MIJN ZORG, JOUW ZORG: ONZE ZORG! - Ketens & Netwerken
MIJN ZORG, JOUW ZORG: ONZE ZORG! - Ketens & Netwerken
MIJN ZORG, JOUW ZORG: ONZE ZORG! - Ketens & Netwerken
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>MIJN</strong> <strong>ZORG</strong>,<br />
<strong>JOUW</strong> <strong>ZORG</strong>:<br />
<strong>ONZE</strong> <strong>ZORG</strong>!<br />
S i g n a l e r e n e n s a m e n w e r k e n i n h e t l o k a l e j e u g d b e l e i d .<br />
Gert-Paul van’t Hoff<br />
Voorwoord Prof.dr. J.M.A. Hermanns<br />
ERVARINGSDOCUMENT<br />
Uitgave MULTIsignaal
Inhoudsopgave<br />
Voorwoord<br />
3.<br />
Voorwoord<br />
In een sneltreinvaart hebben we in de afgelopen jaren<br />
niet in de praktijk gebracht. Maar deze techniek<br />
4.<br />
6.<br />
Jouw zorg, mijn zorg: Onze zorg!<br />
Een risico is geen risico?<br />
DRIE<br />
- soms helaas door schade en schande - geleerd<br />
wat er allemaal niet goed is aan de zorg voor jeugd<br />
en gezin. Op de eerste plaats is duidelijk geworden<br />
kan wel erg nuttig zijn om vanuit een breder perspectief<br />
naar het probleem van kinderen, ouders<br />
en jongeren te kijken, beter samen te werken bij<br />
8.<br />
10.<br />
Het gedoe rond cijfers.<br />
Het Nederlandse Netwerk.<br />
dat niet alleen de oorzaken van problemen, maar<br />
ook de oplossingen daarvoor voornamelijk liggen<br />
in de dagelijkse leefsituatie: in het gezin, op school,<br />
het realiseren van effectieve oplossingen voor<br />
hun problemen en er tijdiger bij te zijn als er zich<br />
problemen gaan voordoen.<br />
12.<br />
14.<br />
Geen ‘Big Brother’.<br />
Kind.... of gezin?!<br />
LESSEN<br />
op straat, op het werk en niet te vergeten via het<br />
internet. Dat betekent dat we meer inzicht hebben<br />
gekregen in de ingewikkeldheid van de sociale<br />
Jo Hermanns<br />
16.<br />
17.<br />
Kwadraat van risico’s<br />
Kun je ellende voorkomen?<br />
context van opvoeden en opgroeien en dat we nu<br />
beter begrijpen dat we in al die sociale systemen<br />
actief moeten worden, willen we echt kunnen<br />
Adviseur jeugdbeleid in CO ACT Consult en<br />
hoogleraar Opvoedkunde aan de Universiteit van Amsterdam<br />
18.<br />
Niet WAT maar DAT..... en een (andere)<br />
helpen.<br />
hulpverlener in het spel is.<br />
Op de tweede plaats is, in het verlengde hiervan,<br />
20.<br />
22.<br />
En dan.....??<br />
Zorgcoördinatie....... en casemanagament<br />
de noodzaak van structurele samenwerking tussen<br />
personen en instellingen in al die contexten onomstotelijk<br />
aangetoond. Problemen kunnen alleen<br />
De boodschap is nu: eerder<br />
23.<br />
24.<br />
Simpel ....... maar goed opletten...<br />
Landelijke verwijsindex risicojongeren<br />
worden opgelost als we bereid zijn de krachten te<br />
bundelen. Ten slotte bleek voortdurend dat we te<br />
lang wachten en ons ten onrechte te lang afzijdig<br />
signaleren, adequater reageren<br />
26.<br />
28.<br />
30.<br />
Van experimenteren naar volgroeid<br />
samenwerkingsconcept: MULTIsignaal<br />
Veel gestelde vragen<br />
Slotwoord Do’s en Dont’s<br />
houden als kinderen, ouders en jongeren in de<br />
problemen komen. De boodschap is nu: eerder signaleren,<br />
adequater reageren en bemoeizorg niet<br />
uit de weg gaan als die nodig is. Met alleen maar<br />
het invoeren van de techniek van ‘risicosignalering’<br />
en ‘verwijsindex’ hebben we deze drie lessen nog<br />
en bemoeizorg niet uit de weg<br />
gaan als die nodig is.<br />
3
001 // Jouw zorg, mijn zorg: Onze Zorg!<br />
Iedereen loopt risico’s. Thuisblijven helpt niet, want<br />
thuis gebeuren de meeste ongelukken. En misschien<br />
kost twee keer zoveel en duurt twee keer zo lang.<br />
Te hoog gespannen verwachtingen worden vaak<br />
Risicosignaleringsaanpak MULTIsignaal<br />
Gemeenschappelijke ambitie: effectieve aanpak, kind centraal<br />
Het proces om te komen<br />
gebeurt dat wel omdat je daar vaak alleen bezig<br />
bent en er niemand is die je waarschuwt voor die<br />
roestige spijker. Die waarschuwing kost een seconde,<br />
de tocht naar de EHBO voor de hechtingen kost uren.<br />
Waarschuwingen hebben echter geen zin als er<br />
niets mee gebeurt. Als het aanbod om de gammele<br />
trap vast te houden resoluut wordt afgewezen....<br />
dan houdt degene die waarschuwt de volgende keer<br />
niet ingelost.<br />
Ook voor risicosignalering geldt: hoe goed een<br />
softwareprogramma voor risicosignalering ook is,<br />
dat programma zelf kan nooit een probleem voor<br />
je oplossen. Daarom heet deze brochure ook Signaleren<br />
en samenwerken. En samen werken is niet<br />
hetzelfde als samen ...... vergaderen.<br />
PROCES<br />
Partners uit alle ketens<br />
Primaire werkprocessen ketenpartners<br />
Samenwerkingsprofiel<br />
Convenanten<br />
tot een model van<br />
lokale samenwerking<br />
rondom risicosignalering<br />
zijn of haar mond dicht. Ook als het mis gaat is de zin<br />
‘Ik had het toch gezegd’ niet echt goed voor relaties.<br />
Het gaat niet om techniek<br />
Als we het hebben over het signaleren van risico’s<br />
Ervaring en kennisdelen<br />
In dit ervaringsdocument gaan we in op de methodiek<br />
van risicosignalering die in de afgelopen<br />
jaren, versneld als gevolg van de Operatie Jong,<br />
in een aantal gemeenten tot stand is gekomen.<br />
Noodzakelijke informatie voor samenwerking<br />
Coördinatie<br />
Meldingscriteria<br />
vraagt een visie,<br />
investering van<br />
door en voor professionals in het jeugdbeleid is het<br />
goed om dit soort eenvoudige, om niet te zeggen<br />
triviale, voorbeelden te gebruiken. Om te voorkomen<br />
dat het gesprek onmiddellijk gaat over instrumenten,<br />
protocollen en allerlei technische zaken.<br />
Elke gemeente heeft daarbij een eigen invalshoek<br />
gekozen en oplossingen voor eigen problemen gevonden.<br />
Ervaringen en sterke punten zijn samengevoegd<br />
in het concept MULTIsignaal.<br />
MULTIsignaal ICT modules<br />
Maatwerk per samenwerkingsverband/gemeente<br />
Informatie uit<br />
primaire systemen<br />
partners<br />
de partners en<br />
commitment.<br />
Een technologische samenleving kan immers<br />
ook doorschieten. Onze keukenkastjes staan vol<br />
Een concept dat dus geen ‘uitvinder’ is of een<br />
‘eenduidig model’ heeft, maar zelf het gevolg is van<br />
een samenwerkingsproces; van samen het pro-<br />
Ondersteunende samenwerkingsoplossingen,<br />
bijv. Jongeren in Beeld<br />
ICT is het sluitstuk<br />
overbodige apparaten, zoals de prachtige keuken-<br />
bleem oppakken. Het probleem van het zo vroeg<br />
machine..... die nauwelijks wordt gebruikt. Er is een<br />
mogelijk opsporen van risicosituaties bij kinderen<br />
bekend gezegde over informatietechnologie: het<br />
of gezinnen.<br />
4<br />
5
002 // Een risico is geen risico?<br />
Omdat risico’s de normaalste zaak van de wereld<br />
zijn, zijn ze ook niet altijd even erg. De meeste<br />
kinderen en gezinnen gaan regelmatig door een<br />
risicovol moment of door een risicovolle fase.<br />
We weten dat veel gezinnen het na de geboorte<br />
van een kind best lastig hebben om een nieuw<br />
ritme te vinden. De overgang naar het middelbare<br />
onderwijs, de eerste relaties, gebeurtenissen als<br />
echtscheiding of ernstig zieke gezinsleden,<br />
enzovoort.<br />
Er zijn ook structurele problemen, zoals kinderen<br />
met dyslexie of andere stoornissen, werkeloosheid<br />
van ouders, lage inkomens, enzovoort. Onze samenleving<br />
heeft daar echter een flink aantal voorzieningen<br />
voor en de medische, psychologische en<br />
sociale hulpverleners lossen verreweg de meeste<br />
van deze problemen snel en goed op. Het lijkt een<br />
open deur..... maar het is toch essentieel als basis<br />
voor elk denken over jeugdbeleid. We kennen allemaal<br />
de dramatische beelden over mishandelde<br />
kinderen of zelfs familiemoorden, de verhalen over<br />
het meisje van Nulde en de groep hulpverleners<br />
die daar bij betrokken waren. Dat geeft de indruk<br />
van een puinhoop, net zoals rellen in een straat een<br />
hele wijk of zelfs gemeente in het verdomhoekje<br />
kunnen zetten. De werkelijkheid is dat deze dramatische<br />
gevallen (gelukkig) enorme uitzonderingen<br />
zijn, een zeer klein percentage van het totaal aantal<br />
gezinnen en jongeren. Zelfs een klein percentage<br />
van het aantal gezinnen en jongeren dat daadwerkelijk<br />
hulp nodig heeft!<br />
In de MULTIsignaal documentendatabase is het<br />
advies van de Invent-groep opgenomen en zijn<br />
voorbeelden van gemeenten beschikbaar.<br />
Risicoprofielen worden vanuit de verschillende organisatie<br />
aangedragen en in gemeenschappelijkheid vastgesteld.<br />
Er is geen standaard-model gelijk voor iedereen. Datzelfde geldt<br />
voor de opvolging van geconstateerde risico’s.<br />
6 7
003 // Het gedoe rond cijfers<br />
Beleid heeft indicaties nodig en daarom zijn er overal<br />
schattingen te vinden van de ‘probleemomvang’.<br />
De bekendste is dat het ‘met 85 procent van de<br />
jongeren goed gaat....’, waaruit vaak wordt afgeleid<br />
dat het met 15 procent niet goed gaat. Dat is<br />
overtrokken, die 15 procent staat voor de ouders<br />
en jongeren die aangeven wel eens hulp nodig te<br />
hebben. Als het gaat om serieuze en zwaardere<br />
vormen van hulp, dan gaat het om slechts enkele<br />
procenten van de jeugd en ouders.<br />
“Veel (aanstaande) ouders zijn wat betreft fysieke<br />
omstandigheden, persoonlijkheid of relatie gewoon<br />
echt niet in staat om de verantwoordelijkheid over een<br />
kind te dragen.”<br />
Wat is een paar procent van de gezinnen of jongeren?<br />
Niet veel op macroniveau, maar in Nederland toch<br />
nog altijd enkele honderdduizenden. In uw gemeente<br />
tientallen of zelfs honderden. En vooral: degenen<br />
waar de echte klappen – vaak letterlijk – vallen,<br />
degenen waar kinderen echt geestelijk of lichamelijk<br />
risico lopen. En degenen die een enorme druk<br />
leggen op zowel de samenleving als op de hulpverleners.<br />
Het is net als met criminaliteit: minder<br />
dan een procent van de jongeren in een wijk zorgt<br />
voor meer dan de helft van de incidenten, inbraken,<br />
geweldplegingen, enzovoort.<br />
Centen en procenten: Ondersteuning waar nodig<br />
Kortom, het heeft niet zoveel zin om de discussie<br />
over cijfers te gaan voeren. Die discussie verandert<br />
immers weinig aan de realiteit: er is een kleine maar<br />
in alle opzichten ‘gevaarlijke’ groep (voor zichzelf of<br />
voor anderen) van ouders en jongeren, waar je niet<br />
vroeg genoeg bij kunt zijn. Elk rapport dat er in de<br />
afgelopen jaren is verschenen, zoals die van de door<br />
het ministerie van VWS ingestelde Invent-groep,<br />
hamert daar op. Veel (aanstaande) ouders zijn wat<br />
betreft fysieke omstandigheden, persoonlijkheid<br />
of relatie gewoon echt niet in staat om de verantwoordelijkheid<br />
over een kind te dragen. En schade<br />
in de eerste maanden, in de eerste weken zelfs, telt<br />
het hele leven door. Evidence-based programma’s<br />
ontwikkeld in de Verenigde Staten en nu als pilots<br />
lopend in Nederland geven daar harde cijfers over,<br />
tot in het ‘rendement op de zorgeuro’. Bij de ondersteuning<br />
van risicovolle zwangerschappen, nog voor<br />
de geboorte dus, is dat rendement ruim boven de<br />
tien procent.<br />
Door samen te werken rondom risicosignalering<br />
over ketens heen en de voortgang van trajecten<br />
te monitoren, wordt verder inzicht verkregen in<br />
wat werkt en wat ontbreekt. Durf ook te stoppen<br />
met aanpakken die niet werken.<br />
8 9
004 // Het Nederlands<br />
netwerk<br />
Nederland is het land met de beste prenatale screening<br />
en postnatale begeleiding ter wereld. Wij vinden het<br />
de gewoonste zaak van de wereld, maar als je in het<br />
buitenland vertelt dat aanstaande en jonge ouders in<br />
Nederland in de periode vanaf de zwangerschap tot<br />
het naar school gaan van hun kind bijna 20 keer zonder<br />
zelf een cent te hoeven betalen op consult komen,<br />
dan kijkt echt iedereen je vol verbazing aan. En dat is<br />
nog alleen maar het netwerk in de eerste jaren. Daarna<br />
blijft de jeugdgezondheidszorg actief tot 19 jaar (soms<br />
zelfs tot 23) en wordt er een volgdossier aangelegd bij<br />
de GGD en in het onderwijs.<br />
“Nederland is het land met de beste prenatale<br />
screening en postnatale begeleiding ter wereld.”<br />
Ook zijn er instellingen als maatschappelijk werk waar<br />
je altijd terecht kunt. Als het op enig moment mis gaat<br />
met een kind, als het daar terecht komt waar je het<br />
niet zou willen hebben (bij de politie bijvoorbeeld)<br />
dan is dat kind dus al bekend bij minstens twee maar<br />
meestal nog veel meer instellingen.<br />
Al deze instellingen samen bevatten een schat aan<br />
feitelijke informatie en vaak ook persoonlijke kennis<br />
van bijv. artsen, docenten, hulpverleners...... waar in<br />
feite heel weinig mee kan gebeuren.<br />
Risico signalering zet<br />
aan tot samenwerking<br />
tussen partners uit de<br />
verschillende ketens:<br />
Geen inkijksysteem!<br />
.....en in zekere zin is dat maar goed ook. Want u en<br />
uw kind zijn immers geen kalfjes of auto’s, die een<br />
chip in hun oor hebben of een kenteken dat door<br />
iedere politieagent.. of autoverkoper... op is te<br />
vragen. Heeft u dat al eens meegemaakt? U ruilt<br />
uw auto in bij de garage, de verkoper voert het<br />
kenteken in en heeft minder dan vijf seconden later<br />
de hele geschiedenis van uw auto op zijn scherm.<br />
Logisch, want hij moet er een prijs voor betalen.<br />
“98 procent van de jongeren die bij Bureau Jeugdzorg<br />
terecht komen hebben al een uitgebreid traject in de<br />
jeugdgezondheidszorg achter de rug.”<br />
Maar als u uw kind komt aanmelden bij het middelbare<br />
onderwijs, wilt u dan dat de betreffende<br />
conrector het sofinummer invoert en alle onderwijsresultaten<br />
en de medische geschiedenis van<br />
Jantje te zien krijgt? Zie het voor u ........‘Jantje heeft<br />
wel een aardige citoscore, maar zo te zien toch maar<br />
steeds net een voldoende voor rekenen... en hij is<br />
een beetje astmatisch, toch iets te vaak verzuimd zo<br />
te zien..... en bovendien zie ik hier dat u het schoolgeld<br />
twee keer te laat heeft betaald. U kunt het beter<br />
op een andere school gaan proberen, denk ik......’.<br />
10 11
005 // Geen ‘Big Brother.’<br />
Dat willen we dus niet, dat moeten we ook niet willen.<br />
Overigens zou het ons ook niet eens echt lukken.<br />
Dossiers van artsen, onderwijzers, maatschappelijk<br />
werk, politie, etc. laten zich niet zo eenvoudig met<br />
elkaar combineren. Ze zijn niet alleen anders van<br />
opzet, maar ze hebben ook heel verschillende<br />
regelingen als het om privacy gaat. Medische<br />
gegevens mogen bijvoorbeeld nooit naar een<br />
andere instelling, zelfs niet naar justitie, zonder<br />
toestemming van u zelf.<br />
Coördinatie en informatie<br />
Aan de andere kant weten we ook wat een enorme<br />
ellende het kan opleveren als hulpverleners niet<br />
van elkaars werk op de hoogte zijn. Bij vrijwel alle<br />
gezinsdrama’s van de afgelopen jaren was een flink<br />
aantal hulpverleners betrokken...... maar niemand<br />
had alle informatie. Natuurlijk zijn er alle mogelijke<br />
contacten: jeugdartsen, onderwijzers, maatschappelijk<br />
werkers, agenten enzovoort kennen elkaar vaak<br />
ook persoonlijk uit het zorgadviesteam, wijkoverleg,<br />
enzovoort. Maar daarin bespreek je een<br />
beperkt aantal gevallen, je kent ook niet iedereen,<br />
mensen wisselen van baan..... en bovendien zijn<br />
gezinnen met problemen ook vaak ‘mobiel’. Er<br />
wordt nogal eens verhuisd. Tel daarbij op dat om<br />
privacyredenen niet alles verteld mag worden en<br />
je begrijpt hoe juist het feit dat we zo veel instellingen<br />
en hulpverleners hebben een extra probleem met<br />
zich meebrengt, het probleem van coördinatie van<br />
informatie.<br />
RISICOMELDINGEN<br />
DAT ER IETS MIS IS<br />
MATCH<br />
AFSTEMMING<br />
WAT ER MIS IS<br />
Terugkoppeling Plan van aanpak<br />
Risicosignalering maakt coördinatie op de samenwerking<br />
mogelijk. Doordat alle risicosignalen (enkel DAT er iets<br />
misgaat met de ontwikkeling van een jongere, niet WAT er<br />
misgaat) op één plek worden neergelegd, kan wanneer er<br />
2 of meerdere signalen van zorg over één jongere binnen<br />
komen gerichte afstemming plaats vinden. Dat in reeds<br />
bestaande netwerken en overlegstructuren.<br />
Convenanten en modellen zijn in de<br />
documentendatabase beschikbaar.<br />
12 13
006 // Kind.... of gezin?!<br />
En er is nog een informatieprobleem. In principe<br />
gaat het bij een instelling altijd om een individuele<br />
cliënt. De jeugdgezondheidszorg volgt het kind,<br />
het maatschappelijke werk de vader of moeder<br />
met een probleem, enzovoort. Maar heel veel<br />
problemen zijn in feite gezinsproblemen. Of liever<br />
gezegd: het probleem van een kind wordt veroorzaakt<br />
door een ander lid van het gezin. Door een<br />
verslaafde moeder, een gewelddadige vader, een<br />
slechte echtscheiding, enzovoort. Maar een gezin<br />
bestaat als het ware niet in‘dossiervorm’, elke<br />
instelling heeft persoonsdossiers. En toch is het<br />
van wezenlijk belang dat juist die gezinsinformatie<br />
zo snel mogelijk bij elkaar komt.<br />
Nemen we een zeer concreet geval van een politieagent<br />
die door buurtbewoners attent gemaakt<br />
wordt op een gezin in zijn wijk waar vaak ruzie is.<br />
Er loopt wel eens een huilend kind op straat tot<br />
diep in de avond. De agent gaat langs, treft een<br />
nerveuze moeder, maar constateert geen strafbare<br />
feiten. Er is ook niemand die aangifte doet. Maar<br />
intussen maakt een ander kind uit hetzelfde gezin<br />
voortdurend ruzie op de middelbare school (in<br />
een ander stadsdeel) en wordt daar in het Zorgadviesteam<br />
besproken. De huisarts heeft de moeder<br />
antidepressiva voorgeschreven, maar weet niet dat<br />
de vader niet meer thuis woont. Die informatie is<br />
14<br />
weer wel bekend bij het Riagg, waar de vader voor<br />
een depressie wordt behandeld.<br />
Enzovoort...... een realistische situatie, die in tal van<br />
varianten in elke gemeente dagelijks voorkomt.<br />
Een situatie waarvan we allemaal weten dat die<br />
echt heel slecht is voor de ontwikkeling van kinderen.<br />
Maar zolang niemand het hele beeld heeft,<br />
kan ook niemand de regie nemen en dit probleem<br />
behandelen op het niveau waarop dat nodig is,<br />
op gezinsniveau. Want zodra het lukt om één van<br />
de gezinsleden te helpen...... komt dat kind of die<br />
moeder thuis vervolgens toch weer keihard in aanraking<br />
met de oorzaken van de ellende. Dweilen<br />
met de kraan open dus.<br />
POLITIE EN JUSTITIE<br />
<strong>ZORG</strong><br />
• signaleringssysteem<br />
• afstemming en aanpak<br />
• samenwerking<br />
WERK EN INKOMEN<br />
ONDERWIJS<br />
zolang niemand het hele beeld heeft,<br />
kan ook niemand de regie nemen en dit<br />
probleem behandelen op het niveau<br />
waarop dat nodig is, op gezinsniveau.<br />
15
007 // Kwadraat van risico’s?<br />
008 // Kun je ellende voorkomen?<br />
Er is een heel simpele wet in de hulpverlening.<br />
in de hulpverlening veroorzaken. Het zijn letterlijk<br />
De redenering is bekend: als je de tien hulpverleners<br />
In feite begonnen we ermee: het gaat misschien te<br />
gezinnen waar tientallen professionals tegenaan<br />
rond een multi-problem-gezin een paar jaar eerder<br />
ver om te zeggen dat ‘een risico geen risico’ is, maar<br />
zwoegen, zonder veel resultaat te boeken. Hoe<br />
in had kunnen zetten toen de problemen nog<br />
meestal goed te behappen of redelijk te behandelen<br />
goed je het ook doet, hoeveel succes je ook boekt<br />
minder erg waren, dan was veel voorkomen...... met<br />
is. Als er meer risico’s spelen in hetzelfde gezin...is<br />
minder werk. We moeten daar echter ook eerlijk<br />
het geen kwestie van optellen maar van vermenig-<br />
“Als er meer risico’s spelen in hetzelfde gezin...is het<br />
over zijn, preventie is geen tovermiddel.<br />
vuldigen, of zelfs kwadrateren. Bij twee risico’s is de<br />
kans niet twee keer zo groot dat het misgaat maar<br />
geen kwestie van optellen maar van vermenigvuldigen,<br />
of zelfs kwadrateren”.<br />
Als mensen als persoon structureel zwak zijn, als<br />
omgevingen structureel niet deugen, dan kun je<br />
Feit is: als twee of drie<br />
minstens vier keer zo groot. Bij drie risico’s acht tot<br />
voor een deel van de mensen in moeilijkheden<br />
zestien keer zo hoog. Armoede, cultuurverschillen,<br />
ziektes, als ze zich samen voordoen is het leed<br />
met een behandeling, er duikt altijd wel weer iets<br />
op waardoor het toch weer mis gaat. Vaak zijn<br />
zeker niet alles voorkomen.<br />
hulpverleners onafhankelijk<br />
soms niet te overzien.<br />
dat ook zaken die met de hulpverlening zelf niets<br />
Aan de andere kant is er ook heel veel onderzoek<br />
Eerder werd het al kort weergegeven: het zijn deze<br />
te maken hebben, zoals een huisuitzetting door<br />
schulden, mishandeling door andere gezinsleden,<br />
gedaan waaruit blijkt dat het oordeel van<br />
professionals over kinderen of ouders in een vroeg<br />
van elkaar een situatie als<br />
zogenaamde ‘multi-problem-gezinnen’ die met<br />
een klein aantal een groot deel van alle problemen<br />
enzovoort.<br />
stadium van ontwikkeling een hoge voorspellende<br />
waarde heeft. (Zeker als dat oordeel wordt<br />
risicovol beoordelen, dan<br />
veroorzaken. En daarmee ook letterlijk een prop<br />
onderbouwd met beproefde instrumenten).<br />
is de kans dat er ook echt<br />
problemen in een gezin<br />
ontstaan bijna 100 procent.<br />
16 17
009 // Niet WAT maar DAT..... en een (andere) hulpverlener in het spel is.<br />
Een praktisch voorbeeld: De agent die door<br />
buurtbewoners attent was gemaakt op het gezin<br />
waarvan de kinderen ’s nachts op straat liepen,<br />
De agent kan zien dat het in het geval van het oudere<br />
kind om een school in een andere wijk gaat en ziet<br />
Let wel, deze meldingen bevatten geen (enkele)<br />
inhoudelijke informatie, het risicosignaleringssysteem<br />
is nadrukkelijk geen dossier. Een agent mag<br />
De start<br />
besluit om deze kinderen in een risicosignaleringssysteem<br />
in te voeren. Bij het oudere kind komt er<br />
Let wel, deze meldingen bevatten geen (enkele)<br />
inhoudelijke informatie, het risicosignaleringssysteem<br />
immers geen informatie over onderwijs of zorg<br />
inzien, of omgekeerd. Maar met zijn melding is er al<br />
van afstemming<br />
een ‘match’, een terugmelding: er zijn blijkbaar ook<br />
is nadrukkelijk geen dossier.<br />
sprake van drie meldingen over hetzelfde gezin. En<br />
andere hulpverleners betrokken. De agent kan<br />
vervolgens in het risicosignaleringssysteem zien<br />
dat het consultatiebureau waar het jongere kind<br />
dat is in feite een belangwekkend signaal: de drie<br />
waarnemingen van hulpverleners zijn elk voor zich<br />
en samenwerking!<br />
wie de andere hulpverleners zijn (en zij krijgen ook<br />
onder controle is ook al een melding heeft afgegeven.<br />
niet direct alarmerend: echtelijke ruzies en dwarse<br />
een melding dat iemand anders een signaal over<br />
kinderen vragen niet om directe actie. Maar samen<br />
een door hen gemeld kind heeft afgegeven).<br />
is er wel sprake van een duidelijk riskante situatie.<br />
18 19
010 // En dan......?<br />
En als er nu drie of misschien wel tien signalen<br />
zijn over hetzelfde gezin? Dat is exact het punt<br />
dat hierboven ook al gemaakt is: je hebt niets aan<br />
signalering als je niet samenwerkt. Signalen komen<br />
samen in een centraal meldpunt. En vanuit dit<br />
meldpunt moet er iets gebeuren.<br />
In feite gaat het om twee dingen. Ten eeste om het<br />
taxeren van de ernst van de situatie. Ten tweede om<br />
het vastleggen van een (hoofd)verantwoordelijke<br />
voor het vervolg. Uiteraard kan die taxatie ook<br />
worden overgelaten aan deze verantwoordelijke,<br />
dat is een kwestie van keuze. Een keuze die men<br />
met de beschikbare modules binnen MULTIsignaal<br />
flexibel kan ‘inrichten’ in het eigen risicosignaleringssysteem.<br />
De keuze wie de samenwerking coördineert is<br />
nadrukkelijk niet een actor die verantwoordelijkheden<br />
van de andere partners gaat overnemen. Deze<br />
coördinator zorgt er wel voor dat men nu weet dat<br />
men zich over dezelfde jongere zorgen maakt en<br />
men hierover afstemming nodig heeft. De gemeente<br />
bepaalt zelf hoe zij de coördinatie inricht. Dit wordt<br />
vastgelegd in een samenwerkingsconvenant.<br />
de samenwerking’ automatisch door het systeem<br />
wordt toegewezen. Bijvoorbeeld aan de melder<br />
met de hoogste ‘zwaarte’: als Bureau Jeugdzorg,<br />
de school en het consultatiebureau melden, is het<br />
logisch dat Bureau Jeugdzorg hoofdverantwoordelijk<br />
wordt. Van daar uit kunnen dan ook besluiten<br />
worden genomen over urgentie, het inwinnen van<br />
informatie bij andere hulpverleners, enzovoort.<br />
“Je hebt niets aan signalering als je niet samenwerkt.<br />
Signalen komen samen in een centraal meldpunt. En<br />
vanuit dit meldpunt moet er iets gebeuren”.<br />
Andere gemeenten bepalen op basis van overleg<br />
wie de samenwerking op gang houdt. Weer andere<br />
gemeenten beleggen die taak standaard bij één<br />
van de partners. Voorbeelden zijn bij MULTIsignaal<br />
beschikbaar.<br />
De keuze wie de samenwerking coördineert<br />
is nadrukkelijk niet een actor die verantwoordelijkheden<br />
van de andere partners gaat overnemen.<br />
Een aantal gemeenten kiest bijvoorbeeld voor<br />
het model waarin de zogenaamde ‘coördinator op<br />
20 21
011 // Zorgcoördinatie....<br />
en casemanagement<br />
012 // Simpel....<br />
maar goed opletten....<br />
Als de verantwoordelijkheid is toegewezen, moet de verantwoordelijke<br />
ook volgen wat er gebeurt met het kind of het<br />
gezin. Daar zijn aardig wat misverstanden over, omdat de term<br />
‘zorgcoördinatie’ meer betekenissen kan hebben. Soms wordt<br />
zorgcoördinatie gebruikt als synoniem voor casemanagement.<br />
De zorgcoördinator is dan in feite degene die zelf hulp<br />
verleent, dan wel de hulpverleners direct ‘aanstuurt’. In andere<br />
settings – bijvoorbeeld in de jeugdgezondheidszorg – wordt<br />
de term ‘coördinatie’ meer gebruikt in de zin van degene die<br />
het proces volgt, degene dus die vorderingen bijhoudt. Iedere<br />
sector in de hulpverlening heeft een eigen logica en bijbehorende<br />
termen......<br />
......en dus is het van essentieel belang om samen te werken, alleen<br />
al om dergelijke misverstanden ‘voor te zijn’.<br />
Bij het gaan werken met een risicosignaleringssysteem moeten<br />
alle betrokken organisaties in een gemeente ook afspraken<br />
maken over het afgeven van signalen. Om te beginnen<br />
moet dat binnen elke organisatie gebeuren:<br />
in het onderwijs is het bijvoorbeeld gebruikelijk om via een<br />
ZAT-team te signaleren, niet via docenten afzonderlijk. Bij de<br />
politie is het handig om een signaleringsprotocol te hebben,<br />
want in principe is elk politiecontact al goed voor een signaal.<br />
En in de zorgsector is een ‘sluis’ nodig, omdat hier een signaal<br />
‘dat’ er sprake is van contact in feite ook een ‘wat’ signaal is.<br />
Signalen uit de zorg hebben een grotere privacybescherming.<br />
Zodra er inhoudelijke<br />
informatie wordt overgedragen,<br />
worden<br />
automatisch alle<br />
restricties van privacy<br />
en andere wettelijke<br />
beperkingen in en tussen<br />
sectoren van kracht.<br />
Kortom, een risicosignaleringssysteem<br />
is dus in essentie een relatief eenvoudig<br />
‘digitaal hulpmiddel’ om signalen uit verschillende<br />
sectoren bij elkaar te brengen.....<br />
maar er moet heel goed gelet worden op<br />
de bandbreedte van wat er gebeurt. Zodra<br />
er inhoudelijke informatie wordt overgedragen,<br />
worden automatisch alle restricties<br />
van privacy en andere wettelijke beperkingen<br />
in en tussen sectoren van kracht. De uitwisseling<br />
van informatie in het belang van<br />
het kind mag uiteraard wel ten allen tijde<br />
tussen individuele hulpverleners plaatsvinden!<br />
De essentie van een risicosignaleringssysteem<br />
is juist dat de afzonderlijke<br />
hulpverleners net zo snel en efficiënt op<br />
de hoogte zijn van elkaars betrokkenheid<br />
alsof ze elke dag samen hun cliënten<br />
doornemen. Het is een index, die met het<br />
kind of gezin als beginpunt laat zien wie<br />
er allemaal bij betrokken zijn. Een index<br />
die net zo eenvoudig kan en moet werken<br />
als het fameuze Google. Met natuurlijk als<br />
essentiële toevoeging dat het gaat om een<br />
interactieve index, zodra je een signaal<br />
afgeeft zien andere betrokkenen dat ook.<br />
22 23
013 // Landelijke verwijsindex risicojongeren 2<br />
De Wet maatschappelijke ondersteuning maakt<br />
samenwerking en informatie-uitwisseling bij een<br />
Bescherming persoonsgegevens<br />
Wanneer is de Verwijsindex beschikbaar?<br />
gemeenten verantwoordelijk voor het lokale jeugd-<br />
jeugdige met risico’s. De gemeente is verantwoor-<br />
De Landelijke Verwijsindex gebruikt zo weinig<br />
De ict-toepassing van de Verwijsindex komt medio<br />
beleid. De gemeente bepaalt hoe dat gebeurt en<br />
delijk voor het gebruik van de Verwijsindex.<br />
mogelijk persoonsgegevens: het burgerservice-<br />
2007 gereed. De wettelijke grondslag voor de Verwijs-<br />
wie verantwoordelijk is voor een jongere. Gemeenten<br />
nummer en de soort instantie die een risicomelding<br />
index is in de maak en de benodigde maatregelen<br />
maken hierover afspraken met hulpverleners in de<br />
Als gemeenten alleen gebruik willen maken van<br />
in de verwijsindex heeft gedaan. Alle betrokkenen<br />
voor de gegevensbescherming worden uitgewerkt.<br />
jeugdketen. Lokale risicosignaleringssystemen en<br />
de functies van de Landelijke Verwijsindex , dan<br />
moeten erop kunnen vertrouwen dat de gegevens<br />
de Landelijke Verwijsindex helpen gemeenten om<br />
bestaat de mogelijkheid om rechtstreeks meldingen<br />
in de Landelijke Verwijsindex zorgvuldig gehanteerd<br />
Gegevens worden alleen beschikbaar gesteld aan<br />
regie in het jeugdbeleid te voeren.<br />
te doen via een daartoe beschikbare website. Met de<br />
worden. De jeugdige en/of zijn ouders krijgen te<br />
anderen als dit nodig is voor passende zorg aan een<br />
keuze voor een lokaal signaleringssysteem kan een<br />
horen dat er een melding in de Verwijsindex is.<br />
jeugdige wanneer zijn ontwikkeling gevaar loopt. Het<br />
Samenwerking binnen en tussen gemeenten<br />
gemeente functies toevoegen om de samenwerking<br />
Gegevens worden alleen beschikbaar gesteld aan<br />
belang van de jeugdige staat voorop.<br />
Een lokale risicosignaleringsoplossing kan helpen<br />
anderen als dit nodig is voor passende zorg aan<br />
om op lokaal niveau samenwerking en informatie-<br />
“Een aantal gemeenten in Nederland heeft de<br />
een jeugdige wanneer zijn ontwikkeling gevaar<br />
Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en<br />
uitwisseling te verbeteren. Daarnaast kan de<br />
samen-werking rondom een jeugdige al zelf<br />
loopt. Het belang van de jeugdige staat voorop.<br />
Sport verwacht in 2007 bij een aantal gemeenten<br />
Landelijke Verwijsindex samenwerking en informa-<br />
geautomatiseerd in een lokaal signaleringssysteem.<br />
te mogen starten met een proeftraject voor de<br />
tieuitwisseling tussen gemeenten verbeteren.<br />
Vijf van deze gemeenten zijn als expertgemeenten<br />
Een aantal maatregelen garandeert een zorgvuldige<br />
Verwijsindex. Landelijke invoering kan pas na<br />
Dat is belangrijk: juist jongeren met meervoudige<br />
betrokken bij de ontwikkeling van de Landelijke<br />
omgang met persoonsgegevens. Zo is er een wette-<br />
parlementaire goedkeuring van de benodigde<br />
problematiek verhuizen vaker, waardoor instanties<br />
Verwijsindex”.<br />
lijke grondslag voor het gebruik van de Landelijke<br />
wetgeving.<br />
jongeren uit het oog kunnen verliezen. Ook beperkt<br />
Verwijsindex en een adequaat niveau van beveiliging<br />
de leefwereld van een jongere zich lang niet altijd<br />
verder op maat in te richten en te automatiseren.<br />
en logging . Het College Bescherming Persoonsge-<br />
tot één gemeente. Jongeren kunnen bijvoorbeeld<br />
Voorbeelden daarvan zijn: het inzien van de hulp-<br />
gevens volgt de ontwikkeling van de Verwijsindex<br />
in de ene gemeente wonen, in de andere naar<br />
verleners bij wie een jongere bekend is, het toewijzen<br />
met belangstelling. Het college wordt over deze<br />
school gaan en in een derde gemeente uitgaan.<br />
van de regie rond risicosignalen, dossierinformatie,<br />
ontwikkelingen van de Landelijke Verwijsindex<br />
groepsmodules of het zorgen voor management-<br />
geïnformeerd. Als gemeenten kiezen voor een<br />
Landelijke Verwijsindex<br />
informatie. Vanuit het lokale systeem wordt ver-<br />
lokaal signaleringssysteem, dan moeten zij deze<br />
en lokale signaleringssystemen<br />
volgens een koppeling gemaakt met de Landelijke<br />
activiteiten zelf melden aan het College Bescherming<br />
De Landelijke Verwijsindex biedt een gemeente<br />
Verwijsindex, om bovengemeentelijke uitwisseling<br />
Persoonsgegevens.<br />
straks mogelijkheden om te zorgen voor een betere<br />
mogelijk te maken.<br />
2<br />
Uit: Informatie notitie Landelijke Verwijsindex, door Anne-Marie Willemsen 2006. Bewerkt door Peter Leeflang april 2007.<br />
3<br />
Het wetsvoorstel voor de invoering van het burgerservicenummer (BSN) ligt momenteel voor behandeling in de Eerste Kamer. 4 Logging is<br />
24<br />
het vastleggen van gegevens over transacties van mutaties in de gegevens, zoals tijdstip en naam van de persoon die een mutatie inbrengt.
014 // Van experimenteren naar volgroeit<br />
samenwerkingsconcept: MULTIsignaal<br />
Bij vijf gemeenten is een lokaal functionerend<br />
risicosignaleringssysteem. Een aantal van de gemeenten<br />
die hebben samengewerkt in de Operatie<br />
Jong hebben zoveel mogelijk kennis gebundeld. Zij<br />
hebben hun ICT-oplossing beschikbaar gesteld voor<br />
overname of licentiegebruik en Rotterdam, Almere<br />
en Leeuwarden hebben hun systemen geïntegreerd.<br />
Het resultaat daarvan is MULTIsignaal NV, een private<br />
onderneming, zonder winst oogmerk, dat letterlijk<br />
onder toezicht staat van een Raad van Toezicht.<br />
Samenwerken vraagt om maatwerk<br />
MULTIsignaal verzorgt desgewenst uitleg over het<br />
proces van samenwerken en convenanten afsluiten,<br />
of demonstraties van de verschillende risicosignalerings-oplossingen....inderdaad<br />
verschillende oplossingen.<br />
Elke gemeente heeft immers verschillende<br />
behoeften, verschillend ontwikkelde netwerken, verschillende<br />
organisatieprincipes..... en vooral verschillende<br />
jongeren. En dus wordt er voor elke gemeente<br />
ook maatwerk geleverd, tot en met de eigen naam. In<br />
Rotterdam is dat SISA, in Almere ESAR en in Leeuwarden<br />
ZiZeo, enzovoort. Waarbij uiteraard geldt dat<br />
alle risicosignaleringsoplossingen met elkaar kunnen<br />
communiceren doordat gebruik gemaakt wordt van<br />
eenzelfde technische basismodule die is aangevuld<br />
met een scala aan maatwerkmodules, zoals een<br />
dossiermodule, regiemodule, enzovoorts. De technische<br />
basismodule is afgestemd op en reeds<br />
succesvol gekoppeld aan de Landelijke Verwijsindex.<br />
Tekst is geduldig en beperkt. De enige manier om<br />
echt letterlijk te zien hoe een risicosignaleringsoplossing<br />
voor uw samenwerkingsverband werkt, is<br />
een presentatie van de huidige kennis en ervaring.<br />
U kunt daarvoor contact opnemen met MULTIsignaal.<br />
Daar zijn ook de antwoorden te krijgen op al uw<br />
vragen.....<br />
MULTIsignaal is dan ook niet iets dat u koopt, maar<br />
een samenwerkingsconcept dat u hergebruikt en<br />
naar eigen goeddunken verder inricht. Ook uw<br />
doorontwikkeling, kennis en ervaring krijgt een<br />
plek en kan weer worden hergebruikt.<br />
Door de samenwerking worden o.a. doorontwikkelings-kosten,<br />
beheer, hosting, een helpdesk en de<br />
documentendatabase gemeenschappelijk gedragen.<br />
Dus meer keuze, kennis en ervaring om te delen en<br />
te hergebruiken tegen lagere kosten.<br />
Gert-Paul Van’t Hof<br />
MULTIsignaal is dan<br />
ook niet iets dat u<br />
koopt, maar een<br />
samenwerkingsconcept<br />
dat u hergebruikt<br />
en naar eigen goeddunken<br />
en op maat verder inricht.<br />
www.multisignaal.nl<br />
26 27
015 // Veel gestelde vragen<br />
Denkraam<br />
- Waarom risicosignalering?<br />
- Is er een voorbeeld visiedocument?<br />
- Wat zijn bijvoorbeeld ZiZeo of Esar?<br />
- Is een risicosignaleringssysteem nu hetzelfde als een elektronisch kinddossier?<br />
- Wat is de relatie tussen een risicosignaleringssysteem en het Centrum voor<br />
Jeugd en Gezin?<br />
Plan van aanpak<br />
- Wat zijn de te nemen stappen in een model van samenwerking?<br />
- Hoe lang duurt het voordat de verwijsindex werkt in mijn gemeente?<br />
- Convenanten: zijn daar voorbeelden van beschikbaar?<br />
- Hoe werkt een CBP melding?<br />
- Regie en coördinatie: hoe pakt je dat aan?<br />
- Risicoprofielen: zijn daar voorbeelden van beschikbaar?<br />
- Wat is het nut van een risicosignaleringssysteem als er een Landelijke Verwijsin-<br />
dex komt?<br />
- Hoe komt het dat zo’n belangrijk systeem niet landelijk wordt vastgesteld (zoals het<br />
EKD) en dat ik als gemeente zelf moet zorgen voor de samenhang tussen de instrumenten?<br />
MULTIsignaal organisatie<br />
- Wat is MULTIsignaal en hoe is MULTIsignaal ontstaan?<br />
- Hoe zijn de ICT-oplossingen binnen MULTIsignaal ontwikkeld?<br />
- Wie hebben aan de ontwikkeling van het concept meegewerkt?<br />
Organisatie<br />
- Wat zijn de kosten van een risicosignaleringssysteem?<br />
- Wat is een risicosignaleringssysteem?<br />
- Wat zijn Do’s en Dont’s rondom ketensamenwerking?<br />
- Hoe start ik een samenwerkingsverband rondom risicosignalering?<br />
Antwoorden op al deze vragen, en meer, kunt u bekijken en downloaden<br />
op www.multisignaal.nl onder FAQ.<br />
- Wat heb ik als gemeente aan een risicosignaleringssysteem voor mijn beleid?<br />
(Als er toch geen inhoudelijke informatie in staat over de risicojongeren zelf?)<br />
- Hoe worden de signalen opgevolgd?<br />
- Worden er met het systeem privacy-regels geschonden?<br />
WWW.MULTISIGNAAL.NL<br />
28 29
Slotwoord Do’s en Dont’s<br />
Aantekeningen:<br />
MULTIsignaal nv is een initiatief van samenwerkende gemeenten met de opdracht, zonder winst oogmerk,<br />
de kennis en techniek rondom risicosignalering deelbaar te maken voor andere gemeenten. In deze samenwerking<br />
wordt de kennis verrijkt met iedere nieuwe gemeenten. Alle nieuw ontwikkelde techniek komt<br />
eveneens voor hergebruik beschikbaar, waardoor iedere gemeente zijn eigen maatwerk kan creëren. Op<br />
deze wijze kunnen de beschikbare middelen, door het delen van de kosten, optimaal ingezet worden voor<br />
het ontwikkelen van sterke samenwerkingsverbanden. MULTIsignaal<br />
wordt in deze aanpak, middels subsidiering, gesteund door InAxis.<br />
Dont’s<br />
- Houd eisen, wensen en behoeften van de doelgroep buiten beschouwing. Het zijn immers de<br />
organisaties waar het in de samenwerking om gaat.<br />
- Schrijf een uitgebreide notitie om alles tot in detail te regelen en vast te leggen.<br />
- Werk de ‘regie’ en ‘coördinatie’ rol geheel uit. Zet daarbij kosten voor extra werk centraal.<br />
- Laat succes onbesproken. Er valt immers nog veel te verbeteren.<br />
- Zie risicosignalering als een kortlopend project.<br />
Do’s<br />
- Ontwikkel een gedeeld uitgangspunt rondom de gezamenlijke ambitie voor betere diensten<br />
voor het kind. Deze gemeenschappelijke visie is de ruggengraat van de samenwerking.<br />
- Risicosignalering zorgt voor verbinding. Maak enkel afspraken over de samenwerking.<br />
- Iedere organisatie werkt vanuit het eigen primaire proces. Samenwerking en kennisdeling, zeker<br />
wanneer het fout dreigt te gaan in een casus, is onderdeel van iedere beroepscode. Samenwer<br />
king hoeft geen extra tijd te kosten, maar levert op. In ieder geval effectievere hulp voor het kind.<br />
- Samenwerking is, zeker in het begin, kwetsbaar en organisch van aard. Het vraagt om onderhoud.<br />
Organiseer dit en communiceer over successen.<br />
- Risicosignalering is de eerste schil van samenwerking die niet ingrijpt op bestaande organisatie<br />
structuren en methodieken. Gebruik echter de kennis en ervaring om structuren te verbeteren<br />
en trajecten die niet werken te beëindigen.<br />
concept en realisatie Quest Media<br />
www.quest-media.nl<br />
30
www.multisignaal.nl