebruiksmogelijkheden.<br />
Goed zijn de schoolpleinen, die ook speelplaats zijn na<br />
schooltijd.<br />
De terug<strong>wijk</strong>ende rooilijn van sommige<br />
stadsvernieuwingsblokjes en de pocketparks nodigen uit tot<br />
kijken. Ze wekken nieuwsgierigheid op en werken het wandelen<br />
dus in de hand. Aan de andere kant ontstaan er ook donkere<br />
hoekjes die sociaalonveilige situaties kunnen opleveren.<br />
Autoluw werkt all<strong>een</strong> als er in de plinten genoeg te beleven<br />
valt. Het rigide patroon van smalle straten in de <strong>wijk</strong> zou<br />
makkelijk saai kunnen worden. Door de levendige plinten en<br />
de hoogopschietende gevelbeplanting blijft wandelen door de<br />
Jordaan echter <strong>een</strong> afwisselende ervaring. De wandelaar wordt<br />
als het ware beloond met visueel stimulerende stadsgezichten.<br />
Een wandelaar zoekt tijdens <strong>een</strong> rondgang door <strong>een</strong> stad<br />
naar ankerpunten. Zowel visuele als functionele. De torens<br />
van de Posthoornkerk aan het einde van de Lindengracht zijn<br />
bij<strong>voor</strong>beeld <strong>een</strong> reden om in die richting te lopen. Hetzelfde<br />
geldt <strong>voor</strong> de Noordermarkt met zijn terrassen. Een groter<br />
groengebied kan ook zo’n functie vervullen: <strong>een</strong> plek om even<br />
te rusten en naar <strong>een</strong> fontein te kijken. De Jordaan kent g<strong>een</strong><br />
grotere groene plek. Misschien dat <strong>een</strong> open ruimte als het<br />
Karthuizerplein daar ruimte <strong>voor</strong> biedt.<br />
Er is in de Jordaan <strong>een</strong> goede wisselwerking tussen wandelenfietsen<br />
en het winkelaanbod. De drie (!) slagers in de Tweede<br />
Goudsbloemdwarsstraat kunnen all<strong>een</strong> maar bestaan<br />
doordat boodschappen doen met de auto g<strong>een</strong> optie is <strong>voor</strong><br />
Jordaanbewoners. Tegelijk genereert levendigheid en <strong>een</strong><br />
goed winkelaanbod haar eigen voetgangersstromen.<br />
De bevindingen van de schouw zijn in de volgende tabel<br />
samengevat: Ruimtelijke <strong>condities</strong> zeventiende-eeuwse stad<br />
met betrekking tot ‘bewegen’.<br />
In de Westerstraat is het parkeren op de middenberm <strong>een</strong><br />
gemiste kans. Het is misschien wel de enige plek in <strong>Amsterdam</strong><br />
waar <strong>een</strong> Ramblas-achtige sfeer kan ontstaan: rustig flaneren<br />
onder de bomen met tot ’s avonds laat drukte in de plinten.<br />
Indien autovrij zouden de brede profielen van de gedempte<br />
grachten <strong>een</strong> prettige afwisseling kunnen bieden ten opzichte<br />
van de smalle straatjes. Overigens <strong>voor</strong>ziet <strong>een</strong> geplande<br />
herinrichting van de Westerstraat in het autovrij maken van de<br />
middenberm van de Westerstraat, waarbij het creëren van <strong>een</strong><br />
soort Ramblas het doel is. Een niet te missen kans dus<br />
17
+ kansen -<br />
congestion is our friend (I):<br />
door congestie en fragiele<br />
stedenbouwkundige structuur<br />
is men op fietsen en wandelen<br />
aangewezen<br />
congestion is our friend (II)<br />
fijnmazige stedenbouwkundige<br />
structuur remt automobiliteit, wat<br />
spelen op straat bevordert<br />
eyes on the street:<br />
door ontbreken blinde<br />
plinten wordt de sociale- en<br />
verkeersveiligheid vergroot<br />
bewegen wordt beloond:<br />
de grote variatie in winkelaanbod,<br />
gevelversieringen, kunstwerken,<br />
galerietjes, (Breitneriaanse)<br />
stadsgezichten, maakt wandelen<br />
en fietsen in de buurt <strong>een</strong> dagelijks<br />
feest<br />
hoge bruggen met steile hellingen<br />
dwingen tot fysieke inspanning<br />
pocketsparks<br />
centrale ligging:<br />
maakt fiets en lopen tot ideale<br />
vervoersmodaliteit<br />
Meer bankjes op strategische<br />
plekken<br />
Straatprofiel – opheffen rigide<br />
verdeling trottoir-rijbaan.<br />
Open maken van de<br />
gesloten plinten van veel<br />
‘stadsvernieuwingsblokken’.<br />
Gevelbegroeiing toepassen<br />
als middel om monotonie van<br />
gevelwanden te doorbreken<br />
Groen heeft weinig ruimte nodig:<br />
pocketparks nodigen uit tot<br />
wandelen (<strong>voor</strong>al wat ouderen<br />
betreft). Elke mogelijkheid<br />
aangrijpen. Geveltuinen en<br />
muur- of dakbegroeiing vergroten<br />
woongenot, wandelgenot,<br />
speelmogelijkheden en sociale<br />
veiligheid.<br />
Ruimtegebrek <strong>voor</strong> substantiële<br />
groen- of speel<strong>voor</strong>zieningen<br />
Gebrekkig OV verhindert snelle<br />
bereikbaarheid buitengebied<br />
Mindervaliden in de problemen<br />
18
VI Schouw Oosterparkbuurt<br />
20<br />
De Oosterparkbuurt ligt in de negentiende-eeuwse gordel van<br />
de stad en ontl<strong>een</strong>t zijn naam aan het Oosterpark, waaromh<strong>een</strong><br />
de buurt gelegen is. Delen van de <strong>wijk</strong> zijn tijdens de<br />
stadsvernieuwingsperiode (1975-1990) ingrijpend vernieuwd.<br />
Hierbij is het oorspronkelijke stratenpatroon gehandhaafd,<br />
maar is de fijne korrel van de oude bebouwing grotendeels<br />
verloren gegaan. De buurt ten oosten van het Beukenplein<br />
is verschoond gebleven van sloop en nieuwbouw en is in<br />
hoog tempo aan het gentrificeren. De bebouwingsdichtheid<br />
in de Oosterparkbuurt is hoog, de straatprofielen smal. Via<br />
hoofdwegen (Wibautstraat, centrumring, Linnaeusstraat) en OV<br />
(tram, bus, metro) is de <strong>wijk</strong> <strong>voor</strong> auto’s goed verbonden met<br />
het centrum en de rest van de stad.<br />
De Oosterparkbuurt kent <strong>een</strong> redelijk divers winkel- en horecaaanbod,<br />
maar <strong>voor</strong> meer dan de dagelijkse boodschappen<br />
is men aangewezen op winkelgebieden in aanpalende<br />
stadsdelen (Dappermarkt, De Pijp, centrum). De afstanden<br />
van deze winkelgebieden tot de Oosterparkbuurt zijn te groot<br />
om <strong>een</strong> aan<strong>een</strong>gesloten winkelcircuit te vormen, al is er wel<br />
enige overlap tussen de Linnaeusstraat en de Eerste Van<br />
Swindenstraat-Dappermarkt. Binnen de Oosterparkbuurt is<br />
ook niet <strong>een</strong> echte hoofdwinkelstraat aan te wijzen. Wel heeft<br />
de Eerste Oosterparkstraat tussen Wibautstraat en OLVG<br />
ononderbroken winkelwanden. Het OLVG-ziekenhuis, dat<br />
gelegen is op het scharnierpunt van de Oosterparkbuurt vormt<br />
in veel opzichten <strong>een</strong> barrière. De dichte wanden en hekwerken<br />
onderbreken winkelwanden. Het grote complex doorbreekt<br />
de blokkenstructuur en gaat op g<strong>een</strong> enkele wijze <strong>een</strong><br />
betekenisvolle relatie aan met de omliggende straten. Slechts<br />
de nieuwbouw met ingang aan het Oosterpark genereert enige<br />
levendigheid.<br />
Er zijn goede en interessante wandelbestemmingen rondom<br />
de Oosterparkbuurt, maar de <strong>wijk</strong> is van de rest van de stad<br />
gescheiden door <strong>een</strong> aantal <strong>ruimtelijke</strong> barrières die het<br />
wandelen naar bestemmingen buiten de <strong>wijk</strong> onaantrekkelijk<br />
maakt (Wibautstraat, Stadhouderskade-Roeterseiland,<br />
spoordijk). Uitzondering is opnieuw de Dapperbuurt die via<br />
het Oosterpark en/of de Linnaeusstraat bereikt kan worden.<br />
De aanwezigheid van het Oosterpark is <strong>een</strong> belangrijk<br />
pluspunt <strong>voor</strong> de <strong>wijk</strong>. Hier bevinden zich sportveldjes en<br />
speelgelegenheden, die naast aanleiding om te bewegen ook<br />
<strong>een</strong> aantrekkelijk wandeldoel vormen.<br />
Tijdens de schouw bleek er <strong>een</strong> enorm verschil in uitstraling en<br />
ruimtegebruik te zijn tussen de stadsvernieuwingsblokken en<br />
de <strong>voor</strong>oorlogse bebouwing. In de stadsvernieuwingsbuurtjes<br />
ontbreekt de fijnmazige functiemenging nagenoeg, zijn<br />
de straatprofielen wat breder en is de toe-eigening van de<br />
openbare ruimte door bewoners aanzienlijk minder. In de<br />
bredere profielen wordt veel haaks geparkeerd, de trottoirs<br />
nodigen niet uit tot gebruik vanwege dichte plinten. De<br />
wandelaar wordt als het ware vanzelf de rijbaan op gedreven<br />
om daar, te midden van geparkeerde auto’s, zo snel mogelijk<br />
zijn weg te vervolgen. In de woonstraten met oudbouw<br />
wordt de wandelaar door de afwisseling in gevelbeeld en de<br />
levendigheid in de plinten beloond. Er is veel gevelgroen en er<br />
zijn bedrijfjes en winkels. Ook hier geldt dus weer dat visueel<br />
stimulerende straten aantrekkelijk zijn <strong>voor</strong> de wandelaar.<br />
In de Oosterpark<strong>wijk</strong> wordt veel gefietst. De rekken zijn<br />
goed gevuld en er staan bakfietsen waarmee kinderen naar<br />
school gebracht worden. Veel hoogopgeleide bewoners<br />
brengen hun kinderen overigens naar witte scholen buiten<br />
de buurt. Het <strong>voor</strong>zieningenniveau is verder prima. De <strong>wijk</strong><br />
kent naast <strong>een</strong> groot aanbod aan allochtone detailhandels<br />
met <strong>een</strong> breder aanbod <strong>een</strong> aantal speciaalzaken. De horeca<br />
past zich langzaam maar zeker aan aan de komst van meer<br />
hoogopgeleide tweeverdieners. Er is kortom voldoende<br />
aanleiding <strong>voor</strong> bewoners om te voet of met de fiets<br />
boodschappen te doen of uit te gaan in de eigen buurt. De<br />
openbare ruimte in de <strong>wijk</strong> is nog altijd sterk op de auto<br />
gericht. De Ruijschstraat heeft bij<strong>voor</strong>beeld <strong>een</strong> breed profiel,<br />
dat bijna geheel door de tram en de auto wordt gevuld.<br />
De pleinen in de stadsvernieuwingsbuurtjes, met het<br />
Boerhaveplein als dieptepunt, zijn armoedig ingericht en soms<br />
beruchte hangplekken. Vaak ontbreekt het door de inrichting<br />
geheel aan <strong>een</strong> relatie tussen de pleinwand en de pleinruimte,
ook als er weldegelijk aanleiding is, zoals op het Pleintheater<br />
aan het Sajetplein. Het nu al bijzonder sfeervolle Eikenplein<br />
en Kastanjeplein zouden veel meer dan nu het geval is dienst<br />
kunnen doen als ontmoetingsplaatsen. Vooral het Kastanjeplein<br />
‘schreeuwt’ om goede horeca met <strong>een</strong> mooi groot terras.<br />
Rondom het Beukenplein heeft zich al <strong>een</strong> levendige<br />
verzameling winkels en horeca gevestigd, maar de inrichting<br />
bied g<strong>een</strong> aanleiding tot verblijven. Het opheffen van de<br />
ventwegen en parkeerplekken zou hier gelegenheid scheppen<br />
<strong>voor</strong> terrassen en zitgelegenheden.<br />
De buurt kent <strong>een</strong> groot aanbod aan speelgelegenheden.<br />
Meestal betreft het kleine speelplaatsen met <strong>een</strong> wipkip en<br />
<strong>een</strong> klimrek. In hoeverre deze ook goed gebruikt worden, is<br />
<strong>een</strong> vraag die op de koude, bewolkte dag dat we schouwden<br />
niet beantwoord werd. Op <strong>een</strong> aantal pleintjes zijn sportveldjes<br />
met gelegenheid tot voetballen of basketballen. Spelen<br />
op straat is niet goed mogelijk door de vele geparkeerde<br />
auto’s. In de stadsvernieuwingsblokken zijn veel plinten<br />
gevuld met fietsboxen en anonieme portieken. Hier is<br />
dus niet veel toezicht, wat het op straat laten spelen van<br />
kleine kinderen belemmert. De functionele invulling van de<br />
stadsvernieuwingsplinten, die grotendeels <strong>voor</strong>tvloeide uit<br />
de woningwet<strong>voor</strong>schriften, maakt dat bewoners hier niet de<br />
“eyes and ears of the street” kunnen zijn. Gevolg is vervuiling<br />
van de openbare ruimte en sociale onveiligheid, waardoor de<br />
sfeer <strong>voor</strong>al ’s avonds onaangenaam kan worden.<br />
+ kansen -<br />
Hoge dichtheden<br />
Goed <strong>voor</strong>zieningenniveau<br />
Nabijheid Oosterpark<br />
Aanwezigheid pleintjes<br />
Nabijheid winkelgebieden De Pijp,<br />
Dappermarkt en Binnenstad<br />
Vervangen of verbeteren<br />
van uitstraling van<br />
stadsvernieuwingsblokken<br />
Openen plinten met woningen en<br />
<strong>voor</strong>zieningen<br />
Verbeteren <strong>ruimtelijke</strong> relatie<br />
Boerhaavebuurt en Oosterpark<br />
Kwaliteitsslag in inrichting<br />
openbare ruimte<br />
Slechten van barrières<br />
Wibautstraat, Singelgracht en<br />
Ringvaart<br />
Veel qua uitstraling kwalitatief<br />
matige wooncomplexen<br />
Dode plinten in<br />
stadsvernieuwingsblokken<br />
OLVG is barrière in de <strong>wijk</strong><br />
Slecht ingerichte of versleten<br />
openbare ruimte<br />
Ruimtelijke barrières rondom de<br />
<strong>wijk</strong><br />
21
VII Schouw Van der Pekbuurt<br />
22<br />
De Van der Pekbuurt is één van de <strong>voor</strong>oorlogse tuindorpen<br />
in <strong>Amsterdam</strong>-Noord. De <strong>wijk</strong> valt uit<strong>een</strong> in twee delen met<br />
<strong>een</strong> duidelijk verschillende architectuur en stedenbouw, die<br />
elkaar wat betreft bevolkingsopbouw niet veel ontlopen. Het<br />
zuidelijke stuk van de buurt is ontworpen door naamgever<br />
Jan Ernst van der Pek en is in alle opzichten <strong>een</strong> archetypisch<br />
tuindorp. Kenmerkend <strong>voor</strong> de stedenbouw en architectuur<br />
van de tuindorpen zijn de gekromde straten, de vele besloten<br />
pleintjes, de beperkte bouwhoogte en het speels gebruik van<br />
dakkapellen om <strong>een</strong> dorps dakenspel te creëren. Het buurtje<br />
ten noorden van de Hagedoornweg is in opdracht van <strong>een</strong><br />
particuliere ontwikkelaar ontworpen door architecten van de<br />
<strong>Amsterdam</strong>se School. Ook hier is de bouwhoogte lager dan<br />
gebruikelijk in <strong>Amsterdam</strong>, maar de blokken zijn gesloten en<br />
de vormgeving van de gevels is expressiever, met duidelijke<br />
verwijzingen naar de houten huizen van het nabijgelegen<br />
Waterland. De pleinen in de <strong>wijk</strong> vormen <strong>een</strong> <strong>voor</strong>namelijk<br />
groen ingerichte verzameling openbare ruimtes, die <strong>voor</strong>al<br />
<strong>voor</strong> spelende kinderen aantrekkelijk zijn. In de noordwest hoek<br />
van de Van der Pekbuurt ligt nog <strong>een</strong> <strong>voor</strong>malig woon<strong>wijk</strong>je<br />
<strong>voor</strong> ‘onmaatschappelijke gezinnen’. Dit <strong>wijk</strong>je is niet<br />
meegenomen in de schouw.<br />
De Van der Pekbuurt ligt verrassend dicht bij de binnenstad.<br />
Deze ligging nodigt zeker uit tot wandelen naar het<br />
stadscentrum, maar ondanks dat bewoners te voet binnen <strong>een</strong><br />
kwartier op het Damrak kunnen staan, doen noorderlingen hun<br />
dagelijkse boodschappen toch <strong>voor</strong>al in het eigen stadsdeel.<br />
Het openbaar vervoer (bussen) onderhoudt dan ook <strong>voor</strong>al<br />
verbindingen met de rest van Noord. De twee hoofdstraten van<br />
de <strong>wijk</strong>, de Van der Pekstraat en de Hagedoornweg zijn tevens<br />
de <strong>wijk</strong>winkelstraten. De Van der Pekstraat gold tot de bouw<br />
van de IJtunnel als de belangrijkste invalsweg van <strong>Amsterdam</strong>-<br />
Noord en was ook <strong>een</strong> drukke winkelstraat. De winkelfunctie<br />
is er nu duidelijk ondergeschikt aan de woonfunctie. Het<br />
brede profiel maakt de straat geschikt om te spelen. De<br />
Hagedoornweg en Van der Pekstraat komen samen op het<br />
westelijke uiteinde van het Mosveld, waar de belangrijkste<br />
dagmarkt van Noord staat. De looplijn tussen de twee straten<br />
en de markt wordt onderbroken door <strong>een</strong> leegstaand en<br />
zeer verwaarloosd winkelpand. Overigens is de markt via<br />
<strong>een</strong> aantal kleinere straten ook prima bereikbaar en ligt door<br />
de aanwezigheid van Albert Heijn het zwaartepunt van de<br />
drukte aan de oostzijde van het Mosveld. Het grote centrale<br />
winkelcentrum van Noord bevindt zich op twee kilometer<br />
afstand op het Buikslotermeerplein.<br />
Het autobezit lijkt wijdverbreid te zijn in de Van der Pekbuurt<br />
en er is overal in de woonstraten parkeergelegenheid. Dit<br />
lijkt in tegenspraak met het feit dat het gebruik van de wagen<br />
<strong>voor</strong> dagelijkse boodschappen en het naar school brengen<br />
van kinderen door de nabijheid van <strong>voor</strong>zieningen onnodig is.<br />
Daarbij is de buurt met zijn bochtige, smalle straten niet snel te<br />
doorkruisen met de auto en dus relatief verkeersveilig. Er wordt<br />
op het eerste gezicht niet erg veel gefietst, boodschappen<br />
worden <strong>voor</strong>al te voet gedaan. Dit houdt waarschijnlijk verband<br />
met de etnische achtergrond van veel van de bewoners.<br />
Fietsen heeft <strong>voor</strong> veel allochtonen <strong>een</strong> lage status. De<br />
structuur en schaal van de <strong>wijk</strong> maken de Van der Pekbuurt<br />
ook tot <strong>een</strong> echte wandel<strong>wijk</strong>. Er zijn veel bestemmingen<br />
zoals de bibliotheek en scholen op loopafstand en er is <strong>een</strong><br />
duidelijke hiërarchie in straatprofielen. Direct rondom de <strong>wijk</strong><br />
liggen <strong>een</strong> aantal wandelbestemmingen. Zoals gezegd is het<br />
Mosveld met markt en winkels vlakbij. Ook groen<strong>voor</strong>zieningen<br />
(Noordhollandsch Kanaalzone en Florapark) zijn prima te voet<br />
te bereiken.<br />
De buurt kent veel pleintjes en overhoekjes, vaak ingericht<br />
als speelplaats. De speelplaatsen maken door de manier<br />
waarop de <strong>wijk</strong> ontworpen is <strong>een</strong> echt integraal onderdeel uit<br />
van de openbare ruimte. Ze liggen goed in het zicht van de<br />
woningen en vormen samen met de rustige straten <strong>een</strong> goede<br />
speelomgeving <strong>voor</strong> kinderen. Er zijn ook grotere speelplaatsen<br />
in de buurt. De speeltuin aan de Geraniumweg biedt <strong>een</strong><br />
breed scala aan speelmogelijkheden, terwijl er vanuit de<br />
omliggende woningen altijd toezicht is. In de parkzone langs<br />
het Noordhollandsch Kanaal bevinden sport<strong>voor</strong>zieningen<br />
<strong>voor</strong> de oudere jeugd. Hier is het toezicht minder wegens het<br />
ontbreken van begeleidende bebouwing.
Sommige pleinen, zoals het Lupineplein, hebben g<strong>een</strong><br />
duidelijke functie. Zijn het verblijfsplekken of zijn ze juist<br />
bedoeld om naar te kijken? Plekken als deze, met <strong>een</strong><br />
duidelijke <strong>ruimtelijke</strong> kwaliteit, bieden kansen om het<br />
programma in de <strong>wijk</strong> te versterken.<br />
+ kansen -<br />
Echte kleinschalige wandel<strong>wijk</strong> Meer ruimte <strong>voor</strong> voetgangers en Autobezit wijdverbreid<br />
fietsers creëren, minder <strong>voor</strong> de<br />
auto<br />
Goed <strong>voor</strong>zieningenniveau Versterk winkel- en horeca-aanbod Gratis makkelijk parkeren<br />
Winkels in en direct naast de <strong>wijk</strong> Verbeter <strong>ruimtelijke</strong> relatie met M<br />
Veel speelgelegenheden<br />
Grote speeltuin in de <strong>wijk</strong><br />
Gunstig gelegen tov binnenstad<br />
Goede architectuur en stedenbouw<br />
osveld en Florapark<br />
23
VIII Analyse: <strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong> die<br />
bewegen bevorderen!<br />
Vergezicht<br />
Gevulde plint<br />
24<br />
In de schouwverslagen zijn de discussies tijdens de schouwen<br />
niet gememoreerd, wel de eindresultaten. Net als tijdens<br />
<strong>een</strong> workshop of ateliersetting, (<strong>een</strong> schouw is in feite <strong>een</strong><br />
workshop op locatie), zijn de verschillende perspectieven van<br />
disciplines en deelnemers aan de schouw bij de discussie<br />
de revue gepasseerd. Uit de gegevens van alle schouwen<br />
zijn unaniem de volgende beweging uitlokkende algemene<br />
<strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong> afgeleid.<br />
1. ‘congestion is our friend’<br />
Tegen de verwachting van de meeste schouwdeelnemers<br />
in blijkt dat in dichtbevolkte en dichtbebouwde buurten de<br />
meeste beweging op straat te zien is. Fietsende volwassen<br />
en kinderen, lopende bewoners en werkers domineren het<br />
straatbeeld, terwijl de automobiliteit gering is. Hier<strong>voor</strong> zijn<br />
twee redenen aan te wijzen. Congestie stimuleert beweging,<br />
en congestie beperkt bepaalde handelingen in het <strong>voor</strong>deel<br />
van bewegingsvriendelijke activiteiten.<br />
In dichtbebouwde <strong>wijk</strong>en, mits er sprake is van functionele<br />
menging en <strong>een</strong> rijk aanbod van (buurt)winkels, liggen deze<br />
<strong>voor</strong>zieningen op loopafstand van de woning. Het kost<br />
relatief minder tijd, maar meer beweging, om je dagelijkse<br />
boodschappen te doen. Met name in de binnenstad en de<br />
19e-eeuwse gordel, waarin functiemenging kenmerkend is <strong>voor</strong><br />
de stedenbouwkundige structuur, gaat dit verschijnsel op.<br />
Bovendien dwingen (1) de drukke verkeerssituatie in de<br />
centrumstedelijke verbindings- en winkelstraten, (2) de nauwe<br />
straten in zeker de binnenstad, maar grotendeels ook in de<br />
19e-eeuwse gordel, en (3) de hoge parkeerdruk (krijg ik mijn<br />
auto wel in de buurt van de winkel<strong>voor</strong>ziening geparkeerd; is<br />
mijn parkeerplek <strong>voor</strong> de deur bij terugkomst nog wel vrij?)<br />
de auto slechts bij hoge uitzondering te gebruiken. Het heeft<br />
wellicht minder met life-style te maken dan met opportunities/<br />
constraints-afwegingen dat het autobezit in de binnenstad<br />
afneemt en er sprake is van <strong>een</strong> toenemend gebruik van ‘autodelen’.<br />
Dit heeft <strong>voor</strong>al te maken met <strong>een</strong> sterke oriëntatie<br />
op de binnenstad. Als werken, uitgaan en winkelen in de<br />
binnenstad plaatsvinden, zal de stedeling de fiets nemen..<br />
De recente transformatie van de Baarsjes heeft ook <strong>voor</strong> <strong>een</strong><br />
merkbare toename van het aantal fietsers op de invalswegen<br />
geleid.<br />
Daar waar g<strong>een</strong> sprake is van hoge dichtheden en<br />
functiemenging, ontbreken zowel de stimuli tot bewegen als<br />
de beperkingen gemotoriseerd verkeer te gebruiken. Ruime<br />
parkeergelegenheden bij huis en bij de winkelcentra, de<br />
brede wegen, en de afwezigheid van winkel<strong>voor</strong>zieningen<br />
om de hoek, nodigen uit tot het gebruik van de auto.<br />
Tijdsbesparend, dat zeker, maar bewegingsonvriendelijk.<br />
Lagere inkomensgroepen hebben meestal <strong>een</strong> minder stedelijk<br />
georiënteerde levensstijl, en zijn oververtegenwoordigd in<br />
deze delen van de stad. Zowel werk als winkelen en recreëren<br />
gebeurt vaker in de randen van de stad (Schiphol, Haven,<br />
Osdorpplein, Spaarnwoude). Dan is de auto juist aantrekkelijk<br />
Op basis van dit criterium zijn de geschouwde<br />
gebieden gerangschikt naar bewegingsvriendelijk tot<br />
bewegingsonvriendelijk. Deze rangschikking zal na elke<br />
<strong>ruimtelijke</strong> conditie gemaakt worden.<br />
1 Jordaan Noord<br />
2 Oosterparkbuurt<br />
3 Van der Pekbuurt<br />
4 Haveneiland<br />
5 Buurt 5<br />
2. mogelijkheden tot ‘eyes on the street’<br />
Heeft de eerste conclusie met name betekenis <strong>voor</strong><br />
volwassenen, de tweede is <strong>voor</strong>al gericht op kinderen. ‘Eyes<br />
on the street’, <strong>een</strong> begrip geïntroduceerd door Jane Jacobs<br />
in haar beroemde Death and Life of Great American Cities<br />
(1961), betekent dat, doordat woningen hun woonkamer aan<br />
de straatkant hebben, er <strong>voor</strong>tdurend ‘ogen op straat’ gericht<br />
zijn die bewust of onbewust de gebeurtenissen op straat<br />
in de gaten houden. Dat verhoogt de veiligheid op straat<br />
überhaupt, en maakt het <strong>voor</strong> ouders minder moeilijk kinderen<br />
op straat te laten spelen. In <strong>een</strong> functiegemengde <strong>wijk</strong> lopen<br />
er bovendien veel mensen op straat op weg ergens naar
Lege plinten<br />
toe, die even<strong>een</strong>s bewust of onbewust <strong>een</strong> oogje in het zeil<br />
houden. Dat verhoogt op zijn beurt weer de mogelijkheid tot<br />
spelen op straat. Wat betreft de bebouwing zijn het <strong>voor</strong>al de<br />
eerste vier etages die <strong>voor</strong> ogen op straat zorgen, waarbij de<br />
plintwoningen vanzelfsprekend ‘ wat grotere ogen’ hebben.<br />
Buurten met galerijwoningen hoger dan vier of vijf etages,<br />
zonder woningen in de plint, in <strong>een</strong> monofunctionele <strong>wijk</strong>, met<br />
bovendien de woonkamer aan de achterkant van de woning,<br />
zijn wat dit betreft het onveiligst, en maken het ouders moeilijk<br />
hun jonge kinderen op straat te laten spelen.<br />
nog <strong>een</strong>s sterk op elkaar gelijkend. Dat verhoogt de ‘spanning’<br />
allerminst. Kinderen zijn net grote mensen. Ze willen <strong>een</strong><br />
unieke, spannende speelplek.<br />
Net als grote mensen. Voor hen geldt dat overmaat en<br />
stempelbouw weinig stimulerend werken, en dat weinig<br />
identiteit ontl<strong>een</strong>d kan worden aan plekken die in dezelfde<br />
buurt of <strong>wijk</strong> en veelvoud <strong>voor</strong>komen. Wandelen in straten die<br />
op elkaar lijken, lopen naar het winkelcentrum door <strong>een</strong> stille<br />
straat, de hond uitlaten in het lege park. Bij terugkomst thuis<br />
houdt men g<strong>een</strong> ‘gelukzalig’ gevoel aan het moment over. Het<br />
bewegen wordt hier niet beloond.<br />
1 Jordaan Noord<br />
2 Van der Pekbuurt<br />
3 Haveneiland<br />
4 Oosterparkbuurt<br />
5 Buurt 5<br />
1 Jordaan Noord<br />
2 Oosterparkbuurt<br />
3 Haveneiland<br />
4 Van der Pekbuurt<br />
5 Buurt 5<br />
3. gebrek aan schaarste<br />
Wat betreft spelende kinderen valt op dat de hoeveelheid<br />
speelruimte in <strong>een</strong> buurt er niet per definitie <strong>voor</strong> zorgt<br />
dat er méér kinderen spelen. In Buurt 05, waar opvallend<br />
veel speelgelegenheid gecreëerd is, bleek, zelfs op<br />
woensdagmiddag, nagenoeg g<strong>een</strong> kind op die speelplekken<br />
aanwezig.<br />
In de Jordaan daarentegen, waar zeer weinig ingerichte<br />
speelplekken <strong>voor</strong>handen zijn, blijken juist veel kinderen<br />
aanwezig. Natuurlijk, omdat er maar weinig speelplekken zijn,<br />
lijkt het al snel overbevolkt, maar er is ook iets structureels<br />
aan de hand. Hoe schaarser <strong>een</strong> plek, hoe unieker, en dus<br />
hoe groter de waarde die men er aan toe kent. Het enige<br />
speelplekje krijgt daarmee welhaast <strong>een</strong> cultstatus. Bovendien<br />
moet ieder<strong>een</strong> die wil spelen of <strong>een</strong> spelend kind begeleidt,<br />
juist naar die ene plek. Een plek waar ‘ieder<strong>een</strong>’ is wordt<br />
daarmee <strong>een</strong> attractie op zich: <strong>een</strong> ware ontmoetingsplek<br />
in zijn volle socialiserende glorie. De kinderspeelplek wordt<br />
daarmee opgewaardeerd tot ontmoetingsplek.<br />
De speelplekken in Buurt 5 zijn niet all<strong>een</strong> overdadig, maar ook<br />
4. verticaal reliëf nodigt uit<br />
Een andere beloning bestaat uit verspringende gevels,<br />
geveltuinen, erkers, bochtige straten: verticaal reliëf! De straat<br />
verliest daarmee haar monotonie, en verhoogt de spannende<br />
verwachting van wat ná de geveltuin, erker of bocht staat te<br />
gebeuren of te zien is.<br />
1 Jordaan Noord<br />
2 Haveneiland<br />
3 Oosterparkbuurt<br />
4 Van der Pekbuurt<br />
5 Buurt 5<br />
25
Te veel ruimte<br />
Verticaal reliëf<br />
5. horizontaal reliëf dwingt tot inspanning<br />
In fysieke zin is horizontaal reliëf effectiever <strong>voor</strong> de<br />
gezondheid van buurtbewoners. Trappen lopen of <strong>een</strong> brug<br />
over fietsen is inspannender en verhoogt tijdelijk de hartslag.<br />
Alledaags trappen lopen en via bruggen naar werk, vrienden<br />
of <strong>voor</strong>zieningen fietsen of lopen is te omschrijven als<br />
gezondheidsbevorderend bewegen.<br />
Trappen en steile bruggen worden echter soms onneembare<br />
hindernissen <strong>voor</strong> mensen die reeds problemen met hun<br />
gezondheid hebben.<br />
1 Jordaan Noord<br />
2 Haveneiland<br />
3 Van der Pekbuurt<br />
3 Oosterparkbuurt<br />
3 Buurt 5<br />
6. diversiteit stimuleert bewegen<br />
De wandeling wordt op die manier beloond door <strong>een</strong> moment<br />
van genot bij <strong>een</strong> zicht op stad of land, al dan niet met boek<br />
of krant bij de hand. Sowieso blijkt dat buiten lezen <strong>een</strong><br />
activiteit is die door steeds meer <strong>Amsterdam</strong>mers ontplooid<br />
wordt. Uithuizigheid van stadsbewoners is de laatste jaren sterk<br />
toegenomen, elke stimulus in die richting zal die uithuizigheid<br />
stimuleren. Schouwen leert verder dat terrasbezoek ook buiten<br />
het traditionele terrasseizoen optreedt. Maar dan wel in <strong>een</strong><br />
stimulusrijke omgeving. Koude is niet zozeer <strong>een</strong> beperkende<br />
factor, maar regen en ‘triest’ weer. ‘Stralend maar fris<br />
winterweer leidt tot koffiedrinken op terras’, is <strong>een</strong> inmiddels<br />
verdedigbare stelling.<br />
Winkelstraten, of straten met verschillende typen etalages,<br />
bevorderen het bewegen. In Buurt 05 bleek dat de enige straat<br />
met overigens marginale etalageruimte en <strong>een</strong> enkele winkel<br />
wel degelijk uitnodigt tot bewegen. Deze straat (Lode<strong>wijk</strong><br />
van Deijsselstraat) blijkt de enige straat die gebruikt wordt als<br />
looproute naar het winkelcentrum Plein ’40 – ’45.<br />
Groene straten, met geveltuinen, groene versieringen of<br />
pocketparks worden geprefereerd boven ‘kale’ straten.<br />
26<br />
Er is reeds geconstateerd dat functiemenging, uniciteit<br />
(schaarste) en verticaal reliëf de monotonie van <strong>een</strong> gebied<br />
doorbreken, waardoor het simpelweg uitnodigender wordt<br />
het gebied te bezoeken. Het is bekend dat 10 kilometer in<br />
hetzelfde tempo door de stad wandelen gevoelsmatig minder<br />
lang duurt dan <strong>een</strong>zelfde afstand in <strong>een</strong>zelfde temp in nietstedelijk<br />
landschap. De stimuli onderweg zijn in sommige delen<br />
van de stad talrijker.<br />
Uit de schouwen blijkt dat variatie in stimuli ook is af te leiden<br />
uit variatie in winkelaanbod, gevelversieringen, kunst in de<br />
openbare ruime, galeries of andere interessante etalages,<br />
markten en stads- en vergezichten.<br />
Wat betreft de stads- en vergezichten, er zijn vele mooie<br />
plekken in de stad waar g<strong>een</strong> banken staan, en er staan soms<br />
bankjes op plekken waar niet veel te zien is. Hieraan kunnen<br />
relatief geringe beleidsinspanningen interessante resultaten<br />
opleveren. De bankjes worden daarmee <strong>een</strong> doel <strong>voor</strong> <strong>een</strong><br />
korte wandeling door de stad.<br />
1 Jordaan Noord<br />
2 Oosterparkbuurt<br />
3 Haveneiland<br />
4 Van der Pekbuurt<br />
5 Buurt 5
Horizontaal reliëf<br />
Horizontaal reliëf<br />
7. stad als afwisselend decor, liefst groen decor<br />
Tot <strong>voor</strong> kort bleek wandelen in <strong>een</strong> recreatiegebied buiten de<br />
stad de meest ontplooide vrijetijdsactiviteit. Daarin is sinds de<br />
jaren negentig <strong>een</strong> sterke verandering opgetreden. Recreëren<br />
in de stad is in tijdsbesteding en het belang dat men er aan<br />
toedicht toegenomen (zie Sociaal en Cultureel Planbureau<br />
1999, 2001, 2006; en Gadet 1999, 2009). Wandelen in de<br />
stad is <strong>een</strong> ‘nieuwe’ activiteit, wat betekent dat het stedelijk<br />
decor <strong>een</strong> betekenisvolle ambiance is om de vrijetijd door te<br />
brengen. Maar <strong>een</strong>maal in die stad blijkt dat <strong>een</strong> groen accent<br />
van dat decor <strong>een</strong> extra waarde toevoegt. Het mooiste terras<br />
blijkt immers het terras van het Filmmuseum in het Vondelpark<br />
te zijn. Midden in de stad èn midden in het groen. Een ideaal<br />
arrangement <strong>voor</strong> <strong>een</strong> terras! De onstuimige vergroening<br />
van straat- en gevelbeeld de laatste jaren is <strong>een</strong> indicatie dat<br />
<strong>voor</strong>keur <strong>voor</strong> stedelijke milieus gepaard gaat met vergroening.<br />
Groene ruimten bieden niet all<strong>een</strong> mogelijkheden tot<br />
bewegen, ze zijn als aantrekkelijke plek ook <strong>een</strong> stimulus om te<br />
bewegen.<br />
In oppervlakte substantiële groene plekken bieden natuurlijk<br />
mogelijkheden <strong>voor</strong> velerlei bewegingsvormen. Toch wordt<br />
men die activiteiten meer gewaar als die groene plekken<br />
in gemengd stedelijk weefsel liggen, dan in de monotone<br />
uitbreidingsgebieden van na de oorlog (zie ook Gadet e.a.<br />
2009).<br />
Opmerkelijk genoeg blijkt uit het Grote Groenonderzoek<br />
dat mensen met obesitas minder dan anderen parken en<br />
recreatiegebieden bezoeken. De verklaring werd gezocht in<br />
de relatieve afwezigheid van groen in het stadsdeel waar de<br />
betreffende respondenten wonen. Niets bleek minder waar.<br />
Juist in de stadsdelen met het grootste areaal aan groen bleek<br />
het percentage obesitaspatiënten hoger dan in stadsdelen<br />
met relatief weinig groen. Het verruimen van het groenareaal<br />
lijkt vanuit dit perspectief g<strong>een</strong> remedie tegen obesitas. De<br />
kwaliteit van het groen lijkt bepalender. In de stadsdelen waar<br />
het parkbezoek <strong>een</strong> sterke groei kent is het aantal mensen met<br />
obesitas in de meeste gevallen het laagste (Gadet e.a. 2009).<br />
Een belangrijke conclusie na het schouwen is verder dat groen<br />
weinig ruimte nodig heeft. Creativiteit en daadkracht kunnen<br />
resulteren in vergroening van zelfs de ‘kleinste’ vierkante meter<br />
st<strong>een</strong>.<br />
1 Oosterparkbuurt<br />
2 Van der Pekbuurt<br />
3 Haveneiland<br />
4 Buurt 5<br />
5 Jordaan Noord<br />
8. relatieve afstand tot centrumstedelijk milieu<br />
Het centrumstedelijke milieu, de binnenstad en grote delen<br />
van de 19e-eeuwse gordel, trekt het merendeel van de<br />
<strong>Amsterdam</strong>se activiteiten aan: dichtheid aan werkadressen,<br />
woonadressen, publieke en commerciële <strong>voor</strong>zieningen en<br />
vrijetijdsattracties. Woongebieden op loop- en fietsafstand<br />
zullen dat lopen en fietsen eerder uitlokken dan plekken ver<br />
weg gelegen.<br />
Net als <strong>voor</strong> lopen geldt <strong>voor</strong> fietsen dat stimulusrijke routes<br />
aantrekkelijker zijn dan stimulusarme. Men fietst in dat<br />
geval met plezier over grotere afstanden. Fietsen van het<br />
Amstelstation naar het Westerpark lijkt <strong>voor</strong> de meesten g<strong>een</strong><br />
probleem. Fietsen vanaf het Amstelstation naar het nabijer<br />
gelegen Arenagebied is minder aanlokkelijk.<br />
Een uitrollend stadsmilieu (zie hier<strong>voor</strong> de ontwerpstructuurvisie,<br />
Gem<strong>een</strong>te <strong>Amsterdam</strong> 2010, en Gadet 2009)<br />
brengt het centrumstedelijk gebied ‘dichterbij’, waardoor lopen<br />
en fietsen méér zal gebeuren.<br />
1 Jordaan Noord<br />
2 Oosterparkbuurt<br />
3 Van der Pekbuurt<br />
4 Buurt 5<br />
5 Haveneiland<br />
27
Mix<br />
Groen als decor<br />
9. bestemmingsdifferentiatie<br />
Uit <strong>een</strong> aantal hier<strong>voor</strong> genoemde <strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong> is de<br />
generieke conclusie af te leiden dat vele bestemmingen in <strong>een</strong><br />
geconcentreerd gebied veel meer beweging uitlokken dan als<br />
dit niet het geval is.<br />
Beweging is doorgaans bestemmingsgericht. Pas als bewegen<br />
<strong>een</strong> doelgerichte handeling is, bij<strong>voor</strong>beeld bij sporters, dan<br />
worden de <strong>voor</strong> die activiteit geschikte plekken opgezocht.<br />
Die hoeven niet per se in de buurt te liggen. Maar als ze in de<br />
buurt liggen dat laat men de auto natuurlijk eerder staan.<br />
1 Jordaan Noord<br />
2 Oosterparkbuurt<br />
3 Haveneiland<br />
Van der Pekbuurt<br />
5 Buurt 5<br />
Met behulp van deze algem<strong>een</strong> geldende <strong>condities</strong> kan elke<br />
buurt in <strong>Amsterdam</strong> en daarbuiten beoordeeld worden op<br />
mogelijkheden, onmogelijkheden en kansen met betrekking<br />
tot bewegen. Worden bewoners en bezoekers uitgenodigd en<br />
beloond om te lopen, fietsen en spelen? Deze beoordeling,<br />
liefst door middel van <strong>een</strong> schouw (‘visit by experts’), biedt<br />
handvatten <strong>voor</strong> <strong>ruimtelijke</strong> interventies op de schaal van<br />
stedenbouw, routes, inrichting en programma.<br />
28
Groen als decor<br />
Mix<br />
Mix<br />
29
IX Beschouwende conclusie:<br />
bewegen moet beloond worden!<br />
30<br />
Als we de posities op de verschillende rangschikkingen bij<br />
elkaar optellen (<strong>een</strong> eerste plaats is één punt), dan ziet de<br />
‘eindscore’ er als volgt uit (de laagste score betekent de<br />
hoogste plek in de eindrangschikking):<br />
1 Jordaan Noord 9<br />
2 Oosterparkbuurt 25<br />
3 Van der Pekbuurt 26<br />
4 Haveneiland 31<br />
5 Buurt 5 36<br />
Dat betekent dat de <strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong> in de Jordaan Noord<br />
het meest uitnodigen tot bewegen, en de <strong>condities</strong> in Buurt<br />
5 het minst daartoe stimuleren. De Oosterparkbuurt en de<br />
Van der Pekbuurt liggen heel dicht bij elkaar. Een verandering<br />
van score op slechts één conditie leidt tot verandering in de<br />
eindrangschikking.<br />
De stimulusrijke omgeving van de Jordaan bevordert<br />
het bewegen, en de beperkende invloed van congestie<br />
(parkeerdruk, nauwe straten, drukke omgeving) remt het<br />
gebruik van gemotoriseerd verkeer (met name het gebruik van<br />
de auto minimaliseert).<br />
Voor Buurt 5 geldt juist het tegenovergestelde.<br />
Stimulusarme omgeving houdt de bewoners in huis en ruime<br />
parkeergelegenheid, brede straten en op afstand liggende<br />
<strong>voor</strong>zieningen bevorderen het gebruik van de auto.<br />
De algemene conclusie is dan dat (I) bewegen beloond<br />
moet worden (variatie in winkelaanbod, gevelversieringen,<br />
kunst in de openbare ruime, galeries, interessante etalages,<br />
markten, stads- en vergezichten, architectuur, stedenbouw,<br />
reliëf); en (II) gemotoriseerd verkeer ontmoedigd moet<br />
worden (verhogen parkeerdruk, obstakels in straten, vergroten<br />
nabijheid <strong>voor</strong>zieningen). Ruimtelijk beleid is in dit verband<br />
het instrument bij uitstek (structuurvisie, bestemmingsplannen,<br />
inrichtingseisen, verkeersplannen, parkeerbeleid, commissie<br />
winkelplanning, groenbeleid, openbare ruimtebeleid en<br />
dergelijke). De <strong>ruimtelijke</strong> kansen en interventies <strong>voor</strong> de<br />
geschouwde gebieden schouwhoofdstuk zijn in de volgende<br />
tabel genoteerd. Deze interventielijst is g<strong>een</strong> blauwdruk, maar<br />
het resultaat van schouwen ter plekke. Sommige zijn geschikt<br />
<strong>voor</strong> ook andere <strong>wijk</strong>en in de stad, andere weer niet. De<br />
essentie van ons onderzoek is dat locatiespecifieke interventies<br />
het resultaat zijn van schouwen (visit by experts) op basis<br />
van de negen genoemde <strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong> in de vorige<br />
paragraaf. Deze interventies zijn in de hiernavolgende tabel<br />
nog <strong>een</strong>s opgesomd. Deze interventies zijn niet per definitie<br />
toepasbaar op andere <strong>wijk</strong>en in <strong>Amsterdam</strong> of elders. Voor<br />
elke buurt geldt dat ingrepen moeten volgen op schouwen.<br />
Aan de hand van de negen <strong>condities</strong> wordt per buurt of <strong>wijk</strong><br />
gekeken wat de mogelijkheden, onmogelijkheden en kansen<br />
zijn. Die uit de schouwen afgeleide interventiemogelijkheden<br />
hebben verschillende schaalniveaus: het kunnen (1)<br />
stedenbouwkundige ingrepen zijn, (2) ingrepen in de loop- en<br />
fietsroutes in de buurt, (3) ingrepen in de fysieke inrichting,<br />
en tenslotte (4) programmatische ingrepen. Per schaalniveau<br />
kunnen de financiële en sociale kosten ervan flink verschillen.<br />
De Jordaan en Buurt 05 staan als uitersten tegenover elkaar. De<br />
verschillende bouwstijlen herbergen <strong>een</strong> aantal kenmerken die<br />
typerend zijn <strong>voor</strong> de ene, en volstrekt afwezig bij de andere.<br />
Dat betekent ook dat <strong>een</strong> aantal kenmerken elkaar versterken.<br />
Fijnmazig gemengde <strong>wijk</strong>en hebben meer stimuli, kennen <strong>een</strong><br />
hoge parkeerdruk en liggen (in of) dichtbij het centrum van de<br />
stad. Drie kenmerken die bewegen bevorderen! Naoorlogse<br />
<strong>wijk</strong>en zijn monotoon, met ruime parkeergelegenheden<br />
en relatief ver van het centrum. Even<strong>een</strong>s drie, maar<br />
bewegingontmoedigende kenmerken. Dat verklaart ook<br />
de standvastige positie van De Jordaan en Buurt 05 in de<br />
afzonderlijke rangschikkingen.<br />
Er is gekeken naar <strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong>, en er is g<strong>een</strong><br />
nadruk gelegd op culturele verschillen met betrekking tot<br />
bewegen. Als die er al zijn, want volgens Mackenbach hebben<br />
allochtonen g<strong>een</strong> duidelijk slechtere gezondheidstoestand<br />
dan autochtone Nederlanders. Marokkanen hebben zelfs<br />
<strong>een</strong> betere levensverwachting dan autochtone Nederlanders<br />
(Köhler 2010). Maar als ze er toch zijn, dan worden die<br />
hoogstwaarschijnlijk versterkt door de <strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong>. Als
van oorsprong mediterrane <strong>Amsterdam</strong>mers minder bewegen,<br />
dan wordt dat in elk geval versterkt doordat ze <strong>voor</strong>namelijk in<br />
naoorlogse <strong>wijk</strong>en wonen.. Nadere analyses, zoals die van het<br />
project Park of Perk, kunnen daarover uitsluitsel geven.<br />
De toegankelijkheid van grote groene plekken in de buurt of<br />
de toegankelijkheid daarvan door middel van aantrekkelijke<br />
routes, is zonder meer van belang <strong>voor</strong> <strong>een</strong> beweeglijk leven.<br />
<strong>Amsterdam</strong> heeft met haar scheggen- en lobbenstructuur<br />
<strong>een</strong> prachtige basis <strong>voor</strong> fiets-, wandel-, skate- en andere<br />
sportmogelijkheden. Over de routes naar die scheggen valt<br />
wellicht nog wel wat op te merken. Zo blijkt uit het Grote<br />
Groenonderzoek dat 12 procent van de <strong>Amsterdam</strong>mers nooit<br />
<strong>een</strong> recreatiegebied bezoekt. Van hen doet 1 op de 3 dat<br />
vanwege de te grote afstand, 1 op de 4 omdat het te moeilijk<br />
is om er te komen, en 1 op de 3 omdat men er g<strong>een</strong> behoefte<br />
aan heeft.<br />
Maar het bezoek aan recreatiegebieden betreft <strong>een</strong> niet<br />
alledaagse handeling. De alledaagse bewegingen starten<br />
zodra men de huisdeur buiten stapt, in de onmiddellijke<br />
woonomgeving. Als die divers, uitnodigend èn groen is, wordt<br />
bewegen beloond.<br />
Vervangen of verbeteren van uitstraling van stadsvernieuwingsblokken<br />
Verbeteren <strong>ruimtelijke</strong> relatie Boerhaavebuurt en Oosterpark<br />
Kwaliteitsslag in inrichting openbare ruimte<br />
Slechten van barrières Wibautstraat, Singelgracht en Ringvaart<br />
Meer ruimte <strong>voor</strong> voetgangers en fietsers creëren, minder <strong>voor</strong> de auto<br />
Versterk winkel- en horeca-aanbod<br />
Verbeter <strong>ruimtelijke</strong> relatie met Mosveld en Florapark<br />
Goede fietsroute over Zeeburgereiland met pont naar Sporenburg<br />
Bij ontwerpen niet alle gebruikers van straten proberen te faciliteren. Creëer schaarste in de straten!<br />
Betere maatvoering <strong>voor</strong> openbare ruimte in de blokken<br />
Creëer minder, maar grotere speelgelegenheden waar kinderen en ouders elkaar ontmoeten<br />
Benut elke ruimte <strong>voor</strong> het toepassen van gevelgroen<br />
Stimuleer de aanwezige bedoelde maar nu lege winkelstrips in plaats van het centrale winkelcentrum<br />
Privatiseer slecht functionerende openbare ruimte<br />
Vernieuwing op buurt en straatniveau.<br />
Meer bankjes op plekken met uitzichten of vergezichten.<br />
Straatprofiel – opheffen evenals rigide verdeling trottoir-rijbaan.<br />
Open maken van de gesloten plinten van veel ‘stadsvernieuwingsblokken’. Meer levendigheid in plinten<br />
Gevelbegroeiing toepassen als middel om monotonie van gevelwanden te doorbreken<br />
31<br />
Groen heeft weinig ruimte nodig:pocketparks nodigen uit tot wandelen (<strong>voor</strong>al wat ouderen betreft). Elke mogelijkheid<br />
aangrijpen. Geveltuinen en muur- of dakbegroeiing vergroten woongenot, wandelgenot, speelmogelijkheden en sociale<br />
veiligheid.
Epiloog<br />
De door Hertog en anderen in hun boek Gezonde Wijk<br />
veronderstelde relatie tussen fysieke <strong>wijk</strong>kenmerken en<br />
lichamelijke activiteit is in ons onderzoek nader geduid. Er zijn<br />
in algemene termen fysieke kenmerken benoemd, die, als <strong>een</strong><br />
<strong>wijk</strong> eraan voldoet, de bewoners uitnodigen tot meer lopen,<br />
spelen en fietsen in de buurt.<br />
We mogen niet de fout maken de negen <strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong><br />
als de ultieme oplossing te zien. Aan de hand van deze<br />
<strong>condities</strong> moeten juist plaatskarakteristiek oplossingen bedacht<br />
worden. Dat betekent dat oplossingen bedacht <strong>voor</strong> <strong>wijk</strong> x<br />
niet zonder meer toepasbaar zijn <strong>voor</strong> oplossing <strong>voor</strong> <strong>wijk</strong><br />
y. Een <strong>voor</strong>beeld: de Lode<strong>wijk</strong> van Deysselstraat (Buurt 5 in<br />
Geuzenveld) kan ‘ingericht’ worden als aantrekkelijke looproute<br />
tussen de centrale delen van de <strong>wijk</strong> en het winkelcentrum<br />
Plein ’40-’45. Maar dit kan all<strong>een</strong> omdat <strong>een</strong> deel van de<br />
bebouwing oorspronkelijk bedoeld en aanwendbaar is om<br />
als winkel<strong>voor</strong>ziening dienst te doen. Het beleid van het<br />
<strong>voor</strong>malige stadsdeel om winkel<strong>voor</strong>zieningen in deze straat<br />
te ontmoedigen ten faveure van het winkelaanbod in de Burg.<br />
Van Leeuwenstraat, zou dan wel vaarwel gezegd moeten<br />
worden. Kortom, het specifiek stedelijk weefsel in die buurt<br />
biedt de mogelijkheid tot uitlokken van beweging, mits<br />
specifiek stadsdeelbeleid wordt aangepast. Daarom zijn de in<br />
de schouwhoofdstukken benoemde kansen all<strong>een</strong> toepasbaar<br />
op de betreffende buurt. Voor andere buurten in <strong>Amsterdam</strong><br />
zal aan de hand van de algemene <strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong>, <strong>een</strong><br />
nieuwe schouw opgezet moeten worden.<br />
Oplossingen hebben verschillende schaalniveaus. Interventies<br />
kunnen betrekking hebben op stedenbouwkundige<br />
veranderingen, maar ook op het plaatsen van bankjes.<br />
Sommige oplossingen zijn daarom ingrijpender dan andere.<br />
Het realiseren van <strong>een</strong> nieuwe stedenbouwkundige structuur<br />
vergt nogal wat aan financiële en sociale investeringen, die,<br />
zeker op korte termijn, niet haalbaar zijn. Maar <strong>een</strong> aantal<br />
relatief kleine, maar wel haalbare ingrepen zetten, bij elkaar<br />
opgeteld, wèl zoden aan de dijk.<br />
Het uitnodigen tot bewegen is natuurlijk niet all<strong>een</strong><br />
<strong>voor</strong>behouden aan de buurten die vallen onder de zogeheten<br />
‘<strong>wijk</strong>aanpak’ (Vogelaarbuurten, Kracht<strong>wijk</strong>en). Interessant<br />
is wel dat <strong>ruimtelijke</strong> <strong>condities</strong> die bewegen aantrekkelijk<br />
maken (bestemmingsdifferentiatie, stad als afwisselend,<br />
groen decor, diversiteit in gebruik, dichtbij centrummilieus),<br />
tevens belangrijke vestigings<strong>condities</strong> zijn <strong>voor</strong> de nieuwe<br />
stedelijke kenniseconomie. Diverse, groene, uitnodigende<br />
woon- en werkomgevingen zijn noodzakelijk <strong>voor</strong> <strong>een</strong><br />
<strong>gezonde</strong> (stedelijke) kenniseconomie (Jacobs 1961, Gadet<br />
e.a. 2008, Marlet 2010). En passant verbeteren deze plekken<br />
de gezondheid van mensen doordat ze bewegen stimuleren.<br />
De milieuvriendelijke kenniseconomie doet daar nog <strong>een</strong>s<br />
<strong>een</strong> schepje bovenop. Het via de <strong>ruimtelijke</strong> ordening zorg<br />
dragen <strong>voor</strong> <strong>een</strong> diverse, groene, uitnodigende woon- en<br />
werkomgeving, is dan ook in meer dan één opzicht <strong>een</strong><br />
collectieve verantwoordelijkheid.<br />
Het mes snijdt dan aan twee, nee aan drie kanten.<br />
33
Geraadpleegde literatuur<br />
Economist, The (2010), Metabolic Syndrome. A game of<br />
consequences. In: The Economist, March 13 th 2010.<br />
Gadet, J & H. Smeets (2009), Het Grote Groenonderzoek 2008.<br />
Plan <strong>Amsterdam</strong>, jrg. 2009, nr. 2. <strong>Amsterdam</strong>: DRO.<br />
Gadet, J. (1999), Publieke ruimte, parochiale plekken<br />
en passantenopenbaarheid. Jonge all<strong>een</strong>wonende<br />
<strong>Amsterdam</strong>mers over stedelijkheid. <strong>Amsterdam</strong>: M.Spruyt.<br />
Gadet J. & K. van Zanen (2008), Shaping the Core City: It’s<br />
People that Matter. About an <strong>Amsterdam</strong> tool reducing sprawl.<br />
In: Annals of the 44 th ISOCARP Congress 2008.<br />
Gadet J. (2009), ‘Gentry’ of getto? Opkomst van succesvolle<br />
buurten. In: De levende stad. Over de hedendaagse betekenis<br />
van Jane Jacobs (red. S. Franke & G.J. Hospers). <strong>Amsterdam</strong>:<br />
SUN.<br />
Gem<strong>een</strong>te <strong>Amsterdam</strong> (2010), concept Structuurvisie<br />
<strong>Amsterdam</strong> 2040: Economisch sterk en duurzaam. <strong>Amsterdam</strong>:<br />
DRO.<br />
Hertog, F. den, M. Bronkhorst, M. Moerman & R. van<br />
Wilgenburg (2006), De <strong>gezonde</strong> <strong>wijk</strong>. Een onderzoek naar de<br />
relatie tussen fysieke <strong>wijk</strong>kenmerken en lichamelijke activiteit.<br />
<strong>Amsterdam</strong>: EMGO Instituut.<br />
Jacobs, J. (1961), Death and Life of Great American Cities. The<br />
Failure of Town Planning. New York: Random House.<br />
Köhler, W. (2010), Nederland is te slap tegen hartziekten en<br />
kanker. In: NRC Handelsblad, 9 maart 2010.<br />
Marlet, G. (2010), De aantrekkelijke stad. Nijmegen: VOC<br />
Uitgevers<br />
Sociaal en Cultureel Planbureau (1999), Naar andere tijden.<br />
Tijdsbesteding en tijdsordening in Nederland, 1975 – 1995.<br />
Den Haag: SCP.<br />
Sociaal en Cultureel Planbureau (2001), Trends in de tijd:<br />
<strong>een</strong> schets van recente ontwikkelingen in tijdsbesteding en<br />
tijdsordening. Den Haag: SCP<br />
Sociaal en Cultureel Planbureau (2006), De tijd als spiegel. Hoe<br />
Nederlanders hun tijd besteden. Den Haag: SCP.<br />
Zanen, K. van (2007), Schouwen: de kennis ligt op straat. In:<br />
Stadskennis: Planologie nieuwe stijl. Plan <strong>Amsterdam</strong>, jrg. 2007,<br />
nr. 2. <strong>Amsterdam</strong>: DRO.<br />
35