Renewables, van handwerk tot massaproductie
Renewables, van handwerk tot massaproductie
Renewables, van handwerk tot massaproductie
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
SHELL VENSTER<br />
UITGAVE VAN SHELL NEDERLAND B.V. • NOVEMBER / DECEMBER 2006<br />
SHELL-MEDEWERKERS ALS HOOGLERAAR: TEGEN DE VERKOKERING<br />
INNOVATIEF LEREN OP DE SHELL OPEN UNIVERSITEIT<br />
GEEN ‘OLIECRISIS’ MAAR WEL EEN OMWENTELING IN ENERGIEVOORZIENING<br />
FRITS BÖTTCHER (91): AFWISSELING DOET LEVEN<br />
<strong>Renewables</strong>, <strong>van</strong><br />
<strong>handwerk</strong> <strong>tot</strong><br />
<strong>massaproductie</strong><br />
GEOCHEMICUS ZOEKT NAAR DE MOEDER VAN ALLE OLIE EN GAS
V O O R W O O R D I N H O U D<br />
Frisse wind uit het stopcontact<br />
In deze uitgave <strong>van</strong> Shell Venster wordt weer uitgebreid<br />
over windenergie geschreven (Interview met de baas <strong>van</strong><br />
Shell <strong>Renewables</strong>, Graeme Sweeney, pagina 5). Dus zal<br />
de brievenbus straks weer klepperen en de mail weer<br />
pingen <strong>van</strong> de boze reacties <strong>van</strong> een harde kern <strong>van</strong><br />
‘windhaters’. Veel in het leven is gelukkig nog steeds<br />
voorspelbaar.<br />
Zo voorspelbaar als ze zijn in hun reageren, zo standvastig<br />
zijn de haters ook in hun reacties: wind draagt maar<br />
minimaal bij aan de energievoorziening, wind is een onbetrouwbare<br />
elektriciteitsleverancier (het waait immers<br />
nooit constant), mede daardoor brengt het windaanbod<br />
de stabiliteit <strong>van</strong> het hele nationale en internationale netwerk<br />
in gevaar en wind slaagt er maar niet in om op eigen<br />
benen, dus zonder subsidies, marktcompetitief te zijn.<br />
Kortom, wind is weggegooid geld, is hun mening.<br />
En dan is er natuurlijk ook nog de buitencategorie die zich<br />
alleen horizons wenst <strong>van</strong> ‘rijen ondenkbaar ijle populieren’ en ‘geknotte torens, kerken en<br />
olmen’, zoals Marsman ze eens zag. Naarmate de wereld echter de pas versnelt met het<br />
planten <strong>van</strong> nieuwe windmolens, wordt de toon <strong>van</strong> de criticasters driester. Recentelijk<br />
vergeleek een <strong>van</strong> hen zich in een uitvoerige brief aan Shell Venster al met Gallileo Gallileï.<br />
(“Die weigerde ook een zogenaamde ‘gevestigde mening’ te ondersteunen.”)<br />
Het is een begrijpelijke escalatie in opwinding, er vindt momenteel namelijk een enorme<br />
versnelling plaats in windenergie. In 2005 steeg het wereld<strong>tot</strong>aal aan geïnstalleerd vermogen<br />
met 24% en in 2006 zal de toename naar verwachting identiek zijn.<br />
De groeigrafi ek start in feite in 1983 met toen wereldwijd een minimale 210 megawatt capaciteit.<br />
Vijftien jaar later werd de grens <strong>van</strong> 10.000 MW gepasseerd. Eind dit jaar staat er<br />
naar verwachting zo’n 75.000 MW capaciteit.<br />
In sommige landen heeft wind al een merkbaar aandeel in de elektriciteitsproductie bereikt,<br />
zoals 6% in Duitsland en 8% in Spanje. Wereldkampioen is Denemarken waar al 20%<br />
wind uit het stopcontact blaast.<br />
Europa is ’s werelds grootste windgebied, hier staat ongeveer tweederde deel <strong>van</strong><br />
het wereld<strong>tot</strong>aal. En de ambitie is groot, de European Wind Energy Association, de industriebundeling<br />
in de windsector, denkt dat in 2030 23% <strong>van</strong> de Europese elektriciteitsbehoefte<br />
uit wind komt. Het ruimtelijk potentieel en windaanbod is in elk geval<br />
groot genoeg om theoretisch alle Europese elektriciteit uit wind te malen. Theoretisch<br />
althans, want inderdaad waait het nooit constant zodat er altijd voldoende grootschalige<br />
centrales moeten zijn. Wind ver<strong>van</strong>gt nooit een-op-een kolen-, gas- of kerncentrales,<br />
maar betekent substitutie <strong>van</strong> een deel <strong>van</strong> de daarin verstookte grondstoffen.<br />
Meer windmolens, gespreid <strong>van</strong> Zuid-Spanje <strong>tot</strong> Noord-Noorwegen, betekenen ook<br />
risicoreductie - het waait immers altijd wel ergens in dat enorme gebied.<br />
Hoe groot windenergie uiteindelijk wordt, hangt voorlopig af <strong>van</strong> politieke besluitvorming.<br />
Want inderdaad kan wind het economisch nog steeds niet op eigen kracht trekken. De<br />
kostcurve bij wind daalt gestaag door nieuwe technologie maar gelijktijdig vindt zo’n snelle<br />
opschaling plaats <strong>van</strong> capaciteit dat nog steeds geen met bijvoorbeeld auto’s vergelijkbare<br />
industriële productie <strong>van</strong> een bepaald model molen bestaat. Het is meer stuks- dan<br />
serieproductie waardoor industriële schaalgrootte niet optimaal wordt benut. En bij offshore-windparken,<br />
met de beste windrendementen, is nog veel te verbeteren in de economie<br />
<strong>van</strong> het plaatsen. Ruwweg maken de bouw en het plaatsen <strong>van</strong> windmolens en het<br />
aansluiten er<strong>van</strong> op het landelijk netwerk zo’n 75-90% uit <strong>van</strong> de kosten-per-kilowattuur.<br />
Als een molen eenmaal staat, bestaan de operationele kosten uit onderhoud, royalties<br />
voor grondgebruik en onroerend-zaakbelasting. De grondstof is gratis. En levert bovendien<br />
geen CO 2 op, waarvoor exploitanten <strong>van</strong> windparken nu in Brussel om een ‘beloning’<br />
vragen in de vorm <strong>van</strong> verhandelbare emissierechten. Hun insteek is dat voor het zuiver<br />
beoordelen <strong>van</strong> de concurrentieverhoudingen tussen windenergie en grootschalige, ‘fossiele’<br />
elektriciteitsopwekking, de eerste categorie de opbrengst <strong>van</strong> emissierechten gedoteerd<br />
moet krijgen en de tweede belast moet worden met de kosten <strong>van</strong> CO 2-sequestratie.<br />
In die situatie zou grootschalige windenergie inmiddels al wel gelijk in kostprijs uitkomen.<br />
‘Gallileo Gallileï’ zal er vast niet blij mee zijn.<br />
PIET DE WIT<br />
Hoofdredacteur Shell Venster<br />
2 - NOVEMBER MEI / JUNI 2006 / DECEMBER - SHELL 2006 VENSTER - SHELL VENSTER<br />
36 mijlpalen in de Noordzee. <strong>Renewables</strong>-baas<br />
Graeme Sweeney ziet het als zijn uitdaging om voor Shell een<br />
pakket duurzame energie te ontwikkelen dat op termijn op<br />
eigen fi nanciële benen kan<br />
TEKST: PIET DE WIT FOTO: ERNST BODE, FOTOSTUDIO HONING ILLUSTRATIE’S: ZOLTAN KORAI<br />
WIND<br />
Graeme Sweeney: “Ik ben een groot<br />
aanhanger <strong>van</strong> ‘leren door het te doen’.<br />
Deze eerste windparken helpen ons<br />
te begrijpen hoe we de kosten naar<br />
beneden kunnen krijgen.”<br />
Als Executive Vice-President <strong>van</strong> <strong>Renewables</strong>, Waterstof en CO2, moet Graeme Sweeney nieuwe,<br />
duurzame pijlers zetten onder het toekomstige energiegebouw <strong>van</strong> Shell. Naar aanleiding <strong>van</strong> de<br />
opening <strong>van</strong> het windpark <strong>van</strong> NoordzeeWind een interview met hem over beleid, uitdagingen en<br />
kansen. Sweeney: “<strong>Renewables</strong> bieden Shell ook ruimte om te groeien in traditionele koolwater-<br />
BIOMASSA<br />
stoffen door de <strong>tot</strong>ale koolstof-voetafdruk beheersbaar te houden.”<br />
WIND ALS STEUN VOOR GROEI SHELL<br />
Als de Shell Venster met dit interheid. Beneden die topstrategie heeft bedoeling om dat gemiddeld vol te Hoeveel windcapaciteit beheert<br />
view verschijnt, zal het wind- Shell ook doelen gesteld voor groei houden in de volgende jaren. Het uit- Shell <strong>Renewables</strong> nu en heeft het<br />
park voor de kust <strong>van</strong> Egmond in alternatieve energie. Als je kijkt gavennivau wordt overigens eerder in eigendom?<br />
aan Zee produceren. Het was naar de visie <strong>van</strong> Jeroen <strong>van</strong> der Veer bepaald door het kunnen vinden <strong>van</strong> “We hebben op dit moment, inclusief<br />
een voorspoedig uitgevoerd pro- voor 2015 staan daarin uitdrukkelijk goede projecten dan door een hoe- het park bij Egmond, zo’n 750 megaject,<br />
felicitaties waard.<br />
een of twee grootschalige Groepsacveelheid toegewezen geld.”<br />
watt windenergie gebouwd en on-<br />
“Er is inderdaad prima werk geletiviteiten op het gebied <strong>van</strong> renewader<br />
beheer, veelal met partners. Het<br />
verd. Het park is zonder ongelukbles. Wij geloven dat wind een <strong>van</strong> Even voor de duidelijkheid, dat directe Shell-eigendom is ongeveer<br />
ken gebouwd en is op tijd en binnen die activiteiten kan zijn.”<br />
investeringsbedrag heeft niet al- 450 MW.”<br />
budget opgeleverd. Maar voor ons is “Er is een net zo belangrijke tweede leen betrekking op windenergie?<br />
het net zo belangrijk dat dit de eerste reden voor investeringen in wind- “Wind is een <strong>van</strong> de ontwikkelin- En over vijf jaar?<br />
grootschalige offshore windactivienergie: het biedt namelijk de mogen <strong>van</strong> Shell op het gebied <strong>van</strong> re- “Dat is lastig precies te zeggen omdat<br />
teit <strong>van</strong> Shell <strong>Renewables</strong> is, en dus gelijkheid <strong>van</strong> het genereren <strong>van</strong> newables. Er zijn ook de zogeheten je met soms heel grote projecten zit<br />
een belangrijke mijlpaal vormt op ‘koolstofcompensatie’. Wind - en tweede-generatie zonnecellen die die in de planningfase zo een jaar<br />
onze reis naar een grote rol in wind- andere renewables - vormen immers wij met een partner bouwen en er of meer kunnen uitlopen. Maar ons<br />
WATERSTOF<br />
energie.”<br />
intrinsiek een energievorm met een is natuurlijk de ontwikkeling <strong>van</strong> doel is om over vijf jaar een eigen<br />
heel lage koolstofinhoud en bieden biobrandstoffen, al wordt die laat- Shell-vermogen te hebben <strong>van</strong> onge-<br />
Waarom investeert Shell in de daarmee mogelijkheden om groei te ste activiteit intern met name geleid veer 1.000 MW.”<br />
opwekking <strong>van</strong> elektriciteit met ondersteunen in de traditionele kool- door onze downstream business.<br />
wind? Nog niet al te lang gelewaterstofactiviteiten <strong>van</strong> Shell.” Daarnaast hebben we een lange-ter- Waar ligt daarbij geografisch de<br />
den verkocht het bedrijf haar<br />
mijn ontwikkeling op het gebied <strong>van</strong> nadruk op?<br />
bezit in de elektriciteitspro- Hoeveel geld heeft Shell al geïn- waterstof. Het investeringsniveau dat “Heel in het kort gezegd kijken we<br />
ductiemaatschappij InterGen vesteerd in windenergie en met ik noemde is zonder de activiteiten naar grootschalige landprojecten in<br />
omdat het niet langer paste in de hoeveel gaat dat toenemen? in biobrandstoffen. Shell is nu al ‘s de Verenigde Staten en grootschalige<br />
Groepsstrategie. Hoe past wind- “Het is ons beleid om niet in te gaan werelds grootste verkoper <strong>van</strong> bio- offshoreprojecten in Europa. En we<br />
energie daar nu wel in?<br />
op hoeveel we gaan uitgeven per acbrandstoffen en we willen ook groot hebben een eigen ontwikkelings-<br />
“De hoogste Groepsstrategie is die tiviteit. We hebben in een vijf-jaars- worden in technologie-ontwikkeling team in China.”<br />
<strong>van</strong> ‘Meer upstream en winstgevenperiode ongeveer een miljard dollar om biocomponenten goedkoop te “Meer specifiek zijn we in Europa<br />
de downstream’, en dat dan op een geïnvesteerd in het <strong>tot</strong>aal <strong>van</strong> onze maken met niet-voedingsgewassen bezig met projecten in Nederland,<br />
manier <strong>van</strong> operationele uitmuntend- renewables-activiteiten en het is de als grondstof.”<br />
Frankrijk, Noorwegen - daar bij uit-<br />
4 - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - SHELL VENSTER<br />
ZON<br />
SHELL VENSTER - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - 5<br />
staan en door de opwekking<br />
<strong>van</strong> koolstofarme energie kan<br />
bijdragen aan het gelijktijdig<br />
doorgroeien <strong>van</strong> het bedrijf<br />
in de productie <strong>van</strong> fossiele<br />
energiebronnen. Het nieuwe<br />
windpark bij Egmond vormt<br />
daarin een mijlpaal. PAGINA 4<br />
Shell-hoogleraren tegen verkokering.<br />
Diverse Shell-medewerkers zijn tevens (deeltijd)hoogleraar. Zo<br />
leggen ze waardevolle contacten tussen wetenschap en bedrijf,<br />
een kruisbestuiving die helpt<br />
TEKST: PETER KONTER FOTO’S: ERNST BODE<br />
KENNIS EN BEWUSTZIJN<br />
Shell telt een flink aantal deeltijdhoogleraren,<br />
verspreid over diverse universiteiten en faculteiten.<br />
Deze ‘parttime academici’ zorgen voor vers<br />
bloed en nieuwe inzichten, is de opinie.<br />
En ze kunnen bij uitstek de link leggen tussen<br />
maatschappij, onderneming, student en burger.<br />
Vier <strong>van</strong> hen spreken over deze maatschappelijke<br />
interactie.<br />
KRUISBESTUIVING OM KOKERVISIE<br />
TE VOORKOMEN<br />
T<br />
raditioneel heeft altijd een TeleTop-systeem in Twente hoorde,<br />
work Learning; zodat ik binnen de Wat vraagt de Universiteit <strong>van</strong> u?<br />
nauwe relatie bestaan tus- vroegen zij mij voor een nieuw initi-<br />
universiteit geen andere projecten Kogels: “Mijn werk aan de Erasmus<br />
sen Shell en de academische atief in het kader <strong>van</strong> de Shell Open<br />
hoefde te verwerven.”<br />
Universiteit bestaat uit onderzoek,<br />
wereld. Een <strong>van</strong> de uitings- University.”<br />
college geven en scriptiebegeleiding.<br />
vormen daarbij waren en zijn Shell- Kogels: “De Nederlandse Federatie<br />
Wat zijn de voordelen <strong>van</strong> uw Het gaat om wetenschappelijk leren<br />
medewerkers in de rol <strong>van</strong> part time <strong>van</strong> Belastingadviseurs, intern zeer<br />
parttime hoogleraarschap? Wat denken; om ‘diepte <strong>van</strong> verwerking’.<br />
hoogleraar. Het past in de bedrijfsfi- gericht op ‘permanente educatie’ <strong>van</strong><br />
levert het Shell op?<br />
Studenten zijn vaak meer op analylosofie<br />
- de drie P’s <strong>van</strong> ‘People, Pla- haar leden, bood de Erasmus Universi-<br />
Harmsen: “Kort gezegd: kennis- en tisch vakmanschap gericht dan dat ze<br />
net, Profit’ - om te investeren in maatteit Rotterdam in 1992 een bijzondere<br />
netwerkontwikkeling, zichtbaarheid wetenschappelijk geïnteresseerd zijn;<br />
schappij, mens en milieu.<br />
leerstoel Europees Recht aan. Shell<br />
in de publieke arena en een betere men heeft vaak de neiging de stof iet-<br />
Door de interactie kan ook maat- zag geen belemmeringen; zelf vind ik<br />
presentatie <strong>van</strong> haar strategie en doewat ‘trucmatig’ te leren. Dat bleek bijschappelijk<br />
nuttig wetenschappelijk het geen probleem ‘s avonds of in het<br />
len. De betrokkenheid <strong>van</strong> Shell met voorbeeld bij een examenvraag over Betty Collis<br />
onderzoek , dat in de bestaande con- weekend met mijn vak bezig te zijn.<br />
de 3 P’s, People, Planet, Profit, kwam BTW op ketentransacties. Daar geldt<br />
text waarschijnlijk om financiële re- Daarnaast geloof ik meer in kruisbe-<br />
op praktische wijze <strong>tot</strong> uiting tijdens een ‘vereenvoudigde regel’ als niet Betty Collis (Detroit, 1944), Learning and Leadership Development Orgadenen<br />
niet <strong>van</strong> de grond zou komen, stuiving dan in kokervisie.”<br />
forumpresentaties in Delft voor dertig meer dan drie partijen deelnemen èn nization Shell International Exploration and Production (EP) en emeritus<br />
een impuls krijgen. Anderen menen<br />
<strong>tot</strong> vijftig studenten Duurzaam Ont- deze in verschillende EU-lidstaten ge- hoogleraar Technology for Strategy, Learning and Change, Universiteit <strong>van</strong><br />
dat de academische titel indirect sta- Wat vraagt Shell <strong>van</strong> u?<br />
werpen. Daar raakten ze in gesprek vestigd zijn. Eén der handelspartners Twente, Universiteiten <strong>van</strong> Michigan (Mathematics) en Stanford (Mathe-<br />
Rob <strong>van</strong> Veen<br />
tus en profiel aan ondernemingen ver- Collis: “Doel was: specifiek leren aan<br />
met mensen <strong>van</strong> buiten de universiteit: zat in Noorwegen - géén lid <strong>van</strong> de matics Education); PhD in ‘Computer Applications in Education & Training’<br />
leent, en zo ‘deuren opent die anders te zwengelen - een aanpak die uitgaat<br />
journalisten; mensen <strong>van</strong> Milieudefen- Europese Unie. Nogal wat studenten (Universiteit <strong>van</strong> Victoria)<br />
Rob <strong>van</strong> Veen (Zutphen, 1948), senior principal scientist Shell Research gesloten blijven’.<br />
<strong>van</strong> de technische aard <strong>van</strong> de werksie<br />
of De Kleine Aarde, de overheid en European Tax Law zagen dat over het<br />
& Technology Centre Amsterdam en deeltijdhoogleraar elektrokatalyse & Jan Harmsen (duurzame chemie; Delft/ zaamheden <strong>van</strong> veel EP’ers; hun land<br />
mensen uit de industrie.”<br />
hoofd... Ik wil het analytisch vermo- 1976-1988 lid Faculty of Education (idem; Victoria)<br />
katalysatorbereiding Technische Universiteit <strong>van</strong> Eindhoven<br />
Groningen), Han Kogels (fiscalist; Rot- <strong>van</strong> herkomst en werkzaamheden in<br />
Van Veen: “Shell onderhoudt zo congen <strong>van</strong> mijn studenten bevorderen 1988-2005 leider ontwikkelteam course managementsysteem<br />
terdam) en Rob <strong>van</strong> Veen (chemicus; verschillende regio’s.”<br />
tacten in de academische wereld en èn hun vermogen die vakkennis over<br />
TeleTOP aan Faculteit Toegepaste Onderwijskunde <strong>van</strong><br />
1966-1972 studie scheikunde en natuurkunde in Leiden (vaste stof Eindhoven) zijn deeltijdhoogleraren, Kogels, Harmsen & Van Veen: “Shell<br />
laat daarnaast zien dat ons technolo- te brengen aan derden. We leiden ook<br />
Universiteit Twente en internationaal Master of Science<br />
anorganische chemie) halverwege promotieonderzoek terwijl Betty Collis (onderwijsinfor- stelt eigenlijk géén eisen.”<br />
gie- en researchcentrum SRTCA on- een nieuwe generatie ‘Top-Masters’<br />
programma Technologische Toepassingen in onderwijs<br />
in dienst als onderzoeker brandstofceltechnologie bij maticus; Twente) voltijdhoogleraar Harmsen: “Bij de Hoogerwerff-vacatudanks<br />
reorganisaties nog altijd meetelt op - in Rotterdam zo’n vijftig per jaar -<br />
& training<br />
Shell Fundamentele Research (KSLA)<br />
was èn parttime Shell-employé is. In re zei mijn afdelingshoofd: “Gewoon<br />
in onderzoeksland. Ook genereert het die het vak op een hoger peil moeten 2000-2005 samenwerkingsproject <strong>van</strong> Universiteit Twente en<br />
1981 promotie<br />
dit artikel vertellen zij over het hoe en doen!<br />
bedrijf zo kennis die in onze eigen pro- brengen.”<br />
Learning and Leadership Development Organization <strong>van</strong><br />
1980-1982 onderzoeker koolreactiviteit (o.a. vloeibaarmaking <strong>van</strong> waarom <strong>van</strong> hun hoogleraarschap, en<br />
jecten kan worden toegepast. Neem<br />
Shell International Exploration and Production (EP)<br />
kool voor solution mining)<br />
over de wisselwerking tussen bedrijfs- Wat biedt Shell u? Wat levert het<br />
bijvoorbeeld mijn huidige project in Wat levert het de universiteit en 2005 emeritaat; consultant bij EP (continuering activiteiten);<br />
1982-1986 (heterogene) katalysatorbereiding<br />
leven en wetenschap.<br />
uzelf op?<br />
Eindhoven over amorfe silica-alumi- de studenten (onderwijs) op?<br />
consultancy met prof. dr. Moonen in Moonen-Collis<br />
1986-1987 katalysatorontwikkeling in Grand-Couronne (Frankrijk)<br />
Kogels: “Ik word voltijds betaald door<br />
na’s (ASA’s), een belangrijke grondstof Van Veen: “Katalysatorbereiding is<br />
Learning Technology<br />
Sinds 1987 ontwikkeling hydroprocessing katalysatoren; afdeling Waarom dit hoogleraarschap? Shell. Het geld voor deze bijzondere<br />
voor hydroprocessing katalysatoren helaas geen sexy vak. Wel vinden Als pionier/programmeur <strong>van</strong> educatieve software midden jaren zestig<br />
CRD <strong>van</strong> Shell Research & Technology Centre Amster- Hoe is het ontstaan?<br />
leerstoel gaat naar de universiteit,<br />
waar<strong>van</strong> de eigenschappen echter studenten het spannend om zich met uitgegroeid <strong>tot</strong> specialist in technologietoepassingen voor strategie, schodam<br />
(SRTCA)<br />
Harmsen: “Een openbare vacature niet naar degene die deze leerstoel<br />
nog altijd slecht begrepen worden. echte industrieel rele<strong>van</strong>te vraagstelling, bedrijfstrainingen en verandertrajecten in onderwijs- en leerorganisa-<br />
Sinds 1988 deeltijdhoogleraarschap Technische Universiteit Eind- <strong>van</strong> de Stichting Hoogerwerff.” bekleedt.”<br />
De promovendus is nu halverwege, en lingen bezig te houden. Maar de bestieshoven Van Veen: “Na Grand-Couronne in Harmsen: “De onderneming sponsort<br />
het ziet er goed uit!”<br />
ten blijven meestal niet om te promo-<br />
1987 bezon ik mij op de vraag hoe je belangrijke studiereizen voor studen-<br />
Collis: “Eigenlijk zie ik voordeel voor veren: ze willen zo snel mogelijk het OVER HAAR VAKGEBIED: “De visie <strong>van</strong> Shell en haar divisie Exploratie en<br />
OVER ZIJN VAKGEBIED: “Ik kan wel zeggen dat ik het hele scala aan<br />
toegepast en fundamenteel onderzoek ten en mijzelf, en doneert ook een<br />
àlle partijen: experts <strong>van</strong> buiten bren- bedrijfsleven in.”<br />
Productie als ‘lerende organisatie’ sluit goed aan bij de onderwijsconcep-<br />
hydrogenerende olieprocessen heb doorlopen. Natuurlijk is er een verschil met elkaar kunt combineren. Rutger aanvulling op het Hoogerwerff-fonds<br />
gen kennis en bewustzijn in <strong>van</strong> leer- Harmsen: “Studenten chemische ten die ik gebruik. Mijn definitie <strong>van</strong> leren luidt: ‘Een voortdurend proces<br />
in aanpak tussen wetenschap en industrie: de industrie is oplossings-<br />
<strong>van</strong> Santen, mijn voormalige baas en voor één dag per week hoogleraarprocessen<br />
bij andere ondernemingen; technologie zien die industriegericht- <strong>van</strong> vernieuwing dat zowel de ontwikkeling <strong>van</strong> een gemeenschappelijke<br />
gericht, met vragen als ‘Heeft de concurrentie iets nieuws?’ en ‘Hoe ziet hoogleraar in Eindhoven, bleek net schap.”<br />
zijn kritisch, en hebben overzicht. heid als een pré. Ik geef mijn vakken bedrijfscultuur en gedeelde, impliciete kennisbestanden kan ondersteu-<br />
de beste katalysator eruit?’ Men probeert bochtjes af te snijden. Bij de<br />
op zoek naar iemand die ‘elektro- Collis: “In 2000 sloot Shell een deal<br />
Daarenboven zijn ze in staat om een interactief en projectmatig. Dat vernen, als wel operationele processen’.<br />
universitaire aanpak blijkt soms dat de vraag niet zo goed was en loopt katalyse’ onder zijn hoede zou kun- met Twente, zodat er méér tijd voor<br />
geheugen te ontwikkelen met betrekeist samenwerken en het kweken <strong>van</strong> Dit is natuurlijk specifiek <strong>van</strong> belang bij multinationale ondernemingen,<br />
men daardoor een doodlopend weggetje in. Maar de systematische aannen nemen.”<br />
mijn werk bij Shell beschikbaar<br />
king <strong>tot</strong> de manier waarop leerproces- managementkwaliteiten. Méér dan waar immers lokale culturen naast die <strong>van</strong> de overkoepelende ondernepak<br />
genereert daarentegen óók kennis die later soms weer wèl - of ergens Collis: “Toen Shell Exploratie & Pro- kwam. Shell sponsorde tegelijkertijd<br />
sen binnen een bedrijf evolueren - een om de kennis zelf, gaat het om inteming bestaan. Mijn filosofie <strong>van</strong> een ‘bedrijf als ideale leeromgeving’ past<br />
anders - toepasbaar is. Beide sets verrijken elkaar werkelijk.”<br />
ductie in september 2000 <strong>van</strong> het de oprichting <strong>van</strong> een leerstoel Net-<br />
database voor nieuwe medewerkers.” gratie <strong>van</strong> kennis, om zo <strong>tot</strong> nieuwe natuurlijk ook in het pakket.”<br />
8 - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - SHELL VENSTER SHELL VENSTER - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - 9<br />
om verkokering (<strong>van</strong> beide<br />
kanten) te voorkomen. En als<br />
uit studenten werknemers<br />
ontstaan, is dat leuk meegenomen,<br />
maar geen doel op zich.<br />
PAGINA 8<br />
Op zoek naar de bron <strong>van</strong> olie en gas.<br />
Geef een geochemicus een handjevol stokoud boorgruis en<br />
enige tijd later kan hij je vertellen of in de diepe ondergrond<br />
een kerogeen aanwezig is, de<br />
TEKST: PIET DE WIT FOTO’S: ERNST BODE ILLUSTRATIE’S: COVER MECHANICS<br />
DE BRON AANBOREN<br />
ls deze Shell Venster<br />
verschijnt, zit Peter Nederlof<br />
op zijn Rijswijkse<br />
kantoor - “maar na mijn A werkuren zeker ook<br />
thuis” - aan het beeldscherm gekleefd<br />
26 - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - SHELL VENSTER<br />
EEN GEOCHEMICUS ZOEKT NAAR<br />
DE OORSPRONG VAN<br />
ALLE OLIE EN GAS<br />
Zonder source rock,<br />
ofwel oliemoedergesteente,<br />
geen olie<br />
en gas.<br />
Een geochemicus<br />
als Peter Nederlof<br />
zoekt naar<br />
aanwijzingen om<br />
bekkens en oliemoedergesteenten<br />
in kaart te brengen.<br />
Hoe bepaal je, met<br />
oud, stofdroog<br />
boorgruis, waar je<br />
het beste in Saoedi-<br />
Arabië naar aardgas<br />
kunt boren?<br />
Ongeveer 250 miljoen jaar geleden werd<br />
het zandsteen (geel) afgezet, dat later het<br />
reservoir zou gaan vormen. De source<br />
rock (beige) is veel ouder en is dan al<br />
begraven <strong>tot</strong> dieptes tussen de twee en<br />
vier kilometer. Onvoldoende voor oliegeneratie<br />
op grote schaal.<br />
Honderd miljoen jaar later is de source<br />
rock verder begraven en in de diepste<br />
gedeeltes <strong>van</strong> de Rub Al-Khali wordt nu<br />
olie gevormd. De olie steigt uit de source<br />
rock omhaag en stroomt langzaam door<br />
poreuze lagen en langs breuken naar het<br />
reservoirgesteente.<br />
Weer honderd miljoen jaar later is de<br />
source rock zo diep begraven dat nu<br />
voornamelijk gas wordt gevormd. Dit gas<br />
verdringt de eerder gevormde olie uit<br />
de reservoirs.<br />
Gedurende de laatste tien miljoen jaar<br />
wordt alleen nog gas gevormd op de<br />
flanken <strong>van</strong> het bekken. In het centrum<br />
is de source rock opgebrand. Het is<br />
dit ‘late’ gas waar de exploratie in de<br />
Rub Al-Kahli zich op richt.<br />
olievorming gasvorming<br />
Peter Nederlof is geochemicus op<br />
het research- en technologiecentrum<br />
<strong>van</strong> de divisie Exploratie en<br />
Productie <strong>van</strong> Shell in Rijswijk. Als<br />
geochemisch consultant is hij betrokken<br />
bij de keuze <strong>van</strong> de plaats<br />
- òf alle spanningen <strong>van</strong> de afgelopen <strong>van</strong> de eerste <strong>van</strong> in elk geval ze-<br />
maanden hebben zich zojuist ontlaven exploratieboringen in de Araden.<br />
Hangt een beetje af <strong>van</strong> het bische leegte (het concessiegebied<br />
tempo <strong>van</strong> boren in de Saoedische heet passend Rub Al-Khali, het Lege<br />
woestijn. Dankzij de moderne tele- Gebied) die het consortium SRAK<br />
matica kan de geochemicus Neder- (South Rub Al-Khali, Shell 40% en<br />
lof namelijk on line meekijken met operator, Total en Saudi Aramco elk<br />
de proefboring in het uiterste zui- 30%) daar de komende paar jaar uitden<br />
<strong>van</strong> Saoedi-Arabië. Op ongeveer voert. De speurtocht gaat naar gas,<br />
3,5 kilometer diepte kan hij volgen maar daarover straks meer. De con-<br />
hoe met een core barrel - “noem cessie - 210.000 km<br />
het maar een soort appelboor” - een<br />
kern wordt getrokken uit de source<br />
rock, ofwel het oliemoedergesteente,<br />
dat zich daar volgens hem moet<br />
bevinden. “Dat wordt het moment<br />
suprême, daar hebben we samen jaren<br />
aan gewerkt, hier gaat het om”,<br />
vat Nederlof zijn spanningsmoment<br />
samen.<br />
2 Oliemoedergesteente<br />
re afzettingslagen. De koolstof uit de<br />
De boring in het zuiden <strong>van</strong> Saoedi- planten- en bacterieresten vormden<br />
Arabië, zo’n 70 kilometer ten noor- een mengsel <strong>van</strong> chemische verbinden<br />
<strong>van</strong> de grens met Jemen, kan als dingen <strong>van</strong> organische materie (de<br />
model worden genomen voor het kerogeen) dat - door de herhaalde<br />
werk <strong>van</strong> een geochemicus. Wat is afzettingen daarboven - steeds die-<br />
overigens geochemie? Nederlof, die per in de aardkorst werd gedrukt,<br />
chemie en natuurkunde studeerde ge<strong>van</strong>gen in een gestaag verstenend<br />
in Amsterdam en het Californische reservoir, die eerder genoemde sour-<br />
Stanford: “De wetenschap <strong>van</strong> de ce rock.<br />
chemische processen in de aard- Gestimuleerd door de oplopende<br />
korst. Waarbij onze interesse natuur- aardwarmte op grotere diepten,<br />
lijk vooral uitgaat naar de vorming versterkt door de stralingshitte <strong>van</strong><br />
<strong>van</strong> olie en gas. Dus waar dat ge- natuurlijk radioactief verval in klei-<br />
Peter Nederlof: “Het is ongeveer<br />
beurt, onder welke omstandigheden lagen, ontbrandt in de kerogeen op<br />
en wanneer in de geologische tijd- een bepaald moment (bij zo’n 100<br />
Crime Scene Investigation,<br />
, ruim vijf maal schaal.”<br />
<strong>tot</strong> 110 gaden celsius) een natuurlijk<br />
de oppervlakte <strong>van</strong> Nederland - is in Een geochemicus’ grootste fascina- kraakproces, waarbij koolwaterstof-<br />
maar dan niet het analyseren <strong>van</strong><br />
2004 aan SRAK toegekend en in juli tie is de source rock, het oliemoefen ontstaan. Op relatief mindere<br />
2006 ging de eerste boring <strong>van</strong> start dergesteente, letterlijk de bron <strong>van</strong> diepten (dus ook minder hitte) vormt<br />
bloed- of speekselresten maar<br />
na een intensief onderzoek waar<strong>van</strong> alle olie- en gasaccumulaties. In een zich dan vooral olie, uit dieper gele-<br />
geochemisch onderzoek en seismi- reeks geologische tijdvakken (<strong>van</strong>af gen (dus hetere) source rock gaat<br />
het vaststellen <strong>van</strong> het ‘DNA’ <strong>van</strong><br />
sche interpretatie een essentieel on- zo’n 500 miljoen jaar geleden) zetten het om aardgas. Het is echter in de<br />
derdeel vormden.<br />
zich dichte lagen plantenresten of af- eerste plaats de samenstelling <strong>van</strong><br />
koolwaterstoffen.”<br />
gestorven organisch zeeleven af die de kerogeen die de zwaarte en sa-<br />
later werden begraven onder jongemenstelling <strong>van</strong> de koolwaterstoffen<br />
SHELL VENSTER - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - 27<br />
oerbron <strong>van</strong> alle olie en gas.<br />
“Het is eigenlijk net Crime<br />
Scene Investigation”, aldus<br />
Peter Nederlof, “alleen zoeken<br />
wij daarmee naar het DNA <strong>van</strong><br />
koolwaterstoffen.” PAGINA 26<br />
EN VERDER: Met een eigen Open Universiteit biedt Shell<br />
haar mensen wereldwijd de mogelijkheid om met de modernste<br />
lestechnieken te leren PAGINA 12. De drie technische universiteiten<br />
<strong>van</strong> Nederland bundelen - <strong>tot</strong> vreugde bij Shell - hun kracht rond<br />
Centres of Competence PAGINA 14. Haast fl uisterend voltrekt zich<br />
een radicale omwenteling in de energievoorziening <strong>van</strong> de wereld<br />
PAGINA 16. Hij is nu 91, maar Frits Böttcher is aan een driejarenplan<br />
begonnen om zijn levensverhaal op papier te zetten PAGINA<br />
20. Medewerker Marianne Oostendorp geeft haar mening over<br />
bedrijfsjournalistiek PAGINA 24. Een schokkend bericht: Inspecteur<br />
Netjes, onvermoeibaar vechter tegen georganiseerde en ongeorganiseerde<br />
misdaad, is omgekomen bij zijn arbeid. Wij gedenken<br />
hem PAGINA 31. En natuurlijk, Shell Actueel, met nieuws uit bedrijf<br />
en de bredere energiewereld PAGINA’S 3, 23 en 30.<br />
UITGAVE VAN SHELL NEDERLAND BV<br />
Adres Carel <strong>van</strong> Bylandtlaan 30, 2596 HR Den Haag. Postbus 444, 2501 CK Den Haag.<br />
Telefoon: 070 - 377 87 00.<br />
HOOFDREDACTIE Piet de Wit<br />
VORMGEVING Toon Beekman (De Fabriek, Communicatie- advies & uitvoering)<br />
MEDEWERKERS Wim Blom, CoverMechanics, Hanco Kolk, Peter Konter, Zoltan Korai,<br />
Hans Lagendaal, Caspar <strong>van</strong> Loo, Wilfried Overwater, Pieter Nouwen.<br />
DRUK Roto Smeets Grafi Services Utrecht<br />
Shell Venster wordt verspreid onder geïnteresseerden in de activiteiten <strong>van</strong> Shell Nederland<br />
en Royal Dutch Shell. Het blad is gratis verkrijgbaar. Abonnementen kunnen of via onze fax<br />
(070 - 377 87 45) of e-mail-adres shellvenster@shell.com worden aangevraagd en via:<br />
Administratie Shell Venster, Postbus 444, 2501 CK Den Haag<br />
Tweemaandelijkse publicatie.<br />
Voor het geheel of gedeeltelijk overnemen of bewerken <strong>van</strong> artikelen dient men toestemming<br />
<strong>van</strong> de redactie te vragen. In de meeste gevallen zal die graag worden gegeven.<br />
Hoewel Shell-maatschappijen een eigen identiteit hebben, worden zij in deze publicatie soms<br />
gemakshalve met de collectieve benaming ’Shell’ of ’Groep’ aangeduid in passages die<br />
betrekking hebben op maatschappijen <strong>van</strong> Royal Dutch Shell, of wanneer vermelding <strong>van</strong> de<br />
naam <strong>van</strong> de maatschappij(en) gevoeglijk achterwege kan blijven.<br />
OMSLAGILLUSTRATIE ZOLTAN KORAI
HOLLANDSE HOOGTE<br />
EERSTE LNG VOOR MEXICO<br />
Ruim 11.000 kilometer legde de tanker Gracilli af<br />
met 138.000 kubieke meter diepbevroren aardgas<br />
om Mexico de eerste lading LNG te bezorgen. Het<br />
betrof een door Shell verkochte lading uit Nigeria<br />
die werd afgeleverd in een LNG-terminal bij Altamira<br />
aan de Golf <strong>van</strong> Mexico. Shell bezit 50% <strong>van</strong> deze<br />
‘Terminal de LNG de Altamira’, met de partners Total<br />
en Mitsui. Shell heeft 75% <strong>van</strong> de capaciteitsrechten<br />
<strong>van</strong> de terminal.<br />
De Mexicaanse elektriciteitsbeheerder Comisión<br />
Federal de Electricidad heeft 3,9 mln ton LNG per<br />
jaar gecontracteerd <strong>van</strong>af Altamira (5,2 mld m 3 na<br />
hervergassing) voor elektriciteitsproductie.<br />
S H E L L<br />
CHINA GROEIT, OOK IN STEENKOOL<br />
A C T U E E L<br />
Het Amerikaanse ministerie <strong>van</strong> Energie (DoE) heeft de Chinese<br />
energieprogramma’s onderzocht en komt met een aantal interessante<br />
analyses.<br />
In 2003 gebruikte China 5,6 mln vaten olieproducten per dag. Daar<strong>van</strong><br />
was 38% bestemd voor transport - en slechts 2% voor particuliere personenauto’s<br />
(112.000 vaten/dag).<br />
In 2020 is het Chinese oliegebruik volgens het DoE gestegen <strong>tot</strong> 13 mln<br />
vaten/dag. Daar<strong>van</strong> is dan 49% bestemd voor transport en 10% <strong>van</strong> het<br />
<strong>tot</strong>aal gaat in de tank <strong>van</strong> personenauto’s (dus 1,3 mln vaten).<br />
Anno 2006 heeft steenkool 65% aandeel in de <strong>tot</strong>ale Chinese energieconsumptie.<br />
Dat loopt terug naar 58% in 2025. Maar omdat de <strong>tot</strong>ale<br />
energiehonger <strong>van</strong> China fors doorgroeit, betekent dat een absolute<br />
toename <strong>van</strong> het steenkoolgebruik <strong>van</strong> 1,3 miljard ton nu naar 2,9 mld<br />
ton in 2025, aldus het DoE.<br />
China heeft een energie-intensieve economie: per $1 miljoen aan BNP<br />
gebruikt het land 1.300 ton kolenequivalent aan energie, 2,4 maal meer<br />
dan het wereldgemiddelde.<br />
De Chinese overheid heeft een energiebesparingsbeleid in uitvoering<br />
(een <strong>van</strong> de maatregelen was een prijsverhoging <strong>van</strong> benzine, diesel<br />
en jet fuel met samengesteld 16% in maart en mei <strong>van</strong> dit jaar) maar de<br />
effecten daar<strong>van</strong> vallen weg tegenover de hoge economische groei, die<br />
meer dan 10% in de eerste helft <strong>van</strong> 2006 bedroeg.<br />
SHELL GROEIT STERK IN<br />
MOTOROLIE CHINA<br />
Met de overname <strong>van</strong> een 75%-aandeel in China’s grootste motorolieproducent<br />
Tongyi wordt Shell de in volume derde partij op<br />
de Chinese markt. Bovendien verdubbelt Shell hiermee haar wereldmarktaandeel<br />
in merkmotorolie <strong>tot</strong> naar schatting 16%.<br />
Shell had al drie motoroliefabrieken in China met een <strong>tot</strong>ale jaarcapaciteit<br />
<strong>van</strong> zo’n 200.000 ton. Tongyi, een dertien jaar geleden opgericht bedrijf,<br />
heeft eveneens drie ‘blending plants’ maar met een gezamenlijke capaciteit<br />
<strong>van</strong> 600.000 ton. De merken en productielijnen <strong>van</strong> Tongyi zijn in de<br />
markt complementair aan die <strong>van</strong> Shell.<br />
China is ’s werelds grootste motoroliemarkt met een jaarvolume <strong>van</strong> naar<br />
schatting meer dan 6 miljard liter (ongeveer 5,5 miljoen ton) en momenteel<br />
een groei <strong>van</strong> zo’n 10% per jaar.<br />
SHELL VENSTER - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - 3<br />
ANP PHOTO
TEKST: PIET DE WIT FOTO: ERNST BODE, FOTOSTUDIO HONING ILLUSTRATIES: ZOLTAN KORAI<br />
BIOMASSA<br />
WIND ALS STEUN<br />
4 - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - SHELL VENSTER<br />
WIND<br />
WATERSTOF<br />
ZON
Graeme Sweeney: “Ik ben een groot<br />
aanhanger <strong>van</strong> ‘leren door het te doen’.<br />
Deze eerste windparken helpen ons<br />
te begrijpen hoe we de kosten naar<br />
beneden kunnen krijgen.”<br />
Als Executive Vice-President <strong>van</strong> <strong>Renewables</strong>, Waterstof en CO2, moet Graeme Sweeney nieuwe,<br />
duurzame pijlers zetten onder het toekomstige energiegebouw <strong>van</strong> Shell. Naar aanleiding <strong>van</strong> de<br />
opening <strong>van</strong> het windpark <strong>van</strong> NoordzeeWind een interview met hem over beleid, uitdagingen en<br />
kansen. Sweeney: “<strong>Renewables</strong> bieden Shell ook ruimte om te groeien in traditionele koolwaterstoffen<br />
door de <strong>tot</strong>ale koolstof-voetafdruk beheersbaar te houden.”<br />
VOOR GROEI SHELL<br />
Als de Shell Venster met dit interview<br />
verschijnt, zal het windpark<br />
voor de kust <strong>van</strong> Egmond<br />
aan Zee produceren. Het was<br />
een voorspoedig uitgevoerd project,<br />
felicitaties waard.<br />
“Er is inderdaad prima werk geleverd.<br />
Het park is zonder ongelukken<br />
gebouwd en is op tijd en binnen<br />
budget opgeleverd. Maar voor ons is<br />
het net zo belangrijk dat dit de eerste<br />
grootschalige offshore windactiviteit<br />
<strong>van</strong> Shell <strong>Renewables</strong> is, en dus<br />
een belangrijke mijlpaal vormt op<br />
onze reis naar een grote rol in windenergie.”<br />
Waarom investeert Shell in de<br />
opwekking <strong>van</strong> elektriciteit met<br />
wind? Nog niet al te lang geleden<br />
verkocht het bedrijf zijn bezit in<br />
de elektriciteitsproductiemaatschappij<br />
InterGen omdat het niet<br />
langer paste in de Groepsstrategie.<br />
Hoe past windenergie daar<br />
nu wel in?<br />
“De hoogste Groepsstrategie is die<br />
<strong>van</strong> ‘Meer upstream en winstgevende<br />
downstream’, en dat dan op een<br />
manier <strong>van</strong> operationele uitmuntend-<br />
heid. Beneden die topstrategie heeft<br />
Shell ook doelen gesteld voor groei<br />
in alternatieve energie. Als je kijkt<br />
naar de visie <strong>van</strong> Jeroen <strong>van</strong> der Veer<br />
voor 2015 staan daarin uitdrukkelijk<br />
een of twee grootschalige Groepsactiviteiten<br />
op het gebied <strong>van</strong> renewables.<br />
Wij geloven dat wind een <strong>van</strong><br />
die activiteiten kan zijn.”<br />
“Er is een net zo belangrijke tweede<br />
reden voor investeringen in windenergie:<br />
het biedt namelijk de mogelijkheid<br />
<strong>van</strong> het genereren <strong>van</strong><br />
‘koolstofcompensatie’. Wind - en<br />
andere renewables - vormen immers<br />
intrinsiek een energievorm met een<br />
heel lage koolstofi nhoud en bieden<br />
daarmee mogelijkheden om groei te<br />
ondersteunen in de traditionele koolwaterstofactiviteiten<br />
<strong>van</strong> Shell.”<br />
Hoeveel geld heeft Shell al geïnvesteerd<br />
in windenergie en met<br />
hoeveel gaat dat toenemen?<br />
“Het is ons beleid om niet in te gaan<br />
op hoeveel we gaan uitgeven per activiteit.<br />
We hebben in een vijf-jaarsperiode<br />
ongeveer een miljard dollar<br />
geïnvesteerd in het <strong>tot</strong>aal <strong>van</strong> onze<br />
renewables-activiteiten en het is de<br />
bedoeling om dat gemiddeld vol te<br />
houden in de volgende jaren. Het uitgavenniveau<br />
wordt overigens eerder<br />
bepaald door het kunnen vinden <strong>van</strong><br />
goede projecten dan door een hoeveelheid<br />
toegewezen geld.”<br />
Even voor de duidelijkheid, dat<br />
investeringsbedrag heeft niet alleen<br />
betrekking op windenergie?<br />
“Wind is een <strong>van</strong> de ontwikkelingen<br />
<strong>van</strong> Shell op het gebied <strong>van</strong> renewables.<br />
Er zijn ook de zogeheten<br />
tweede-generatie zonnecellen die<br />
wij met een partner bouwen en er<br />
is natuurlijk de ontwikkeling <strong>van</strong><br />
biobrandstoffen, al wordt die laatste<br />
activiteit intern met name geleid<br />
door onze downstream business.<br />
Daarnaast hebben we een lange-termijn<br />
ontwikkeling op het gebied <strong>van</strong><br />
waterstof. Het investeringsniveau<br />
dat ik noemde is zonder de activiteiten<br />
in biobrandstoffen. Shell is nu al<br />
’s werelds grootste verkoper <strong>van</strong> biobrandstoffen<br />
en we willen ook groot<br />
worden in technologie-ontwikkeling<br />
om biocomponenten goedkoop te<br />
maken met niet-voedingsgewassen<br />
als grondstof.”<br />
Hoeveel windcapaciteit beheert<br />
Shell <strong>Renewables</strong> nu en heeft het<br />
in eigendom?<br />
“We hebben op dit moment, inclusief<br />
het park bij Egmond, zo’n 750 megawatt<br />
windenergie gebouwd en onder<br />
beheer, veelal met partners. Het<br />
directe Shell-eigendom is ongeveer<br />
450 MW.”<br />
En over vijf jaar?<br />
“Dat is lastig precies te zeggen omdat<br />
je met soms heel grote projecten zit<br />
die in de planningfase zo een jaar<br />
of meer kunnen uitlopen. Maar ons<br />
doel is om over vijf jaar een eigen<br />
Shell-vermogen te hebben <strong>van</strong> ongeveer<br />
1.000 MW.”<br />
Waar ligt daarbij geografi sch de<br />
nadruk op?<br />
“Heel in het kort gezegd kijken we<br />
naar grootschalige landprojecten in<br />
de Verenigde Staten en grootschalige<br />
offshoreprojecten in Europa. En we<br />
hebben een eigen ontwikkelingsteam<br />
in China.”<br />
“Meer specifi ek zijn we in Europa<br />
bezig met projecten in Nederland,<br />
Frankrijk, Noorwegen - daar bij uit-<br />
SHELL VENSTER - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - 5
Wind volle kracht<br />
vooruit<br />
Windmolens om elektriciteit op te wekken bestaan eigenlijk pas sinds<br />
1980. In dat jaar telde de wereld molens (vergeleken met de nieuwste<br />
generatie waren het weinig meer dan ‘propellertjes’) met samen een<br />
capaciteit <strong>van</strong> 10 megawatt (MW).<br />
In 1985 overschreed de wereldwijd opgestelde capaciteit echter al de<br />
1.000 megawatt (MW), samen ongeveer twee grotere kolencentrales, al<br />
levert een windmolen op land in een jaar gemiddeld niet meer elektriciteit<br />
dan een kwart <strong>van</strong> die maximale capaciteit. In de rest <strong>van</strong> de tijd<br />
waait het te zacht, of te hard of staat de molen stil door een storing.<br />
Aan het eind <strong>van</strong> de jaren tachtig en begin negentig - niet toevallig toen<br />
olie en gas relatief goedkoop waren - kende wind een reatief langzame<br />
groei. Het duurde <strong>tot</strong> 1998 <strong>tot</strong> de wereldcapaciteit de 10.000 MW<br />
overschreed.<br />
Maar daarna ging het hard door, vooral omdat overheden, gestimuleerd<br />
door hoge prijzen voor olie en gas, en uit onrust over broeikasgasemissies<br />
en mogelijke klimaatverandering, om<strong>van</strong>grijke steunprogramma’s<br />
opzetten. Eind 2005 was de wereldcapaciteit gegroeid <strong>tot</strong><br />
60.000 MW.<br />
Tussen 1995 en 2005 is windenergie in capaciteit gegroeid met gemiddeld<br />
28,6 procent per jaar. In die periode groeide het oliegebruik met<br />
1,7 procent per jaar en gas met 2,5 procent.<br />
In volume is Duitsland Weltmeister met een opgesteld vermogen (eind<br />
2005) <strong>van</strong> bijna 18.500 MW. Tweede was Spanje (10.000 MW) en brons<br />
ging naar de Verenigde Staten (9.150 MW). Nederland kwam op plaats<br />
negen met 1.220 MW.<br />
De cijfers zijn <strong>van</strong> de Global Wind Energy Council GWEC, het industriegezelschap<br />
<strong>van</strong> producenten en exploitanten <strong>van</strong> windturbines.<br />
Volgens de GWEC werd in 2005 12 miljard euro ($14 miljard) geïnvesteerd<br />
in nieuwe installaties.<br />
6 - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - SHELL VENSTER<br />
zondering overigens op land - en in<br />
Groot-Brittannië. Het grootste daarbij<br />
is onze deelname in het zogeheten<br />
London Array project, waar 271<br />
molens samen 1.000 MW capaciteit<br />
krijgen.”<br />
“De ambities <strong>van</strong> de Chinese regering<br />
met windenergie zijn werkelijk<br />
gigantisch. Daar denkt men aan<br />
30.000 MW capaciteit in de eerstkomende<br />
tien jaar. We kijken met<br />
partners om te zien hoe we daarin<br />
kunnen deelnemen.”<br />
Waarom werkt Shell <strong>Renewables</strong><br />
altijd met partners in windparken?<br />
“Ik sluit 100% eigendom niet uit,<br />
maar inderdaad werken we meestal<br />
met partners. Het geeft je een ruimere<br />
toegang <strong>tot</strong> nieuwe projecten en<br />
dus ook <strong>tot</strong> meer wind. En hoe meer<br />
wind je hebt hoe betrouwbaarder je<br />
operationele resultaten worden. Het<br />
is dus een keuze voor operationele<br />
risicovermindering.”<br />
Shell beperkt zich bij wind <strong>tot</strong><br />
het bouwen en opereren <strong>van</strong><br />
windparken. Is er geen interesse<br />
om windmolens te bouwen?<br />
“Onze interesse gaat uit naar technologieontwikkeling<br />
en dan vooral<br />
gericht op de vraag hoe daarmee de<br />
productiekosten verlaagd en de effi<br />
ciëntie verhoogd kunnen worden.<br />
Belangrijk is ook om een betere inpassing<br />
te bereiken <strong>van</strong> elektriciteit<br />
<strong>van</strong> windparken in het landelijke<br />
netwerk. We hebben inderdaad geen<br />
interesse om ons te begeven in de<br />
bouw <strong>van</strong> windturbines.”<br />
Wat wil Shell specifi ek leren <strong>van</strong><br />
haar activiteiten in wind?<br />
“Technologieontwikkeling begint altijd<br />
met een fase <strong>van</strong> R&D om daarna<br />
over te gaan naar de fase <strong>van</strong> demonstratie<br />
en gebruik. Heel veel <strong>van</strong> de<br />
kostenreducties ontstaan juist in die<br />
tweede fase. Ik ben een groot aanhanger<br />
<strong>van</strong> ‘leren door het te doen’.<br />
Deze eerste windparken helpen ons<br />
te begrijpen hoe we de kosten naar<br />
beneden kunnen krijgen.”<br />
Tot welk niveau?<br />
“Ons doel is in elk geval om in de<br />
komende tien jaar of zo de kosten<br />
zoveel naar beneden te krijgen dat<br />
windenergie in prijs concurrerend<br />
is geworden met elektriciteit die is<br />
opgewekt in een met fossiele brandstof<br />
gestookte centrale, inclusief de<br />
kosten <strong>van</strong> koolstofop<strong>van</strong>g en opslag.<br />
Het is eerlijk om het aspect <strong>van</strong><br />
koolstofopslag mee te nemen bij het<br />
kostenplaatje <strong>van</strong> conventioneel opgewekte<br />
elektriciteit.”<br />
Maar zelfs dan ligt er momenteel<br />
een grote afstand tussen<br />
windenergie en stroom uit een<br />
conventionele, met fossiele<br />
brandstof gestookte elektriciteitscentrale.<br />
“Er is inderdaad nogal wat te doen.<br />
Zeker ook omdat we ons moeten realiseren<br />
dat veel <strong>van</strong> de marktstimulansen<br />
die nu bestaan voor windenergie<br />
op een dag zullen verdwijnen.<br />
Ons doel is om een bedrijfstak op te<br />
zetten die op termijn economisch op<br />
eigen benen kan staan. Dat is nogal<br />
een uitdaging, maar het is een toekomstreis<br />
die mij erg aanspreekt.”<br />
Voorlopig kunnen alternatieven<br />
echter nog niet buiten overheidssteun,<br />
is uw boodschap?<br />
“Klopt. Hoe lang nog hangt sterk af<br />
<strong>van</strong> het tempo waarin de nieuwe<br />
technieken toegepast kunnen worden.<br />
En dat hangt mede af <strong>van</strong> de<br />
mate <strong>van</strong> fi nanciële marktstimulansen,<br />
maar ook <strong>van</strong> de medewerking<br />
<strong>van</strong> de overheid bij bijvoorbeeld vergunningverlening.<br />
Het is een kip-ei<br />
dilemma; hoe meer demonstratieprojecten<br />
er komen hoe sneller de productiekosten<br />
kunnen dalen en hoe<br />
sneller dus ook de marktstimulansen<br />
afgebouwd kunnen worden.”<br />
Welke technologiedoorbraken<br />
moeten worden gerealiseerd om<br />
windenergie echt op eigen benen<br />
te laten staan?<br />
“Allereerst moet de operationele uitmuntendheid<br />
omhoog, dus om de<br />
windparken op het maximum <strong>van</strong><br />
hun potentieel te laten produceren.<br />
Daarvoor moet het aantal storingen<br />
minimaal zijn. De tweede bijdrage is<br />
een verlaging <strong>van</strong> de kosten <strong>van</strong> de<br />
turbines per eenheid capaciteit. Ten<br />
derde moet de bouw <strong>van</strong> de parken<br />
goedkoper worden en de kosten <strong>van</strong><br />
aansluiting op het openbare net moeten<br />
omlaag. Ik moet echter toegeven<br />
dat de contractingkosten op dit moment<br />
stijgen inplaats <strong>van</strong> dalen. Dat<br />
is overigens een verschijnsel dat<br />
niet alleen de bouw <strong>van</strong> windparken<br />
treft maar de hele olie- en gaswereld<br />
raakt.”<br />
Is er winst te verwachten <strong>van</strong><br />
een verdere opschaling <strong>van</strong> de<br />
capaciteit <strong>van</strong> windturbines?<br />
De eerste vijf-megawatt molens<br />
worden momenteel gebouwd<br />
en er zijn discussies over nog<br />
grotere units.<br />
“De maat <strong>van</strong> een turbine is één ding,<br />
het vermogen om de molen optimaal<br />
te laten produceren is een tweede.<br />
Samen bepaalt dat de opbrengst en<br />
dus de kosten per eenheid product.<br />
Er wordt al gesproken over tien-megawatt<br />
molens, nu nog op papier,<br />
maar ik denk dat ze op een dag gebouwd<br />
zullen worden. Dat geeft je<br />
een schaalvoordeel, maar niet één op<br />
één; het is niet zo dat een tien-MW<br />
molen kilowatturen produceert voor<br />
de helft <strong>van</strong> de kostprijs <strong>van</strong> een vijf-<br />
MW molen.”<br />
Waar past dit leren en innoveren<br />
rond renewables in de overige<br />
Shell-activiteiten?
“Er is een heel nauwe samenwerking<br />
tussen ons en Shell Global Solutions<br />
(het raadgevend technologiebureau<br />
<strong>van</strong> de Shell Groep - red.) en ons innovatienetwerk<br />
GameChanger. En<br />
zeker is er uitwisseling <strong>van</strong> mensen<br />
en kennis met de offshoresector. Op<br />
de Noordzee bouwt Shell nu bijvoorbeeld<br />
kleinere productieplatforms<br />
met in feite dezelfde funderingstechnologie<br />
als <strong>van</strong> grote windmolens.”<br />
“We gaan met de glasproducent<br />
Saint-Gobain tweede generatie zonnecellen<br />
produceren met de zogeheten<br />
dunne-fi lmtechnologie. We zijn<br />
zeer geïnteresseerd in hun benadering<br />
<strong>van</strong> innovatie en hoe daarmee<br />
kosten verminderd kunnen worden.<br />
Dat levert altijd nieuwe kennis op<br />
die we elders in ons bedrijf kunnen<br />
toepassen.”<br />
Is wind voor Shell meer dan een<br />
opportunistische investering<br />
die, door de bestaande marktstimulansen,<br />
nu geld oplevert<br />
waarmee de verlieslatende ontwikkelingsactiviteiten<br />
in overige<br />
renewables ondersteund kunnen<br />
worden?<br />
“Dat is het niet en dat kan ik aantonen<br />
met de fi losofi e achter onze renewables-ontwikkeling.<br />
Ten eerste<br />
is er de breed gedeelde verwachting<br />
dat het energiegebruik <strong>van</strong> de wereld<br />
in 2050 twee maal de om<strong>van</strong>g <strong>van</strong><br />
nu is, sommigen zeggen zelfs drie<br />
maal. En hoewel ook ik verwacht<br />
dat de wereld in 2050 méér fossiele<br />
energie zal gebruiken dan nu, zullen<br />
er ook veel meer renewables nodig<br />
zijn. Misschien hebben die dan een<br />
marktaandeel <strong>van</strong> een kwart of een<br />
derde. Wij hebben ons dus afgevraagd<br />
welke renewables de potentie<br />
hebben om tegen die tijd een heel<br />
grote bijdrage te leveren en zo een<br />
substantiële businessactiviteit voor<br />
Shell kunnen vormen. Wind heeft<br />
daarvoor alle kenmerken. Zoals we<br />
dat ook denken <strong>van</strong> solar, maar dan<br />
volgens ons alleen <strong>van</strong> de zogeheten<br />
tweede of derde generatie. Daarom<br />
hebben we besloten onze solaractiviteiten<br />
op basis <strong>van</strong> polykristallijn<br />
silicium te verkopen en door te gaan<br />
met dunne-fi lmtechnologie. Daarmee<br />
denken we zo rond 2015-2020<br />
in productiekosten concurrerend te<br />
zijn met de retail-elektriciteitsprijs.<br />
Samen met biobrandstoffen en waterstof,<br />
en onze visie op CO 2-berging,<br />
is dit de ratio <strong>van</strong> ons renewables-beleid.<br />
Investeren in wind is dus geen<br />
korte-termijn opportunisme.”<br />
In januari dit jaar zei Jeroen<br />
<strong>van</strong> der Veer in Shell Venster dat<br />
het streven is om in elk geval één<br />
sterke renewables-activiteit te<br />
hebben in 2015, ‘twee misschien,<br />
als die poten het elk in zich<br />
hebben om sterk te worden’, zei<br />
hij. Wind en solar zijn het dus<br />
geworden?<br />
“Nou, als we drie activiteiten zouden<br />
kunnen defi niëren die aan deze criteria<br />
voldoen, zijn we geïnteresseerd<br />
in drie. Maar in geen geval in tien. Je<br />
moet je aandacht kunnen concentreren.<br />
Toch wil ik hier een waarschuwing<br />
laten horen en een metafoor<br />
uit de olie- en gaswereld gebruiken,<br />
de kans blijft aanwezig, hoe mooi de<br />
vooruitzichten nu ook zijn, dat je ook<br />
met renewables af en toe een droge<br />
put boort. Je kunt zeggen dat kristallijn<br />
silicium zonnecellen voor ons<br />
zo’n droge put waren.”<br />
Maar kennelijk geen droge put<br />
voor het Duitse bedrijf Solar-<br />
World waaraan Shell haar siliciumactiviteiten<br />
heeft verkocht.<br />
“Hier moeten we kijken naar kortetermijn<br />
en lange-termijn kansen. Wij<br />
denken dat de lange-termijn ontwikkelingskansen<br />
voor kristallijn silicium<br />
zonnecellen uitgedaagd worden<br />
en dat ze moeite zullen hebben ooit<br />
op hetzelfde niveau te komen als de<br />
retail-elektriciteitsprijs. Wij kwamen<br />
<strong>tot</strong> de conclusie dat de dunne-fi lmtechnologie<br />
veel grotere kansen biedt<br />
om de productiekosten sterk te verlagen.<br />
Alleen al om een aantal simpele<br />
redenen: het aantal proceshandelingen<br />
om dunne-fi lmcellen te maken is<br />
veel geringer, twee of drie tegenover<br />
twintig voor siliciumcellen. Dunne<br />
fi lm vergt ongeveer één procent <strong>van</strong><br />
het materiaal dat nodig is voor een<br />
siliciumcel. De iets lagere omzettingsrendementen<br />
<strong>van</strong> dunne fi lm worden<br />
dan ook meer dan goed gemaakt door<br />
de lagere productiekosten.”<br />
“De verkoop <strong>van</strong> onze activiteiten<br />
aan SolarWorld versterkt daar juist de<br />
positie <strong>van</strong> kristallijn silicium, maar<br />
nogmaals, wij kozen voor de langetermijn<br />
visie.”<br />
Shell is aandeelhouder en technologiepartner<br />
in een aantal<br />
bedrijven met nieuwe productietechnieken<br />
voor de omzetting<br />
<strong>van</strong> biomateriaal in brandstoffen,<br />
zoals Choren in Duitsland<br />
en Iogen in Canada. Waarom<br />
kiest Shell daarbij voor de rol<br />
<strong>van</strong> minderheidsaandeelhouder<br />
waardoor je niet in staat bent<br />
om je eigen show te leiden?<br />
“Omdat het om activiteiten gaat die<br />
nog in de eerste fase <strong>van</strong> ontwikkeling<br />
verkeren. Zowel Choren, die uit<br />
bijvoorbeeld houtresten onder andere<br />
heel schone diesel gaat maken,<br />
Rijden we in 2015<br />
op waterstof?<br />
Kan de Europese automobilist in 2015 op waterstof rijden? Wel<br />
als het aan een consortium <strong>van</strong> oliemaatschappijen en auto- en<br />
busbouwers ligt. Zij hebben zich verbonden om in drie fasen <strong>tot</strong><br />
commercialisering <strong>van</strong> waterstof in het wegverkeer te komen.<br />
Fase 1: Tot 2010 - technologieontwikkeling en kostenreductie.<br />
Bundeling <strong>van</strong> de inspanning in één groot Europees project waar<br />
met een relatief groot aantal auto’s wordt bekeken of de kosten <strong>van</strong><br />
waterstoftechnologie en -infrastructuur voldoende kunnen dalen<br />
om <strong>massaproductie</strong> <strong>van</strong> waterstofauto’s mogelijk te maken. Mogelijk<br />
vindt deze proef plaats in Berlijn.<br />
Fase 2: 2010 <strong>tot</strong> ongeveer 2015 - pre-commercialisering met technologieverbetering<br />
en marktvoorbereiding. In deze fase wordt in<br />
de proefregio een publiek netwerk <strong>van</strong> waterstoftankstations voor<br />
personenauto’s gebouwd en in meerdere regio’s een netwerk voor<br />
stads- en streekbussen. De regio-Rotterdam is hiervoor een <strong>van</strong> de<br />
kandidaten.<br />
Fase 3: start omstreeks 2015 - commercialisering. Start <strong>van</strong> de<br />
productie <strong>van</strong> ‘gewone’ waterstofpersonenauto’s, wat in tien jaar<br />
moet uitmonden in massafabricage.<br />
Het ‘waterstofi nitiatief’ (dat intenties uitspreekt, nog geen concrete<br />
investeringsbeslissingen doet) bestaat uit Shell Hydrogen en Total<br />
plus de auto- en busbouwers BMW, DaimlerChrysler, Ford, General<br />
Motors, MAN en Volkswagen.<br />
als Iogen, waar stro wordt omgezet<br />
in ethanol, verkeren nog in de predemonstratiefase.<br />
In zo’n situatie is<br />
het beter om partners bij elkaar te<br />
brengen die allemaal een specifi eke<br />
expertise meebrengen, bijvoorbeeld<br />
een oliemaatschappij, autobouwers<br />
en fi nanciële instellingen. Ik vind het<br />
bijvoorbeeld uitermate positief dat<br />
Goldman Sachs dit voorjaar besloten<br />
heeft om een aandeel te nemen in<br />
Iogen. Hiermee kan de commercialisering<br />
<strong>van</strong> de technologie om cellulose-ethanol<br />
te maken worden versneld.<br />
Zo’n participatie ondersteunt<br />
het vertrouwen <strong>van</strong> iedereen in deze<br />
technologie. Op deze manier kunnen<br />
strategische partners het ontwikkelingsproces<br />
alleen maar versnellen.”<br />
“De kans blijft<br />
aanwezig, hoe<br />
mooi de<br />
vooruitzichten<br />
nu ook zijn, dat<br />
je ook met<br />
renewables af<br />
en toe een<br />
droge put<br />
boort.”<br />
SHELL VENSTER - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - 7
Rob <strong>van</strong> Veen<br />
Rob <strong>van</strong> Veen (Zutphen, 1948), senior principal scientist Shell Research<br />
& Technology Centre Amsterdam en deeltijdhoogleraar elektrokatalyse &<br />
katalysatorbereiding Technische Universiteit <strong>van</strong> Eindhoven<br />
1966-1972 studie scheikunde en natuurkunde in Leiden (vaste stof<br />
anorganische chemie) halverwege promotieonderzoek<br />
in dienst als onderzoeker brandstofceltechnologie bij<br />
Shell Fundamentele Research (KSLA)<br />
1981 promotie<br />
1980-1982 onderzoeker koolreactiviteit (o.a. vloeibaarmaking <strong>van</strong><br />
kool voor solution mining)<br />
1982-1986 (heterogene) katalysatorbereiding<br />
1986-1987 katalysatorontwikkeling in Grand-Couronne (Frankrijk)<br />
Sinds 1987 ontwikkeling hydroprocessing katalysatoren; afdeling<br />
CRD <strong>van</strong> Shell Research & Technology Centre Amsterdam<br />
(SRTCA)<br />
Sinds 1988 deeltijdhoogleraarschap Technische Universiteit Eindhoven<br />
OVER ZIJN VAKGEBIED: “Ik kan wel zeggen dat ik het hele scala aan<br />
hydrogenerende olieprocessen heb doorlopen. Natuurlijk is er een verschil<br />
in aanpak tussen wetenschap en industrie: de industrie is oplossingsgericht,<br />
met vragen als ‘Heeft de concurrentie iets nieuws?’ en ‘Hoe ziet<br />
de beste katalysator eruit?’ Men probeert bochtjes af te snijden. Bij de<br />
universitaire aanpak blijkt soms dat de vraag niet zo goed was en loopt<br />
men daardoor een doodlopend weggetje in. Maar de systematische aanpak<br />
genereert daarentegen óók kennis die later soms weer wèl - of ergens<br />
anders - toepasbaar is. Beide sets verrijken elkaar werkelijk.”<br />
8 - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - SHELL VENSTER<br />
TEKST: PETER KONTER FOTO’S: ERNST BODE<br />
KENNIS EN BEWUSTZIJN<br />
Shell telt een fl ink aantal deeltijdhoogleraren,<br />
verspreid over diverse universiteiten en faculteiten.<br />
Deze ‘parttime academici’ zorgen voor vers<br />
bloed en nieuwe inzichten, is de opinie.<br />
En ze kunnen bij uitstek de link leggen tussen<br />
maatschappij, onderneming, student en burger.<br />
Vier <strong>van</strong> hen spreken over deze maatschappelijke<br />
interactie.<br />
KRUISBESTUIVING<br />
TE VOORKOMEN<br />
Traditioneel heeft altijd een<br />
nauwe relatie bestaan tussen<br />
Shell en de academische<br />
wereld. Een <strong>van</strong> de uitingsvormen<br />
daarbij waren en zijn Shellmedewerkers<br />
in de rol <strong>van</strong> parttime<br />
hoogleraar. Het past in de bedrijfsfi -<br />
losofi e - de drie P’s <strong>van</strong> ‘People, Planet,<br />
Profi t’ - om te investeren in maatschappij,<br />
mens en milieu.<br />
Door de interactie kan ook maatschappelijk<br />
nuttig wetenschappelijk<br />
onderzoek, dat in de bestaande context<br />
waarschijnlijk om fi nanciële redenen<br />
niet <strong>van</strong> de grond zou komen,<br />
een impuls krijgen. Anderen menen<br />
dat de academische titel indirect status<br />
en profi el aan ondernemingen verleent,<br />
en zo ‘deuren opent die anders<br />
gesloten blijven’.<br />
Jan Harmsen (duurzame chemie; Delft/<br />
Groningen), Han Kogels (fi scalist; Rotterdam)<br />
en Rob <strong>van</strong> Veen (chemicus;<br />
Eindhoven) zijn deeltijdhoogleraren,<br />
terwijl Betty Collis (onderwijsinformaticus;<br />
Twente) voltijdhoogleraar<br />
was èn parttime Shell-employé is. In<br />
dit artikel vertellen zij over het hoe en<br />
waarom <strong>van</strong> hun hoogleraarschap, en<br />
over de wisselwerking tussen bedrijfsleven<br />
en wetenschap.<br />
Waarom dit hoogleraarschap?<br />
Hoe is het ontstaan?<br />
Harmsen: “Een openbare vacature<br />
<strong>van</strong> de Stichting Hoogerwerff.”<br />
Van Veen: “Na Grand-Couronne in<br />
1987 bezon ik mij op de vraag hoe je<br />
toegepast en fundamenteel onderzoek<br />
met elkaar kunt combineren. Rutger<br />
<strong>van</strong> Santen, mijn voormalige baas en<br />
hoogleraar in Eindhoven, bleek net<br />
op zoek naar iemand die ‘elektrokatalyse’<br />
onder zijn hoede zou kunnen<br />
nemen.”<br />
Collis: “Toen Shell Exploratie & Productie<br />
in september 2000 <strong>van</strong> het<br />
TeleTop-systeem in Twente hoorde,<br />
vroegen zij mij voor een nieuw initiatief<br />
in het kader <strong>van</strong> de Shell Open<br />
University.”<br />
Kogels: “De Nederlandse Federatie<br />
<strong>van</strong> Belastingadviseurs, intern zeer<br />
gericht op ‘permanente educatie’ <strong>van</strong><br />
haar leden, bood de Erasmus Universiteit<br />
Rotterdam in 1992 een bijzondere<br />
leerstoel Europees Recht aan. Shell<br />
zag geen belemmeringen; zelf vind ik<br />
het geen probleem ’s avonds of in het<br />
weekend met mijn vak bezig te zijn.<br />
Daarnaast geloof ik meer in kruisbestuiving<br />
dan in kokervisie.”<br />
Wat vraagt Shell <strong>van</strong> u?<br />
Collis: “Doel was: specifi ek leren aan<br />
te zwengelen - een aanpak die uitgaat<br />
<strong>van</strong> de technische aard <strong>van</strong> de werkzaamheden<br />
<strong>van</strong> veel EP’ers; hun land<br />
<strong>van</strong> herkomst en werkzaamheden in<br />
verschillende regio’s.”<br />
Kogels, Harmsen & Van Veen: “Shell<br />
stelt eigenlijk géén eisen.”<br />
Harmsen: “Bij de Hoogerwerff-vacature<br />
zei mijn afdelingshoofd: Gewoon<br />
doen!”<br />
Wat biedt Shell u? Wat levert het<br />
uzelf op?<br />
Kogels: “Ik word voltijds betaald door<br />
Shell. Het geld voor deze bijzondere<br />
leerstoel gaat naar de universiteit,<br />
niet naar degene die deze leerstoel<br />
bekleedt.”<br />
Harmsen: “De onderneming sponsort<br />
belangrijke studiereizen voor studenten<br />
en mijzelf, en doneert ook een<br />
aanvulling op het Hoogerwerff-fonds<br />
voor één dag per week hoogleraarschap.”<br />
Collis: “In 2000 sloot Shell een deal<br />
met Twente, zodat er méér tijd voor<br />
mijn werk bij Shell beschikbaar<br />
kwam. Shell sponsorde tegelijkertijd<br />
de oprichting <strong>van</strong> een leerstoel Net-
OM KOKERVISIE<br />
work Learning; zodat ik binnen de<br />
universiteit geen andere projecten<br />
hoefde te verwerven.”<br />
Wat zijn de voordelen <strong>van</strong> uw<br />
parttime hoogleraarschap? Wat<br />
levert het Shell op?<br />
Harmsen: “Kort gezegd: kennis- en<br />
netwerkontwikkeling, zichtbaarheid<br />
in de publieke arena en een betere<br />
presentatie <strong>van</strong> haar strategie en doelen.<br />
De betrokkenheid <strong>van</strong> Shell met<br />
de 3 P’s, People, Planet, Profi t, kwam<br />
op praktische wijze <strong>tot</strong> uiting tijdens<br />
forumpresentaties in Delft voor dertig<br />
<strong>tot</strong> vijftig studenten Duurzaam Ontwerpen.<br />
Daar raakten ze in gesprek<br />
met mensen <strong>van</strong> buiten de universiteit:<br />
journalisten; mensen <strong>van</strong> Milieudefensie<br />
of De Kleine Aarde, de overheid en<br />
mensen uit de industrie.”<br />
Van Veen: “Shell onderhoudt zo contacten<br />
in de academische wereld en<br />
laat daarnaast zien dat ons technologie-<br />
en researchcentrum SRTCA ondanks<br />
reorganisaties nog altijd meetelt<br />
in onderzoeksland. Ook genereert het<br />
bedrijf zo kennis die in onze eigen projecten<br />
kan worden toegepast. Neem<br />
bijvoorbeeld mijn huidige project in<br />
Eindhoven over amorfe silica-alumina’s<br />
(ASA’s), een belangrijke grondstof<br />
voor hydroprocessing katalysatoren<br />
waar<strong>van</strong> de eigenschappen echter<br />
nog altijd slecht begrepen worden.<br />
De promovendus is nu halverwege, en<br />
het ziet er goed uit!”<br />
Collis: “Eigenlijk zie ik voordeel voor<br />
àlle partijen: experts <strong>van</strong> buiten brengen<br />
kennis en bewustzijn in <strong>van</strong> leerprocessen<br />
bij andere ondernemingen;<br />
zijn kritisch, en hebben overzicht.<br />
Daarenboven zijn ze in staat om een<br />
geheugen te ontwikkelen met betrekking<br />
<strong>tot</strong> de manier waarop leerprocessen<br />
binnen een bedrijf evolueren - een<br />
database voor nieuwe medewerkers.”<br />
Wat vraagt de universiteit <strong>van</strong> u?<br />
Kogels: “Mijn werk aan de Erasmus<br />
Universiteit bestaat uit onderzoek,<br />
college geven en scriptiebegeleiding.<br />
Het gaat om wetenschappelijk leren<br />
denken; om ‘diepte <strong>van</strong> verwerking’.<br />
Studenten zijn vaak meer op analytisch<br />
vakmanschap gericht dan dat ze<br />
wetenschappelijk geïnteresseerd zijn;<br />
men heeft vaak de neiging de stof ietwat<br />
‘trucmatig’ te leren. Dat bleek bijvoorbeeld<br />
bij een examenvraag over<br />
BTW op ketentransacties. Daar geldt<br />
een ‘vereenvoudigde regel’ als niet<br />
meer dan drie partijen deelnemen èn<br />
deze in verschillende EU-lidstaten gevestigd<br />
zijn. Eén der handelspartners<br />
zat in Noorwegen - géén lid <strong>van</strong> de<br />
Europese Unie. Nogal wat studenten<br />
European Tax Law zagen dat over het<br />
hoofd... Ik wil het analytisch vermogen<br />
<strong>van</strong> mijn studenten bevorderen<br />
èn hun vermogen die vakkennis over<br />
te brengen aan derden. We leiden ook<br />
een nieuwe generatie ‘Top-Masters’<br />
op - in Rotterdam zo’n vijftig per jaar -<br />
die het vak op een hoger peil moeten<br />
brengen.”<br />
Wat levert het de universiteit en<br />
de studenten (onderwijs) op?<br />
Van Veen: “Katalysatorbereiding is<br />
helaas geen sexy vak. Wel vinden<br />
studenten het spannend om zich met<br />
echte industrieel rele<strong>van</strong>te vraagstellingen<br />
bezig te houden. Maar de besten<br />
blijven meestal niet om te promoveren:<br />
ze willen zo snel mogelijk het<br />
bedrijfsleven in.”<br />
Harmsen: “Studenten chemische<br />
technologie zien die industriegerichtheid<br />
als een pré. Ik geef mijn vakken<br />
interactief en projectmatig. Dat vereist<br />
samenwerken en het kweken <strong>van</strong><br />
managementkwaliteiten. Méér dan<br />
om de kennis zelf, gaat het om integratie<br />
<strong>van</strong> kennis, om zo <strong>tot</strong> nieuwe<br />
Betty Collis<br />
Betty Collis (Detroit, 1944), Learning and Leadership Development Organization<br />
Shell International Exploration and Production (EP) en emeritus<br />
hoogleraar Technology for Strategy, Learning and Change, Universiteit <strong>van</strong><br />
Twente, Universiteiten <strong>van</strong> Michigan (Mathematics) en Stanford (Mathematics<br />
Education); PhD in ‘Computer Applications in Education & Training’<br />
(Universiteit <strong>van</strong> Victoria)<br />
1976-1988 lid Faculty of Education (idem; Victoria)<br />
1988-2005 leider ontwikkelteam course managementsysteem<br />
TeleTOP aan Faculteit Toegepaste Onderwijskunde <strong>van</strong><br />
Universiteit Twente en internationaal Master of Science<br />
programma Technologische Toepassingen in onderwijs<br />
& training<br />
2000-2005 samenwerkingsproject <strong>van</strong> Universiteit Twente en<br />
Learning and Leadership Development Organization <strong>van</strong><br />
Shell International Exploration and Production (EP)<br />
2005 emeritaat; consultant bij EP (continuering activiteiten);<br />
consultancy met prof. dr. Moonen in Moonen-Collis<br />
Learning Technology<br />
Als pionier/programmeur <strong>van</strong> educatieve software midden jaren zestig<br />
uitgegroeid <strong>tot</strong> specialist in technologietoepassingen voor strategie, scholing,<br />
bedrijfstrainingen en verandertrajecten in onderwijs- en leerorganisaties<br />
OVER HAAR VAKGEBIED: “De visie <strong>van</strong> Shell en haar divisie Exploratie en<br />
Productie als ‘lerende organisatie’ sluit goed aan bij de onderwijsconcepten<br />
die ik gebruik. Mijn defi nitie <strong>van</strong> leren luidt: ‘Een voortdurend proces<br />
<strong>van</strong> vernieuwing dat zowel de ontwikkeling <strong>van</strong> een gemeenschappelijke<br />
bedrijfscultuur en gedeelde, impliciete kennisbestanden kan ondersteunen,<br />
als wel operationele processen’.<br />
Dit is natuurlijk specifi ek <strong>van</strong> belang bij multinationale ondernemingen,<br />
waar immers lokale culturen naast die <strong>van</strong> de overkoepelende onderneming<br />
bestaan. Mijn fi losofi e <strong>van</strong> een ‘bedrijf als ideale leeromgeving’ past<br />
natuurlijk ook in het pakket.”<br />
SHELL VENSTER - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - 9
Han Kogels<br />
Han Kogels (1946), Counsel for Indirect Tax Policy Shell International en<br />
deeltijdhoogleraar European Tax Law aan de Erasmus Universiteit in<br />
Rotterdam<br />
1970 kandidaats<br />
1972 na afstuderen in (fi scale-) Bedrijfseconomie aan Economische<br />
Hogeschool Rotterdam<br />
wetenschappelijk medewerker Belastingrecht aan dezelfde<br />
Hogeschool (<strong>van</strong>af 1976 parttime)<br />
1976 secretaris fi scale zaken VNO<br />
1980 promotie op Wet investeringsrekening (WIR)<br />
1980-1984 fi scaal adviseur<br />
1984 Philips<br />
1988 Head Indirect Taxation bij Shell<br />
1992 <strong>tot</strong> heden parttime hoogleraar Erasmus Universiteit Rotterdam<br />
Sedert 2004 40%-detachering door Shell als non-executive chairman<br />
<strong>van</strong> International Bureau of Fiscal Documentation<br />
(IBFD)<br />
Deelnemer fi scale werkgroepen VNO/NCW<br />
OVER ZIJN VAKGEBIED: “’In this world nothing is certain but death and<br />
taxes’, zei Benjamin Franklin al. Belastingen kunnen gezien worden als een<br />
individueel offer voor de collectieve zaak. Vraag is: ‘Hoe groot moet het<br />
offer <strong>van</strong> het individu zijn om collectieve zaken als infrastructuur en cultuur<br />
mogelijk te maken, zonder dat individu teveel te belasten?’ Belastingheffi<br />
ng raakt ook aan rechtsfi losofi sche, politieke en sociale vraagstukken.<br />
Kijk bijvoorbeeld naar het maatschappelijke verdelingsverhaal, en de<br />
spelregels daarvoor.”<br />
10 - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - SHELL VENSTER<br />
processen te komen. Tijdens studiereizen<br />
naar Japan, Verenigde Staten,<br />
Singapore en Australië, en Zuid-Afrika<br />
bezochten we universiteiten, kennisinstituten<br />
en fabrieken voor bulkchemie,<br />
raffi nage, ertsverwerking of<br />
kunststofproductie. Studenten moesten<br />
hypotheses testen - bijvoorbeeld:<br />
‘In Zuid-Afrika werken ze niet aan<br />
duurzaamheid, die hebben wel grotere<br />
zorgen’. Bij South African Breweries<br />
bleek duurzaamheid echter <strong>tot</strong> in<br />
de kleinste details geïmplementeerd.<br />
Een eye opener <strong>van</strong> jewelste!”<br />
Kogels: “Mijn doel is het op gang brengen<br />
<strong>van</strong> een wisselwerking, een intelligent<br />
denkproces. In een <strong>van</strong> de Top-<br />
Master-leergangen vragen we vier, vijf<br />
top-bedrijfsfi scalisten om in debat te<br />
gaan met de studenten uit de hoek <strong>van</strong><br />
de fi scus, adviseurs, bedrijfsleven, en<br />
rechterlijke macht. Het debat wordt<br />
gevoerd op stellingen zoals ‘Hoe<br />
kunnen fi scale barrières in Europa<br />
worden opgeheven?’ Het levert een<br />
diepgaande dialoog op over Europese<br />
harmonisatie, fi scale soevereiniteit<br />
<strong>van</strong> de EU-lidstaten èn de rol <strong>van</strong> Europese<br />
bedrijven en overheid.”<br />
Collis: “Wat me altijd al aan Twente<br />
beviel was de nadruk op ontwerp en<br />
ontwikkeling, en de contacten met<br />
externe opdrachtgevers. De vorm<br />
<strong>van</strong> leren die ik voorsta doet een sterk<br />
beroep op de vindingrijkheid <strong>van</strong> de<br />
werknemers-studenten, naast hun<br />
wil <strong>tot</strong> knowledge sharing en het<br />
vermogen om anderen te stimuleren.<br />
Terugkoppeling <strong>van</strong> collega’s zowel<br />
als <strong>van</strong> coaches, leidinggevenden en<br />
(lijn)managers is daarbij net zo belangrijk<br />
als gebruik <strong>van</strong> beschikbare<br />
documentatie. Een opdracht kan bijvoorbeeld<br />
zijn: ‘Re-analyseer de data<br />
<strong>van</strong> je team’. Het toepassen <strong>van</strong>, maar<br />
ook delen <strong>van</strong> kennis veranker je zo<br />
in iemands leren, in zijn of haar werk,<br />
en in de onderneming als geheel.”<br />
Wat vind u <strong>van</strong> de uitspraak<br />
‘Mijn titel opent deuren die<br />
anders gesloten blijven’ <strong>van</strong><br />
deeltijdhoogleraar economische<br />
evaluatie Asselbergs?<br />
Collis: “Werken in het kader <strong>van</strong> ‘toegepaste’<br />
onderwijswetenschap kan<br />
niet in isolatie. Ik heb het als een voorrecht<br />
ervaren om op mijn manier te<br />
kunnen bijdragen aan de evolutie <strong>van</strong><br />
leren binnen een bedrijf als Shell.”<br />
Van Veen: “Ik wilde altijd al met de<br />
universitaire wereld samenwerken,<br />
maar ik heb de indruk dat men mij<br />
pas na mijn benoeming in Eindhoven<br />
echt zag staan.”<br />
Harmsen: “Dat die titel een zekere<br />
status met zich meebrengt, klopt. Ik<br />
heb ooit de thematoespraak voor het<br />
World Petroleum Congress mogen<br />
houden. Die ging over irreversible<br />
reactieve destillaties - uit mijn industriële<br />
netwerk bleek dat er honderddertig<br />
commerciële toepassingen<br />
bestonden, die eigenlijk niet goed te<br />
rijmen waren met de wetenschappelijke<br />
theorie. Deze praktijkresultaten<br />
waren aanleiding <strong>tot</strong> verdere academische<br />
theorievorming.”<br />
Er bestaat dus wel degelijk zoiets<br />
als een ‘eeuwig dilemma tussen<br />
wetenschap en praktijk’ waarover<br />
politicus, wiskundige èn<br />
ex- Shell-werknemer Zoutendijk<br />
ooit in een interview sprak?<br />
Harmsen: “Die kloof is er wel, en dat<br />
mag de industrie zich ook aantrekken.<br />
Eén <strong>van</strong> de dingen die ik daarom doe,<br />
is inventariseren en publiceren. Wetenschap<br />
en industrie zouden elkaar<br />
moeten aanvullen en versterken.”<br />
Van Veen: “Ik vind het betreurenswaardig<br />
dat bijna niemand mislukkingen<br />
goed documenteert. In de industrie<br />
is er impliciete kennis over wat<br />
wel en niet werkt; de wetenschap<br />
documenteert daarover meer, onder<br />
het motto ‘een mislukking is óók informatie’.<br />
Kennis <strong>van</strong> wat wèl en wat<br />
niet werkt kan bijdragen aan betere<br />
onderzoeksprojecten.”<br />
Collis: “In de praktijk <strong>van</strong> alledag en<br />
in bedrijven is verandering de norm.<br />
Dat vergt veel fl exibiliteit <strong>van</strong> wetenschappers.<br />
Een traditionele academische<br />
werkwijze is dan niet - of niet altijd<br />
- het geschikte antwoord, omdat<br />
die veel tijd in beslag neemt. Ik begrijp<br />
de zorgen over beperkingen <strong>van</strong><br />
de academische vrijheid wel, maar<br />
zeker voor technische vakken en aanverwante<br />
disciplines als bijvoorbeeld<br />
de zorg- en medische sector, ben ik er<br />
sterk vóór om een stevige voet in de<br />
praktijk te houden.”<br />
Wat vindt u <strong>van</strong> de uitspraak<br />
‘Bedrijven proberen via eigen<br />
hoogleraren in contact te komen<br />
met talentvolle studenten?’<br />
Van Veen: “Dat speelde bij mij geen<br />
rol.”<br />
Collis: “Tijdens de internationale<br />
Master of Science-opleiding wilden<br />
studenten gráág kennismaken met<br />
Shell. Sommigen werden al vóór hun<br />
afstuderen door Shell ingehuurd. Bij<br />
selectie <strong>van</strong> studenten die met mij<br />
wilden werken stuurde ik op mogelijkheden<br />
die ik voor hen zag binnen<br />
Shell; ik lette daarbij op begrip voor<br />
workbased learning en TeleTop-gebruik;<br />
creativiteit, communicatieve<br />
vaardigheden en mentale fl exibiliteit;<br />
het vermogen om deadlines aan te<br />
houden en te doorgronden wat voor<br />
het bedrijf werkelijk toegevoegde<br />
waarde heeft; en tenslotte of men een
open oog had voor ontwikkelingsvaardigheden<br />
en zelfsturing.”<br />
Harmsen: “Ik pik talentvolle studenten<br />
er niet uit; ik merk ze op. De mensen<br />
die de natuurlijke leiding nemen,<br />
anderen helpen, structuur aanbrengen.<br />
Er was wel lichte aanmoediging;<br />
in Delft vroeg ik mijn studenten of ze<br />
bij Shell af wilden studeren. Eén ging<br />
naar Shell, drie naar Unilever. Ik kan<br />
afstand bewaren, me onafhankelijk<br />
opstellen, als een bewaker <strong>van</strong> kwaliteit.”<br />
Heeft u een ‘droomproject’, of een<br />
prangende toekomstvisie?<br />
Collis: “Ik werk als consultant gewoon<br />
verder bij Shell, hoewel het<br />
contract tussen de UT en Shell in<br />
2005 beëindigd is. Ook omdat ik me<br />
meer wil gaan richten op evaluatie<br />
en benchmarking: ‘hoe maak ik de<br />
toegevoegde waarde <strong>van</strong> workbased<br />
learning voor student-werknemer en<br />
bedrijf meetbaar?”<br />
Van Veen: “Ik wil me vóór mijn pensioen<br />
in 2008 nog bezighouden met<br />
fundamenteel onderzoek naar het<br />
atomaire beeld <strong>van</strong> hydrotreating katalysatoren.<br />
Het ‘kobalt en molybdeen<br />
op aluminadrager’-procédé bestaat al<br />
sinds 1954, maar er blijken nog steeds<br />
verbeteringen in de katalytische activiteit<br />
mogelijk.”<br />
Kogels: “In Europa hebben we te maken<br />
met democratische landen die<br />
willen samenwerken maar niet hun<br />
autonomie opgeven. Het opheffen <strong>van</strong><br />
fi scale belemmeringen is een gezamenlijk<br />
doel. Maar op die weg liggen<br />
veel hinderpalen, niet in het minst<br />
uit het verleden. ‘Onze ogen zitten<br />
aan de voorkant <strong>van</strong> ons hoofd’, maar<br />
inzicht in het verleden is <strong>van</strong> belang<br />
voor de toekomst. Voorts is er eigenlijk<br />
geen level playing fi eld: zo loopt<br />
Nederland door zijn geringe om<strong>van</strong>g<br />
eerder tegen fi scale belemmeringen<br />
op. We moeten, zowel binnen de EU<br />
als op mondiaal niveau. leren omgaan<br />
met tax competition without tax<br />
obstacles.”<br />
Harmsen: “Een voorbeeld <strong>van</strong> onderzoeksprojecten<br />
met mogelijk groot<br />
profi jt voor student èn maatschappij,<br />
bedrijf èn wetenschap, is de uitdaging:<br />
‘Produceer in een tropisch land<br />
brandstofolie uit zonlicht’. Studenten<br />
bedachten daarvoor een kunstmatig<br />
meer met algen die in hydrothermale<br />
fabrieken omgewerkt zouden worden<br />
<strong>tot</strong> biocrude. Of het project Jatrofa,<br />
een samenwerkingsverband <strong>van</strong> de<br />
faculteiten <strong>van</strong> Jakarta, Bandung, Bali,<br />
Wageningen en Groningen, waarbij<br />
deze plant brandstoffen en grondstoffen<br />
voor de chemische en farmaceutische<br />
industrie moet gaan leveren.”<br />
Wat is er veranderd aan universiteit<br />
en studeren, vergeleken met<br />
de tijd dat u er zelf rondliep?<br />
Harmsen: “Ik koos destijds voor Twente<br />
om ‘<strong>van</strong> alles wat’ te kunnen leren,<br />
zonder druk <strong>van</strong> hoogleraren. Voordeel<br />
<strong>van</strong> huidige Bachelor & Mastersysteem<br />
is dat studenten nu makkelijker<br />
kunnen switchen; het onderwijs<br />
is meer interactief en projectmatig,<br />
en zet aan <strong>tot</strong> eigen initiatief.”<br />
Collis: “Als je de stadia <strong>van</strong> leren opvat<br />
als drie concentrische cirkels, dan<br />
moet leren evolueren <strong>van</strong> een binnenste,<br />
kleinste cirkel I know - I learn - I<br />
succeed naar de volgende cirkel waarin<br />
samenwerking en projectteams een<br />
plaats krijgen, <strong>tot</strong> de buitenste cirkel<br />
waarin je kennis en kunde deelt met<br />
de organisatie. De vraag luidt altijd:<br />
‘Welk deel <strong>van</strong> je huidige ervaringen<br />
is rele<strong>van</strong>t voor de onderneming en<br />
jouzelf?’ ”<br />
Kogels: “Er is meer performing under<br />
stress. Externe ervaring is belangrijker<br />
geworden, evenals kennisdelen.<br />
Meer nationaliteiten maken diversity<br />
& inclusiveness belangrijker. Zeker<br />
inclusiveness is essentieel. Diversity<br />
nastreven zonder te leren samenwerken<br />
is niet goed.”<br />
Van Veen: “Ik herinner mij een enorm<br />
gevoel <strong>van</strong> vrijheid. Ik heb de indruk<br />
dat het onderwijs <strong>van</strong> nu schoolser is,<br />
en erg gestructureerd. Aan de andere<br />
kant is er nu meer variatie in kennisoverdracht,<br />
meer aandacht voor het<br />
communicatieproces en zelfwerkzaamheid.”<br />
Dat neigt naar de aloude slotzin<br />
<strong>van</strong> menig promotieonderzoek<br />
‘Verder onderzoek is nodig.’<br />
Van Veen (lacht): “Victor Hugo zei het<br />
al: ‘De wetenschap heeft het perpetuum<br />
mobile uitgevonden. Ze is het<br />
zelf’.”<br />
‘Famous last words’?<br />
Kogels: “In een wereld met vervagende<br />
grenzen kan het verdiepen en delen<br />
<strong>van</strong> kennis over belastingheffi ng<br />
een positieve bijdrage leveren aan het<br />
op evenwichtige wijze vergroten <strong>van</strong><br />
welvaart.”<br />
Harmsen: “Wetenschappers en bedrijven<br />
<strong>van</strong> hier kunnen ook elders in de<br />
wereld een voorbeeldfunctie vervullen,<br />
als we kunnen aantonen dat duurzaam<br />
ook goedkoper betekent.”<br />
Slotakkoord, mevrouw Collis?<br />
“Naar mijn mening schiet Shell als geheel<br />
nog tekort op het gebied <strong>van</strong> collectief<br />
leren en shared knowledge. Er<br />
zijn altijd medewerkers die nieuwer<br />
in de organisatie zijn dan jij - deel dus<br />
wat je geleerd hebt met anderen!”<br />
Jan Harmsen<br />
Jan Harmsen (Hengelo (G), 1950), principal process developer Shell<br />
Research & Technology Centre Amsterdam en deeltijdhoogleraar<br />
Duurzame Chemische Technologie Delft/Universiteit <strong>van</strong> Groningen<br />
1977 afstuderen in Technische Milieukunde (Universiteit <strong>van</strong><br />
Twente)<br />
1977-81 ontwikkeling HYCON-reactor op KSLA (voorloper Shell<br />
Research & Technology Centre Amsterdam)<br />
1981-84 omzetting biomassa-<strong>tot</strong>-ethanol uit suikerrietstro<br />
(Sittingbourne)<br />
1974-87 winning <strong>van</strong> olie uit leisteen (KSLA)<br />
1987-92 technologisch adviseur Pernis<br />
1992 adviseur ontwerpafdeling Den Haag<br />
1996 principal process developer<br />
2003 platformmanager Enhanced Unit Operations<br />
1997-2006 deeltijdhoogleraarschap Delft<br />
2006 Universiteit <strong>van</strong> Groningen ‘Duurzaam Ontwerpen’<br />
(Mastersopleiding & promovendi Onderzoeksschool<br />
Procestechnologie)<br />
OVER ZIJN VAKGEBIED: “Meer dan tachtig procent <strong>van</strong> de bedrijven uit<br />
de chemische industrie vindt duurzame processen belangrijk, maar de<br />
praktijk is weerbarstig. We moeten naar de ontwikkeling <strong>van</strong> duurzame<br />
processen en producten, die veel zuiniger met grondstoffen omgaan en<br />
minder milieubelastend zijn. Een forse verbeterstap is nodig. De vraag luidt<br />
dus: ‘Wat is zinvol met het oog op de toekomst?’ Zeker is, dat ingrijpende<br />
proces- èn mentaliteitsveranderingen nodig zijn, anders zullen we in enkele<br />
decennia met een drie- of viermaal groter CO 2-uitstoot zitten. Wij kunnen<br />
daarbij een voorbeeldfunctie vervullen voor opkomende economische<br />
grootmachten zoals bijvoorbeeld China. Zeker als we aantonen dat duurzaam<br />
ook goedkoper betekent.”<br />
SHELL VENSTER - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - 11
TEKST: WIM BLOM FOTO: ERNST BODE<br />
Hoe laat je mensen die over de hele wereld verspreid<br />
zitten en frequent reizen toch studeren, zodat het<br />
collectief de concurrentie met de rest aan kan?<br />
Het antwoord is sinds begin dit jaar de Shell Open<br />
University.<br />
INNOVATIEF<br />
LEREN OP<br />
SHELL<br />
OPEN UNIVERSITEIT<br />
Het concept <strong>van</strong> een<br />
Open Universiteit is bij<br />
Shell niet echt nieuw.<br />
Het werd namelijk al<br />
geboren ergens eind<br />
jaren negentig, binnen de divisie<br />
Exploratie en Productie (EP). Hier<br />
werkte men samen met de reguliere<br />
Open University in Engeland. Die<br />
had namelijk radicale, innovatieve<br />
ideeën over leren: studenten bereiken<br />
via andere kanalen dan het conventionele<br />
klaslokaal, waar ze zich<br />
ook bevonden. Dat paste uitstekend<br />
bij de Shell-organisatie, met haar grote<br />
aantallen mensen die over de hele<br />
aardbol actief zijn.<br />
Sinds begin 2006 draait de Shell<br />
Open University (SOU) en dat sloot<br />
een aanloop af <strong>van</strong> drie jaar. In begin<br />
2003 startte een multidisciplinaire<br />
groep het denkproces over hoe leren<br />
strategisch kan worden ingezet<br />
om de prestaties <strong>van</strong> de hele Shellgroep<br />
op te vijzelen. “Ondermeer<br />
omdat we de business performance<br />
wilden verbeteren en we meer synergie<br />
wilden bereiken op het vlak <strong>van</strong><br />
opleidingen”, zegt Adam Lomas, vice-<br />
12 - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - SHELL VENSTER<br />
president learning EP, die net als de<br />
andere geïnterviewden deel uitmaakte<br />
<strong>van</strong> genoemde groep.<br />
‘Verlaat de bestaande, gesegmenteerde<br />
en gefragmenteerde aanpak’, luidde<br />
de belangrijkste aanbeveling <strong>van</strong><br />
deze groep. Niet meer ‘iedere divisie<br />
en functie voor zichzelf’, dus aparte<br />
leersystemen voor bijvoorbeeld Exploratie<br />
en Productie (EP), Olieproducten<br />
(OP), Gas & Power (GP) en<br />
het Corporate Center, maar de beste<br />
onderdelen daaruit selecteren en verheffen<br />
<strong>tot</strong> standaard voor heel Shell.<br />
Er moest een one stop shop komen<br />
voor het leren binnen de hele groep.<br />
“De oude situatie was erg verwarrend”,<br />
erkent John Oldham, learning<br />
manager GP. “Waar moet ik naar toe?<br />
Wat is er allemaal? We konden niet<br />
veel meer doen dan mensen verwijzen<br />
naar de Open University <strong>van</strong> EP<br />
of naar het interne Shell Learning.<br />
Dat weerhield velen er<strong>van</strong> uit te<br />
zoeken wat er allemaal bestond. Nu<br />
kunnen we de mensen nauwkeurig<br />
vertellen waar ze moeten zijn.”<br />
Scott Beaty, global practice leader<br />
Learning Services bij Shell Learning<br />
vult hem aan met: “Omdat veel mensen<br />
de EP Open University gebruikten,<br />
die gebaseerd is op de voor dit<br />
doel best bestaande IT-technologie<br />
en die een goede reputatie had, wilden<br />
we daarop voortborduren.”<br />
De komst <strong>van</strong> de one stop shop betekent<br />
niet dat de verschillende entiteiten<br />
binnen Shell geen eigen leerfaciliteiten<br />
meer zullen aanbieden. Waar<br />
het gaat om specifi eke expertise - of<br />
kennis die nodig is in verband met<br />
lokale wet- en regelgeving - blijven<br />
de diverse Shell-organisaties kennisoverdracht<br />
over die eigen specialismen<br />
aanbieden. Wel veel maar niet<br />
alle leren binnen Shell zal daarom<br />
onder één centrale paraplu komen te<br />
vallen.<br />
Wapen in concurrentiestrijd<br />
Waarom krijgt leren binnen Shell nu<br />
zoveel aandacht dat het bedrijf er<br />
zelfs een eigen universiteit voor in<br />
het leven roept? Oldham: “De business<br />
waarin wij ons bevinden, is<br />
momenteel uiterst competitief. Shell<br />
kan alleen overleven als alle medewerkers<br />
als collectief beter zijn dan<br />
de concurrent. Shell is niets anders<br />
dan de optelsom <strong>van</strong> de kennis en<br />
vaardigheden <strong>van</strong> haar mensen.”<br />
Lomas vult hem aan met: “Het is cruciaal<br />
dat we de beste talenten binnenhalen<br />
en binnenhouden. Maar tevens<br />
moeten we in alle businesses waarin<br />
we actief zijn de mensen wereldwijd<br />
toegang geven <strong>tot</strong> dezelfde mogelijkheden<br />
als die <strong>van</strong> de West-Europese<br />
en Amerikaanse collega’s. Het centraal<br />
ontwikkelen <strong>van</strong> een portfolio<br />
<strong>van</strong> leermogelijkheden, dat gebruik<br />
maakt <strong>van</strong> de modernste leertechnieken,<br />
is een belangrijke strategische<br />
impuls en staat voor meer dan alleen<br />
een website.”<br />
Waarmee hij ondermeer doelt op het<br />
rekruteringselement; de SOU moet<br />
het bedrijf extra aantrekkelijk maken<br />
voor potentiële medewerkers en<br />
moet ook de retentie versterken. Of,<br />
zoals Beaty het verwoordt: “Mensen<br />
komen naar Shell <strong>van</strong>wege de werkomgeving<br />
waarin ze zich comfortabel<br />
voelen, waar ze zich persoonlijk<br />
en professioneel kunnen ontplooien<br />
en waar ze door leren hun kwaliteiten<br />
verder kunnen verbeteren.”
“Shell kan alleen overleven als alle ruim<br />
100.000 werknemers als collectief beter<br />
zijn dan de concurrent.”<br />
En die nieuwe mensen moeten er<br />
komen. Zoals bij zoveel bedrijven<br />
vergrijst Shell’s personeelsbestand in<br />
rap tempo. Het bedrijf zal de kwaliteiten<br />
<strong>van</strong> de vele nieuwkomers verder<br />
moeten ontwikkelen om ‘Shell<br />
verder te brengen als de ouderen<br />
straks zijn vertrokken’.<br />
Overigens blijkt de SOU niet beperkt<br />
<strong>tot</strong> alleen de Shell-populatie. Volgens<br />
Lomas biedt de open universiteit in<br />
bepaalde gevallen ook toegang <strong>tot</strong><br />
leren binnen Shell aan (toekomstige)<br />
businesspartners en contractors.<br />
Het leren migreren<br />
Uiteindelijk doel is al het leren binnen<br />
Shell te leveren <strong>van</strong>uit de SOU.<br />
Die zal daarvoor over een allesomvattend<br />
portfolio beschikken. Programma’s<br />
voor het ontwikkelen <strong>van</strong> leiderschap,<br />
technische programma’s<br />
over Exploratie en Productie, Gas &<br />
Power en Downstream, inclusief ook<br />
persoonlijke productiviteitsprogramma’s.<br />
Het leerpakket zal alle mogelijke<br />
leermethoden omvatten, <strong>van</strong> het<br />
klassieke klaslokaal <strong>tot</strong> en met innovatief<br />
‘e-learning’.<br />
Adam Lomas: “Nu zitten we echter<br />
nog in de eerste fasen <strong>van</strong> het samenvoegen<br />
<strong>van</strong> leren binnen de Groep.<br />
Daarom is de SOU ook intern nog een<br />
redelijk onbekend fenomeen. Binnen<br />
enkele jaren zal dat anders zijn omdat<br />
het dan de enige manier zal zijn<br />
waarop er binnen Shell wordt geleerd,<br />
met als enige uitzondering de<br />
specialistische lokale cursussen.”<br />
Voor het zover is, moeten alle leerprocessen<br />
gerationaliseerd worden<br />
en migreren naar de SOU. Voor er<br />
daadwerkelijk sprake is <strong>van</strong> genoemde<br />
one stop shop, zal het project<br />
meerdere jaren beslaan en meerdere<br />
fasen doorlopen. Scott Beaty: “De lancering<br />
begin dit jaar viel samen met<br />
het migreren <strong>van</strong> een aantal systemen<br />
naar de SOU, in de eerste fase.<br />
In fase twee zullen we een aantal andere<br />
leerprocessen overbrengen. In<br />
2007 valt fase drie, waarin we al het<br />
overige migreren.”<br />
Een <strong>van</strong> de grootste onderdelen die<br />
Shell moet overhevelen naar de SOU<br />
is het technisch leren binnen Downstream<br />
Manufacturing in de VS, de<br />
wereld <strong>van</strong> voornamelijk raffi nage.<br />
De rationalisatie en migratie daar<strong>van</strong><br />
gaat maar liefst drie jaar kosten. Oldham:<br />
“Dat rationaliseren deden we<br />
ook bij niet-technisch leren en moet<br />
niet worden onderschat. We wisten<br />
dat er veel was. Door wat we hebben<br />
gedaan weten we nu ook hoeveel en<br />
hoe divers dat is en wat daar<strong>van</strong> niet<br />
voldoet aan de standaard <strong>van</strong> de SOU.<br />
Met die rationalisatie helpen we de<br />
studenten. Die krijgen een reductie<br />
in de keuzen en weten dat waar zij<br />
uit kunnen kiezen <strong>van</strong> goede kwaliteit<br />
is.”<br />
Shell-graad<br />
De benaming Universiteit roept uiteraard<br />
direct de vraag op of Shell<br />
dan ook een eigen ‘graad’ of andere<br />
kwalifi catie in het leven zal roepen.<br />
Lomas zegt dat daarover eigenlijk<br />
nog geen discussie is gevoerd. “In<br />
eerste instantie gaat het om het laten<br />
groeien <strong>van</strong> kansen, vooral op technisch<br />
vlak, om in lijn te komen met<br />
externe graden. Dat zullen we autoriseren<br />
binnen de SOU. Zo bieden<br />
we in bijvoorbeeld EP de mogelijkheid<br />
om een masters degree te ha-<br />
Kennis <strong>van</strong> het<br />
net halen<br />
Het element ‘open’ is zeker <strong>van</strong> toepassing<br />
op de Shell Open University;<br />
tachtig procent <strong>van</strong> het leren vindt<br />
plaats buiten de klaslokalen.<br />
De SOU zet alle leersystemen naast<br />
elkaar en spreekt daarom ook <strong>van</strong><br />
‘blended learning’, ofwel gemengd<br />
leren. De keuze hiervoor is ontstaan<br />
uit de toegenomen kennis over de<br />
effectiviteit <strong>van</strong> de diverse leersystemen.<br />
Voor volwassenen en populaties<br />
bestaande uit diverse leeftijdsgroepen<br />
en culturele achtergronden blijkt de<br />
klassikale methode tevens de minst<br />
effectieve.<br />
De meest effectieve leermethode is zelf<br />
kennis ‘<strong>van</strong> het net’ halen. Voorbeelden<br />
<strong>van</strong> methoden die zich tussen deze<br />
twee uitersten bevinden zijn onder<br />
meer mentoring, coaching, kennisnet<br />
en leren op de werkplek.<br />
Met de SOU wil Shell een omgeving<br />
creëren om dat ‘andere’ leren aan te<br />
moedigen door de student meer maatwerk<br />
te bieden.<br />
De mannen <strong>van</strong> de Shell Open Universiteit,<br />
v.l.n.r.: Adam Lomas, Scott Beaty<br />
en John Oldham. “We moeten zorgen<br />
dat Shell verder kan als de ouderen<br />
straks zijn vertrokken.”<br />
len aan een externe universiteit. En<br />
in de wereld <strong>van</strong> het boren zijn de<br />
Shell Round One en Round Two in<br />
de praktijk erkend - al zijn het geen<br />
universitaire graden - als de ‘gouden<br />
standaard’ in drilling. In de toekomst<br />
zullen we vergelijkbare ontwikkelingen<br />
zien.”<br />
Maar, levert dit niet het risico op dat<br />
jonge mensen een paar jaar bij Shell<br />
komen, er een leuke opleiding volgen<br />
en vervolgens hun heil zoeken bij de<br />
concurrent? Adam Lomas: “Dat mensen<br />
na onze wereldklasse-opleiding<br />
soms bij een ander gaan werken,<br />
weten we. Daarover maken we ons<br />
geen zorgen; dat gebeurt toch. Al is<br />
het verloop bij ons heel laag. Wat we<br />
hopen, is dat we in de voorhoede zullen<br />
blijven en dat mensen bij ons komen<br />
óók omdat we goed zijn in leren.<br />
Natuurlijk willen we geen mensen<br />
kwijtraken, zeker geen goede. Maar<br />
als ze gaan, dan gaan ze als ambassadeurs<br />
voor wat er binnen Shell gebeurt<br />
rond leren. Dan beschouwen<br />
we onze inspanning en het geld nog<br />
steeds als een goede investering.”<br />
SHELL VENSTER - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - 13
TEKST: PIETER NOUWEN FOTO: ERNST BODE<br />
MEER GEWICHT<br />
IN DE TECHNISCHE<br />
SCHAAL<br />
De drie Technische<br />
Universiteiten <strong>van</strong> ons<br />
land werken toe naar<br />
een federatie. Doel is<br />
krachtenbundeling voor<br />
meer internationaal<br />
gewicht.<br />
Shell is enthousiast<br />
voorstander <strong>van</strong> het<br />
proces dat volgens<br />
federatievoorzitter<br />
Hans <strong>van</strong> Luijk (foto)<br />
‘brain drain’ moet<br />
omzetten in ‘brain<br />
gain’.<br />
Kunde en excellentie<br />
Dit zijn de algemene werkterreinen <strong>van</strong> de vijf Centres of Competence<br />
(CoC) en de specifi eke gebieden waarop het onderzoek in de Centres<br />
of Excellence (CoE) zich gaat richten:<br />
1 CoC: High Tech Systems & Materials.<br />
CoE: Intelligent mechatronic systems, ofwel mensachtige robotsystemen<br />
die met een hoge precisie en gevoeligheid onder meer in staat<br />
zijn tijdrovend werk te doen, reddingswerkzaamheden te verrichten en<br />
chirurgen te helpen bij zeer precieze operaties.<br />
2 CoC: Fluid and Solid Mechanics.<br />
CoE: Multiscale phenomena in fl uids and solids: de manier waarop het<br />
macrogedrag <strong>van</strong> vloeibare en vaste stoffen afhangt <strong>van</strong> interacties op<br />
microschaal. Enkele toepassingen: fl exibele elektronica, zelfherstellend<br />
materiaal, betere klimaatvoorspellingen en ink-jet printers.<br />
3 CoC: Applications of Nanotechnology.<br />
CoE: Bio-nano applications, die het mogelijk maken ziekten te diagnosticeren<br />
en te behandelen voordat onherstelbare schade is aangericht.<br />
Nodig daarvoor zijn single molecule en single cell studies en het<br />
opsporen <strong>van</strong> ziekte-veroorzakende moleculen (bio- en nanosensing).<br />
4 CoC: Netherlands Institute for Research in ICT (NIRICT).<br />
CoE: NIRICT Centre for Design, Analysis and Synthesis of Dependable<br />
Systems: het bevorderen <strong>van</strong> de betrouwbaarheid, de veiligheid en de<br />
toegankelijkheid <strong>van</strong> ICT-systemen voor bijvoorbeeld internet, auto’s,<br />
vliegtuigen, telefooncentrales en medische systemen.<br />
5 CoC: University Research Group on Sustainable Energy<br />
Technologies (URGENT).<br />
CoE: Goedkope en zeer effi ciënte zonnecellen; directe productie <strong>van</strong><br />
waterstof uit zonlicht; waterstofopslag en toepassing in brandstofcellen<br />
voor een nieuwe generatie emissievrije auto’s; bioraffi nage; gebruik<br />
<strong>van</strong> biobrandstoffen.<br />
14 - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - SHELL VENSTER<br />
‘Ik vind dat we heel grote stappen<br />
hebben genomen, zowel<br />
ten behoeve <strong>van</strong> de universiteiten<br />
als <strong>van</strong> de Nederlandse<br />
samenleving. We hebben dingen gedaan<br />
waar<strong>van</strong> we drie jaar geleden<br />
zelfs niet zouden hebben gedroomd.”<br />
Als Hans <strong>van</strong> Luijk, voorzitter <strong>van</strong> het<br />
College <strong>van</strong> Bestuur <strong>van</strong> de Technische<br />
Universiteit Delft het over ‘we’<br />
heeft, zijn dat de drie technische universiteiten<br />
<strong>van</strong> ons land: de TU Delft,<br />
de TU Eindhoven en de Universiteit<br />
Twente. Hun ‘grote stappen’ zullen<br />
resulteren in een federatie, die op<br />
31 maart 2007 formeel wordt bekrachtigd.<br />
De federatie-in-oprichting<br />
heeft al een bestuur, dat bestaat uit<br />
de voorzitters <strong>van</strong> de drie TU’s. Van<br />
Luijk is momenteel de voorzitter <strong>van</strong><br />
deze voorzitters.<br />
“Het idee <strong>van</strong> een fusie”, gaat hij verder,<br />
“hebben we <strong>van</strong> begin af aan<br />
afgewezen. De belangrijkste reden<br />
daarvoor was het behoud <strong>van</strong> de<br />
naam, de identiteit en de reputatie<br />
<strong>van</strong> de drie universiteiten, met name<br />
in het buitenland. Verder waren we<br />
er<strong>van</strong> overtuigd dat wetenschappelijk<br />
succes niet top-down kan<br />
worden gestuurd. Dus hebben we<br />
de vorm gekozen <strong>van</strong> een federatie,<br />
waarin we samenwerken op het gebied<br />
<strong>van</strong> onderwijs, onderzoek en<br />
kennisvalorisatie.”<br />
En: “Naast medisch onderzoek is<br />
grootschalig technisch onderzoek<br />
het kostbaarste wat er is en het<br />
wordt steeds duurder naarmate de<br />
complexiteit <strong>van</strong> de benodigde apparatuur<br />
toeneemt. Maar de budgetten<br />
groeien niet exponentieel mee. Dus<br />
zullen de drie universiteiten hun onderzoekprojecten<br />
onderling moeten<br />
afstemmen.”<br />
Door onderlinge afstemming ontstaat,<br />
aldus Van Luijk, “ook meer<br />
massa en impact rond de onderzoekthema’s,<br />
waardoor je meer gewicht<br />
in de schaal kunt leggen bij het verwerven<br />
<strong>van</strong> fi nanciering.”<br />
Als derde reden noemt Van Luijk de<br />
toenemende internationale concurrentie<br />
waar het gaat om het binnenhalen<br />
<strong>van</strong> wetenschappelijk talent op<br />
hoog niveau. “Dat voelt zich aangetrokken<br />
<strong>tot</strong> grotere onderzoeksgroepen<br />
met een goede outillage. De hoeveelheid<br />
wetenschappelijk talent <strong>van</strong><br />
niveau loopt in Nederland al vijftien<br />
jaar terug; het is nu schaars. Door<br />
samenwerking willen wij een aantal<br />
wetenschapsgebieden in Nederland<br />
behouden en bij voorkeur uitbrei-
den; willen we de brain drain veranderen<br />
in een brain gain.”<br />
Competence en Excellence<br />
Hoe gaat men dat doen? “Eerst hebben<br />
we bekeken”, zegt Hans <strong>van</strong><br />
Luijk, “welke onderzoeksgroepen<br />
we gemeenschappelijk hadden en<br />
dus voor onderlinge afstemming in<br />
aanmerking kwamen. Dat bleken vijf<br />
groepen te zijn. Daar hebben we als<br />
het ware een hek omheen gezet en<br />
dat worden nu Centres of Competence.<br />
Bovenop die vijf centra gaan<br />
we nog eens pieken zetten waarmee<br />
we de wereldtop kunnen bereiken:<br />
de Centres of Excellence. Het gaat<br />
hier niet om, zeg maar, fysieke centra<br />
met elk een eigen gebouw, maar<br />
om netwerken waarbinnen gezamenlijk<br />
wordt gesproken over dingen<br />
als onderzoeksprogrammering<br />
en -activiteiten, leerstoelenplannen<br />
en investeringen. Wel zul je zien dat<br />
ze elk hun eigen cultuur gaan krijgen<br />
en een eigen naam. Zo hebben<br />
we al een Center of Competence dat<br />
NIRICT heet, het Netherlands Institute<br />
for Research in ICT.”<br />
Het ministerie <strong>van</strong> OCW verstrekt<br />
voor de vijf centra een eenmalige<br />
subsidie <strong>van</strong> 50 miljoen euro, die<br />
verspreid over vijf jaar wordt uitgekeerd.<br />
Van Luijk: “Als je dat bedrag<br />
in perspectief zet, zie je dat het eigenlijk<br />
heel weinig is. Per jaar is het<br />
voor de drie universiteiten maar één<br />
procent <strong>van</strong> hun begrotingen. De<br />
eenmalige subsidie is niet bedoeld<br />
om de centra op te zetten en in stand<br />
te houden, maar om dertig top-hoogleraren<br />
aan te trekken die ze de nodige<br />
stimulansen kunnen geven. Als<br />
je weet dat er bij de drie TU’s momenteel<br />
75 hoogleraren werken, dan<br />
betekent het een behoorlijke uitbreiding.”<br />
De nieuwe top-hoogleraren zullen<br />
- kunnen - niet worden gelokt met<br />
hoge salarissen. Van Luijk: “Wetenschappers<br />
zijn geen mensen die grote<br />
zakken geld najagen; voor hen is de<br />
inhoud belangrijker. Ze willen graag<br />
deel uitmaken <strong>van</strong> een groep die op<br />
wereldschaal impact heeft. Ze willen<br />
bij een winning team horen, dat<br />
zorgt voor spraakmakend onderzoek<br />
en de bijbehorende publicaties.”<br />
Over schutting kijken<br />
Via Hans <strong>van</strong> Luijk hebben zowel<br />
de TU Delft als de federatie goede<br />
contacten met Shell: voordat hij<br />
eind 2001 in Delft aantrad als collegevoorzitter,<br />
had hij - na te zijn afgestudeerd<br />
als chemisch technoloog<br />
- al een 32-jarige loopbaan bij Shell<br />
achter de rug.<br />
Bestuurders <strong>van</strong> universiteiten die<br />
bindingen hebben met grote ondernemingen:<br />
het is een verschijnsel<br />
dat heeft geleid <strong>tot</strong> de kritiek dat die<br />
bestuurders niet helemaal onafhankelijk<br />
meer zijn. Van Luijk reageert:<br />
“Het besturen <strong>van</strong> een universiteit is<br />
een lastige zaak, dus strekt het volgens<br />
mij <strong>tot</strong> aanbeveling wanneer iemand<br />
in die functie elders bestuurservaring<br />
heeft opgedaan; wanneer<br />
iemand in andere hoedanigheden<br />
over de schutting heeft gekeken.”<br />
Van Luijk maakt zich “grote zorgen”<br />
over het verval <strong>van</strong> de natuurwetenschappelijke<br />
kennis in ons land.<br />
“De belangstelling voor techniek is<br />
al vijftien jaar aan het teruglopen en<br />
pas zeer recent lijkt er enige groei<br />
in te zitten, maar wel <strong>van</strong>af een heel<br />
laag niveau. Om redenen die me geheel<br />
onduidelijk zijn, wordt het vakkenpakket<br />
natuur en techniek in het<br />
VWO bovendien verder uitgekleed.<br />
Dat verlies kunnen we als universiteiten<br />
enkel compenseren met aansluitingstrajecten,<br />
want we kunnen<br />
en willen de studieduur niet verlengen.<br />
Verder zijn we blij met een<br />
programma als Jet-Net (Jongeren en<br />
Technologie Netwerk Nederland -<br />
red.), waaraan ook Shell deelneemt.<br />
Het is een initiatief waaraan wij <strong>van</strong><br />
Ondernemende hoogleraren,<br />
‘goede zaak’<br />
Als research advisor <strong>van</strong> de Shell Groep is Peter Kwant opgetogen over<br />
de Centres of Competence/Excellence in wording. “Als gevolg <strong>van</strong> de<br />
globalisering zijn er in de wereld momenteel krachten aan het werk die je<br />
niet kunt negeren. Daarom worden in Nederland op natuurwetenschappelijk<br />
en technisch gebied heel wat inspanningen verricht om in dat krachtenveld<br />
overeind te blijven. Universiteiten, onderzoeksinstituten, overheid<br />
en bedrijfsleven werken onder meer samen in het Forum Techniek en<br />
Wetenschap, de Stichting voor Fundamenteel Onderzoek der Materie, het<br />
Joint Solar Programme en het Dutch Polymer Institute, dat op zoek is naar<br />
nieuwe materialen voor het opwekken <strong>van</strong> zonne-energie. Shell doet in al<br />
die clubs mee; we vinden het prachtig. Nu komt daar de federatie <strong>van</strong> de<br />
TU’s met haar Centres of Excellence bij. Over de onderzoekthema’s <strong>van</strong><br />
de centra hebben we al een heleboel contacten lopen. Directe researchsamenwerking<br />
staat nog niet op de agenda, maar wat niet is kan komen.”<br />
Rein Willems, president-directeur <strong>van</strong> Shell Nederland, zegt dat Shell het<br />
initiatief <strong>van</strong> de drie TU’s “<strong>van</strong> harte heeft toegejuicht. Op een aantal vakgebieden<br />
kunnen we in Nederland nieuwe, goede hoogleraren uitstekend<br />
gebruiken. Zo hebben we binnenkort misschien geen enkele hoogleraar<br />
katalyse meer. Shell heeft twee grote researchlaboratoria in ons land - in<br />
Amsterdam en in Rijswijk - en ook daarom vinden we het <strong>van</strong> wezenlijk belang<br />
dat hier goede opleidingen zijn die goede ingenieurs afl everen. Onze<br />
research- en technologiecentra hebben hun activiteiten deels gekoppeld<br />
aan die <strong>van</strong> de universiteiten. Het zou te gek zijn als er in die labs niemand<br />
meer zou werken die afkomstig is <strong>van</strong> een Nederlandse universiteit, vooral<br />
als ze pal naast elkaar liggen zoals Rijswijk en Delft.”<br />
Verder vindt Willems het “een uitstekende zaak dat de TU’s naar een effi<br />
ciëntere structuur toegaan. Die moet ervoor zorgen dat er uiteindelijk<br />
een gelijkblijvend of groter aantal hoogleraren per student beschikbaar is,<br />
terwijl de back-offi ce gelijk blijft.”<br />
Over de samenwerking tussen bedrijven en universiteiten zegt hij <strong>tot</strong> slot:<br />
“We gaan toe naar een situatie waarin hoogleraren nog meer in de samenleving<br />
staan dan nu al het geval is. Dat houdt ook in dat ze zich commercieler<br />
zullen opstellen. Nu al tonen hoogleraren steeds meer ondernemingszin,<br />
wat een goede zaak is.”<br />
De lift gaat langzaam omhoog<br />
De inspanningen om meer jongeren bèta- en techniekopleidingen te laten<br />
volgen, beginnen langzaam effect te krijgen. Vorig jaar groeiden de universitaire<br />
bètastudies met drie procent, dit jaar destilleerde het Platform<br />
Bèta Techniek uit de cijfers <strong>van</strong> de Informatie Beheer Groep een groei met<br />
gemiddeld vier procent.<br />
Opvallende stijgers zijn wiskunde (+17%), aardwetenschappen (+16%) en<br />
life science & technoiogy (+15%). Grootste dalers zijn klinische technologie<br />
(-18%) en bouwkunde (-6%).<br />
harte meewerken, alleen al om de<br />
achteruitgang te keren.”<br />
Laatste vraag: zullen de Centres of<br />
Excellence de brain drain kunnen keren?<br />
Hans <strong>van</strong> Luijk: “Het is onze hoop<br />
en onze ambitie dat ze gaan fungeren<br />
als een katalysator die dat proces op<br />
gang brengt. Dat we, door deze hobbel<br />
te nemen, succesvoller worden<br />
in het verwerven <strong>van</strong> fi nanciering<br />
voor onze onderzoekprogramma’s.<br />
Verder moet je niet vergeten dat die<br />
centra een extra inspanning zijn, bovenop<br />
de vijf researchcentra die we<br />
al hebben. Die multifunctionele centra<br />
- ze gaan over de verschillende faculteiten<br />
heen - zijn gecreëerd rond<br />
vijf maatschappelijke vraagstukken<br />
die <strong>van</strong> belang zijn voor een wereld<br />
waarop straks negen miljard mensen<br />
een plaats moeten krijgen: duurzame<br />
energie, duurzame processen, de directe<br />
leefomgeving, de aarde en het<br />
water. Het onderzoek <strong>van</strong> deze centra<br />
wordt afgestemd op de nieuwe<br />
Centres of Excellence. Alles bij elkaar<br />
is er sprake <strong>van</strong> een bottom-up<br />
proces, dat we nu even moeten aanjagen.<br />
Laten we ons concentreren op<br />
het groeipad <strong>van</strong> dat proces en er<strong>van</strong><br />
leren, alvorens volgende stappen te<br />
zetten. Laten we streven naar een<br />
groei <strong>van</strong> het momentum en naar<br />
groei in het vertrouwen <strong>van</strong> de betrokkenen,<br />
<strong>van</strong> het bedrijfsleven en<br />
<strong>van</strong> de buitenwereld.”<br />
SHELL VENSTER - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - 15
FLUISTERENDE<br />
OMWENTELING<br />
TEKST: PIET DE WIT FOTO’S: ERNST BODE, HOLLANDSE HOOGTE, ANP PHOTO<br />
Eerdere grote prijsstijgingen kregen de betiteling ‘oliecrisis’ mee. Maar de recente prijsexplosie<br />
passeert vrijwel fl uisterend. De wereldeconomie groeit met een percentage als <strong>van</strong> de na-oorlogse<br />
‘Wederopbouw’. “Toch is het waarschijnlijk dat er nu juist wel sprake is <strong>van</strong> een waterscheiding<br />
in de energievoorziening”, aldus Rein Willems, President-Directeur <strong>van</strong> Shell Nederland.*)<br />
‘Een crisis is niet per se ook<br />
een waterscheiding; en soms<br />
zijn er waterscheidingen die<br />
haast op kousenvoeten ons<br />
leven binnensluipen. De<br />
energiecrisis <strong>van</strong> 1979 en 1980, toen<br />
de olieprijzen verdrievoudigden als<br />
reactie op de Iraanse omwenteling<br />
en de Iran-Irak-oorlog die daarop<br />
volgde, betekende geen waterscheiding<br />
in de energievoorziening. De<br />
systemen overleefden de schok moeiteloos.<br />
Zelfs de moeder-<strong>van</strong>-alle-oliecrises,<br />
die <strong>van</strong> 1973 na de Arabisch-Israëlische<br />
oorlog, was geen cesuur in de<br />
zin dat na de schok, inclusief boycots,<br />
de energievoorziening fundamenteel<br />
anders werd. Weliswaar versterkte<br />
het de relatieve machtsvermindering<br />
<strong>van</strong> particuliere oliemaatschappijen<br />
(ooit als ‘The Seven Sisters’ betiteld)<br />
ten gunste <strong>van</strong> aan<strong>van</strong>kelijk alleen<br />
OPEC, later ook andere staatsoliemaatschappijen,<br />
maar de wereldeconomie<br />
draaide spoedig door in<br />
het oude spoor, ook omdat buiten<br />
de OPEC de olieproductie fors ging<br />
groeien.<br />
Bijzonder is dat we <strong>van</strong>daag níet spreken<br />
<strong>van</strong> een energiecrisis. Terwijl<br />
olie, in nominale dollars, nu ruim<br />
drie maal duurder is dan in 1999 en<br />
de spotprijzen voor gas op Europese<br />
en Noord-Amerikaanse markten<br />
regelmatig records noteren. Overigens<br />
moet hierbij een kanttekening<br />
worden geplaatst: de gemiddelde<br />
Amerikaanse consument besteedt<br />
nu ongeveer vier procent <strong>van</strong> zijn<br />
besteedbaar inkomen aan energie.<br />
Hij komt daarmee dicht bij het peil<br />
<strong>van</strong> het eind <strong>van</strong> de jaren zeventig.<br />
Maar intussen is zijn besteedbaar inkomen<br />
fors gegroeid en weegt energie<br />
dus in absolute termen minder<br />
16 - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - SHELL VENSTER<br />
zwaar in het besteedbaar inkomen.<br />
De wereldeconomie groeit dit jaar -<br />
gemeten in koopkrachtpariteit - met<br />
ruim vijf procent, dat is althans de<br />
voorspelling <strong>van</strong> het IMF. Vorig jaar,<br />
toen de energieprijs de hoogte in begon<br />
te schieten, was de globale economische<br />
groei ook al fors, namelijk<br />
4,8 procent. Het IMF voorspelt voor<br />
2007 een lichte teruggang, maar met<br />
4,7 procent zou het wel het vijfde<br />
jaar in successie worden waarin de<br />
wereldgroei boven de vier procent<br />
ligt. Dat zijn percentages die doen<br />
denken aan de Wederopbouwperiode<br />
na de Tweede Wereldoorlog. In<br />
zo’n situatie kun je moeilijk <strong>van</strong> een<br />
crisis spreken.<br />
Toch zou het best kunnen dat we momenteel<br />
wél een waterscheiding in de<br />
energievoorziening meemaken. Het<br />
is een omwenteling die haast fl uisterend<br />
<strong>tot</strong> ons komt. Waarom geen<br />
breuk in 1973 en 1979, en nu wel?<br />
Omdat er toen in feite een één-dimensionale<br />
verandering plaatsvond,<br />
namelijk een hogere olieprijs, waar<br />
de wereld ook nog eens op reageerde<br />
met verkeerd monetair beleid.<br />
Gezonde bedrijven<br />
De situatie anno-2006 in de energiesector<br />
kent veel meer facetten. Zoals:<br />
■ Een zorg over het aanstaand eind<br />
<strong>van</strong> ‘easy oil’, dus goedkoop te<br />
produceren reserves.<br />
■ Een zorg over de blijvende instabiliteit<br />
<strong>van</strong> de regio met niet<br />
alleen de meeste reserves <strong>van</strong><br />
die ‘easy oil’, maar ook met de<br />
meeste - in feite de enige - reserveproductiecapaciteit,<br />
het Midden-Oosten.<br />
■ Een zorg over de betrouwbaarheid<br />
<strong>van</strong> leveringen uit andere<br />
gebieden, zoals Rusland en West-<br />
Afrika.<br />
■ Sowieso een verharding <strong>van</strong> de<br />
internationale energiepolitieke<br />
verhoudingen, waarbinnen het<br />
bezit <strong>van</strong> olie en gas een politiek<br />
instrument is geworden. Landen<br />
met voorheen een lage politieke<br />
status krijgen hiermee invloed.<br />
■ Een algemene verslechtering<br />
<strong>van</strong> het wereldwijde politieke<br />
en maatschappelijke vertrouwen<br />
tussen culturele blokken en de<br />
drang daarom om onafhankelijker<br />
te zijn bij de voorziening met<br />
strategische grondstoffen.<br />
■ Een zorg over de klimaateffecten<br />
die zouden kunnen optreden als<br />
we onveranderd doorgroeien in<br />
fossiele brandstoffen.<br />
Dit alles speelt zich wel af in een heel<br />
andere bedrijfseconomische, monetaire<br />
en handelstechnische situatie<br />
dan in de jaren zeventig en tachtig.<br />
Bedrijven presteren momenteel sterk<br />
en zijn gezond gefi nancierd; ze hoeven<br />
nauwelijks een beroep te doen<br />
op kredieten of emissies. De grootste<br />
zorg <strong>van</strong> veel Boards is momenteel<br />
hoeveel eigen aandelen ingekocht<br />
moeten worden met surplus-geld -<br />
een ongekend luxeprobleem.<br />
Monetair hebben de meeste landen<br />
bovendien hun zaken goed op orde;<br />
de infl atie is daardoor relatief laag. In<br />
1993 bijvoorbeeld bedroeg de infl atie<br />
op wereldschaal bijna 35 procent en<br />
lag de reële economische groei op 1,2<br />
procent. Vorig jaar was het gemiddelde<br />
infl atiecijfer <strong>van</strong> de wereld slechts<br />
3,7 procent en was de economische<br />
groei, gemeten in koopkracht, die<br />
eerder genoemde 4,8 procent.<br />
De diverse wereldhandelsrondes in<br />
het kader <strong>van</strong> de WTO hebben belangrijk<br />
bijgedragen aan de versnel-<br />
ling <strong>van</strong> de economische groei. En ze<br />
voorkomen nu dat handelsbarrières<br />
worden opgeworpen in tijden <strong>van</strong><br />
onzekerheid. Protectionisme is een<br />
grotere bedreiging voor de groei <strong>van</strong><br />
de wereldeconomie dan hoge energieprijzen.<br />
In deze nieuwe situatie vindt wel<br />
een grote verschuiving <strong>van</strong> kapitaal<br />
plaats. De overschotten op de lopende<br />
rekening <strong>van</strong> olie-exporteurs bedroegen<br />
vorig jaar zo’n $400 miljard,<br />
vier maal zoveel als in 2002. Een fl ink<br />
deel <strong>van</strong> dat geld is geïnvesteerd in<br />
Amerikaanse waardepapieren en in<br />
futures bij grondstoffenfondsen. De<br />
geldstroom ondersteunt de opwaartse<br />
prijsspiraal voor energie en moedigt<br />
de Amerikanen aan om door te<br />
gaan met op de pof te leven.<br />
‘Zenuwachtige energie’<br />
Door een veelheid aan redenen, leven<br />
we in een tijd <strong>van</strong> ‘zenuwachtige<br />
energie’, zoals de Economist begin<br />
dit jaar schreef. De zenuwachtigheid<br />
heeft een andere achtergrond dan<br />
die <strong>van</strong> 1973 en 1979 en zal daarom<br />
leiden <strong>tot</strong> structurele koerswijzigingen.<br />
De kern zal zijn dat landen - en<br />
blokken <strong>van</strong> landen - hard gaan werken<br />
aan diversifi catie om zo voor hun<br />
energievoorziening minder afhankelijk<br />
te worden <strong>van</strong> een kleine groep<br />
<strong>van</strong> leveranciers in minder stabiele<br />
landen en regio’s. Hoe ziet de wereld<br />
er uit na de waterscheiding - die we<br />
ook benoemen als ‘energietransitie’?<br />
■ De basis er<strong>van</strong> wordt nog lang -<br />
zeker nog wel 50 jaar - gevormd<br />
door de conventionele fossiele<br />
bronnen olie en gas. Veel <strong>van</strong> de<br />
nieuw open te leggen velden zullen<br />
liggen in extreme gebieden,<br />
zoals de ultradiepe zee of rond de<br />
Noordpool. De marginale kosten<br />
* Deze tekst is een actualisering <strong>van</strong> een eerder uitgesproken speech op een congres <strong>van</strong> de Adviesraad Internationale Vraagstukken in Den Haag.
“De leveringszekerheid<br />
ligt op zo’n hoog<br />
niveau dat het beeld<br />
is ontstaan dat de<br />
ononderbroken aanwezigheid<br />
<strong>van</strong> voldoende en<br />
betaalbare energie een<br />
<strong>van</strong>zelfsprekendheid is.<br />
Dat is het niet.”
Destijds (1973) heette het ‘oliecrisis’, <strong>van</strong>daag de dag staan de wegen <strong>tot</strong> de gangboorden<br />
vol zodat de congestieproblemen (fi les en luchtkwaliteit) ons dwingen na te denken over<br />
nieuwe modellen <strong>van</strong> energievoorziening en mobiliteit.<br />
<strong>van</strong> oliewinning zullen hierdoor<br />
omhoog gaan.<br />
■ Nieuw is dat veel meer onconventionele<br />
olie en gas geproduceerd<br />
zal worden. Dan praten<br />
we onder andere over zware<br />
olie, oliezanden en schalie. En<br />
bij aardgas over tight gasses uit<br />
moeilijk producerende reservoirs<br />
en coal bed methane uit<br />
steenkoollagen. Grote reserves<br />
<strong>van</strong> onconventionele koolwaterstoffen<br />
zijn te vinden in Canada,<br />
Venezuela, de Verenigde Staten<br />
en China. Ook hier geldt dat de<br />
marginale productiekosten <strong>van</strong><br />
deze reserves veel hoger liggen<br />
dan die <strong>van</strong> de ‘easy oil’ omdat<br />
meer technologie nodig is voor<br />
de productie en <strong>van</strong>wege relatief<br />
lage winningspercentages.<br />
■ De klimaatangst opent de weg<br />
naar grootschalige opberging<br />
<strong>van</strong> CO 2; de samenleving zal het<br />
normaal moeten vinden te betalen<br />
voor ‘afvalverwerking’ <strong>van</strong><br />
CO 2 in lege gasvelden, in nog niet<br />
lege olievelden, in waterhoudende<br />
reservoirs, of voor het mineraliseren<br />
in inerte stoffen, zoals<br />
bouwmateriaal. Deze extra kosten<br />
zullen terug te vinden zijn in<br />
de kosten <strong>van</strong> energie - nog meer<br />
opwaartse prijsdruk dus.<br />
■ Via vergassings- en synthesetechnologie<br />
kunnen steenkool,<br />
aardgas, biomassa en elke koolstofhoudende<br />
afvalfractie worden<br />
omgezet in motorbrandstoffen<br />
en chemical feedstocks.<br />
Daarnaast komt veel celluloseethanol<br />
beschikbaar uit nieuwe<br />
bioconversietechnologie en straks<br />
ook diesel uit biologisch afvalmateriaal<br />
via zogeheten Biomass<br />
to Liquids processen.<br />
18 - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - SHELL VENSTER<br />
■ Technologiedoorbraken bij met<br />
name solar zullen voor grootschalige<br />
schone elektriciteitsproductie<br />
zorgen, waarmee waterstof<br />
geproduceerd kan worden voor<br />
schone motortechnieken zoals<br />
brandstofcellen. Voor zowel de<br />
biobrandstoffen als voor nieuwe<br />
solartechnologie zal gelden dat<br />
ze duurdere energie produceren<br />
dan uit easy oil, zelfs inclusief de<br />
zo vaak besproken fear factor die<br />
in de huidige prijs verwerkt zou<br />
zijn.<br />
Staatsgedreven energiebeleid<br />
In alle gevallen is de nieuwe energie<br />
dus duurder dan de oude. Maar daarmee<br />
wil ik niet zeggen dat de huidige<br />
70 dollar of zo voor een vat ruwe<br />
olie, ofwel 37 eurocent per liter, de<br />
bodemprijs is geworden. Elke grondstofprijs<br />
is cyclisch, ‘what goes up<br />
must come down’, dus ook ruwe olie<br />
wordt wel weer een keer goedkoper.<br />
Overigens wil dat niet automatisch<br />
betekenen dat de consumentenprijs<br />
dan in gelijke mate daalt. De nieuwe<br />
bronnen zijn immers duurder te<br />
produceren en overheden hebben<br />
een groeiende neiging om energietransitie,<br />
voorzieningszekerheid en<br />
klimaatbeleid te sturen via marktmechanismen.<br />
En energie-exporterende<br />
landen eisen hogere royalties en<br />
belastingen. Temidden <strong>van</strong> verdere<br />
pieken en dalen zal op termijn de<br />
prijsbodem gestaag hoger komen te<br />
liggen, is mijn aanname.<br />
Iedereen is het eens over de noodzaak<br />
<strong>van</strong> diversifi catie <strong>van</strong> de energievoorziening.<br />
Maar als het op<br />
uitvoering aankomt, is er minder<br />
unanimiteit. Op nationaal niveau is<br />
er de vraag welke energiebronnen<br />
en technologieën de voorkeur krijgen,<br />
en welke worden uitgesloten.<br />
Ook moeten landen kiezen tussen<br />
internationale samenwerking of een<br />
Alleingang. In de EU gaat de discussie<br />
nu over hoeveel nationaal beleid<br />
wordt overgeheveld naar een Common<br />
Energy Policy. Tevens zullen<br />
ingrijpende industriepolitieke keuzes<br />
gemaakt moeten worden, bijvoorbeeld<br />
over hoeveel buitenlands<br />
bezit toegestaan mag worden in nationale<br />
energiebedrijven, privaat en<br />
publiek.<br />
Recente ontwikkelingen in zowel de<br />
Verenigde Staten als de EU en Rusland<br />
maken duidelijk dat hier grote<br />
potentiële spanningsvelden bestaan<br />
- en dan een spanning die geen positieve<br />
energie opwekt.<br />
Dan is er nog een element, namelijk<br />
de positie <strong>van</strong> de energieproducerende<br />
industrie. Het staatsgedreven<br />
energiebeleid is duidelijk terrein aan<br />
het winnen. Denk aan de Russische<br />
opstelling tegenover de Oekraïne en<br />
de EU ten aanzien <strong>van</strong> aardgaslevering<br />
en marktentree. Terwijl de liberale<br />
Verenigde Staten een overname<br />
dwarsboomde <strong>van</strong> een oliemaatschappij<br />
door een Chinese partij.<br />
Andere landen herschrijven eenzijdig<br />
de royalty- en accijnsafspraken<br />
om meer over te houden aan de nationale<br />
productie.<br />
Geen <strong>van</strong>zelfsprekendheid<br />
Laat ik vaststellen dat de private<br />
energiesector de wereld goed heeft<br />
bediend en nog steeds bedient.<br />
De leveringszekerheid ligt op zo’n<br />
hoog niveau dat het beeld is ontstaan<br />
dat de ononderbroken aanwezigheid<br />
<strong>van</strong> voldoende en betaalbare energie<br />
een <strong>van</strong>zelfsprekendheid is.<br />
Dat is het niet. Het is een monu-<br />
mentale prestatie dat er achter elk<br />
lichtknopje stroom zit, dat de kachel<br />
altijd brandt en dat tankstations vol<br />
bevoorraad zijn zodat een oponthoud<br />
daar geen 24 uur duurt, maar<br />
iets <strong>van</strong> vijf minuten. Dat kan alleen<br />
als je <strong>tot</strong> in de fi nesses een structuur<br />
beheerst die zowel beslissingen-perkwartier<br />
kan nemen als investeringsbeslissingen<br />
<strong>van</strong> soms tientallen<br />
miljarden dollars in activa met een<br />
economisch leven <strong>van</strong> vaak veertig<br />
jaar of langer.<br />
Kan de staat - of een verbond <strong>van</strong> staten<br />
- dat beter? Absoluut niet. Heeft<br />
de staat - of een verbond <strong>van</strong> staten -<br />
een rol te spelen om de particuliere<br />
energiesector te steunen en te faciliteren?<br />
Absoluut wel.<br />
Als ik naar de EU kijk, dan is het interessant<br />
om te zien dat het bij de<br />
oprichting ging om kolen - en staal,<br />
in de EGKS - en dat iets later het<br />
gezamenlijk veiligheidsbeheer <strong>van</strong><br />
kernenergie werd uitgevoerd door<br />
Euratom. Maar pogingen daarna om<br />
het algemene energiebeleid onder<br />
de regels <strong>van</strong> een gemeenschappelijk<br />
marktbeleid <strong>van</strong> liberalisering en<br />
concurrentie te brengen, mislukten.<br />
Nu is die beweging weer nieuw leven<br />
ingeblazen, gestimuleerd door<br />
de grote geopolitieke en energietechnische<br />
veranderingen die ik<br />
eerder noemde. Europa toont hierbij<br />
een ambivalent gezicht. De afspraak<br />
is de energiesector te liberaliseren<br />
en te privatiseren. Nederland en een<br />
aantal andere landen hebben hun<br />
gas- en elektriciteitsmarkten inmiddels<br />
vrij gemaakt. Dat is verstandig<br />
beleid. Maar andere landen vertonen<br />
protectionistisch gedrag. Zij gedragen<br />
zich hiermee niet alleen als<br />
fellow travelers maar verhinderen<br />
ook nog eens een optimale Euro-
pese waardecreatie. In maart <strong>van</strong> dit<br />
jaar schetste buitenlandcoördinator<br />
Javier Solana de om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> de Europese<br />
uitdaging: de EU draait nu al<br />
voor 50 procent op importenergie en<br />
volgens de meeste ramingen is dat in<br />
2030 90 procent geworden voor olie<br />
en 70 procent voor gas. Dat hoeft op<br />
zich geen probleem te zijn als Europa<br />
de importen sterk gediversifi ceerd<br />
heeft, er open markten bestaan, en<br />
er wederzijds gedeelde belangen zijn<br />
bij zowel leverancier als klant. Voor<br />
dat laatste is een hoog niveau <strong>van</strong><br />
onderling vertrouwen nodig, en dat<br />
kan geleverd worden als de politiek<br />
‘voorspelbare’ internationale wetgeving<br />
en regulatie afl evert.<br />
Pragmatisch opereren<br />
Vanuit onze bedrijfsoptiek is de EU de<br />
eerst aangewezen partij om aan zo’n<br />
politieke vertrouwensbasis te werken.<br />
Dat hoeft geen aanvullende nationale<br />
akkoorden uit te sluiten, mits<br />
ze niet contrair zijn aan de grote lijn.<br />
En zeker mogen ze geen nationaal<br />
protectionisme verhullen. Er moet<br />
wederzijds vertrouwen en erkenning<br />
<strong>van</strong> wederzijdse afhankelijkheid ontstaan.<br />
In zo’n positief milieu zal de<br />
markt vervolgens het werk moeten<br />
doen. Energiebedrijven moeten vrij<br />
zijn om handelsakkoorden te sluiten<br />
met grote en kleine voorraadhouders<br />
en om naar eigen keuze nieuwe energieprojecten<br />
te ontwikkelen.<br />
Op deze manier kunnen ook de<br />
specifi eke kwaliteiten <strong>van</strong> nationale<br />
markten versterkt worden benut,<br />
bijvoorbeeld de unieke geologische<br />
capaciteit <strong>van</strong> Nederland om te fungeren<br />
als gasrotonde voor heel West-<br />
Europa. Er is helemaal niets mis mee,<br />
ook niet in het kader <strong>van</strong> het ‘solidariteitsprincipe’,<br />
om zo’n aspect <strong>van</strong><br />
de Europese security of supply bilateraal<br />
- maar in overleg - te regelen.<br />
Alle factoren bij elkaar maken dat<br />
Shell de publicatie <strong>van</strong> het ‘High level<br />
Energy Green paper’ <strong>van</strong> de Gemeenschap<br />
verwelkomt. De EU heeft<br />
een belangrijke rol te spelen in het<br />
zekerstellen <strong>van</strong> een duurzame energie-aanvoer<br />
en het doelmatig functioneren<br />
<strong>van</strong> de Europese markten.<br />
Dit moet gebeuren door het steunen<br />
<strong>van</strong> initiatieven <strong>van</strong>uit de markt en<br />
door het coördineren <strong>van</strong> nationaal<br />
beleid, met name gericht op niet-EU<br />
partners en andere stakeholders.<br />
Overigens heb ik ook wel kritiek. De<br />
EU zegt een bijdrage te willen leveren<br />
aan het bevorderen <strong>van</strong> politieke<br />
stabiliteit in de producerende landen,<br />
met name gaslanden, omdat dit het<br />
investeringsklimaat en een stabiele<br />
energievoorziening ondersteunt. Dat<br />
is mooi. Maar er wordt geen woord<br />
besteed aan het aantrekkelijk maken<br />
<strong>van</strong> de EU tegenover de andere<br />
grote blokken die eveneens op zoek<br />
zijn naar meer leveringszekerheid.<br />
Europa moet zich realiseren geen<br />
<strong>van</strong>zelfsprekend recht te hebben op<br />
energie-aanvoer.<br />
Wie de media volgt ziet elke dag hoe<br />
bijvoorbeeld de Verenigde Staten, Japan,<br />
China, India en andere landen<br />
initiatieven ondernemen om zich<br />
aantrekkelijk te maken tegenover de<br />
grote energieaanbieders.<br />
Ik vind het overigens een verouderde<br />
‘wij-zij’-benadering. Globalisering, liberalisering<br />
en de nog steeds versnellende<br />
technologieontwikkeling maken<br />
energiezekerheid een mondiale<br />
zaak. De onderlinge afhankelijkheid<br />
groeit. Als je buurman en/of handelspartner<br />
zonder energie zit, brengt dat<br />
ook schade toe aan jouw economie.<br />
Zelfs de zogeheten Grote-voorraad-<br />
landen zijn in economische en zeker<br />
ook in politieke zin niet echt energieonafhankelijk.<br />
Het Brusselse Groenboek<br />
formuleert allerlei wensen en<br />
voorwaarden waaraan exporterende<br />
landen moeten voldoen, maar er is<br />
geen woord te vinden over hoe Europa<br />
zichzelf aantrekkelijker gaat<br />
maken als markt. Europa moet bijvoorbeeld<br />
beseffen dat bijvoorbeeld<br />
Rusland niet alleen maar een ‘voordeur’<br />
heeft om gas door te verkopen,<br />
maar ook een achterdeur richting<br />
Azië en het Pacifi c-gebied. Die deur<br />
is inmiddels al opengemaakt.<br />
Evolutie, geen revolutie<br />
Het in het Brusselse Groenboek geformuleerde<br />
beleid sluit verder aan<br />
bij de doelstellingen en uitgangspunten<br />
<strong>van</strong> Shell. Ik heb het dan over<br />
de energie-uitdaging, innovatie en<br />
technologie, respect voor mensen en<br />
milieu, en natuurlijk ook over onze<br />
commercieel gedreven wens om de<br />
voorkeurspartner te zijn in nieuwe<br />
internationale energieprojecten.<br />
Politiek energiebeleid moet naar<br />
mijn idee de volgende drie belangrijke<br />
doelstellingen op gebalanceerde<br />
manier nastreven:<br />
1. Security of energy supplies. Waarmee<br />
niet alleen ‘zekerheid <strong>van</strong> levering’<br />
wordt bedoeld, maar ook<br />
voorzieningszekerheid op de lange<br />
duur. Dit heeft te maken met<br />
‘human development’ op wereldschaal,<br />
en met de transitie <strong>van</strong> de<br />
huidige koolwaterstof-energievoorziening<br />
naar een duurzame<br />
vorm. Er moeten diverse en alternatieve<br />
opties <strong>van</strong> bronnen komen,<br />
die ontstaan door verschillende<br />
technologieën, producten<br />
en geografi sche herkomsten.<br />
2. Doelmatigheid <strong>van</strong> energieconsumptie.<br />
Zuinig en slim zijn grote<br />
maatschappelijke deugden.<br />
3. Het mitigeren <strong>van</strong> milieu-effecten,<br />
op lokaal en globaal niveau,<br />
inclusief klimaatverandering.<br />
Als ons dat allemaal lukt, betekent<br />
het een belangrijke bijdrage aan het<br />
creëren <strong>van</strong> de waterscheiding in de<br />
energievoorziening <strong>van</strong> de wereld.<br />
De wereld is te afhankelijk <strong>van</strong> energie<br />
om er risico’s mee te lopen. De<br />
nieuwe tijd moet ontstaan uit een<br />
evolutie, en niet ontstaan uit een revolutie.<br />
Europa moet zo realistisch<br />
durven zijn om een pragmatisch<br />
energiebeleid te voeren richting<br />
grote-voorraadlanden. Pragmatisch<br />
in de zin dat zij via politiek overleg<br />
wil stimuleren dat de markt <strong>tot</strong> diversifi<br />
catie <strong>van</strong> technieken en bronnen<br />
komt.<br />
De energiescenario’s <strong>van</strong> Shell zeggen<br />
dat energiezekerheid een globale<br />
zaak en verantwoordelijkheid<br />
is, net als klimaatbeheersing. Het<br />
uitbouwen <strong>van</strong> globale instituties is<br />
daarvoor nodig. De noodzakelijke<br />
processen kunnen niet door individuele<br />
regeringen worden aangestuurd<br />
- daarvoor zijn de uitdagingen<br />
te complex. Zelfs de grootste landen<br />
aan productie- en gebruikskant kunnen<br />
niet meer in politiek en economisch<br />
isolement bestaan.<br />
Alle oplossingen zullen uiteindelijk<br />
uit de markt moeten komen - overheden<br />
kunnen geen ‘winnende technologie’<br />
aanwijzen. Overheden kunnen<br />
wel stimuleren dat de markt versneld<br />
nieuwe processen, producten en<br />
systemen bedenkt en invoert. Daar<br />
houdt de kennis en de verantwoordelijkheid<br />
<strong>van</strong> de overheid op en begint<br />
die <strong>van</strong> de markt.”<br />
SHELL VENSTER - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - 19
“De overheid praat en praat over innovatie,<br />
organiseert <strong>van</strong> alles en stelt grote bedragen<br />
beschikbaar, maar hoe komen leuke vindingen <strong>tot</strong><br />
stand? Die moeten <strong>van</strong> onderop komen.”<br />
FRITS BÖTTCHER:<br />
EEN PRAGMATISCHE<br />
VRIJBUITER
TEKST: PIETER NOUWEN / PIET DE WIT FOTO: ERNST BODE<br />
Bijna 91 is hij nu, maar zojuist begonnen aan een werk waarvoor hij drie jaar heeft<br />
uitgetrokken; Frits Böttcher verdiept zich in zijn levensverhaal. Een tijdreis langs<br />
wetenschap, R&D bij Shell, bedrijfscommissariaten, de Wetenschappelijke Raad<br />
voor het Regeringsbeleid, de Club <strong>van</strong> Rome en klimaatverandering. “Ik werd steeds<br />
gevraagd en <strong>van</strong> het een kwam het ander.”<br />
‘Afwisseling doet leven’. Dat<br />
was de titel <strong>van</strong> het hoofdstuk<br />
dat C.J.F. Böttcher op verzoek<br />
<strong>van</strong> de Chemische Vereniging<br />
schreef in het boek ‘Werken<br />
aan scheikunde’ dat in 1993 bij de<br />
Delftse Universitaire Pers verscheen.<br />
De ondertitel er<strong>van</strong> luidt: ‘24 memoires<br />
<strong>van</strong> hen die de Nederlandse chemie<br />
groot hebben gemaakt’.<br />
Toen het boek uitkwam was Frits<br />
Böttcher 78 jaar. Momenteel is hij<br />
druk bezig met een, zoals hij het<br />
noemt, “historisch project”, waarin<br />
veel meer aan de orde zal komen dan<br />
zijn scheikundige werk. “Het is een<br />
poging op een ietwat geordende manier<br />
vast te leggen wat ik heb gedaan<br />
in de wetenschap, het bedrijfsleven<br />
en de openbare sector”, vertelt hij in<br />
zijn appartement in het centrum <strong>van</strong><br />
Den Haag.<br />
Zijn project werd gestimuleerd door<br />
drie verzoeken: “Van de kant <strong>van</strong><br />
Shell is me gevraagd een bijdrage te<br />
leveren aan het geschiedenisboek<br />
dat bij het honderdjarig bestaan zal<br />
verschijnen. Daarin vertel ik over<br />
de ruim dertig jaar dat ik het bedrijf<br />
heb geadviseerd op het gebied <strong>van</strong><br />
Research and Development. Ambtenaren<br />
<strong>van</strong> het ministerie <strong>van</strong> Economische<br />
Zaken zijn geïnteresseerd in<br />
de historie <strong>van</strong> mijn commissariaten<br />
en mensen <strong>van</strong> Onderwijs en Wetenschappen<br />
willen weten welke innovatieve<br />
dingen ik heb gedaan. Toen<br />
mijn dochter dat laatste hoorde,<br />
moest ze lachen en zei ze: ‘Dat is net<br />
zoiets als aan Cruijff vragen wat hij<br />
aan voetbal heeft gedaan.’”<br />
Na een drie uur durend gesprek met<br />
Frits Böttcher - waarbij je geen moment<br />
denkt met een man <strong>van</strong> bijna 91<br />
te praten - en het doorlezen <strong>van</strong> een<br />
meegegeven pakketje documentatie<br />
zijn hier enkele aspecten genoteerd<br />
<strong>van</strong> een leven vol afwisseling.<br />
Alle exacte vakken een tien<br />
“Mijn grootvader was afkomstig uit<br />
het Duitse vorstendom Waldeck-<br />
Pyrmont. Hij bezocht de kleermakersacademie<br />
in Berlijn en heeft zich<br />
uiteindelijk als kleermaker gevestigd<br />
in Rotterdam, want na de Frans-<br />
Duitse oorlog <strong>van</strong> 1871 kon hij de<br />
toegenomen Pruisische invloed in<br />
zijn land niet meer verdragen. Mijn<br />
vader is verder gegaan met de zaak,<br />
waar deftige klanten zich onder meer<br />
avondkleding en uniformen lieten<br />
aanmeten.”<br />
Op 17 oktober 1915 werd Frits Böttcher<br />
geboren en hij groeide op “als<br />
een Rotterdammer”, maar dan wel<br />
een die al vroeg thuis scheikundige<br />
proeven deed. Hij was zestien toen hij<br />
zijn eindexamen HBS-B haalde - “met<br />
voor alle exacte vakken een tien” - en<br />
in Leiden ging studeren. Daar koos<br />
hij voor twee hoofdvakken, chemie<br />
en theoretische natuurkunde, die hij<br />
beide met een doctoraal afsloot. Als<br />
tweedejaars mocht hij toehoorder<br />
zijn op het colloquium <strong>van</strong> Ehrenfest<br />
- opvolger <strong>van</strong> Lorentz en vriend <strong>van</strong><br />
Einstein - waar ook andere beroemde<br />
natuurkundigen als Pauli en Dirac als<br />
sprekers werden uitgenodigd.<br />
“Ik heb me altijd meer theoretisch<br />
fysicus dan chemicus gevoeld”, zegt<br />
Böttcher, die desondanks op een chemisch<br />
onderwerp promoveerde. Een<br />
pleidooi voor verder diëlectrisch onderzoek<br />
<strong>van</strong> Nobelprijswinnaar Debije<br />
bracht hem ertoe te gaan werken<br />
aan wat zijn wetenschappelijke magnum<br />
opus zou worden: de Theory of<br />
Electric Polarisation, dat in 1952 bij<br />
Elsevier verscheen en voor een werk<br />
<strong>van</strong> een dergelijke aard internationaal<br />
hoge oplagen haalde.<br />
Vier dagen in Shell-dienst<br />
Al tijdens zijn studie werd Böttcher<br />
uitgenodigd op het Laboratorium <strong>van</strong><br />
de Bataafsche Petroleum Maatschappij,<br />
zoals het Shell-laboratorium in<br />
Amsterdam toen nog heette, en vlak<br />
na zijn promotie begon hij daar als<br />
onderzoeker. “Dat was op 1 mei 1940.<br />
Mijn eerste werkdag was op 6 mei en<br />
mijn laatste op 9 mei, want op de<br />
tiende vielen de Duitsers binnen. Om<br />
me vervolgens op wachtgeld te zetten<br />
vond men overdreven, dus deed<br />
men het aanbod me voor vier dagen<br />
werk vier maanden salaris te betalen.<br />
Die gouden handdruk a<strong>van</strong>t la lettre<br />
heb ik toen graag aanvaard.”<br />
Korte tijd later deed Böttcher “een<br />
soort <strong>van</strong> uitvinding” die hem naast<br />
het spoor <strong>van</strong> de wetenschap ook op<br />
het spoor <strong>van</strong> het bedrijfsleven zou<br />
zetten. Hij vertelt: “Bijna meteen na<br />
de bezetting kreeg een grote Rotterdamse<br />
bakker te maken met het probleem<br />
dat het brood niet meer wilde<br />
rijzen, omdat hij zich moest behelpen<br />
met inlandse tarwebloem gemengd<br />
met aardappelmeel. Ik heb hem toen<br />
aangeraden wat lecithine en invertsuiker<br />
toe te voegen en dat werd een<br />
groot succes. Een paar weken later<br />
hadden we een bedrijfje draaien dat<br />
het product in heel Nederland ging<br />
leveren. Als zogeheten uitvinder<br />
kreeg ik 40 procent aandelen in de<br />
onderneming, die uitgroeide <strong>tot</strong> de<br />
Chemische Fabriek Katendrecht NV<br />
waar<strong>van</strong> ik directeur werd. Daarnaast<br />
had ik ruim voldoende tijd over<br />
voor wetenschappelijk werk. De fabriek<br />
is na de oorlog verkocht.”<br />
Hoogleraar en Shell-adviseur<br />
In 1947 werd Frits Böttcher op 32-jarige<br />
leeftijd door de Leidse universiteit<br />
benoemd <strong>tot</strong> hoogleraar fysische<br />
chemie. “Vier jaar later kwam Shell<br />
bij me terug: <strong>van</strong> het Amsterdamse<br />
laboratorium KSLA kreeg ik de aanbieding<br />
voor 50 procent te gaan werken<br />
als adviseur voor de researchplanning.<br />
Daar heb ik toen graag ‘ja’<br />
op gezegd. Die beslissing had wel <strong>tot</strong><br />
gevolg dat ik mijn werk in Leiden <strong>tot</strong><br />
de helft moest beperken. Dat kon ik<br />
doen als buitengewoon hoogleraar,<br />
wat ik <strong>tot</strong> 1980 ben gebleven.”<br />
Böttcher werd adviseur <strong>van</strong> de eerste<br />
zeven opeenvolgende research-coördinatoren<br />
<strong>van</strong> de Koninklijke/Shell<br />
Groep; daarnaast adviseerde hij Shells<br />
managing directors die voor R&D<br />
verantwoordelijk waren. “Ik ging geregeld<br />
langs bij de diverse Shell-laboratoria<br />
in de wereld om te zien wat ze<br />
daar deden, zodat ik kon beoordelen<br />
of de balans tussen de verschillende<br />
onderzoeken goed was. Verder ging<br />
ik in binnen- en buitenland op zoek<br />
naar talent en onderhield ik de contacten<br />
tussen het Amsterdamse KSLA<br />
en het hoofdkantoor. In Duitsland<br />
heb ik enige jaren alle voor Shell interessante<br />
universiteitslaboratoria<br />
en chemische bedrijven bezocht en<br />
meegewerkt aan de oprichting <strong>van</strong><br />
een Shell-laboratorium in Birlinghoven<br />
bij Keulen, dat - hoewel succesvol<br />
- later weer is opgeheven. Ook<br />
Italië en Frankrijk heb ik inzake R&D<br />
verkend.”<br />
In 1984, toen research-coördinator<br />
Harry Beckers met pensioen ging en<br />
Böttcher 69 was geworden, verzocht<br />
hij zijn adviseurstaak te mogen beëindigen.<br />
“Daar was Beckers’ opvolger,<br />
Jim Street, wel een beetje bedroefd<br />
over. Hij had die gek, die zeven <strong>van</strong><br />
zijn voorgangers had versleten, ook<br />
nog wel eens willen meemaken.”<br />
Commissariaten<br />
Brocades & Stheeman was het eerste<br />
bedrijf waar<strong>van</strong> Frits Böttcher commissaris<br />
werd. “Dat was in 1959. Als<br />
speciale taak had ik het adviseren<br />
over de researchplanning, zoals ik<br />
toen al enkele jaren bij Shell deed.<br />
Tien jaar later heb ik een hoofdrol<br />
gespeeld in de fusie met de Gist- en<br />
Spiritusfabriek, waarbij Gist Brocades<br />
ontstond.”<br />
“Het jaar daarop werd ik presidentcommissaris<br />
<strong>van</strong> een subholding <strong>van</strong><br />
Elsevier, Associated Scientifi c Publishers,<br />
die op mijn initiatief was opgericht.<br />
Daardoor werd de fusie met de<br />
North Holland Publishing Company<br />
mogelijk en wat later de overname<br />
<strong>van</strong> Pierre Vinkens Excerpta Medica.<br />
Elsevier was daarmee de grootste wetenschappelijke<br />
uitgever ter wereld<br />
geworden.”<br />
Böttcher was commissaris <strong>van</strong> Hoog-<br />
SHELL VENSTER - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - 21
ovens toen het met het Duitse staalbedrijf<br />
Hoesch fuseerde <strong>tot</strong> Estel,<br />
waar hij door de Nederlandse regering<br />
werd voorgedragen als ‘neutrale’<br />
commissaris. Daarnaast bleef<br />
hij commissaris <strong>van</strong> de Nederlandse<br />
subholding en werd hij commissaris<br />
<strong>van</strong> Hoogovens IJmuiden. “In de periode<br />
1982-1984 had ik het zwaar: toen<br />
werd het Estel-concern ontbonden.”<br />
“Als commissaris <strong>van</strong> de Stevin-groep<br />
heb ik de fusie met de Volker-groep<br />
meegemaakt, die resulteerde in de<br />
Koninklijke Volker Stevin. Ik was<br />
toen een <strong>van</strong> de weinige Stevin-commissarissen<br />
die niet afvielen.”<br />
Om een nu dreigend lang verhaal<br />
kort te maken: Böttcher was ook<br />
commissaris bij Stork en bij de industriële<br />
diamantverwerker Drukker en<br />
president-commissaris bij Pakhoed,<br />
Enraf-Nonius, Brown Boveri Nederland,<br />
Logica Benelux, Europe Data<br />
en Organon Teknika. Overduidelijk<br />
bestond er toen nog geen Code Tabaksblat.<br />
Op de vraag waarom hij als<br />
wetenschapsman al die commissariaten<br />
ambieerde antwoordt hij: “Ik<br />
wilde niks. Ik werd steeds gevraagd<br />
en <strong>van</strong> het een kwam het ander. Het<br />
bleek dat ik behalve theoreticus toch<br />
ook wel een praktijkman was.”<br />
Twintig jaar vooruit kijken<br />
Naast de sporen wetenschap en bedrijfsleven<br />
kwam Frits Böttcher in<br />
1963 op zijn derde spoor, dat <strong>van</strong> de<br />
openbare sector. “Met Shells toenmalige<br />
directiesecretaris Feith was<br />
ik initiatiefnemer <strong>van</strong> de Stichting<br />
Centrale Studentenhuisvesting en als<br />
zodanig was ik kind aan huis geworden<br />
bij het ministerie <strong>van</strong> Onderwijs.<br />
22 - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - SHELL VENSTER<br />
“Je moet af en<br />
toe kunnen<br />
leven met een<br />
compromis;<br />
en je moet een<br />
beetje<br />
pragmaticus<br />
zijn. Anders<br />
word je een<br />
karikatuur.”<br />
Frits Böttcher in 1972 bij het uitkomen <strong>van</strong> het Rapport aan de Club <strong>van</strong> Rome:<br />
“Het was een goede opzet, maar er is zoveel misbruik <strong>van</strong> gemaakt.”<br />
Door een samenloop <strong>van</strong> omstandigheden<br />
werd ik daar door minister<br />
Theo Bot - de vader <strong>van</strong> de huidige<br />
minister <strong>van</strong> Buitenlandse Zaken<br />
- gevraagd voorzitter te worden <strong>van</strong><br />
de eerste Nederlandse delegatie voor<br />
wetenschapsbeleid bij de OECD. Die<br />
mooie taak heb ik twaalf jaar mogen<br />
vervullen; daarnaast ben ik voor de<br />
OECD voorzitter geweest <strong>van</strong> de ‘landendoorlichtingen’<br />
<strong>van</strong> Oostenrijk,<br />
Ierland en Zwitserland.”<br />
Ook in deze sfeer kwam ‘<strong>van</strong> het een<br />
het ander’: in 1966 werd de Raad <strong>van</strong><br />
Advies voor het Wetenschapsbeleid<br />
ingesteld, waar<strong>van</strong> Böttcher de eerste<br />
voorzitter werd. “De oprichting<br />
<strong>van</strong> die raad werd door interdepartementale<br />
ruzies drie jaar vertraagd.<br />
Daardoor heeft het Nederlandse<br />
wetenschapsbeleid een grote achterstand<br />
op het buitenland opgelopen;<br />
een achterstand die volgens mij nog<br />
steeds niet is ingehaald. Dat komt<br />
ook doordat men hier veelal denkt<br />
dat science policy betekent dat er een<br />
policy voor science dient te komen,<br />
in plaats <strong>van</strong> dat je science gebruikt<br />
om je policy te verbeteren. De overheid<br />
praat en praat over innovatie,<br />
organiseert <strong>van</strong> alles en stelt grote<br />
bedragen beschikbaar, maar hoe komen<br />
leuke vindingen <strong>tot</strong> stand? Die<br />
moeten <strong>van</strong> onderop komen.”<br />
In 1972 besloot de regering-Biesheuvel<br />
<strong>tot</strong> de instelling <strong>van</strong> een adviesraad<br />
voor de minister-president, die<br />
de voorloper was <strong>van</strong> de Wetenschappelijke<br />
Raad voor het Regeringsbeleid.<br />
Böttcher: “Onder invloed <strong>van</strong><br />
het eerste rapport aan de Club <strong>van</strong><br />
Rome moest die raad twintig jaar<br />
vooruit kijken. Voorzitter Sjeng Kre-<br />
mers zei tegen me: ‘Jij doet het buitenland.’<br />
Ik vroeg: ‘Wat betekent dat?’<br />
Kremers: ‘Alles in het buitenland wat<br />
over twintig jaar <strong>van</strong> belang kan zijn<br />
voor Nederland is voor jou.’ Ik vroeg:<br />
‘Krijg ik dan vijfhonderd man?’ Het<br />
werden zes mensen.”<br />
Club <strong>van</strong> Rome<br />
De Club <strong>van</strong> Rome is genoemd en in<br />
verband daarmee is de naam ‘Frits<br />
Böttcher’ misschien wel het bekendst<br />
geworden. “Enige <strong>van</strong> mijn<br />
vrienden in de OECD-delegaties - onder<br />
wie Alexander King - en ik begonnen<br />
verontrust te raken over de<br />
toename <strong>van</strong> de wereldbevolking en<br />
de gevolgen daar<strong>van</strong> voor factoren<br />
als grondstoffenproductie en milieuvervuiling.<br />
Onze eerste vergadering<br />
hebben we in Rome gehouden, omdat<br />
Fiat bereid was gastheer te zijn.<br />
Vanuit Fiat nam Aurelio Peccei deel,<br />
die vervolgens het gezicht is geworden<br />
<strong>van</strong> wat de ‘Club <strong>van</strong> Rome’ is<br />
gaan heten. Het idee ontstond de<br />
onderlinge verbanden tussen de net<br />
genoemde factoren te laten zien aan<br />
de hand <strong>van</strong> computermodellen, wat<br />
resulteerde in het rapport Grenzen<br />
aan de groei. Dat heeft vooral in<br />
Nederland hoge oplagen gehaald en<br />
voor een schokeffect gezorgd. Daardoor<br />
voelde ik me als het ware gedwongen<br />
een Nederlandse afdeling<br />
<strong>van</strong> de club te stichten.”<br />
Volgens Böttcher zijn er naar aanleiding<br />
<strong>van</strong> het rapport misverstanden<br />
ontstaan doordat de begrippen ‘voorkomens’<br />
en ‘reserves’ <strong>van</strong> grondstoffen<br />
door elkaar werden gehaald. “Als<br />
gevolg daar<strong>van</strong> ontstond de indruk<br />
dat het binnen dertig jaar zo ongeveer<br />
zou zijn afgelopen met de wereld.<br />
Maar het rapport wilde laten<br />
zien wat er zou gebeuren bij ongewijzigd<br />
beleid. Vervolgens was het<br />
de bedoeling dat dankzij het rapport<br />
het beleid zou worden bijgesteld,<br />
zodat de gedane voorspellingen niet<br />
zouden uitkomen. Het was een goede<br />
opzet, maar er is zó veel misbruik<br />
<strong>van</strong> gemaakt...”<br />
Broeikaseffect<br />
Zijn kritiek op de huidige Club <strong>van</strong><br />
Rome - waar<strong>van</strong> hij al jaren erelid is<br />
- heeft Böttcher bij de Nederlandse<br />
milieubeweging geen goed gedaan,<br />
net zomin als zijn onderzoek naar<br />
de relatie tussen CO 2-emissies en het<br />
broeikaseffect dat hij in 1983 startte<br />
op aandringen <strong>van</strong> Shell en andere<br />
grote Nederlandse bedrijven. “In<br />
eerste instantie”, zegt hij, “dacht ik<br />
dat het probleem door meteomensen<br />
schromelijk werd overdreven om<br />
extra subsidies binnen te slepen.<br />
Maar naarmate ik er verder aan werk-<br />
te, moest ik constateren dat er wel<br />
degelijk iets met het klimaat aan de<br />
hand is. Maar we weten de oorzaak<br />
nog niet. Gaat het om een grotere<br />
deeltjesstraling <strong>van</strong> de zon? Om CO 2?<br />
Om methaan? Is het de samenhang<br />
daar<strong>van</strong>? In ieder geval is de dreiging<br />
te groot om de zaak op zijn beloop<br />
te laten. Waarbij ik wel wil aantekenen<br />
dat maatregelen relatief weinig<br />
voorstellen zolang we niets kunnen<br />
doen aan het verbranden <strong>van</strong> kolen<br />
in China.”<br />
Met het laatstgenoemde onderzoek<br />
begaf Böttcher zich op een terrein<br />
dat hem niet onbekend was: al in de<br />
eerste jaren na de bevrijding wees hij<br />
in lezingen niet alleen op mogelijke<br />
vreedzame toepassingen <strong>van</strong> kernenergie,<br />
maar ook op wat hij “alternatieve<br />
energiebronnen” noemde.<br />
“Ik pleitte ervoor dat de overheid initiatieven<br />
zou nemen inzake bio-energie,<br />
windenergie, energie uit afval,<br />
diepe geothermie en stromingsenergie.<br />
Men luisterde beleefd, maar zag<br />
er de noodzaak niet <strong>van</strong> in.”<br />
Monografi e<br />
Vanaf volgend jaar gaat een historicus<br />
aan het werk om een monografi e<br />
te schrijven over leven en werk <strong>van</strong><br />
Frits Böttcher. De titel? Spontaan<br />
noemt hij: “Wat dacht je <strong>van</strong> Herinneringen<br />
<strong>van</strong> een vagebond? Of<br />
nee, liever: <strong>van</strong> een vrijbuiter. Ik ben<br />
in zekere zin een vrijbuiter. Bij Shell<br />
hadden ze telkens weer de hoop dat<br />
ze me zouden kunnen strikken voor<br />
een vast omlijnde functie, maar daar<br />
ben ik nooit aan begonnen. Al die<br />
vaste verplichtingen, al dat vergaderen...”<br />
Maar de echte titel is serieuzer: ‘Innoveren<br />
op het grensvlak <strong>van</strong> wetenschap,<br />
industrie en overheid: Frits<br />
Böttcher 1945-2005’. Volgens plan zal<br />
het boek in 2009 gereed zijn.<br />
Waarom heeft hij zoveel verschillende<br />
activiteiten ondernomen?<br />
Met deze vraag weet Frits Böttcher<br />
niet zo goed raad. “Ja, waarom? Het<br />
waren samenlopen <strong>van</strong> omstandigheden.<br />
Ook ga ik uitdagingen niet<br />
vaak uit de weg. Dat was trouwens<br />
ook wel eens vermoeiend. Vanwege<br />
mijn commissariaten ben ik in de<br />
wetenschappelijke wereld later een<br />
omstreden fi guur geworden, weet ik.<br />
Maar ik heb geen spijt <strong>van</strong> de ongewone<br />
combinatie <strong>van</strong> activiteiten.”<br />
Aan het slot <strong>van</strong> zijn herinneringen<br />
in het boek ‘Werken aan scheikunde’<br />
citeert hij Goethe: ‘Man muss dann<br />
und wann etwas Tolles unternehmen<br />
um wieder einige Zeit leben zu<br />
können.’ En daarna nog Edith Piaf:<br />
‘Je ne regrette rien.’
KASSA VOOR GOLFSTATEN<br />
De inkomensexplosie <strong>van</strong> de zes olie- en gasrijke lidstaten<br />
<strong>van</strong> de Gulf Cooperation Council (Saoedi-Arabië,<br />
Verenigde Arabische Emiraten, Koeweit, Oman, Qatar en<br />
Bahrein) leiden <strong>tot</strong> een even om<strong>van</strong>grijke explosie in investeringen.<br />
Volgens het in Washington gevestigde Institute of International<br />
Finance (IIF, een overkoepeling <strong>van</strong> 355 particuliere<br />
banken in de wereld) zijn er momenteel projecten in de zes<br />
staten in uitvoering of gepland met een gezamenlijke waarde <strong>van</strong><br />
$1.000 miljard.<br />
De landen investeren zelf vooral in infrastructurele projecten<br />
<strong>van</strong>uit hun welgevulde kaspositie (volgens het IIF exporteren de<br />
zes landen dit jaar voor zo’n $500 miljard, waar<strong>van</strong> 80% afkomstig<br />
is <strong>van</strong> olie en gas, een verdrievoudiging in vier jaar) terwijl<br />
de buitenlandse investeringen in 2006 en 2007 ook nog eens<br />
minimaal $450 miljard gaan bedragen.<br />
Bij zijn aanname is het IIF uitgegaan <strong>van</strong> een olieprijs <strong>van</strong> $68/<br />
vat (Brent kwaliteit) in 2006 en $70/vat in 2007.<br />
S H E L L<br />
MARS VERSTERKT<br />
TERUG<br />
Vier uur verbleef het Mars<br />
productieplatform vorig jaar<br />
in het oog <strong>van</strong> de orkaan Katrina.<br />
In die vier uur sloegen 25 meter<br />
hoge golven tegen de drijvende<br />
constructie en kwamen winds<strong>tot</strong>en<br />
uit boven de 320 km/h. Het gevolg<br />
was een ware ravage waardoor Mars<br />
pas deze zomer vol in productie<br />
kon worden genomen. Daarvoor<br />
moesten wel meer dan een miljoen<br />
mensuren reparatie-arbeid worden<br />
geleverd.<br />
Inmiddels draait Mars in de Golf<br />
<strong>van</strong> Mexico weer op vol vermogen,<br />
190.000 vaten olie-equivalent per<br />
dag aan olie en gas. Dat betekent<br />
een 20 procent grotere productiecapaciteit<br />
voordat de orkaan Katrina<br />
toesloeg.<br />
Een jaar na de grootste orkaan in<br />
de Golf, was de <strong>tot</strong>ale schade aan<br />
de olie-installaties in het gebied<br />
nog steeds niet volledig hersteld. Er<br />
gingen in <strong>tot</strong>aal 133 boortorens en<br />
productieplatforms ten onder en op<br />
457 plaatsen ontstond schade aan<br />
een netwerk <strong>van</strong> 53.000 kilometer<br />
offshore pijpleidingen.<br />
A C T U E E L<br />
‘OLIEPRODUCTIE<br />
PIEKT NIET VOOR<br />
2030’<br />
Het vooraanstaande Amerikaanse<br />
Cambridge Energy Research<br />
Associates (Cera) is optimistisch<br />
over de capaciteitsgroei bij de<br />
olieproductie. In een in augustus<br />
gepubliceerde studie voorspelt het<br />
bedrijf <strong>van</strong> Daniel Yergin dat de<br />
productiecapaciteit (nu ongeveer<br />
89 mln vaten/dag) in 2015 110 mln<br />
vaten per dag zal zijn. Waarmee<br />
men het dreigende verhaal <strong>van</strong> de<br />
‘gelovigen’ in de Peak Oil Theorie,<br />
als zou de wereldolieproductie binnenkort<br />
stagneren, verwerpt. Cera<br />
onderzocht de nu producerende<br />
velden en analyseerde 360 nieuwe<br />
projecten die inmiddels zo ver in<br />
uitvoering zijn dat ze in 2010 in<br />
productie zijn.<br />
Cera noemt een aantal factoren die<br />
de sterke capaciteitsgroei stimuleren:<br />
■ Hoge olieprijzen en felle concurrentie<br />
<strong>van</strong> oliemaatschappijen<br />
om toegang te krijgen <strong>tot</strong><br />
nieuwe gebieden,<br />
■ Het zoeken naar nieuwe bronnen<br />
met conventionele ruwe<br />
olie en niet-traditionele voorraden<br />
(zoals heel zware olie en<br />
oliezanden),<br />
■ Door een grotere gasproductie<br />
ontstaan ook meer ‘geassocieerde<br />
vloeistoffen’ (zoals gascondensaat<br />
en Gas-to-Liquids),<br />
■ Het tempo en de om<strong>van</strong>g <strong>van</strong><br />
diepzeee-ontdekkingen en<br />
-ontwikkelingen.<br />
In 2000 waren onconventionele<br />
oliesoorten samen goed voor 16<br />
procent <strong>van</strong> de wereldproductie<br />
en in 2006 is dat gestegen <strong>tot</strong> 24<br />
procent, aldus Cera. Voor 2015 verwacht<br />
men dat 38 procent <strong>van</strong> de<br />
wereldwijde productiecapaciteit uit<br />
onconventionele olie zal bestaan.<br />
Volgens directeur Daniel Yergin<br />
zal de olieproductie niet voor 2030<br />
pieken terwijl hij voor de periode<br />
daarna een ‘golvend plateau’<br />
voorspelt, welk niveau volgens<br />
hem ‘meerdere tientallen jaren’ kan<br />
voortduren.<br />
SHELL VENSTER - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - 23
Shell in Nederland telt bijna elfduizend medewerkers.<br />
Wat doen ze? En wat hebben ze te vertellen?<br />
In afl evering 35 staat Marianne Oostendorp<br />
centraal. Zij is eindredacteur <strong>van</strong> Site view,<br />
het personeelsblad <strong>van</strong> Shell Research and<br />
Technology Centre Amsterdam.<br />
Toen zij zestien jaar geleden haar eerste schreden<br />
zette op het terrein aan het IJ wist zij nagenoeg<br />
niks <strong>van</strong> olie en chemie.<br />
NAAM<br />
Marianne Oostendorp<br />
LEEFTIJD<br />
51<br />
IN DIENST<br />
1990<br />
OPLEIDING<br />
Klassiek geschoold als journalist<br />
FUNCTIE<br />
Eindredacteur <strong>van</strong> personeelsblad Site view<br />
LOCATIE<br />
Amsterdam<br />
BIJZONDERHEID<br />
Doet een poging om als schrijver<br />
te debuteren<br />
ERVAREN<br />
ONTDEKKINGSREIZIGER
DE MEDEWERKER<br />
Op het moment dat zij<br />
bij Shell aan de slag<br />
ging, wist Marianne<br />
Oostendorp dat het<br />
met haar was gedaan.<br />
Als journalist, wel te verstaan. In de<br />
journalistiek zou zij niet meer serieus<br />
worden genomen. De overstap<br />
naar het bestaan <strong>van</strong> bedrijfsredacteur<br />
bij een multinational wordt nu<br />
eenmaal niet gezien als een ambitieuze<br />
stap voorwaarts. “Ik maal er<br />
niet om. Mijn nieuwsgierigheid naar<br />
het reilen en zeilen <strong>van</strong> Shell won<br />
het <strong>van</strong> het krampachtig blijven<br />
vasthouden aan het journalistieke<br />
werk, waarvoor ik destijds met de<br />
dag minder belangstelling had”,<br />
legt Oostendorp uit in haar relatief<br />
grote maar spartaans ingerichte redactiekantoor<br />
in het Amsterdamse<br />
‘Groot-Lab’. Zij is nu al zo’n zestien<br />
jaar verantwoordelijk voor het personeelsblad<br />
Site view dat de Amsterdamse<br />
collega’s negen keer per jaar<br />
per post thuis ont<strong>van</strong>gen. “Ik heb inmiddels<br />
een innige relatie met Shell<br />
gekregen.”<br />
Op haar 21ste was <strong>van</strong> een dergelijk<br />
gevoelsleven richting Shell nog helemaal<br />
geen sprake. Haar opleiding<br />
<strong>tot</strong> secretaresse ten spijt ging Oostendorp<br />
als leerling-journalist aan<br />
de slag bij de Veluwe Post in het universiteitsstadje<br />
Wageningen. Voor<br />
die krant had zij zich eerst bewezen<br />
als correspondent <strong>van</strong> het plaatselijke<br />
nieuws. “Ik had iets met schrijven.<br />
Dat vond ik hartstikke leuk, opstellen<br />
maken ging mij op school al<br />
goed af. Maar ook gedichten schrijven<br />
deed ik toen graag.”<br />
In Wageningen mocht zij laten zien<br />
wat zij waard was: de eerste opdracht<br />
was om een verslag te maken<br />
<strong>van</strong> de geraniumwedstrijd in het lokale<br />
bejaardentehuis. In de Gelderse<br />
contreien rijpten gestaag haar journalistieke<br />
talenten.<br />
Sensatie<br />
In 1982 vertrok de geboren Roosendaalse<br />
naar het regionale dagblad<br />
Amersfoortse Courant/Veluws<br />
Dagblad, standplaats Nijkerk. Later<br />
verhuisde Oostendorp naar de stadsredactie<br />
in Amersfoort. De “gouden<br />
kans” om voor een landelijke krant<br />
aan de slag te gaan diende zich<br />
in 1985 aan, en wat voor een: de<br />
Telegraaf/Nieuws <strong>van</strong> de Dag. Op<br />
de centrale redactie in Amsterdam<br />
hield zij zich voor het Nieuws <strong>van</strong><br />
de Dag (in die tijd een Telegraaf-<br />
dochter gericht op Amsterdam en<br />
omgeving) bezig met het nieuws<br />
uit de hoofdstad, plus de groeikern<br />
Almere. “Een eigenaardig bestaan”,<br />
zegt zij nu, “omdat ik op die grote redactie<br />
een <strong>van</strong> de weinige vrouwen<br />
was en bovendien vrij teruggetrokken<br />
opereerde. Ik hield meer <strong>van</strong><br />
schrijven dan <strong>van</strong> praten.”<br />
De opgelegde zucht naar sensatie<br />
en de cultuur daar (“te macho”) braken<br />
haar uiteindelijk op. “Wie een<br />
offi ciële atv-dag aanvroeg, kreeg<br />
opgetrokken wenkbrauwen te zien,<br />
dat deed je niet als journalist. Maar<br />
belde je ’s ochtends op om vrij te<br />
vragen <strong>van</strong>wege een zware kater,<br />
was het helemaal geen probleem.<br />
Doorzakken was pas stoer.”<br />
Suriname<br />
De Amsterdamse gooide het roer radicaal<br />
om en hield het voor gezien<br />
in Nederland. Zij trok naar het voor<br />
haar bekoorlijke Suriname, waar<br />
zij eerder drie lange vakanties had<br />
doorgebracht bij haar geremigreerde<br />
hartsvriendin. Zij verkocht huis<br />
en haard in Amsterdam en ging in<br />
het Zuid-Amerikaanse land samenwonen<br />
met een “heel leuke heer”.<br />
Maar die relatie ging al snel niet zo<br />
als het moest gaan. Te weinig werk<br />
en de ernstige ziekte <strong>van</strong> haar vader<br />
noopten haar na zes maanden terug<br />
te keren naar Nederland. Via haar<br />
contacten bij de Telegraaf, waarvoor<br />
zij nog wat correspondentenwerk<br />
deed, kon zij aan de slag bij de<br />
toen kersverse kabelkrant <strong>van</strong> het<br />
Nieuws <strong>van</strong> de Dag. “In die tijd heb<br />
ik geleerd om echt korte berichten<br />
te schrijven - in maximaal zes regels<br />
moest het nieuws zijn verteld.”<br />
Het gevoel om naar haar roots terug<br />
te keren deed Oostendorp besluiten<br />
over te stappen naar het Brabants<br />
Nieuwsblad in haar geboorteplaats<br />
Roosendaal. “Het werk op de binnen-<br />
en buitenlandredactie betekende<br />
vooral ANP-berichten selecteren<br />
- en eigenlijk, zo ben ik, vond ik daar<br />
op den duur weinig aan. Ik was meer<br />
gecharmeerd <strong>van</strong> het ‘goede’ nieuws<br />
uit de Derde Wereld, waarvoor een<br />
gespecialiseerd persbureau zorgde.<br />
Maar de krant wilde die berichten<br />
juist niet.”<br />
Dus was het tijd voor de volgende<br />
verandering. Zij pakte haar boeltje<br />
op na een geslaagde sollicitatie<br />
als bedrijfsjournalist bij Shell Nederland.<br />
Tot haar blijde verrassing<br />
moest zij in Amsterdam aan de slag.<br />
“Als redacteur <strong>van</strong> het toenmalige interne<br />
blad LabSpiegel, zeg maar de<br />
Veluwe Post <strong>van</strong> Shell Amsterdam,<br />
kwam ik als a-technisch type in een<br />
voor mij <strong>tot</strong>aal onbekende wereld<br />
terecht”, vertelt zij. “Het werd een<br />
ware ontdekkingsreis door de wereld<br />
<strong>van</strong> olie en chemie, en wat daar<br />
allemaal mogelijk is. Wist ik veel hoe<br />
benzine werd gemaakt; nu vind ik<br />
het leuk om uit te leggen hoe een<br />
en ander in zijn werk gaat! Ook mag<br />
ik graag vertellen over bijvoorbeeld<br />
biobrandstoffen en gas-to-liquids,<br />
waarvoor hier in Amsterdam veel<br />
onderzoek is en wordt gedaan.”<br />
Rauwe oorlog<br />
Hoe beleefde zij de vakmatige cultuuromslag?<br />
Van het vrije woord<br />
naar his master’s voice? Het antwoord<br />
laat even op zich wachten.<br />
“LabSpiegel had destijds het imago<br />
<strong>van</strong> managementblad. De algemeen<br />
directeur <strong>van</strong> het toenmalige<br />
Koninklijke/Shell Laboratorium Amsterdam<br />
controleerde de drukproef<br />
minutieus. Er mocht geen licht zitten<br />
in de betekenis <strong>van</strong> de tekst. Iedereen<br />
moest hetzelfde lezen en begrijpen,<br />
vond hij. Ik had natuurlijk wel<br />
moeite met die controle vooraf, omdat<br />
ik vond dat hierdoor de geloofwaardigheid<br />
in het geding kwam.<br />
Maar ik legde me erbij neer dat het<br />
voorlopig onvermijdelijk was - dat<br />
meekijken hoorde erbij.”<br />
Wat haar betreft zouden de tegenwoordige<br />
media nou juist méér aan<br />
controle vooraf moeten doen; Oostendorp<br />
heeft het dan over het checken<br />
<strong>van</strong> de feiten.<br />
De Amsterdamse bedrijfsjournalist<br />
benut een deel <strong>van</strong> haar vrije tijd<br />
óók met schrijven, en wel om haar<br />
literaire ambitie vorm te geven. Bij<br />
voorkeur in Spanje tijdens de vakantie<br />
schrijft zij in afzondering (“ik heb<br />
dan alleen contact met de 78-jarige<br />
nog zeer kwieke buurvrouw”) aan<br />
haar boek. “Tenminste”, lacht Oostendorp<br />
verlegen, “ik werk aan het<br />
manuscript. Ik moet nog eerst zien<br />
of er een uitgever in is geïnteresseerd.”<br />
Haar eerste roman-in-spé ligt<br />
in de la. Het verhaal gaat over het<br />
(gezins)leven <strong>van</strong> een Nederlandse<br />
militair na terugkeer <strong>van</strong> een vredesmissie<br />
die uitdraaide op een rauwe<br />
oorlog. “Ik heb contact gehad met<br />
een aantal uitgevers, maar helaas<br />
geen succes, ondanks het enthousiasme<br />
<strong>van</strong> mijn literaire coach.” De<br />
magisch-realistische roman waaraan<br />
TEKST: CASPAR VAN LOO FOTO: WILFRIED OVERWATER<br />
zij nu werkt, gaat over de lotgevallen<br />
<strong>van</strong> vier vrouwen <strong>van</strong> rond de vijftig<br />
jaar, <strong>van</strong> wie er drie Surinaams zijn.<br />
Een vooroudergeest vertelt het verhaal.<br />
Oostendorp lachend: “Voorlopig<br />
ben ik nog miss Nobody. Maar ik<br />
hoop toch echt een keer te worden<br />
uitgegeven.”<br />
Gay Pride Parade<br />
Het meekijken over haar schouder<br />
naar haar redactionele Shell-werk<br />
door de baas is door de tijd heen<br />
sterk afgenomen. Dat heeft te maken<br />
met de tijdgeest, ander management<br />
én de bekwaamheid waarmee Oostendorp<br />
het blad maakt. Tegenwoordig<br />
bespreekt zij met sitemanager<br />
Jo Peters de geplande onderwerpen<br />
voor het blad. Tot clashes is het nog<br />
niet gekomen. “In mijn werk sta ik<br />
meer aan de kant <strong>van</strong> de medewerkers”,<br />
bekent zij. Niet dat er twee<br />
kampen zijn, maar als afdeling A iets<br />
bijzonders heeft te vertellen, praat<br />
zij liever met een direct betrokkene<br />
dan met de manager.<br />
In 2008 wanneer de nieuwbouw op<br />
SRTCA klaar is, zal het leven veranderen.<br />
Alle Amsterdamse collega’s<br />
komen dan onder één dak, waar zij<br />
nu nog verspreid zitten over verschillende<br />
kantoren in wat Oostendorp<br />
een ‘piepklein dorp aan het<br />
IJ” noemt. “Je kunt de vraag stellen<br />
of een personeelsblad nodig is voor<br />
twaalfhonderd mensen in één gebouw.<br />
Of zijn intranet plus een elektronische<br />
krant dan voldoende als<br />
communicatiemiddel? We gaan hier<br />
die vraag in de komende tijd beantwoorden.”<br />
Persoonlijk is zij <strong>van</strong> mening<br />
dat als je de hele dag al op een<br />
beeldscherm moet turen, je niet zit<br />
te wachten op ook nog het lezen <strong>van</strong><br />
een elektronische personeelskrant.<br />
Maar dat terzijde.<br />
“Of ik trots ben op het bedrijf? Heel<br />
erg - ik vind het zelfs jammer als Shell<br />
in de pers een Brits bedrijf wordt genoemd.<br />
Ik vind wel dat Shell naar<br />
buiten toe wat meer <strong>van</strong> zich zou<br />
moeten afbijten. Altijd en eeuwig<br />
voorzichtig zijn en afgewogen statements<br />
bekendmaken... nee. Toen<br />
<strong>van</strong> de zomer een zuur stukje in het<br />
Parool verscheen over de deelname<br />
<strong>van</strong> multinationals aan de Gay Pride<br />
Canal Parade, kwam er geen enkele<br />
reactie <strong>van</strong> ons. Zelfs niet <strong>van</strong> de collega’s<br />
die hadden meegedaan aan de<br />
botentocht. Het is toch geen schande<br />
om het voor je werkgever op te<br />
nemen in de pers?”<br />
SHELL VENSTER - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - 25
TEKST: PIET DE WIT FOTO’S: ERNST BODE ILLUSTRATIES: COVER MECHANICS<br />
Zonder source rock,<br />
ofwel oliemoedergesteente,<br />
geen olie<br />
en gas.<br />
Een geochemicus<br />
als Peter Nederlof<br />
zoekt naar<br />
aanwijzingen om<br />
bekkens en oliemoedergesteenten<br />
in kaart te brengen.<br />
Hoe bepaal je, met<br />
oud, stofdroog<br />
boorgruis, waar je<br />
het beste in Saoedi-<br />
Arabië naar aardgas<br />
kunt boren?<br />
DE BRON AANBO<br />
26 - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - SHELL VENSTER<br />
EEN GEOCHEMICUS ZOEKT NAAR<br />
DE OORSPRONG VAN<br />
ALLE OLIE EN GAS<br />
Peter Nederlof: “Het is ongeveer<br />
Crime Scene Investigation,<br />
maar dan niet het analyseren <strong>van</strong><br />
bloed- of speekselresten maar<br />
het vaststellen <strong>van</strong> het ‘DNA’ <strong>van</strong><br />
koolwaterstoffen.”
REN<br />
Als deze Shell Venster<br />
verschijnt, zit Peter Nederlof<br />
op zijn Rijswijkse<br />
kantoor - “maar na mijn<br />
werkuren zeker ook<br />
thuis” - aan het beeldscherm gekleefd<br />
- òf alle spanningen <strong>van</strong> de afgelopen<br />
maanden hebben zich zojuist ontladen.<br />
Hangt een beetje af <strong>van</strong> het<br />
tempo <strong>van</strong> boren in de Saoedische<br />
woestijn. Dankzij de moderne telematica<br />
kan de geochemicus Nederlof<br />
namelijk on line meekijken met<br />
de proefboring in het uiterste zuiden<br />
<strong>van</strong> Saoedi-Arabië. Op ongeveer<br />
3,5 kilometer diepte kan hij volgen<br />
hoe met een core barrel - “noem<br />
het maar een soort appelboor” - een<br />
kern wordt getrokken uit de source<br />
rock, ofwel het oliemoedergesteente,<br />
dat zich daar volgens hem moet<br />
bevinden. “Dat wordt het moment<br />
suprême, daar hebben we samen jaren<br />
aan gewerkt, hier gaat het om”,<br />
vat Nederlof zijn spanningsmoment<br />
samen.<br />
Ongeveer 250 miljoen jaar geleden werd<br />
het zandsteen (geel) afgezet, dat later het<br />
reservoir zou gaan vormen. De source<br />
rock (beige) is veel ouder en is dan al<br />
begraven <strong>tot</strong> dieptes tussen de twee en<br />
vier kilometer. Onvoldoende voor oliegeneratie<br />
op grote schaal.<br />
Honderd miljoen jaar later is de source<br />
rock verder begraven en in de diepste<br />
gedeeltes <strong>van</strong> de Rub Al-Khali wordt nu<br />
olie gevormd. De olie stijgt uit de source<br />
rock omhoog en stroomt langzaam door<br />
poreuze lagen en langs breuken naar het<br />
reservoirgesteente.<br />
Weer honderd miljoen jaar later is de<br />
source rock zo diep begraven dat nu<br />
voornamelijk gas wordt gevormd. Dit gas<br />
verdringt de eerder gevormde olie uit<br />
de reservoirs.<br />
Gedurende de laatste tien miljoen jaar<br />
wordt alleen nog gas gevormd op de<br />
fl anken <strong>van</strong> het bekken. In het centrum<br />
is de source rock opgebrand. Het is<br />
dit ‘late’ gas waar de exploratie in de<br />
Rub Al-Khali zich op richt.<br />
olievorming gasvorming<br />
Peter Nederlof is geochemicus op<br />
het research- en technologiecentrum<br />
<strong>van</strong> de divisie Exploratie en<br />
Productie <strong>van</strong> Shell in Rijswijk. Als<br />
geochemisch consultant is hij betrokken<br />
bij de keuze <strong>van</strong> de plaats<br />
<strong>van</strong> de eerste <strong>van</strong> in elk geval zeven<br />
exploratieboringen in de Arabische<br />
leegte (het concessiegebied<br />
heet passend Rub Al-Khali, het Lege<br />
Gebied) die het consortium SRAK<br />
(South Rub Al-Khali, Shell 40% en<br />
operator, Total en Saudi Aramco elk<br />
30%) daar de komende paar jaar uitvoert.<br />
De speurtocht gaat naar gas,<br />
maar daarover straks meer. De concessie<br />
- 210.000 km 2 , ruim vijf maal<br />
de oppervlakte <strong>van</strong> Nederland - is in<br />
2004 aan SRAK toegekend en in juli<br />
2006 ging de eerste boring <strong>van</strong> start<br />
na een intensief onderzoek waar<strong>van</strong><br />
geochemisch onderzoek en seismische<br />
interpretatie een essentieel onderdeel<br />
vormden.<br />
Oliemoedergesteente<br />
De boring in het zuiden <strong>van</strong> Saoedi-<br />
Arabië, zo’n 70 kilometer ten noorden<br />
<strong>van</strong> de grens met Jemen, kan als<br />
model worden genomen voor het<br />
werk <strong>van</strong> een geochemicus. Wat is<br />
overigens geochemie? Nederlof, die<br />
chemie en natuurkunde studeerde<br />
in Amsterdam en het Californische<br />
Stanford: “De wetenschap <strong>van</strong> de<br />
chemische processen in de aardkorst.<br />
Waarbij onze interesse natuurlijk<br />
vooral uitgaat naar de vorming<br />
<strong>van</strong> olie en gas. Dus waar dat gebeurt,<br />
onder welke omstandigheden<br />
en wanneer in de geologische tijdschaal.”<br />
Een geochemicus’ grootste fascinatie<br />
is de source rock, het oliemoedergesteente,<br />
letterlijk de bron <strong>van</strong><br />
alle olie- en gasaccumulaties. In een<br />
reeks geologische tijdvakken (<strong>van</strong>af<br />
zo’n 500 miljoen jaar geleden) zetten<br />
zich dichte lagen plantenresten of afgestorven<br />
organisch zeeleven af die<br />
later werden begraven onder jonge-<br />
re afzettingslagen. De koolstof uit de<br />
planten- en bacterieresten vormden<br />
een mengsel <strong>van</strong> chemische verbindingen<br />
<strong>van</strong> organische materie (de<br />
kerogeen) dat - door de herhaalde<br />
afzettingen daarboven - steeds dieper<br />
in de aardkorst werd gedrukt,<br />
ge<strong>van</strong>gen in een gestaag verstenend<br />
reservoir, die eerder genoemde source<br />
rock.<br />
Gestimuleerd door de oplopende<br />
aardwarmte op grotere diepten,<br />
versterkt door de stralingshitte <strong>van</strong><br />
natuurlijk radioactief verval in kleilagen,<br />
ontbrandt in de kerogeen op<br />
een bepaald moment (bij zo’n 100<br />
<strong>tot</strong> 110 gaden Celsius) een natuurlijk<br />
kraakproces, waarbij koolwaterstoffen<br />
ontstaan. Op relatief mindere<br />
diepten (dus ook minder hitte) vormt<br />
zich dan vooral olie, uit dieper gelegen<br />
(dus hetere) source rock gaat<br />
het om aardgas. Het is echter in de<br />
eerste plaats de samenstelling <strong>van</strong><br />
de kerogeen die de zwaarte en samenstelling<br />
<strong>van</strong> de koolwaterstoffen<br />
SHELL VENSTER - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - 27
Elke koolwaterstof<br />
heeft zijn<br />
eigen unieke<br />
chemische<br />
vingerafdruk die<br />
overeenkomt<br />
met het<br />
materiaal dat in<br />
de source rock<br />
aanwezig is.<br />
28 - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - SHELL VENSTER<br />
bepaalt. Een geochemicus doet hier<br />
voorspellingen over.<br />
Unieke vingerafdruk<br />
De koolwaterstoffen die tijdens dit<br />
natuurlijke kraakproces ontstaan,<br />
migreren uit de source rock naar<br />
boven via poreuze lagen en breuken<br />
in het gesteente (‘migratiepaden’).<br />
Is boven de source rock later<br />
een reservoirgesteente afgezet (bijvoorbeeld<br />
kalk of zandsteen) met<br />
daarboven later dan nog weer een<br />
dichte afdeklaag (zoals zout of een<br />
dichte kleilaag), dan verzamelt zich<br />
in zo’n reservoir een deel <strong>van</strong> de olie<br />
en het gas, wachtend op de dag dat<br />
de ‘koolwaterstofmens’ de reserves<br />
aanboort. Dit hele proces noemt<br />
de geochemicus het ‘koolwaterstofsysteem’<br />
en op dat complex richt<br />
zich zijn aandacht.<br />
Alle koolwaterstoffen die niet ‘ge<strong>van</strong>gen’<br />
werden in een reservoir<br />
ontsnapten uiteindelijk uit de aardkorst<br />
en werden in ondiepe lagen<br />
door bacteriën afgebroken. Waar de<br />
aanvoer <strong>van</strong> olie erg hoog was, kon-<br />
Een handje stoffi g boorgruis ligt aan de basis <strong>van</strong> wat uiteindelijk<br />
een model wordt <strong>van</strong> een heel koolwaterstofsysteem.<br />
den lokaal oliezanden of zelfs meren<br />
<strong>van</strong> teer ontstaan. Door bacteriële<br />
afbraak ontstaat dan weer kooldioxide<br />
in de atmosfeer, <strong>van</strong> waaruit de<br />
koolstof ooit via de geologische biokringloop<br />
in de aarde was beland.<br />
Peter Nederlof: “Daarbij moeten we<br />
bedenken dat het allergrootste deel<br />
<strong>van</strong> de ooit in de aarde gevormde<br />
olie ‘verloren’ gaat. Volgens de literatuur<br />
gaat het zelfs om 99,7 procent.<br />
De kans dat 1) een source rock op de<br />
juiste temperatuur komt om olie te<br />
gaan vormen, 2) dat een reservoirgesteente<br />
wordt gevormd en zich op de<br />
juiste positie bevindt en 3) dat zich<br />
boven zo’n reservoir op het juiste<br />
moment een dichte afdeklaag vormt,<br />
is bij elkaar dus 0,3 procent. Ook hier<br />
kun je zeggen dat de natuur heel verspillend<br />
is.”<br />
Zonder source rock in geen geval<br />
olie of gas, al is het dus niet altijd zo<br />
dat zich boven een source rock als<br />
<strong>van</strong>zelfsprekend ook koolwaterstofophopingen<br />
bevinden.<br />
Wat het beroep <strong>van</strong> geochemicus nóg<br />
boeiender maakt, aldus Nederlof, is<br />
de analyse <strong>van</strong> olie en gas uit producerende<br />
reservoirs. “Soms toont die<br />
analyse <strong>van</strong> de koolwaterstoffen uit<br />
een producerend bekken een verschillende<br />
herkomst <strong>van</strong> olie en gas<br />
aan. Elke koolwaterstof heeft zijn eigen<br />
unieke chemische vingerafdruk<br />
die overeenkomt met het materiaal<br />
dat in de source rock aanwezig is.<br />
Vooral in het Midden-Oosten vind je<br />
vaak op twee of meer niveaus source<br />
rocks die dus in heel verschillende<br />
geologische tijden zijn gevormd. Als<br />
je een tweede source rock vaststelt,<br />
kun je naar een tweede ‘koolwaterstofsysteem’<br />
gaan zoeken, wat soms<br />
<strong>tot</strong> onverwachte vondsten leidt in gebieden<br />
die eigenlijk al als leeggeproduceerd<br />
werden beschouwd.”<br />
Boorkern op pijnbank<br />
Toen de regering <strong>van</strong> Saoedi-Arabië<br />
destijds delen <strong>van</strong> de Rub Al-Khali<br />
aanbood voor exploratie aan een<br />
consortium onder leiding <strong>van</strong> Shell,<br />
was de eerste vraag die in Rijswijk<br />
bij Exploratie en Productie werd gesteld:<br />
‘Is daar überhaupt een interessante<br />
source rock aanwezig en hoe is<br />
die samengesteld?’ Met de regering<br />
<strong>van</strong> Saoedi-Arabië is namelijk een<br />
overeenkomst gesloten voor exploratie<br />
naar gas en condensaat. Dus was<br />
het des te belangrijker om via een<br />
studie naar het oliemoedergesteente<br />
vast te stellen of daaruit aardgas of<br />
aardolie was ontstaan.<br />
Een geochemicus kan op grond <strong>van</strong><br />
het restmateriaal <strong>van</strong> bestaande boringen<br />
(zoals boorgruis), en met de<br />
chemische analyse <strong>van</strong> olie of gas<br />
uit aangeboorde reservoirs, redelijk<br />
nauwkeurige voorspellingen doen<br />
over de aard - en met hulp <strong>van</strong> seismische<br />
kaarten ook over de om<strong>van</strong>g<br />
- <strong>van</strong> de source rock.<br />
Maar bij de Rub Al-Khali was de extra<br />
uitdaging om dat te doen met<br />
slechts de resten boorgruis <strong>van</strong> een<br />
minimaal aantal oude boringen die<br />
bovendien op zeer grote afstand <strong>van</strong><br />
het kerngebied <strong>van</strong> de concessie waren<br />
gedaan. Nederlof: “Dat is inderdaad<br />
te vergelijken met een archeoloog<br />
die ergens een enkele potscherf<br />
vindt en op basis daar<strong>van</strong> dan uiteindelijk<br />
een heel boek publiceert over<br />
de beschaving die op die plaats heeft<br />
bestaan. In ons geval hebben we inmiddels<br />
een model gemaakt <strong>van</strong> het<br />
hele bekken, en daarin de source<br />
rock, onder zuidelijk Saoedi-Arabië.”<br />
Het modelleren <strong>van</strong> het bekken is<br />
een specialisatie <strong>van</strong> Nederlofs collega<br />
Andy Bell. Met hulp <strong>van</strong> het in<br />
Rijswijk ontwikkelde softwareprogramma<br />
Cauldron wordt de input<br />
<strong>van</strong> seismische gegevens en <strong>van</strong> de<br />
chemische analyses <strong>van</strong> de koolwaterstoffen<br />
in het boorgruis gebundeld<br />
<strong>tot</strong> een <strong>tot</strong>aalmodel. Ook wordt een<br />
raming gegeven waar met de meeste<br />
kans op succes geboord kan worden<br />
en welke kwaliteit koolwaterstoffen<br />
daar te verwachten is.<br />
Het model zal door de tijd telkens<br />
verder verbeterd en verfi jnd worden<br />
- ‘gekalibreerd’ in vaktaal - aan de<br />
hand <strong>van</strong> de informatie <strong>van</strong> de volgende<br />
exploratieboringen. Daarbij<br />
zal vooral de eerste boring <strong>van</strong> groot<br />
belang zijn. Het management <strong>van</strong><br />
SRAK heeft namelijk ingestemd met<br />
het verzoek <strong>van</strong> het team in Rijswijk<br />
om met die eerste boring een boorkern<br />
te trekken uit de source rock op<br />
zo’n 3,5 kilometer diepte. Nu al verheugt<br />
Peter Nederlof zich op het moment<br />
dat deze kern naar boven komt.<br />
“Die gaat helemaal op de pijnbank,<br />
elke druppel koolwaterstoffen die<br />
we daarin aantreffen gaan we uit elkaar<br />
halen en qua samenstelling vergelijken<br />
met de koolwaterstofresten<br />
die we aantreffen in het boorgruis<br />
<strong>van</strong> alle latere boringen.”
RODE<br />
ZEE<br />
ROUTE VANAF<br />
JEBEL ALI<br />
Van micro naar macro<br />
Wat de potscherf is voor de archeoloog,<br />
is boorgruis voor de geochemicus.<br />
Hiermee begint alle zoekwerk<br />
en modellenbouw. Van het gesteenteslijpsel<br />
<strong>van</strong> boringen worden continu<br />
monsters genomen die al op de<br />
boorlocatie worden geanalyseerd.<br />
Maar alles wordt ook bewaard, vele<br />
tientallen jaren zelfs, verpakt in kleine<br />
zakjes, als was het antiek worteltjeszaad.<br />
Op de boorlocatie zelf wordt het<br />
gruis bestudeerd onder ultraviolet<br />
licht dat koolwaterstoffen laat oplichten.<br />
Maar een geochemicus gaat<br />
veel verder. Hij zoekt naar de nanogrammen<br />
koolwaterstoffen die zitten<br />
opgesloten in het ‘cement’ dat zich in<br />
RUB AL-KHALI<br />
SAOEDI-ARABIË<br />
LOCATIE EXPLORATIEBORING<br />
JEMEN<br />
QATAR<br />
PERZISCHE GOLF<br />
een afzettingsgesteente <strong>van</strong> nature<br />
vormt tussen bijvoorbeeld zandkorrels.<br />
Voor een leek is het stokoude<br />
gruis kurkdroog, maar met fi jne maling<br />
kunnen deze ‘fl uid inclusions’<br />
ofwel vloeistofi nsluitingen, worden<br />
geopend. Waarna met massaspectrometrie<br />
en steeds vaker nu met hoogontwikkelde<br />
gaschromatografi e de<br />
moleculaire eigenschappen <strong>van</strong> de<br />
koolwaterstoffen opengelegd kunnen<br />
worden. Het is ongeveer Crime<br />
Scene Investigation, maar dan niet<br />
het analyseren <strong>van</strong> bloed- of speekselresten<br />
maar het vaststellen <strong>van</strong> het<br />
‘DNA’ <strong>van</strong> koolwaterstoffen.<br />
Peter Nederlof: “Het is verschrikkelijk<br />
microwerk dat aan de basis ligt<br />
<strong>van</strong> het uiteindelijk kunnen modelle-<br />
Volko de Jong: “Ik ben de Mojo<br />
Concerts <strong>van</strong> de gasindustrie, als een<br />
impressario breng ik artiesten en<br />
bands bij elkaar die samen een boeiend<br />
programma JEBEL kunnen ALI verzorgen.”<br />
VERENIGDE ARABISCHE<br />
EMIRATEN<br />
OMAN<br />
SRAK CONCESSIEGEBIEDEN<br />
ARABISCHE ZEE<br />
ren <strong>van</strong> sedimentsbekkens <strong>van</strong> vaak<br />
tienduizenden vierkante kilometers.<br />
De snelle vooruitgang de laatste paar<br />
jaar in de kwaliteit <strong>van</strong> de gaschromatografi<br />
e, gekoppeld aan onze steeds<br />
betere Cauldron-software, zorgt voor<br />
een kwantumsprong in onze kunde<br />
om voorspellingen te doen over<br />
plaats en productiviteit <strong>van</strong> source<br />
rocks en over de kwaliteit koolwaterstoffen<br />
die verwacht kan worden.”<br />
Het betekent ook een opwaardering<br />
<strong>van</strong> de positie <strong>van</strong> geochemie in het<br />
geheel <strong>van</strong> de exploratie bij Shell. Nederlof:<br />
“De afdeling Fluids and Basins<br />
heeft recentelijk veel mensen kunnen<br />
aannemen en we werken inmiddels<br />
aan zo’n dertig grote studies over de<br />
hele wereld. Soms heb ik daarvoor<br />
Links: Om de eerste boring in het<br />
concessiegebied <strong>van</strong> SRAK te kunnen<br />
doen, moest alle materiaal en de boortoren<br />
zelf via een lange omweg <strong>van</strong> de<br />
haven Jebel Ali naar de Rub Al-Khali<br />
worden vervoerd.<br />
Links onder: Andy Bell gebruikt het<br />
speciale Cauldron-softwarepakket om<br />
de informatie <strong>van</strong> seismiek en boorgruisonderzoek<br />
samen te voegen <strong>tot</strong><br />
modellen <strong>van</strong> het oliemoedergesteente.<br />
Onder: Peter Nederlof en researchtechnicus<br />
Jos Pureveen buigen zich<br />
over de resultaten <strong>van</strong> een analyse <strong>van</strong><br />
boorgruis uit Tunesië.<br />
boorgruis in behandeling dat vijftig<br />
jaar of langer ergens in een boorkernenloods<br />
heeft gelegen.”<br />
En: “Dat we een belangrijke bijdrage<br />
kunnen leveren aan een topkwaliteit<br />
exploratie blijkt ook uit het feit dat<br />
serieus naar onze inbreng wordt geluisterd<br />
en dat ons nu gerichte vragen<br />
worden gesteld. Dat we toestemming<br />
hebben om in de Rub Al-Khali een<br />
kern te trekken in de source rock,<br />
is daar een bewijs <strong>van</strong>. Dat heb ik in<br />
mijn hele carrière bij Shell niet eerder<br />
meegemaakt. Kun je je nu voorstellen<br />
waarom het voor ons allemaal<br />
elke dag spannender wordt om die<br />
boring te volgen?”<br />
SHELL VENSTER - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - 29
S H E L L<br />
CHEMIE-INVESTERING<br />
IN SINGAPORE<br />
NIEUW GASVELD NIEUW ZEELAND<br />
30 - NOVEMBER / DECEMBER 2006 - SHELL VENSTER<br />
A C T U E E L<br />
SHELL KOOPT MEER LAND IN CANADA<br />
Na de aankoop begin dit jaar <strong>van</strong> ruim 900 km 2 landrechten in de Canadese provincie Alberta (voor US$420 mln)<br />
heeft Royal Dutch Shell (via de volle dochter SURE Northern) dit najaar nog eens voor een kleine US$100 mln<br />
aan land leases gekocht.<br />
Het gaat om terrein dat westelijk aansluit bij de eerder verworven gronden waarop SURE Northern (Shell Unconventional<br />
Resource Energy) inmiddels al met de eerste boringen is gestart naar de om<strong>van</strong>g en structuur <strong>van</strong> de<br />
daar aanwezige extra zware oliezanden en schalie.<br />
Steve Crane, President <strong>van</strong> SURE Northern, zei: “Dit biedt Royal Dutch Shell opwindende kansen. Naarmate we<br />
meer te weten komen over hoe deze voorraden er uitzien, en we mogelijke opties voor ontwikkkeling overwegen,<br />
groeit ons optimisme over de mogelijkheid om <strong>van</strong>af deze gronden onconventionele olie te produceren.”<br />
Nog dit jaar begint de bouw <strong>van</strong> een<br />
geïntegereerd chemie- en raffi nageproject<br />
<strong>van</strong> Shell in Singapore. Het betreft<br />
een nieuwe kraker, een nieuwe fabriek<br />
voor mono-ethyleenglycol (MEG) en een<br />
aanpassing <strong>van</strong> de Shell-raffi naderij op<br />
het eiland Jurong. Met een verwerkingscapaciteit<br />
<strong>van</strong> 500.000 vaten ruwe olie<br />
per dag is Bukom de grootste Shell-raffi<br />
naderij ter wereld.<br />
De kraker (die 800.000 ton ethyleen per<br />
jaar gaat maken plus andere halffabrikaten)<br />
krijgt zijn voeding direct <strong>van</strong> de<br />
raffi naderij. Een deel <strong>van</strong> de krakerproducten<br />
wordt gebruikt in de MEG-fabriek<br />
(750.000 ton per jaar) terwijl de rest via<br />
het bestaande netwerk <strong>van</strong> onderzeese<br />
pijpleidingen naar andere chemische fabrieken<br />
voor de kust <strong>van</strong> Singapore gaat.<br />
De bouw vergt op zijn hoogtepunt de<br />
inzet <strong>van</strong> zo’n 8.000 mensen. Het project<br />
wordt in 2009/2010 opgeleverd.<br />
Naar verwachting zal de MEG in de regio<br />
worden afgezet waar een aanzienlijke<br />
vraaggroei wordt voorspeld. Ethyleenglycol<br />
wordt gebruikt bij de productie<br />
<strong>van</strong> bijvoorbeeld polyester vezels, PET<br />
(voor drankfl essen en potten), oplosmiddelen<br />
en in koelvloeistof, en wordt<br />
toegepast bij de behandeling <strong>van</strong> vezels,<br />
papier, kleefstoffen, drukinkten, leer en<br />
cellofaan.<br />
Een investering <strong>van</strong> $620 miljoen was nodig om het gas- en condensaatveld<br />
Pohokura in Nieuw Zeeland <strong>tot</strong> productie te brengen. Medio augustus<br />
startte het veld - qua om<strong>van</strong>g het tweede <strong>van</strong> het land - de productie uit<br />
de drie op land gelegen putten. In het komende jaar komen daar nog zes<br />
offshoreputten bij. De <strong>tot</strong>ale gas- en condensaatproductie <strong>van</strong> Pohokura<br />
komt dan uit op 40.000 vaten per dag. Shell heeft 48% eigendom <strong>van</strong> het<br />
veld en is de operator.<br />
OLIE REIST VERDER<br />
Veranderingen in de handelsstromen <strong>van</strong> ruwe olie en<br />
olieproducten zullen de vraag naar tankercapaciteit fl ink<br />
laten groeien. Nieuwe raffi nagecapaciteit wordt vooral<br />
gebouwd in Azië (China en India) en het Midden-Oosten. Azië<br />
moet daarvoor ruwe olie importeren en het Midden-Oosten en<br />
India (waar men exportraffi naderijen bouwt) worden grotere<br />
productexporteurs.<br />
Een recentelijk door Venezuela gesloten akkoord om China ruwe<br />
olie te leveren, voegt nog meer zeemijlen toe aan de wereldwijde<br />
transportinspanning omdat nu veel Venezolaanse olie naar de<br />
nabijgelegen Verenigde Staten gaat.<br />
Volgens de Londense scheepsmakelaar Simpson Spence & Young<br />
betekent dat meer tankercapaciteit die gemiddeld langer onderweg<br />
is. Volgens SS&Y anticiperen reders nu al op deze ontwikkelingen:<br />
medio dit jaar hadden alle werven samen 1.251 nieuwe<br />
schepen in de boeken staan met samen een laadcapaciteit <strong>van</strong><br />
103 miljoen ton. In januari 2004 waren dat nog 830 schepen <strong>van</strong><br />
samen 73 mln ton.<br />
ANP PHOTO
BEN JE BEZIG MET AFSTUDEREN VOOR JE<br />
BACHELOR- OF MASTEROPLEIDING AAN DE<br />
TECHNISCHE UNIVERSITEIT DELFT, EINDHOVEN<br />
OF UNIVERSITEIT TWENTE, GAAT JE SCRIPTIE<br />
OVER DUURZAME ONTWIKKELING EN ENERGIE<br />
EN DENK JE DAT JE SHELL DAAR HET EEN EN<br />
ANDER OVER KUNT VERTELLEN? DING DAN MEE<br />
NAAR DE SHELL BACHELOR MASTER PRIJS 2006.<br />
MEER INFO, VOORWAARDEN EN AANMELDEN<br />
OP WWW.SHELLBACHELORMASTERPRIJS.NL<br />
SHELL BACHELOR MASTER PRIJS<br />
2006