You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
ALLES MOET ALTIJD IN VERHOUDING<br />
WOR<strong>DE</strong>N GEZIEN: EN DAN LEER JE<br />
OOK DAT IN NE<strong>DE</strong>RLAND OP DIT<br />
MOMENT OPEN HAAR<strong>DE</strong>N EN HOUT-<br />
KACHELS SAMEN TWINTIG KEER<br />
MEER HERNIEUWBARE ENERGIE<br />
OPLEVEREN DAN ZONNECELLEN.<br />
SHELL VENSTER<br />
UITGAVE VAN SHELL NE<strong>DE</strong>RLAND B.V. • MAART / APRIL 2008<br />
<strong>TERUG</strong> <strong>NAAR</strong> <strong>DE</strong> <strong>BRON</strong><br />
EEN WERELDPRIMEUR: EEN BIJ SINGA-<br />
PORE GEBOUW<strong>DE</strong> MODULE ON<strong>DE</strong>RWEG<br />
IN AUSTRALIË OM DAAR SAMEN-<br />
GEBOUWD TE WOR<strong>DE</strong>N TOT EEN<br />
LNG-TREIN. EEN ANTWOORD OP <strong>DE</strong><br />
STERK STIJGEN<strong>DE</strong> CONSTRUCTIE-<br />
KOSTEN IN <strong>DE</strong> OLIE- EN GASWERELD.
We gaan voor<br />
goud met<br />
groen<br />
COLOFON<br />
UITGAVE VAN SHELL NE<strong>DE</strong>RLAND BV<br />
ADRES Carel van Bylandtlaan 30, 2596 HR Den Haag.<br />
Postbus 444, 2501 CK Den Haag.<br />
TELEFOON 070 - 377 87 00<br />
HOOFDREDACTIE Piet de Wit<br />
ARTDIRECTOR Toon Beekman (www.defabriek.com)<br />
ME<strong>DE</strong>WERKERS Ernst Bode, Hollandse Hoogte, Jeroen<br />
Kroos, Hans Lagendaal, Caspar van Loo, Wilfried Overwater,<br />
Reinier Spreen<br />
DRUK Roto Smeets Grafi Services Utrecht<br />
Shell Venster wordt verspreid onder geïnteresseerden in<br />
de activiteiten van Shell Nederland en Royal Dutch Shell.<br />
Het blad is gratis verkrijgbaar.<br />
Abonnementen kunnen via e-mail-adres shellvenster@shell.<br />
com worden aangevraagd en via: Administratie Shell Venster,<br />
Postbus 444, 2501 CK Den Haag.<br />
TWEEMAAN<strong>DE</strong>LIJKSE PUBLICATIE<br />
Voor het geheel of gedeeltelijk overnemen of bewerken van<br />
artikelen dient men toestemming van de redactie te vragen.<br />
In de meeste gevallen zal die graag worden gegeven.<br />
Hoewel Shell-maatschappijen een eigen identiteit hebben,<br />
worden zij in deze publicatie soms gemakshalve met de<br />
collectieve benaming ’Shell’ of ’Groep’ aangeduid in<br />
passages die betrekking hebben op maatschappijen van<br />
Royal Dutch Shell, of wanneer vermelding van de naam van<br />
de maatschappij(en) gevoeglijk achterwege kan blijven.<br />
OMSLAGFOTO ERNST BO<strong>DE</strong> / NAM<br />
Olieveld Schoonebeek<br />
komt weer tot leven<br />
Toen op ’t laatst op elke vier vaten<br />
olie 96 vaten water mee naar boven<br />
kwamen, besloot de NAM het olieveld<br />
van Schoonebeek te verlaten.<br />
Eind 1996 kwam het einde. Maar in<br />
2010 zal de olie opnieuw stromen en<br />
is de totale Nederlandse oliereserve<br />
met ruim de helft gegroeid, met<br />
dank aan nieuwe technologie en een<br />
hogere ruwe-olieprijs. PAGINA 4<br />
VOORWOORD<br />
Hoewel de een toch lastig voorstelbaar is zonder<br />
de ander, heeft de Nederlandse overheid meer<br />
op met bedrijven en bedrijvigheid dan met<br />
individuele burgers. Althans, je zou het zeggen<br />
na het lezen van het uiterst interessante document<br />
‘Milieurekeningen 2006’ van het Centraal Bureau voor de<br />
Statistiek.<br />
Het CBS laat daarin namelijk zien dat in 2006 huishoudens<br />
19,5 procent van het nationale energiegebruik voor<br />
hun rekening namen en producenten 80,5 procent. Maar<br />
als het gaat om ‘groene belastingen’ droegen de huishoudens<br />
dat jaar 61 procent van het totaal bij en de producenten<br />
39 procent. Bij milieuheffi ngen is het verschil<br />
nog groter, huishoudens 74 procent van het totaal, producenten<br />
26 procent. Toelichting van het CBS: “De belastingtarieven<br />
voor het bedrijfsleven worden relatief laag<br />
gehouden om de concurrentiepositie ten opzichte van het<br />
buitenland niet te verslechteren.”<br />
Producenten kunnen in de visie van de politiek, die stelt<br />
immers beleid en tarieven vast, kennelijk veel makkelijker<br />
de grens overtrekken of de deuren sluiten en de lichten<br />
uitdoen dan burgers.<br />
Het CBS telde over 2006 18,7 miljard euro aan groene<br />
belastingen (plus 3,9 mld euro aan milieuheffi ngen) en<br />
dat was 8,3 procent meer dan een jaar daarvoor.<br />
In 1990 werd over de volle breedte van de economie nog<br />
een energiebelasting van 1,0 euro per gigajoule geheven<br />
(een gigajoule staat qua energiewaarde gelijk aan ongeveer<br />
25 liter olie) en in 2006 was dat opgelopen naar<br />
3,1 euro per GJ. Maar in 2006 betaalden huishoudens<br />
10 euro per GJ en het bedrijfsleven 1,4 euro per GJ.<br />
Wat velen al vermoedden, wordt door de cijferaars van<br />
het CBS bevestigd, met groene belastingen gaat Nederland<br />
voor weinig minder dan goud: 13 procent van alle<br />
belastinginkomsten komen inmiddels voort uit belastingen<br />
op energie, transport, grondstoffen en vervuiling,<br />
ruim boven de 9,5 procent als gemiddelde voor de EU-15.<br />
Met voetbal lukt het niet meer zo goed, maar met groene<br />
belastingen haalt Nederland telkens met twee vingers in<br />
de neus de fi nale van de wereldkampioenschappen.<br />
Mede door dit beleid van ‘Nederland Gidsland’ zijn de<br />
energieprijzen voor huishoudens tussen 2001 en 2006<br />
met 39 procent gestegen, met aardgas - plus 77 procent -<br />
als koploper. De prijzen voor benzine en diesel gingen in<br />
die periode omhoog met 23 en 32 procent. De gemiddelde<br />
prijs van consumentengoederen steeg met slechts 14 pro-<br />
In oude velden zit nog<br />
steeds erg veel olie<br />
Gemiddeld is ongeveer een derde<br />
van alle in een reservoir aanwezige<br />
olie winbaar - met de huidige<br />
stand van de technologie. Met tertiaire<br />
winningstechnieken (zoals<br />
in Schoonebeek) is dat fl ink op te<br />
hogen. Volgens Chief Scientist Willem<br />
Schulte zijn uit oude velden nog<br />
wel zo’n 1.000 miljard vaten olie<br />
extra te produceren. PAGINA 9<br />
2 - MA ART / APRIL 2008 - SHELL VENSTER<br />
INHOUD<br />
Dubbelwandige<br />
tankers voor grotere<br />
veiligheid<br />
Per jaar worden in opdracht van<br />
Shell in het grote Rijngebied zo’n<br />
tienduizend tankerreizen gemaakt -<br />
met Quality Tonnage wil het bedrijf<br />
het risico bij al die vaarten zo klein<br />
mogelijk maken. Een dubbele romp<br />
helpt daarbij. Vanaf 2011 stelt Shell<br />
dat zelfs verplicht. PAGINA 16<br />
cent. Een huishouden gaf in 2006 gemiddeld 1.162 euro<br />
uit aan brandstoffen voor de auto, 614 euro aan elektriciteit<br />
en 811 euro aan aardgas: voor al die huishoudens<br />
bij elkaar telde dat op tot een energierekening van 18,7<br />
miljard euro, en dat was 7,3 procent van alle consumptieve<br />
uitgaven.<br />
En, helpt het? Worden de doelen van groene belastingen,<br />
een reductie van het energiegebruik en dus van emissies,<br />
gerealiseerd?<br />
Nu wordt het ingewikkelder. In elk geval is het energiegebruik<br />
van de Nederlandse economie in de voorbije<br />
16 jaar met 22 procent gestegen, aldus het CBS. Bij producenten<br />
bedroeg de toename 25 procent.<br />
Hielp het dus niet? Dat kun je niet zeggen, want in die<br />
tijd groeide de economie met 48 procent. De Nederlandse<br />
economie is in elk geval minder energie-intensief geworden.<br />
Vooral olieraffi naderijen en de basischemie bereikten<br />
een grote effi ciëntieverbetering.<br />
Overigens blijft de Nederlandse economie relatief energie-intensief.<br />
Dat komt door de omvangrijke raffi nage-<br />
en chemiesector, al die tuinbouwkassen en natuurlijk<br />
‘Nederland Distributieland’, we rijden, varen en vliegen<br />
wat af.<br />
En de huishoudens? Die reageren merkbaar op de<br />
prijsprikkel, want het gezamenlijke energiegebruik<br />
groeide tussen 1990 en 2006 met slechts 9 procent. Meer<br />
benzine en diesel en meer elektriciteit, vooral voor vaatwassers,<br />
wasdrogers en PC’s. Het gasgebruik daalde licht,<br />
vooral door betere woningisolatie, hoogrendementsketels<br />
en... relatief warme winters. De opwarming van Nederland<br />
helpt dus in elk geval tegen de opwarming van de<br />
aarde.<br />
Ondanks de goede economische groei (3 procent) is in<br />
2006, voor het tweede jaar op rij, de CO 2-emissie gedaald,<br />
met 2,1 procent. Hier schuilt een forse adder onder het<br />
milieugras, want in die jaren is de import van elektriciteit<br />
sterk gegroeid. Stroom importeren betekent CO 2 exporteren,<br />
want het broeikasgas ontstaat dan elders, zoals in<br />
Duitsland waar wij veel elektriciteit kopen.<br />
Soms stoken die centrales steenkool die met Nederlandse<br />
binnenschepen over de Rijn uit Rotterdam en Amsterdam<br />
is aangevoerd - energie-economie is inderdaad een veelzijdig<br />
en altijd weer verrassend beest.<br />
Piet de Wit<br />
Hoofdredacteur Shell Venster<br />
EN VER<strong>DE</strong>R: ‘Per saldo tevredenstellend’,<br />
noemde Jeroen van<br />
der Veer het fi nanciële resultaat over<br />
2007: 31,3 miljard dollar nettowinst<br />
PAGINA 13.<br />
Hernieuwbare bronnen leveren nog<br />
geen drie procent van het Nederlandse<br />
energieverbruik PAGINA 15.<br />
Nederlandse bruggen worden moe<br />
van het steeds drukkere vrachtverkeer.<br />
Een Shell-vinding legt de mate<br />
van vermoeidheid vast PAGINA 20.<br />
Hoe hou je LNG betaalbaar? Door<br />
goedkoper te bouwen en met steeds<br />
grotere treinen PAGINA 22.<br />
De veerboot van Texel draait schoon<br />
op gas to liquids van Shell PAGINA 26.<br />
Medewerker Jantien Eenhoorn voelt<br />
zich wereldburger in Den Haag<br />
PAGINA 28.<br />
Ook Dominic Boot gelooft niet in<br />
‘eerste generatie’ biobrandstoffen<br />
PAGINA 31.<br />
Nieuws uit de wereld van Shell en<br />
energie PAGINA 3, 14, 19 EN 30.
‘WOESTIJNGAS’ VOOR<br />
OLYMPISCH BEIJING<br />
Het was een van de talrijke ‘olympische projecten’,<br />
en het heeft er alle schijn van dat ook dit keurig op<br />
tijd wordt opgeleverd, de aanvoer van aardgas uit<br />
nieuwe velden in de Gobiwoestijn naar de Chinese oostkust,<br />
waaronder ook hoofdstad Beijing.<br />
De boringen in het Changbei-veld (gelegen in een concessie<br />
van bijna 1.600 km 2 ) worden uitgevoerd door een<br />
joint venture van China National Petroleum Corporation<br />
(PetroChina) en Shell. Shell heeft drie boortorens gecontracteerd<br />
bij Chinese aannemers. De boringen in het gasveld<br />
(foto rechts) zijn om twee redenen lastig: enerzijds<br />
door het harde klimaat van de Gobi (van plus 50 o C in<br />
de zomer tot min 40 o C in de winter) en anderzijds door<br />
de vaak instabiele en dunne zandsteenlagen waar doorheen<br />
moet worden geboord, en waarbij het zand dan<br />
juist bestaat uit ruw kwarts dat de boorbeitel snel laat slijten.<br />
Juist door dit bijzondere gesteente - dat ook zorgt<br />
voor een heel lage doorlaatbaarheid van het reservoir -<br />
heeft Shell een zes kilometer lange put geboord, waarvan<br />
vier km horizontaal, een record in China. Naar verwachting<br />
zal het Changbei-gasveld - dat met een ongeveer<br />
800 km lange pijpleiding met de markten rond Beijing en<br />
Shanghai is verbonden - een jaarlijks productieniveau kennen<br />
van drie miljard kubieke meter. In maart vorig jaar<br />
stroomde het eerste gas in de pijpleiding.<br />
SHELL IN KOOLBEDMETHAAN<br />
CHINA...<br />
Met een overname van het grootste deel van het belang<br />
van een Amerikaanse onderneming (Verona) is Shell<br />
55% eigenaar en operator geworden van een koolbedmethaanproject<br />
in de Chinese provincie Shanxi, grenzend<br />
aan Binnen-Mongolië. Partners zijn de China United<br />
Coalbed Methane Company (40%) en Verona dat 5%<br />
houdt. China is zeer rijk aan steenkool en veel van de<br />
ondergrondse steenkoollagen bevatten grote hoeveelheden<br />
methaan. Volgens de Chinese overheid bevat de binnenlandse<br />
kolenreserves zo’n 36.000 miljard m 3 methaan<br />
waarvan nu ongeveer 1,4 mld m 3 per jaar wordt geproduceerd.<br />
Veel methaan uit gebruikte en niet-gebruikte<br />
mijnen en steenkoolvelden ontsnapt onverbrand in de<br />
atmosfeer met een sterk broeikaseffect. Volgens plan<br />
wordt tot eind 2010 een omvangrijk exploratieprogramma<br />
uitgevoerd met 2D-seismiek en het boren van<br />
productieputten in het duizend km 2 grote exploratiegebied<br />
in het oostelijk deel van het Ordosbekken. Daarna<br />
volgen een vijf jaar durend ontwikkelingsprogramma en<br />
vervolgens een twintig jaar durende productieperiode.<br />
Met het koolbedmethaanproject heeft Shell haar derde<br />
upstreamactiviteit in China gerealiseerd, na de olieproductie<br />
in de Zuidchinese Zee (Xijiang) en de gasproductie<br />
in Changbei.<br />
...EN IN CANADA<br />
Ook in Canada zoekt Shell momenteel naar mogelijkheden<br />
om koolbedmethaan te produceren. In het noordwesten<br />
van de provincie British Columbia heeft Shell<br />
exploratierechten voor het gebied Klappan. In 2004<br />
boorde Shell hier drie exploratieputten. Bij deze boringen<br />
werd aardgas aangetoond. Na lange onderhandelingen<br />
met de landeigenaren, het Tahltan First nation volk,<br />
werd in de nazomer van 2007 het exploratiewerk hervat<br />
om te zien of productie technisch, economisch en sociaal<br />
realiseerbaar is. Daarbij bleef een kleine groep Tahltans<br />
zich verzetten. Het dilemma is bekend: zorg over de<br />
mogelijkheid van schade aan natuur en milieu tegenover<br />
de economische verlokking dat er mogelijk 225 miljard<br />
m 3 methaan geproduceerd kan worden in<br />
de Klappan.<br />
SHELL ACTUEEL<br />
BRANDSTOFALGEN OP HAWAII<br />
In theorie is het eenvoudig: selecteer het meest geschikte ras en soort, voeg CO 2 en<br />
andere voedingsstoffen toe in de juiste verhoudingen, zorg voor precies voldoende<br />
licht, temperatuur en watersamenstelling, voorkom ziekten, en als beloning schenken<br />
algen een gezonde groei, een verdubbeling in volume desnoods een paar keer per<br />
dag. Daarna de algen oogsten en omzetten in bijvoorbeeld biodiesel of bio-ethanol.<br />
De theoretische opbrengst is indrukwekkend: er zijn voorbeelden bekend van 5-18 liter<br />
plantaardige olie per jaar per vierkante meter algenkweekvijver, wat qua opbrengst<br />
zeker vijftien keer beter is dan het dichtstbijzijnde landbouwalternatief zoals koolzaad,<br />
soja, palm of jatropha.<br />
Om te zien of deze theorie omgezet kan worden in een commerciële onderneming heeft<br />
Shell eind vorig jaar een meerderheidsbelang genomen in Cellana, een nieuwe joint venture<br />
met HR Biopetroleum. Op basis van technologie van HR Biopetroleum wordt een<br />
demonstratieproject gebouwd op Hawaii met een bassin van 2,5 hectare.<br />
De proef duurt minimaal twee jaar en moet, indien alle technieken onder de knie<br />
gekregen worden, daarna uitgroeien tot een demonstratieproject met kweekvijvers van<br />
samen duizend hectare. Een echt commercieel project heeft een orde van grootte van<br />
20.000 hectare.<br />
Het gaat bij de proefneming van Cellana om micro-algen die van nature voorkomen op<br />
Hawaii. Het zijn organismen minder dan twee millimeter in doorsnee en in staat tot<br />
fotosynthese. Algen hebben het vermogen om grote hoeveelheden CO 2 te binden.<br />
Deel van de proef is om uit te vinden hoe die CO 2-opname gemaximeerd kan worden.<br />
De proef met ‘brandstofalgen’ vindt plaats naast al bestaande bassins op Hawaii waar<br />
algen worden gekweekt voor gebruik in voedsel en geneesmiddelen.
4 - MA ART / APRIL 2008 - SHELL VENSTER<br />
Toen de NAM in 1996 het olieveld van Schoonebeek sloot, beloofde men<br />
terug te komen als de techniek beter was en de olieprijs hoger.<br />
Beide voorwaarden zijn inmiddels vervuld en Schoonebeek wordt dan ook nieuw<br />
ontwikkeld. De NAM keert terug naar zijn bron.<br />
<strong>TERUG</strong> <strong>NAAR</strong><br />
• TEKST PIET <strong>DE</strong> WIT • FOTO’S ERNST BO<strong>DE</strong> •<br />
Dat oliereserves qua<br />
omvang meeademen met<br />
de prijs van olie, wordt<br />
bewezen in Schoonebeek.<br />
Er zitten daar nog<br />
zo ongeveer 800 miljoen vaten ruwe<br />
olie opgesloten in de relatief dunne<br />
laag Bentheimer zandsteen,<br />
maar toen in 1996 de laatste<br />
jaknikker het moede hoofd<br />
ten ruste legde, werden<br />
reserves, althans technisch,<br />
tot nul afgeschreven, want<br />
‘niet-winbaar’.<br />
De sluiting was onvermijdelijk<br />
geworden, er<br />
kwamen op ’t laatst op<br />
elke vier emmers olie 96<br />
emmers water mee naar<br />
boven - en een totale herontwikkeling<br />
van het veld<br />
was op dat moment te duur.<br />
Bovendien ontbrak de technologie<br />
om zoiets met vertrouwen te<br />
kunnen doen.<br />
Al in de jaren negentig van de vorige<br />
eeuw kenden de technici de theorie<br />
hoe je een veld als Schoonebeek<br />
in feite moet produceren, namelijk<br />
met lagedruk stoominjectie<br />
en lange, horizontale putten<br />
die heel nauwkeurig<br />
precies aan de onderkant<br />
van het reservoir geboord<br />
moeten worden. Telkens één stoomleiding<br />
en parallel daaraan, op 150<br />
meter afstand, links en rechts een<br />
productieput.<br />
Daarvoor is echter veel specialistische<br />
kennis nodig: over hoe het reservoir<br />
er precies uitziet, welke stromingspatronen<br />
zich daarin tijdens de productie<br />
voordoen, hoe precies het netwerk<br />
van putten geboord moet worden, en<br />
tot slot, misschien het allerbelangrijkste,<br />
wat het allemaal zou gaan kosten<br />
en wat de olie naar verwachting zou<br />
opbrengen in de hele exploitatiefase.<br />
In die jaren negentig stonden al deze<br />
lichten op vuurrood.<br />
Toen in 1998 een vat Brent-kwaliteit<br />
gemiddeld zo’n $12,50 in de portemonnee<br />
bracht, en Schoonebeekolie,<br />
stroopachtig zwaar, nauwelijks<br />
tien dollar, wist iedereen zakelijk<br />
dat de beslissing om dit veld te sluiten<br />
de enig juiste keuze was. Maar<br />
het maakte toch veel emoties los, het<br />
voelde voor velen, zeker binnen de<br />
NAM, alsof de oerbron van het bedrijf<br />
tot wees werd verklaard.<br />
Complex project<br />
Niet alleen echter uit sentimentele<br />
overwegingen bleven velen over een<br />
retourtje-Schoonebeek dromen. Er<br />
lagen immers iets ten noorden van het<br />
Schoonebeeker Diep nog steeds zo’n
<strong>DE</strong> <strong>BRON</strong><br />
800 miljoen vaten olie in de ruststand<br />
- een hoeveelheid die elke exploratie-<br />
en productietechnoloog prod ctietechnoloog in verhoogde erhoogde<br />
staat van denken brengt.<br />
Al in 2001 werden daarom binnen het<br />
bedrijf de eerste concrete gedachteexercities<br />
gehouden over een terugkeer<br />
naar de bron. En naarmate de<br />
olieprijs opliep - en ook structureel<br />
hoger bleek uit te komen - ging het<br />
vuur van verlangen op het hoofdkantoor<br />
van de NAM in Assen intenser<br />
branden.<br />
In het najaar van 2005 werd Frans<br />
Hondeborg benoemd tot projectleider<br />
en werd het al lopende onderzoek<br />
naar een terugkeer verder uitgewerkt.<br />
Frans was een van de velen<br />
binnen Shell die een deel van zijn carrière<br />
had doorgebracht in Schoonebeek,<br />
gevolgd door banen in Oman,<br />
Schotland en de Verenigde Staten.<br />
Acht jaar geleden kwam hij terug bij<br />
de NAM waar hij uiteindelijk projectleider<br />
Groningen Lange Termijn<br />
werd, het grote ombouwproject van<br />
de productielocaties dat nodig was<br />
geworden door het teruglopen van<br />
de natuurlijke reservoirdruk in het<br />
Groningenveld.<br />
“Een heel complex project”, aldus<br />
Hondeborg over Schoonebeek. “Technisch,<br />
commercieel, bestuurlijk en<br />
ook maatschappelijk.”<br />
Om bij dat laatste te beginnen, weliswaar<br />
is het Schoonebeekgebied geen<br />
werelderfgoed erelderfgoed zoals inmiddels voor oor<br />
de Waddenzee op het programma<br />
staat, en staat het bestemmingsplan<br />
ook nog steeds oliewinning toe,<br />
“maar we weten dat elk grootschalig<br />
project, waar ook uitgevoerd, een<br />
heel uitvoerige regelgeving kent en<br />
het dus van het grootste belang is om<br />
richting omwonenden, al dan niet<br />
georganiseerd, volkomen open en eerlijk<br />
te zijn over wat je van plan bent<br />
te doen”, zegt Hondeborg. “Vandaar<br />
dat we een enorme inspanning leveren<br />
om desnoods tot op het niveau<br />
van individuele burgers informatie<br />
te geven. En als wij zeggen dat we<br />
begrip hebben voor de opmerkingen<br />
van mensen, dan is dat gemeend, veel<br />
NAM medewerkers komen immers<br />
uit dit deel van het land.” Zoals Frans<br />
Hondeborg zelf, geboren in Almelo<br />
en tot werktuigbouwkundige opgeleid<br />
aan de Technische Universiteit<br />
Twente.<br />
Virtual reality<br />
De ‘enorme inspanning’ waar Hondeborg<br />
van spreekt, leidde er al toe<br />
dat vorig jaar, terwijl het groene licht<br />
voor het project nog gegeven moest<br />
worden, de NAM met roadshows<br />
door het betrokken gebied trok en<br />
Olieveld Schoonebeek Drenthe<br />
Gramsbergen<br />
Dalen<br />
Veenoord<br />
Loodiep Schoonebeker diep<br />
Coevorden<br />
Vechte<br />
Waar eens ja-knikkers het landschap<br />
rond Schoonebeek bepaalden, zullen<br />
straks moderne pompen het werk doen.<br />
Op de tekening een impressie van een<br />
van de achttien productielocaties op<br />
het veld met vier hefpompen en twee<br />
stoominjectieputten.<br />
Emmen<br />
Nieuw-<br />
Amsterdam<br />
Erica<br />
Schoonebeek<br />
Coevorden-Picardiekanaal<br />
Emlichheim<br />
Nieuw-<br />
Dordrecht<br />
Weiteveen<br />
Nieuw-<br />
Schoonebeek<br />
Zwartemeer<br />
Klazienaveen<br />
AMSTERDAMSCHE VELD<br />
DUITSLAND<br />
olieveld: winning vanaf 2010<br />
olieveld met onderliggende<br />
waterlaag<br />
0 5 km
Schoonebeek-projectmanager Frans Hondeborg: “Een heel complex project,<br />
technisch, commercieel, bestuurlijk en ook maatschappelijk.”<br />
Impressie van de warmte/krachtinstallatie en de oliescheidingsinstallatie die<br />
worden gebouwd op het voormalige NAM-emplacement.<br />
er ook met geluidsboxen onderweg<br />
was. Niet om de blijde boodschap<br />
er met megavolume mee uit te dragen,<br />
maar de boxen werden opgesteld<br />
op de gedachte productielocaties<br />
en zelfs bij omwonenden in de<br />
woonkamer om hen in real audio te<br />
laten luisteren naar de geluidseffecten<br />
van bijvoorbeeld stoominjectie en<br />
productiepompen.<br />
Ook werd, in samenwerking met<br />
de Rijksuniversiteit Groningen, een<br />
computeranimatie gemaakt van het<br />
hele gebied zodat iedereen, vanaf stahoogte<br />
tot in vogelvlucht, desnoods<br />
per individuele kavel of tuin, in virtual<br />
reality een impressie kan krijgen<br />
van de maximale beeldbeïnvloeding<br />
door elementen als productielocaties,<br />
stoomfabriek, oliebehandelingsinstallatie<br />
en pijpleidingen.<br />
Hondeborg: “Van elk stukje techniek<br />
hebben we ook driedimensionale animaties<br />
beschikbaar, inclusief daarin<br />
‘mensen op maat’, zodat er ook geen<br />
discussies kunnen ontstaan over wat<br />
wij misschien ‘klein’ zouden noemen,<br />
maar door mensen als ‘groot’ kan<br />
worden ervaren.”<br />
En: “Qua milieu is dit gebied van een<br />
heel andere aard dan de Waddenzee,<br />
maar onze inspanningen om onder<br />
het Wad gas te mogen produceren,<br />
zijn wel degelijk meegenomen in de<br />
benadering van de bewoners in en<br />
om Schoonebeek en bij de waterinjectie<br />
in Twente. Goed luisteren naar<br />
wat mensen eigenlijk zeggen achter<br />
hun emotie, en dat ook kunnen vertalen<br />
naar concrete veranderingen in<br />
het ontwerp, is nog de enige manier<br />
om in het dichtbevolkte en sterk gereguleerde<br />
Nederland projecten uit te<br />
kunnen voeren.”<br />
Ook bestuurders kennen inmiddels<br />
deze waarheid. “Overheden spelen<br />
uitdrukkelijk geen advocating role in<br />
dit proces”, constateert projectleider<br />
Hondeborg. “Ze zorgen er wel voor<br />
dat de belangen van alle partijen goed<br />
gehoord worden.” En ‘alle partijen’<br />
kan zeer ruim worden genomen; Hondeborg<br />
schat dat de NAM voor haar<br />
terugkeer naar de bron tussen de 250<br />
en 300 vergunningen nodig heeft.<br />
Zeventig putten boren<br />
Het Schoonebeekveld wordt opengelegd<br />
vanaf achttien locaties met injectie-<br />
en productieputten. In totaal worden<br />
circa zeventig putten geboord die<br />
gemiddeld over een lengte van zo’n<br />
vierhonderd meter horizontaal aan<br />
de uiterste onderkant van de oliehoudende<br />
laag lopen. Het gaat typisch om<br />
een patroon van drie putten, twee
productieputten driehonderd meter<br />
van elkaar en in het midden daarvan<br />
een stoominjectieput. Het extra gezuiverde<br />
water voor de stoomproductie<br />
wordt door het regionale waterbedrijf<br />
en het Waterschap in een aparte<br />
fabriek gemaakt bij de rioolwaterzuivering<br />
van Emmen. De NAM is de<br />
enige afnemer. Hondeborg: “Er vindt<br />
een extra zuiveringsstap plaats om de<br />
vorming van ketelsteen in de stoomketels<br />
te voorkomen. We nemen<br />
water in bij de rioolwaterzuivering<br />
omdat het in Nederland niet alleen<br />
ondoenlijk is om op oppervlaktewater<br />
te lozen, maar tegenwoordig zelfs<br />
om daar water aan te onttrekken.”<br />
Voor de stoomproductie nabij het<br />
olieveld wordt aardgas gebruikt. Een<br />
klein deel van dat gas ontstaat bij<br />
de olieproductie, maar het merendeel<br />
komt binnen via het openbare<br />
gasnet. Om het energetisch rendement<br />
van het project zo hoog mogelijk<br />
te maken, wordt de stoom in<br />
een warmte/krachtcentrale gemaakt<br />
waarbij dus ook elektriciteit wordt<br />
opgewekt. De centrale heeft een<br />
capaciteit van ongeveer 150 megawatt,<br />
groot genoeg om een stad als<br />
Groningen van elektriciteit te voorzien.<br />
De NAM gebruikt een deel van<br />
de stroom voor de eigen operaties,<br />
± 800 m diep<br />
7 - MA ART / APRIL 2008 - SHELL VENSTER<br />
Boorgruis<br />
Afdichtende kleisteenlaag<br />
Olie/water<br />
mengsel<br />
Nieuwe techniek, hogere olieprijzen<br />
Het olieveld van Schoonebeek is<br />
in 1943 ontdekt door werknemers<br />
van de Bataafsche Petroleum Maatschappij<br />
die, in Nederland op verlof,<br />
door de oorlog niet terugkonden<br />
naar wat toen nog Nederlandsch-<br />
Indië heette. Toen aan de Duitse<br />
kant van de grens olie werd gevonden,<br />
gaf de bezetter opdracht om<br />
ook aan de Nederlandse kant te<br />
zoeken.<br />
Het Schoonebeekveld was - en is<br />
nog steeds - het grootste onshore<br />
olieveld van Noordwest-Europa met<br />
aanvankelijk in het reservoir ruim<br />
een miljard vaten ruwe olie.<br />
Tussen 1943 en 1996 zijn ongeveer<br />
250 miljoen vaten daarvan geproduceerd.<br />
Dat gebeurde met rond 600<br />
putten en 300 jaknikkers.<br />
De olie werd met treinen naar de<br />
raffi naderijen van Shell en Esso in<br />
Rijnmondgebied gebracht. In september<br />
1996 reed de laatste trein. In<br />
die halve eeuw vertrokken 750.000<br />
tankwagons van Schoonebeek -<br />
nooit een personentrein.<br />
Schoonebeek levert zware olie, het<br />
stroomt van nature ongeveer als<br />
pannekoekenstroop. Daarom ook<br />
waren spoedig jaknikkers nodig, in<br />
feite een soort elektro-zuigpomp. Al<br />
in 1957 bereikte de productie haar<br />
piek. In 1972 werd hogedruk stoominjectie<br />
toegepast in dat deel van<br />
het veld waarin onder de olie water<br />
aanwezig is.<br />
Holle pijp voor wateraanvoer<br />
Spoelwater<br />
Hete stoom<br />
200 0 C<br />
Motor aangedreven<br />
door spoelwater<br />
Olie/water<br />
mengsel<br />
In 1987 werd een groot deel van het<br />
veld ingesloten - en op 28 december<br />
1996 hield de laatste productieput<br />
op ja te knikken. Waarna de<br />
NAM vijf jaar besteedde aan het<br />
opruimen van locaties, installaties<br />
en leidingen.<br />
Wel werd de belofte gedaan dat<br />
men terug zou komen als de combinatie<br />
van technologie en economie<br />
(lees: olieprijzen) dat mogelijk<br />
zou maken.<br />
In 2001, de NAM was nauwelijks<br />
klaar met het opruimen, werd het<br />
eerste denkwerk gedaan voor die<br />
terugkeer. De aandacht richtte zich<br />
op het deel van het veld waarin niet<br />
water maar gas voor de reservoirdruk<br />
zorgt.<br />
In 2008 wordt het detailontwerp<br />
gemaakt van het hele project, wordt<br />
(verder) overlegd met de bewoners<br />
in het gebied en moeten de<br />
(ruim 250) vergunningen worden<br />
binnengehaald.<br />
In begin 2009 volgen dan de eerste<br />
grotere activiteiten in het veld en<br />
starten de boringen. Midden 2010<br />
stroomt de eerste olie en komt de<br />
stoominjectie op gang.<br />
Boorbeitel<br />
Oliehoudend<br />
gesteente<br />
De standaardproductiemethode in<br />
Schoonebeek: twee horizontale productieputten<br />
lopen op 300 meter uit elkaar<br />
over de bodem van het oliereservoir<br />
terwijl in het midden de injectieput<br />
stoom aanvoert waarmee het gesteente<br />
tot zo’n 200 graden wordt verhit.<br />
Illustraties: Frans le Roux
Aan de Duitse kant van het Schoonebeker<br />
Diep is de olieproductie steeds<br />
doorgegaan met stoominjectie en<br />
jaknikkers.<br />
de rest gaat naar het openbare net.<br />
De stoomfabriek wordt gebouwd op<br />
het voormalige NAM-emplacement in<br />
Schoonebeek, destijds opslagplaats<br />
voor materialen en het vertrekpunt<br />
van de olietrein.<br />
Op dezelfde locatie komt ook de oliebehandelingsinstallatie,<br />
waar gas,<br />
condensaat en water worden gescheiden<br />
van de olie. Het reservoirwater<br />
wordt via bestaande leidingen afgevoerd<br />
naar lege gasvelden van de<br />
NAM, drie kilometer diep bij Tubbergen<br />
en Rossum in Twente. Waarom<br />
gaat het water niet retour naar de<br />
Emmense rioolwaterzuivering? Hondeborg:<br />
“Omdat injecteren in een<br />
leeg gasveld het meest milieuvriendelijke<br />
alternatief is; waterzuivering<br />
vergt energie en er blijven restmineralen<br />
achter die dan eventueel gestort<br />
moeten worden.”<br />
Medio 2010: eerste olie<br />
De complexiteit van het Schoonbeekproject<br />
kan ook met cijfers worden<br />
weergegeven: per dag wordt straks<br />
8 - JANUARI / FEBRUARI 2008 - SHELL VENSTER<br />
zes- tot tien miljoen liter water omgezet<br />
in zes- tot tienduizend ton stoom<br />
van rond 300 graden waarmee uiteindelijk<br />
maximaal zo’n twintigduizend<br />
vaten ruwe olie worden<br />
geproduceerd.<br />
De olie wordt per pijpleiding afgevoerd<br />
naar een 75 kilometer oostwaarts<br />
gelegen BP-raffi naderij bij<br />
de Duitse stad Lingen. Deze draait<br />
deels op Noordzee-olie en deels op<br />
Duitse ruwe olie uit het Emslandgebied.<br />
De laatste lijkt wat samenstelling<br />
betreft sterk op het product uit<br />
Zuid-Drenthe.<br />
Lingen is gekozen om de totale productiekosten<br />
voor Schoonebeek zo<br />
laag mogelijk te houden. De actuele<br />
olieprijs (voor Brent-kwaliteit nu zo<br />
rond de $90 per vat) maakt Schoonebeek<br />
weliswaar tot een aantrekkelijke<br />
investering, maar prijsgaranties<br />
worden nu eenmaal niet gegeven op<br />
de internationale oliemarkten en bij<br />
maximaal 20.000 vaten opbrengst per<br />
dag is en blijft tertiaire winning een<br />
relatief kostbare productiemethode.<br />
Het plan is om 2008 te gebruiken<br />
voor het binnenhalen van alle vergunningen,<br />
het schrijven van de gedetailleerde<br />
bouwplannen en nader<br />
overleg met de lokale bevolking<br />
over de ‘aankleding’ van de diverse<br />
productieplaatsen.<br />
Volgens projectleider Frans Hondeborg<br />
zullen in 2009 dan de eerste<br />
bouwwerkzaamheden in het veld<br />
zichtbaar worden, inclusief de eerste<br />
boringen. “En als alles volgens<br />
plan gaat kunnen we medio 2010<br />
beginnen met de eerste olieproductie.<br />
Eerst zonder stoominjectie om de<br />
gasdruk in het veld wat te verlagen,<br />
maar daarna met steeds meer stoom.<br />
Na zo’n twee jaar is het reservoirgesteente<br />
dan zo warm geworden dat de<br />
olie maximaal stroomt en het productieplateau<br />
van 20.000 vaten per dag<br />
gehaald wordt. En dan kan Nederland<br />
een verdubbeling van de bewezen en<br />
winbare oliereserves in de boeken<br />
schrijven.” ■<br />
In Schoonebeek heeft bakker Kolkman<br />
besloten niet op het moment van de<br />
‘eerste nieuwe olie’ te wachten, hij<br />
verkoopt sinds de bekendmaking dat<br />
de NAM terugkeert naar de bron<br />
‘jaknikker gebakjes’.
9 - MA ART / APRIL 2008 - SHELL VENSTER<br />
Reservoir engineer Willem Schulte zoekt naar meer olie uit oude velden<br />
MEER OLIE UIT OU<strong>DE</strong><br />
VEL<strong>DE</strong>N; <strong>DE</strong> MISSIE<br />
VAN EEN CHIEF<br />
SCIENTIST<br />
Willem Schulte is recentelijk<br />
benoemd tot Shell’s Chief<br />
Scientist reservoir engineering,<br />
het vakgebied dat zich bezighoudt met<br />
het maximaliseren van de hoeveelheid<br />
olie die uit een reservoir geproduceerd<br />
kan worden. Hij ziet het als zijn missie<br />
om met nieuwe technologie 15 tot<br />
20 procentpunten meer olie te winnen<br />
dan het huidige wereldwijde gemiddelde<br />
van 35 procent. Waarmee de wereld<br />
zo’n duizend miljard winbare vaten<br />
conventionele olie meer gaat bezitten.
Zeven<br />
‘vlaggendragers’<br />
Willem Schulte is eind vorig jaar<br />
bij Shell benoemd tot Chief Scientist,<br />
een functie met vier hoofddoelen:<br />
‘ambassadeur’ voor Shell naar<br />
de (wetenschappelijke en professionele)<br />
buitenwereld; senior consultant<br />
voor belangrijke projecten;<br />
mentor van de mensen die binnen<br />
Shell werken aan wat aangewezen<br />
is als een ‘sleuteltechnologie’; adviseur<br />
(als lid van het team van Chief<br />
Scientists) richting Executive Committee<br />
over de algemene technologiestrategie<br />
van het bedrijf.<br />
Chief Scientists (geleid door Jan van<br />
der Eijk, Chief Technology<br />
Offi cer) bestaan bij Shell sinds 2005.<br />
Er zijn inmiddels zeven Chief Scientists.<br />
Een belangrijke rol van hen is<br />
ook om te dienen als ‘vlaggendrager’,<br />
om intern en extern te laten<br />
zien dat Shell een groot gewicht<br />
toekent aan wetenschap, technologie<br />
en innovatie.<br />
Toen Willem Schulte (56)<br />
in 1979 bij Shell in dienst<br />
trad, wist hij van olie weinig<br />
meer dan dat het handig<br />
is in een auto. Olie- en<br />
gasreservoirs waren voor hem letterlijk<br />
zwarte gaten in zijn kennis. Aan<br />
de Technische Universiteit Eindhoven<br />
was de Hilversummer afgestudeerd<br />
in de toegepaste natuurkunde<br />
en gepromoveerd in de bundeldynamica<br />
van cyclotrons, dat zijn deeltjesversnellers<br />
voor onder andere materiaalonderzoek<br />
en kankerbehandeling.<br />
Toch nam Shell hem voor haar<br />
research- en technologiecentrum<br />
voor exploratie en productie (EP) in<br />
Rijswijk aan als reservoir engineer<br />
met een specialisatie richting enhanced<br />
oil recovery (EOR), de technologie<br />
om meer olie uit reservoirs te winnen<br />
dan er via natuurlijke druk en de<br />
injectie van water of gas naar boven<br />
komt.<br />
Het was 1979, het jaar waarin Perzië<br />
onder nieuw management kwam,<br />
zich Iran noemde en kort daarop in<br />
oorlog raakte met Irak. De olieprijzen<br />
schoten omhoog, de aanvoer<br />
bleek kwetsbaar, en in reactie daarop<br />
liet Shell haar Rijswijkse EP-centrum<br />
fl ink groeien. “Net als nu had technologie<br />
een belangrijke plaats bij<br />
Shell, en net als toen werven we ook<br />
nu weer veel algemene wetenschappers.<br />
Ik schat dat zo’n 70 procent<br />
van onze instroom momenteel mensen<br />
betreft zonder oliegerelateerde<br />
studieachtergrond.”<br />
“We waren een jonge-honden-club”,<br />
herinnert Willem Schulte zich zijn<br />
verre tijd. “Het vak leerden we van<br />
oudere collega’s en van veel studieboeken<br />
lezen. Ik koos voor deze richting<br />
om als wetenschapper bezig te<br />
kunnen zijn, ik hoefde niet ‘operationeel<br />
handvaardig’ te zijn. Mijn drijfveer<br />
om voor Shell te kiezen was<br />
vooral de overweging dat petroleum<br />
engineering erg interessant is en dat<br />
er veel natuurkunde bij komt kijken.<br />
Verder was het aantrekkelijk dat je bij<br />
Shell internationaal werkt en dat het<br />
bedrijf carrièremogelijkheden biedt.<br />
Het vak zelf is niet zo ingewikkeld als<br />
kwantummechanica, maar wel complex<br />
door de vele aspecten die gelijktijdig<br />
een rol spelen en elkaar ook<br />
direct beïnvloeden.”<br />
Economische grenzen<br />
Een petroleum engineer breekt zich<br />
het hoofd over wat zich vaak kilometers<br />
diep afspeelt in olie- en gasreservoirs.<br />
“Mijn werk is het schatten, en<br />
proberen te verhogen, van de win-<br />
bare hoeveelheid olie uit een reservoir.<br />
Ik hou me ook wel bezig met<br />
specifi eke gasvelden, waarin gas als<br />
het ware opgesloten zit in nauwelijks<br />
doorlaatbaar reservoirgesteente,<br />
maar veruit de meeste aandacht gaat<br />
uit naar olie omdat die in doorsnee<br />
een veel lager winningspercentage<br />
kent dan gas.”<br />
De kern van het werk is het begrijpen<br />
van de stromingsdynamica in een<br />
producerend reservoir. Waar bevindt<br />
zich de olie en waar het water? Hoe zal<br />
dat richting productieput stromen, en<br />
kun je voorkomen dat het water door<br />
de olie heenbreekt waarna hoofdzakelijk<br />
water uit de putten omhoog<br />
komt? Waar kunnen het best de putten<br />
worden geboord om een maximale<br />
opbrengst te krijgen? En hoe kan<br />
de productie worden gestimuleerd<br />
met de inzet van secundaire en tertiaire<br />
winningstechnieken, zoals de<br />
injectie van water, stoom of diverse<br />
gassen en oplosmiddelen?<br />
Schulte: “Het is een breed terrein<br />
waarop je nauw samenwerkt met bijvoorbeeld<br />
geologen en productietechnologen.<br />
Iedereen draagt bij om<br />
een zo nauwkeurig mogelijk beeld te<br />
krijgen van wat zich afspeelt in een<br />
reservoir en hoe dat kan worden beïnvloed.<br />
Daarbij moet altijd de afwe-
Terwijl Ron Bouwmeester testen uitvoert<br />
met met chemicaliën verzwaard<br />
water, toont Willem Schulte testbuisjes<br />
waarmee het fasegedrag van capillairactieve<br />
stoffen wordt onderzocht op<br />
verschillende oliesoorten. Onderin de<br />
surfactants, bovenin de ruwe olie.<br />
ging worden gemaakt onder welke<br />
omstandigheden de extra kosten de<br />
extra opbrengsten gaan overtreffen<br />
en een complexe winningstechniek<br />
dus niet zinvol is.”<br />
Het betekent aannames maken met<br />
vergaande economische consequenties.<br />
De olieprijs is immers allesbehalve<br />
een statisch gegeven. In zijn<br />
carrière maakte Schulte zowel olieprijzen<br />
van tien als van honderd dollar<br />
per vat mee.<br />
Hoeken en gaatjes<br />
De hoogte van de olieprijs, beter<br />
gezegd de verwachting van de gemiddelde<br />
olieprijs in de komende vijf<br />
tot tien jaar, bepaalt hoeveel geld<br />
oliemaatschappijen willen investeren<br />
in secundaire en tertiaire<br />
winningstechnieken.<br />
Ook de omvang van de bewezen oliereserves<br />
en de vraag naar olie spelen<br />
een rol, maar deze parameters vinden,<br />
tegenwoordig samen met een<br />
fl ink stuk fi nanciële speculatie van<br />
beleggers, hun directe weerslag in de<br />
olieprijs.<br />
Willem Schulte: “Toen ik destijds bij<br />
Shell begon zal de wereldwijde recovery<br />
factor [het percentage van de<br />
totaal in het reservoir aanwezige olie<br />
dat uiteindelijk wordt geproduceerd]<br />
op misschien iets van 25 procent hebben<br />
gelegen. Inmiddels is dat 35 procent<br />
geworden, tien procentpunten<br />
erbij in dertig jaar.”<br />
De verschillen per veld zijn enorm.<br />
Zo zal het door Shell geopereerde<br />
Noorse Draugenveld naar verwachting<br />
meer dan 70 procent recovery<br />
factor kennen door een combinatie<br />
van lichte olie, een excellente reservoirvorming<br />
en een hoge doorlaatbaarheid<br />
[vakterm: permeabiliteit]<br />
van het reservoirgesteente.<br />
Schulte: “Maar er zijn ook enorm veel<br />
velden met zware olie, een slechte<br />
permeabiliteit en een reservoir dat<br />
door grillige breuklijnen tal van hoeken<br />
en gaatjes kent waarin zich olie<br />
bevindt die niet in de hoofdstroom<br />
richting productieput terechtkomt. In<br />
zo’n veld kan het winningspercentage<br />
blijven steken op 10-20. En in de zeer<br />
diepe delen van de Golf van Mexico<br />
kan het gebeuren dat het boren van<br />
putten zó duur is dat alleen de winning<br />
van de eerste 20-25 procent bij<br />
het huidige technologische kunnen<br />
economisch de moeite waard is.”<br />
Jeukende handen<br />
Zou er een catechismus bestaan voor<br />
reservoir engineers, dan zou de eerste<br />
vraag, naar het ‘waartoe’ van deze<br />
groep deskundigen, beantwoord worden<br />
met “teneinde het uiteindelijke<br />
winningspercentage van olie zo hoog<br />
mogelijk te maken.”<br />
Wie Willem Schulte vraagt hoe hoog,<br />
krijgt als antwoord “Ik denk dat er<br />
alleen al met secundaire winningstechnieken<br />
nog wel 10 procentpunten<br />
zijn toe te voegen aan die 35 procent<br />
van nu. Dan hebben we het over<br />
betere seismische technieken, betere<br />
reservoirmodellering, lagere kosten<br />
van boren en het slimmer bouwen<br />
van bovengrondse installaties en<br />
beter begrip van de ondergrondse<br />
stromingen. Met de inzet van nieuwe<br />
tertiaire technieken, dus enhanced<br />
oil recovery, zou nog eens 5-10 procentpunten<br />
extra te bereiken zijn.”<br />
Geen kleinigheid, want een 10 procentpunten<br />
hogere recovery factor<br />
laat de bewezen winbare oliereserves<br />
wereldwijd toenemen met ruim 500<br />
miljard vaten.<br />
“Als de wereld het nodig heeft, zal de<br />
wereld er de prijs voor willen betalen,<br />
en zal Shell de oplossingen bedenken<br />
en aanbieden”, zegt Schulte, “maar<br />
een sprong naar een winningspercentage<br />
van 50 zal zeker 20 tot 30 jaar<br />
vergen.”<br />
En ligt daar dan het eind? Willem<br />
Schulte: “Zelfs al zie je kans om 50<br />
procent van een veld te produceren,<br />
dan jeuken je handen als reservoir<br />
engineer omdat je je realiseert dat<br />
er dan nog steeds 50 procent achter<br />
blijft.”<br />
Reservoirdruk behouden<br />
De standaardmethode van oliewinning<br />
is altijd geweest om een verticale<br />
put door een olieveld te boren<br />
waarna de natuurlijke druk in een<br />
reservoir de olie naar de productieput<br />
en vervolgens naar het aardoppervlak<br />
duwt.<br />
Deze natuurlijke druk loopt vrij snel<br />
terug waardoor de olieproductie met<br />
primaire winningstechnieken spoedig<br />
op een plateau zit en daarna relatief<br />
snel gaat dalen. Verlenging van<br />
deze productiemethode is mogelijk<br />
door het boren van veel putten (echter<br />
erg duur) en/of met de inzet van<br />
pompen; de meest klassieke zuigpomp<br />
is de ‘ja-knikker’. Maar in alle<br />
“Een sprong naar een<br />
winningspercentage van<br />
50 zal zeker 20 tot 30<br />
jaar vergen”<br />
11 - MA ART / APRIL 2008 - SHELL VENSTER<br />
gevallen levert primaire winning een<br />
relatief lage recovery factor op.<br />
Met secundaire winningstechnieken<br />
kan de winningsfactor omhoog worden<br />
gebracht. De druk in het reservoir<br />
wordt dan behouden door er<br />
water of gas in te persen. In de meeste<br />
gevallen komen water en gas uit het<br />
reservoir zelf, ze worden bovengronds<br />
afgescheiden van de olie uit<br />
de totale vloeistofstroom en teruggevoerd<br />
via speciale injectieputten en<br />
perspompen.<br />
Volgens Willem Schulte wordt<br />
momenteel ongeveer de helft van de<br />
wereldolieproductie van in totaal 86<br />
miljoen vaten per dag met secundaire<br />
technieken naar boven gebracht.<br />
Beste gas: CO 2<br />
Veel kleiner van omvang schat<br />
Schulte, die ook voorzitter is van het<br />
Steering Committee van het Improved<br />
Oil Recovery Symposium van de<br />
European Association of Geoscientists<br />
and Engineers, de bijdrage van<br />
EOR, namelijk drie miljoen vaten per<br />
dag.<br />
“Ik denk dat 40 procent van die drie<br />
miljoen vaten wordt geproduceerd<br />
met stoom, 50 procent met gassen<br />
en ongeveer 10 procent met chemicaliën”,<br />
preciseert hij. “In onze kringen<br />
en die van het IEA (International<br />
Energy Agency] wordt verwacht dat<br />
EOR in 2030 verantwoordelijk is voor<br />
zo’n 20 procent van de totale olieproductie.<br />
Als je dan de scenario’s van<br />
het IEA neemt, zou EOR tegen die tijd<br />
goed zijn voor minstens 20 miljoen<br />
vaten olieproductie per dag.”<br />
Bij stoominjectie (vaktaal ‘thermische<br />
EOR’) wordt middendruk stoom,<br />
gemaakt van zeer zuiver water, in het<br />
reservoir geïnjecteerd. De stoom verwarmt<br />
zowel het gesteente als de olie.<br />
De olie krijgt een lagere viscositeit en<br />
migreert makkelijker door de poriën<br />
van het reservoirgesteente.<br />
Bij gasinjectie wordt bij voorkeur<br />
een mengsel gebruikt van methaan<br />
[aardgas], ethaan en wat propaan,<br />
met soms als toevoeging nog wat<br />
lichte oliesoorten. In deze compositie<br />
begint de olie op te lossen zodat olie<br />
en gasmengsel samen in één nieuwe<br />
fase komen te verkeren die makkelijker<br />
door het reservoirgesteente reist.<br />
Soms wordt ook stikstof of gewoon<br />
lucht (lucht bestaat voor bijna 80 procent<br />
uit stikstof) gebruikt, Het meest<br />
effectieve gas is zuivere CO 2. Willem<br />
Schulte: “Shell is al dertig jaar geleden<br />
in West-Texas begonnen met<br />
‘CO 2 fl ooding’ in olievelden. De CO 2<br />
is afkomstig van nabijgelegen natuurlijke<br />
bronnen. We weten dus dat het<br />
Ervaring met<br />
CO 2, stoom en<br />
gasinjectie<br />
Al sinds de jaren zeventig produceert<br />
Shell in het westen van Texas<br />
zware olie met behulp van CO 2-injectie.<br />
Het koolzuurgas wordt gehaald uit<br />
een ondergronds reservoir honderden<br />
kilometers weg.<br />
Momenteel wordt gestudeerd op<br />
mogelijkheden om zuivere CO 2 in<br />
EOR-projecten te gebruiken - de<br />
CO 2 is dan afkomstig uit de procesindustrie<br />
en/of elektriciteitsproductie.<br />
Probleem is dat de CO 2 verdund<br />
in afgassen zit; het concentreren<br />
ervan tot een hoge graad van zuiverheid<br />
is energie-intensief, dus kostbaar.<br />
Tevens moeten de veldfaciliteiten<br />
vaak extra tegen corrosie<br />
beschermd worden wat leidt tot dure<br />
veranderingen.<br />
Als het op deze manier permanent<br />
opbergen van CO 2 beloond wordt met<br />
bijvoorbeeld de verstrekking van verhandelbare<br />
emissiecertifi caten, iets<br />
waar Shell de overheden telkens om<br />
vraagt, dan is deze methode van CCS<br />
(Carbon Capture and Storage) economisch<br />
de meest interessante, immers,<br />
er is ook de opbrengst van extra<br />
olieproductie.<br />
Stoominjectie is een nog ouder procédé,<br />
al sinds de jaren zestig toegepast<br />
in velden met zware olie in het<br />
zuiden van Californië. Tot de dag van<br />
vandaag zijn daarmee uit het veldencomplex<br />
van Belridge zo meer<br />
dan een miljard vaten ruwe olie<br />
geproduceerd.<br />
In het Drentse Schoonebeek werd in<br />
1972 begonnen met stoominjectie dat<br />
werd volgehouden tot de sluiting van<br />
het veld in 1996. De heropening van<br />
het Schoonebeek veld (zie deze Shell<br />
Venster, pag. 4) is alleen mogelijk door<br />
nieuwe stoomtechnieken en de capaciteit<br />
om nauwkeurig lange horizontale<br />
putten door het veld te boren voor<br />
stoomaanvoer en olie-afvoer.<br />
In de Canadese provincie Alberta wint<br />
Shell in situ olie uit dieper gelegen<br />
oliezanden met stoominjectie. Aan de<br />
oppervlakte gelegen oliezanden worden<br />
geproduceerd via afgraving.<br />
Het meest uitgebreide pakket enhanced<br />
oil recovery technieken gebruikt<br />
Shell in Oman als operator van de<br />
productie joint venture PDO. Bij Qarn<br />
Alam wordt olie geproduceerd met<br />
stoominjectie. In het Harweelgebied<br />
wordt gasinjectie toegepast en<br />
bij Marmul start men binnenkort met<br />
de injectie van met chemicaliën verzwaard<br />
water in de verwachting dat<br />
hierdoor de productie met zo’n tien<br />
procent gaat stijgen. Marmul produceert<br />
een dikke, taaie ruwe olie.<br />
Nog maar zo’n 15 procent van de aanwezige<br />
olie is tot nu toe geproduceerd.<br />
Naar verwachting wordt de<br />
levensduur van het veld met minstens<br />
20 jaar verlengd.
goed werkt. Als reservoir engineer<br />
zou ik heel graag op grote schaal CO 2fl<br />
ooding toepassen, maar de economie<br />
ervan is een probleem - zuivere<br />
CO 2 is maar zeer beperkt aanwezig in<br />
de buurt van olievelden die voor deze<br />
behandeling in aanmerking komen.<br />
Ook CO 2 uit verbrandingsgassen zou<br />
gebruikt kunnen worden, maar het<br />
is heel duur om dat te verzamelen en<br />
naar een olieveld te brengen.”<br />
En: “Het wereldwijde CO 2-probleem<br />
wordt dan ook niet opgelost door<br />
EOR. Het kan interessant zijn, maar<br />
de bulk van de CO 2 zal op een andere<br />
manier moeten worden weggezet,<br />
vooral in ondergrondse aquifers.”<br />
[zout water bevattende reservoirs.]<br />
Een derde methode van EOR is het<br />
gebruik van chemicaliën, in alle<br />
gevallen bedoeld om de oppervlaktespanning<br />
van de olie te reduceren<br />
zodat het makkelijker met water door<br />
de kleine openingen in het gesteente<br />
stroomt. Soppen, zepen en andere<br />
middelen (zoals ‘dik water’, gemaakt<br />
door toevoeging van polymeren aan<br />
water) moeten hier het stimulerende<br />
werk richting oliedruppeltjes doen.<br />
Veldproeven gaan doen<br />
Als Chief Scientist heeft Willem<br />
Schulte mede tot opdracht om de top<br />
van het bedrijf te adviseren over de<br />
richting en intensiteit van de technologie-ontwikkeling,<br />
in zijn geval<br />
dan reservoir engineering in het algemeen<br />
en enhanced oil recovery in het<br />
bijzonder.<br />
Zoals over de volle breedte van de<br />
energiesector het geval is, is de urgentie<br />
van het bedenken en implementeren<br />
van nieuwe technologie hoog,<br />
maar is het benodigde tijdpad relatief<br />
lang door de complexiteit van de<br />
gezochte oplossingen.<br />
Schulte: “Als je naar EOR kijkt, ligt<br />
er tussen het bedenken van een concreet<br />
project en het moment waarop<br />
de eerste extra olie naar boven komt,<br />
zo tien jaar. Dat proberen we natuurlijk<br />
te versnellen maar dat zal niet<br />
makkelijk zijn.”<br />
“Wat de beste manier zou zijn om toch<br />
te versnellen? Door de diverse technieken<br />
op een aantal velden gewoon<br />
te gaan doen. Wij kunnen vanuit de<br />
research- en technologie-omgeving<br />
veel bedenken en berekenen, maar<br />
de ingewikkeldheid van de combinatie<br />
van alle aspecten pak je het best<br />
aan door veldproeven te gaan doen.<br />
Wat ons tegenhoudt? De complexheid<br />
maar ook vaak de economie.<br />
Onze opdracht is om technologie te<br />
ontwikkelen die tegen lagere kosten<br />
grotere opbrengsten mogelijk maakt,<br />
maar de kosten zijn nog vaak erg hoog<br />
en de investeringen daarom niet altijd<br />
te rechtvaardigen. De recente hogere<br />
olieprijzen helpen mee om sneller tot<br />
een positieve beslissing te komen,<br />
12 - MA ART / APRIL 2008 - SHELL VENSTER<br />
maar ze hebben helaas ook een ander<br />
effect, de kosten van alle EOR-projecten<br />
gaan net zo hard omhoog als die<br />
in de hele energiesector. Het voorbeeld<br />
van het opnieuw in gebruik<br />
nemen van het olieveld van Schoonebeek,<br />
waar met de inzet van stoom<br />
olie gewonnen gaat worden, laat zien<br />
dat we er echter in slagen gestaag<br />
vooruitgang te boeken.”<br />
Schulte: “Als Chief Scientist ben ik<br />
ook de ‘vlaggendrager’ van een technologierichting<br />
die de potentie in zich<br />
heeft van grote doorbraken. In het<br />
geval van enhanced oil recovery is dat<br />
Winningstechniek olievelden<br />
het oprekken van de winbare hoeveelheid<br />
olie uit bestaanded reservoirs. Ik<br />
zie mijn werk dan ook min of meer<br />
als een missie; bij al ons zoeken naar<br />
duurzame energiebronnen die op termijn<br />
de wereld draaiende moeten houden,<br />
hebben we in de overgangsfase<br />
nog lang fossiele brandstoffen nodig,<br />
voorlopig zelfs nog telkens meer olie<br />
en gas. Komen die extra olie en gas<br />
er niet, of in onvoldoende hoeveelheden,<br />
dan zal dat grote economische<br />
en sociale gevolgen hebben. Mijn missie<br />
is om dat met nieuwe winningstechnieken<br />
te voorkomen.” ■<br />
Primair Maakt gebruik van de natuurlijke druk in het reservoir (stuwing door het van<br />
nature aanwezige reservoirwater en/of gas/condensaat uit het olieveld)<br />
Secundair Injectie van gas afkomstig uit olieveld, of water, afkomstig uit olieveld of van<br />
een nabij diepgelegen aquifer<br />
Tertiair (Enhanced Oil Recovery) Injecteren van andersoortige stoffen, drie hoofdtechnieken:<br />
Een productieput op het Natih reservoir<br />
in het grote Fahud-olieveld in de<br />
woestijn van Oman met pal daarachter<br />
een stoominjectieput. Met deze vorm<br />
van tertiaire winningstechniek moet het<br />
olieveld een tien procentpunten hogere<br />
recovery rate krijgen.<br />
1. Stoom Verlaagt de viscositeit van olie, die daardoor makkelijker<br />
richting productieput stroomt. Wordt met name gebruikt bij<br />
zware oliesoorten die die vastkleven vastkleven aan reservoirgesteente<br />
reservoirgesteente<br />
2. 2 Gassen Mengsel Mengsel van van gassen waarin olie als het ware overgaat<br />
in<br />
een nieuwe, haast gasvormige fase en daardoor een<br />
lagere<br />
viscositeit krijgt, dus beter migreert door de<br />
reservoirporiën.<br />
Veelgebruikt<br />
zijn aardgas- en condensaatmengsels;<br />
In<br />
opkomst zijn stikstof / lucht / zuivere CO 2<br />
3. Chemicaliën Oplosmiddelen (zoals zeep / schuimen), capillair actieve<br />
stoffen, stoffen, polymeren (‘dik water’) - allemaal bedoeld om olie<br />
los te weken van het reservoirgesteente<br />
Exoten (slechts Ondergrondse verbranding, microben, geluidsgolven<br />
studiemateriaal)
De winst van Shell bedroeg<br />
vorig jaar 31,3 miljard<br />
dollar en Chief Executive<br />
Jeroen van der Veer<br />
noemde dat een “per<br />
saldo tevredenstellend resultaat”. ‘Per<br />
saldo’, want het beeld was enigszins<br />
gemengd: de productie van olie en gas<br />
liep wederom terug, terwijl er gelijktijdig<br />
door exploratieboringen wel<br />
weer minstens een miljard vaten olieequivalent<br />
aan gas en olie aan de totale<br />
voorraad (resource base) kon worden<br />
toegevoegd.<br />
Aan de upstreamkant werden elf ‘aanzienlijke’<br />
ontdekkingen gedaan, wat<br />
een succesratio betekende van 40<br />
procent. Ook werd ongeveer 43.000<br />
km 2 - bij elkaar een gebied ter groottte<br />
van Denemarken - nieuwe acreage<br />
(gebied waarin exploratieactiviteiten<br />
naar olie en gas mogen plaatsvinden)<br />
verworven.<br />
De productiedaling had een aantal oorzaken:<br />
zoals door sociale onrust ingesloten<br />
productiecapaciteit in Nigeria,<br />
warm weer in Europa en in sommige<br />
productiedelingscontracten dalende<br />
rechten op olie en gas door sterk<br />
gestegen marktprijzen. Ook verkocht<br />
Shell op sommige plaatsen (zoals de<br />
Britse Noordzee) kleinere velden die<br />
in het eind van hun levensfase zijn<br />
aanbeland.<br />
Volgens Chief Financial Offi cer Peter<br />
Voser is het strategisch doel dan<br />
ook in feite onveranderd: vanaf 2010<br />
een gestage productiegroei met zo’n<br />
twee tot drie procent per jaar. Maar<br />
in 2008 waarschijnlijk nog een verdere<br />
daling, zeker als de onshore-productie<br />
in Nigeria blijft lijden onder<br />
onrust en achterblijvende investeringen<br />
door de grootste partner in de<br />
productie joint venture, de nationale<br />
oliemaatschappij.<br />
13 - MA ART / APRIL 2008 - SHELL VENSTER<br />
‘PER SALDO<br />
TEVRE<strong>DE</strong>NSTELLEND’<br />
Het werd in de media omschreven als ‘de<br />
grootste winst ooit behaald door een<br />
Europese onderneming’, maar Shell gaf de<br />
recordwinst over 2007 ook direct weer<br />
uit als toekomstinvestering.<br />
Voorraadwinsten<br />
Het vierde kwartaal gaf het jaar 2007<br />
een extra dimensie door de relatief<br />
grote voorraadwinsten die werden<br />
geboekt op olie- en chemieproducten,<br />
veroorzaakt door fl inke prijsstijgingen<br />
in de markt. De winststijging bedroeg<br />
daardoor in het vierde kwartaal zelfs<br />
60 procent.<br />
Worden de voorraadwinsten buiten<br />
beschouwing gelaten dan steeg de<br />
winst in het vierde kwartaal met 11<br />
procent en die over heel 2007 met 9<br />
procent. Alles in dollars uitgedrukt; in<br />
euro is de plus 9 veranderd in min 3.<br />
Grote inkomsten dus (een kasstroom<br />
van ruim $34 miljard) maar ook grote<br />
uitgaven. Zoals voor dividend en het<br />
inkopen van eigen aandelen, waardoor<br />
over heel 2007 $13,4 miljard richting<br />
aandeelhouders ging.<br />
Groot geld ging vooral naar investe-<br />
• TEKST PIET <strong>DE</strong> WIT • FOTO ERNST BO<strong>DE</strong> •<br />
ringen en exploratiekosten waarmee<br />
Shell bouwt aan haar toekomst.<br />
In die toekomst moet de resource base<br />
telkens worden aangevuld (door exploratieresultaten)<br />
en moeten olie en gas<br />
uit de resource base worden omgezet<br />
in nieuwe projecten die vervolgens<br />
nieuwe productie opleveren.<br />
Vorig jaar bedroegen de netto-investeringen<br />
(investeringen en exploratiekosten,<br />
inclusief $7,1 mld uitgaven om<br />
het volledig eigendom te verkrijgen<br />
van Shell Canada, minus de opbrengst<br />
van desinvesteringen ($9,9 miljard) en<br />
een meerderheidsbelang in Sakhalin)<br />
bij elkaar $23,8 miljard. Naar verwachting<br />
zullen de netto-investeringen in<br />
2008 $24-25 miljard bedragen.<br />
Sterke technologiepositie<br />
De mensen om deze grote investeringsstroom<br />
te managen zijn inmid-<br />
dels in huis. Jeroen van der Veer vertelde<br />
op een persconferentie dat in<br />
2007 nog eens 4.500 nieuwe professionals<br />
zijn geworven, ongeveer driekwart<br />
van hen waren ‘experienced<br />
hires’, mensen die eerst elders carrière<br />
maakten.<br />
Van der Veer benadrukte dat Shell in<br />
twee jaar ongeveer 10.000 nieuwe<br />
medewerkers heeft aangesteld.<br />
“We realiseerden ons sneller dan de<br />
concurrenten dat de vraag naar technische<br />
mensen zou oplopen, en we<br />
hebben er vervolgens snel naar gehandeld.”<br />
En: “Winnaars worden alleen<br />
die particuliere oliemaatschappijen<br />
die een sterke technologiepositie aan<br />
te bieden hebben aan bijvoorbeeld<br />
nationale oliemaatschappijen. En die<br />
hebben wij.” ■<br />
FINANCIËLE RESULTATEN ROYAL DUTCH SHELL PLC OVER 2007<br />
Vierde kwartaal $ miljoen Gehele jaar<br />
2007 2006 2007 2006<br />
106.703 75.500 Opbrengsten verkopen (Minus omzetbelastingen,<br />
accijnzen en soortgelijke heffi ngen)<br />
355.782 318.845<br />
8.467 5.283 Winst toerekenbaar aan aandeelhouders 31.331 25.442<br />
1.783 (732) Voorraadeffecten olieproducten en chemie 3.767 77<br />
6.684 6.015 Resultaat op basis van geschatte actuele kosten 27.564 25.365<br />
5.293 5.959 Kasstroom uit bedrijfsactiviteiten 34.461 31.696<br />
8.524 7.521 Totaal aan kapitaalinvesteringen 27.072 24.896<br />
Resultaten per bedrijfssegment<br />
4.867 3.536 Exploratie & Productie 14.686 14.544<br />
631 579 Gas & Elektriciteit 2.781 2.633<br />
82 174 Oliezanden 582 651<br />
876 1.469 Olieproducten (op basis geschatte actuele kosten) 6.951 7.027<br />
348 273 Chemie (op basis geschatte actuele kosten) 1.682 1.095<br />
(120) (16) Corporate en minderheidsbelangen 882 (585)<br />
Operationele gegevens<br />
3.436 3.645 Olie- en gasproductie 3.315 3.473<br />
(x 1.000 vaten olie-equivalent per dag)<br />
3.812 3.890 Raffi naderijdoorzet (x 1.000 vaten/dag) 3.779 3.862<br />
6.842 6.467 Totaal verkochte olieproducten (x 1.000 vaten/dag) 6.625 6.485
VER<strong>DE</strong>RE GROEI IN E&P<br />
Volgens de Amerikaanse banken Lehman Brothers<br />
en Citigroup zullen in 2008 de investeringen<br />
in exploratie en productie bij olie en gas wereldwijd<br />
met zo’n tien procent groeien. De prognose<br />
van Lehman Brothers is gebaseerd op een<br />
onderzoek onder 344 olie- en gasmaatschappijen<br />
en komt tot een wereldwijde investering van $369<br />
miljard in 2008; Citigroup peilde 247 ondernemingen<br />
en komt uit op $355 miljard.<br />
Hoewel het land slechts 12% van de wereldproductie<br />
olie en gas voor haar rekening neemt, is<br />
de Verenigde Staten nog steeds goed voor 22%<br />
van de wereldwijde E&P-uitgaven, aldus Lehman<br />
Brothers, wat de intensiteit aangeeft waarmee<br />
daar (kleine) olie- en gasvelden tot productie<br />
worden gebracht.<br />
Canada is het enige grote land waar naar verwachting<br />
de E&P-uitgaven in 2008 gaan dalen<br />
(min 12%), wat volgens Lehman Brothers deels<br />
toe te schrijven valt aan nieuwe royalty- en belastingsystemen<br />
in de provincie Alberta, de belangrijkste<br />
productieplaats van oliezanden.<br />
Buiten Noord-Amerika groeien de E&P-uitgaven<br />
naar verwachting met 16% (volgens LB), of 12%<br />
(volgens CG).<br />
UITBREIDING PORT ARTHUR VAN START<br />
Hoewel het voorbereidende<br />
werk al enige tijd gaande was,<br />
werd begin december het offi -<br />
ciële startsein gegeven voor de uitbreiding<br />
van de Motiva-raffi naderij<br />
bij Port Arthur in Texas. Motiva is<br />
een raffi nage en marketing joint venture<br />
van Shell en Saudi Aramco die<br />
ook raffi naderijen bezit in Norco en<br />
Convent in Louisiana.<br />
Port Arthur wordt nu uitgebreid met<br />
325.000 vaten ruwe olie naar een<br />
14 - MA ART / APRIL 2008 - SHELL VENSTER<br />
capaciteit van 600.000 vaten per dag.<br />
Hiermee wordt het de grootste raffi<br />
naderij van de Verenigde Staten en<br />
een van de grootste ter wereld.<br />
De uitbreiding van Port Arthur is<br />
tot stand kunnen komen na intensieve<br />
consultatie met de lokale bevol-<br />
SHELL ACTUEEL<br />
SHELL WORLD OP HET SCHERM<br />
Terug van weggeweest, het wereldwijde bedrijfstijdschrift Shell World. Maar nu niet op papier<br />
maar op het scherm. U leest momenteel Shell Venster, het corporate magazine van Shell in<br />
Nederland. Dit voor externe relaties uitgegeven blad kijkt met een Nederlandse bril naar de<br />
activiteiten van Royal Dutch Shell, de verhalen gaan over activiteiten die zich in of vanuit Nederland<br />
afspelen. Maar Shell is vanzelfsprekend (veel) groter dan Nederland, en al die andere activiteiten<br />
leveren verhalen op voor Shell World. Bijvoorbeeld over het zoeken naar een balans tussen energie<br />
en milieu bij olieboringen in het Noordpoolgebied. Of het verhaal over hoe researcher Harold Vinegar<br />
zijn werkzame leven besteed heeft aan<br />
methoden om de immense olievoorraad die<br />
ligt verborgen in schalie in de Amerikaanse<br />
staten Colorado en Wyoming economisch te<br />
ontsluiten.<br />
Wekelijks worden nieuwe verhalen toegevoegd<br />
aan dit online magazine. Ze zijn<br />
te vinden via een button op de homepage<br />
www.shell.com. Een archief met de verhalen<br />
is te vinden op http://www.shell.com/home/<br />
content/aboutshell-en/swol/archive/archive_<br />
swol_2007.html<br />
Als u daar een verhaal aanklikt, kunt u kiezen<br />
uit een Engelse, Arabische, Franse, Duitse,<br />
Russische, Spaanse en Nederlandse weergave.<br />
king; voor hen is positief de omvang<br />
van de investering (4.500 mensjaren<br />
arbeid in de bouw en 300 nieuwe<br />
full-time banen) en de schonere<br />
lucht omdat door nieuwe technologie<br />
de emissie van stikstofoxides en<br />
fi jnstof wordt verminderd.<br />
De uitbreiding van Port Arthur wordt<br />
op $7 miljard geraamd - de nieuwe<br />
capaciteit moet medio 2010 operationeel<br />
zijn.<br />
Scheppen in het nette pak: van links naar rechts: Deloris Prince (burgemeester Port Arthur); William Welte (president en CEO<br />
Motiva Enterprises); Rob Routs (Executive Director Downstream Royal Dutch Shell); Abdullaziz Al-Khayyal (Vice-President Saudi<br />
Aramco); Samuel Bodman (minister van Energie Verenigde Staten); Phil Wilson (minister staat Texas); Ted Poe (Republikeins<br />
afgevaardigde Texas in VS Congres).
HOE DUURZAAM IS<br />
<strong>DE</strong> OPEN HAARD?<br />
Welke bron levert (in Nederland althans) meer duurzame energie, zonnestroom of<br />
houtkachels in woningen? Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) heeft een<br />
ontnuchterend antwoord: in 2006 was de bijdrage van open haarden en houtkachels<br />
samen het twintigvoudige van die van zonnecellen. De statistici kijken namelijk niet<br />
naar de vraag of alles wat duurzaam is ook milieuvriendelijk is.<br />
Het CBS heeft in zijn publicatie<br />
‘Duurzame Energie in<br />
Nederland 2006’ nog meer<br />
van dergelijke ontnuchteringen,<br />
bijvoorbeeld dat<br />
duurzame energie groeit, maar dat alle<br />
bronnen bij elkaar in 2006 nog geen<br />
drie procent van het totale Nederlandse<br />
binnenlandse energiegebruik<br />
leverden, 2,8 procent om nauwkeuriger<br />
te zijn. In het jaar 2000 was dat 1,2<br />
procent.<br />
In het lopende Regeerakkoord is de<br />
Nederlandse doelstelling voor duurzame<br />
energie voor 2020 vastgelegd op<br />
20 procent.<br />
Het binnenlandse energieverbruik<br />
bedroeg in 2006 ongeveer 1,4 miljoen<br />
vaten olie-equivalent per dag.<br />
Alle duurzame bronnen samen leverden<br />
daarvan een kleine 40.000 vaten<br />
o.e./dag. En anders dan velen denken,<br />
is niet wind, maar de bijstook van biomassa<br />
in elektriciteitscentrales de<br />
grootste bron van duurzame energie,<br />
wind komt op plaats twee. Elektriciteit<br />
en warmte, opgewekt in afvalverbrandingsinstallaties,<br />
staan op plaats drie.<br />
De bijdrage van alle windmolens in<br />
Nederland aan de totale energievoorziening<br />
kwam in 2006 uit op gemiddeld<br />
9.850 vaten olie-equivalent per dag.<br />
De bijdrage van biobrandstoffen is nog<br />
veel geringer, in 2006, zo berekende<br />
het CBS, was hun omvang gelijk aan<br />
880 vaten olie-equivalent per dag. Dat<br />
was 0,4 procent van alle aan de pomp<br />
verkochte diesel en benzine. De EU-<br />
Belangrijkste duurzame energiebronnen in Nederland in 2006 (CBS)<br />
Bron/techniek Vermeden gebruik Aandeel binnen Vermeden<br />
van fossiele primaire het totaal van CO 2-uitstoot<br />
energie in PJ *) productie duur- (x 1.000 ton)<br />
zame energie<br />
(in procenten)<br />
Bij- en meestook biomassa in elektriciteitscentrales 29,4 32,8 2.228<br />
Windmolens 22,5 25,0 1.581<br />
Afvalverbrandingsinstallaties 12,4 13,8 819<br />
Houtkachels bij huishoudens 5,5 6,1 310<br />
Overige biomassaverbranding 1) 5,3 5,9 377<br />
Warmtepompen 2,6 2,9 68<br />
Houtkachels bij bedrijven 2) 2,1 2,4 122<br />
Biogas rioolwaterzuiveringen 2,1 2,3 132<br />
Biobrandstoffen wegverkeer 2,0 2,2 145<br />
Overige bronnen 3) 5,9 6,6 383<br />
TOTAAL 89,8 6.165<br />
opdracht is 5,75 procent biobrandstoffen<br />
per 2010 en de Nederlandse<br />
overheid studeert op de vraag of 20<br />
procent - inderdaad, ook weer in 2020<br />
- haalbaar is als verplichting.<br />
De totale energielevering in Nederland<br />
bedraagt overigens 1,7 mln vaten olieequivalent<br />
per dag, want ruim 300.000<br />
vaten o.e./dag worden geleverd in de<br />
havens en op vliegvelden, lees Rotterdam<br />
en Schiphol. Deze bunkers tellen<br />
niet mee als binnenlandse consumptie.<br />
Zou dat wel het geval zijn, dan<br />
zou het percentage duurzame energie<br />
dalen, in bunkers (stookolie, dieselolie<br />
en jet-fuel) zitten namelijk bijna geen<br />
duurzame componenten.<br />
Door de specifi eke samenstelling van<br />
de door duurzame bronnen vervangen<br />
fossiele energie, komt de vermeden<br />
CO 2-emissie overigens iets hoger<br />
uit dan het aandeel in de energievoorziening;<br />
bijna 6.200 ton, dat is 3,6<br />
procent van de totale binnenlandse<br />
broeikasgasemissie.<br />
*) 1 PJ staat gelijk aan ongeveer 160.000<br />
vaten olie-equivalent.<br />
1) zoals papierslib, biogeen materiaal in<br />
cementovens, dierlijk vet.<br />
2) zoals hout- en meubelindustrie en<br />
landbouw.<br />
3) waterkracht, zon, warmtepompen en<br />
koude/warmte-opslag en biogas.
Om de veiligheid op<br />
het binnenwater<br />
verder te verhogen,<br />
huurt Shell vanaf<br />
1 januari 2011 alleen<br />
nog dubbelwandige<br />
tankers<br />
voor olietransport.<br />
Wat een aantal<br />
tankereigenaren<br />
boos in de mast<br />
jaagt.<br />
Paul Rotering (rechts) en Ed Wijbrands in de haven van<br />
Shell Pernis: “Met vijftien ijkpunten, waaronder een<br />
dubbele wand, wil het programma Quality Tonnage een<br />
grotere veiligheid op het binnenwater bereiken.”<br />
16 - MA ART / APRIL 2008 - SHELL VENSTER<br />
• TEKST HANS LAGENDAAL • FOTO’S ERNST BO<strong>DE</strong> • WILFRIED OVERWATER •<br />
KWALITEIT OP HET
WATER<br />
17 - MA ART / APRIL 2008 - SHELL VENSTER<br />
Met bijna tienduizend<br />
beladen tankschepen<br />
per jaar is Shell een<br />
beeldbepalende partij<br />
in de Europese binnenvaart.<br />
De aankondiging dat het bedrijf<br />
per 1 januari 2011 uitsluitend schepen<br />
met dubbele wand zal huren, veel eerder<br />
dan 2018, de datum die door de<br />
EU is vastgelegd, heeft dan ook voor<br />
fl inke rimpels op het binnenwater<br />
gezorgd. Dat andere oliemaatschappijen,<br />
zoals BP, een identieke beleidslijn<br />
volgen, versterkt de economische<br />
zorg van de tankereigenaren. In veel<br />
gevallen gaat het om kapitein-eigenaren,<br />
mensen die dus een direct eigen<br />
belang hebben in het welvaren van<br />
hun bedrijf. Zij staan voor de noodzaak<br />
van versnelde investeringen terwijl<br />
hun huidige - enkelwandige - schepen<br />
snel in waarde teruglopen.<br />
Paul Rotering, business development<br />
manager Rhine Supply, kent het spanningsveld<br />
waarin de tankereigenaren<br />
komen te zitten. “Tegenover ons beleid<br />
om de risico’s van tankervaart verder<br />
terug te dringen, staat het gegeven dat<br />
nu nog slechts een minderheid van de<br />
totale tankervloot dubbelwandig is.<br />
Bovendien weten we dat een moderne<br />
tanker al gauw vijf tot zes miljoen<br />
euro kost terwijl de bouwcapaciteit<br />
op werven momenteel beperkt is door<br />
de grote vraag. Het beleid om alleen<br />
nog maar dubbelwandige schepen te<br />
huren heeft bovendien de restwaarde<br />
van enkelwandige tankers fors onder<br />
druk gezet.”<br />
Toen Shell medio 2007 bovendien<br />
bepaalde dat op twee depots in België,<br />
Gent en Hasselt, haast per direct<br />
alleen nog maar met dubbelwandige<br />
tankers mocht worden gevaren, stond<br />
met name de Belgische tankvaart op<br />
de achterste benen. “De Belgische<br />
binnenvaartvloot loopt wat dubbelwandigheid<br />
betreft wat achter op de<br />
rest van het Rijnstroomgebied”, aldus<br />
Rotering, “dus kwam het er tot heftige<br />
reacties. Maar we namen de beslissing<br />
omdat op deze locaties het lossen<br />
dicht bij de openbare ruimte gebeurt.<br />
Met de inzet van dubbelwandige tankers<br />
konden we daar in korte tijd veel<br />
veiligheidswinst maken.”<br />
Werfcapaciteit beperkt<br />
De beslissing om per 2011 in de binnenvaart<br />
alleen nog maar dubbelwandige<br />
tankers te gebruiken, is een<br />
uitvloeisel van het in 2006 gestarte<br />
Quality Tonnage programma. Hiermee<br />
wil Shell de kwaliteit en veiligheid<br />
verhogen van het scheepsvervoer<br />
van haar producten.<br />
Dat niet eerder voor ‘honderd procent<br />
dubbelwandig’ is gekozen, heeft<br />
volgens Rotering te maken met een<br />
marktrealiteit: “Er zijn gewoon niet<br />
zoveel schepen beschikbaar en de<br />
bouwcapaciteit van de werven is relatief<br />
beperkt. Vaak komen de romp<br />
inclusief leidingen uit het voormalige<br />
Oostblok, of zelfs China, en wordt het<br />
geheel hier dan afgebouwd met motoren,<br />
pompen en navigatie-apparatuur.<br />
Maar China heeft vorig jaar een exportheffi<br />
ng opgelegd om te bevorderen<br />
dat de scheepsbouwcapaciteit meer
voor de eigen markt wordt gebruikt.<br />
En in West-Europa zitten alle werven<br />
vol. Samen bouwen ze niet eens twee<br />
nieuwe tankers per week.”<br />
Op basis van vijftien parameters<br />
bepaalt Shell welke tankers en tankvaartbedrijven<br />
aan de criteria van Quality<br />
Tonnage voldoen en haar producten<br />
mogen vervoeren. Ed Wijbrands,<br />
marine technical adviser bij het bedrijf<br />
en verantwoordelijk voor kwaliteitscontrole<br />
op kleine zeeschepen en binnenvaartschepen,<br />
vertelt dat een dubbele<br />
wand een van de vijftien ijkpunten<br />
is. “Een slechte bemanning maakt ook<br />
met een goed schip ongelukken”, zegt<br />
hij. “Maar onze praktijkervaring is dat<br />
moderne schepen aanzienlijk minder<br />
bij incidenten betrokken zijn dan<br />
oudere schepen.”<br />
“We kijken dus nauwkeurig naar de<br />
technische kwaliteit van het schip,<br />
maar zeker ook naar zaken als managementsystemen<br />
voor kwaliteit, gezondheid,<br />
veiligheid en milieu, de kwaliteit<br />
en training van het personeel, de<br />
aanwezigheid van moderne navigatiesystemen,<br />
reststoffen- en restladingbehandeling<br />
en ook de mate van samenwerking<br />
van de scheepseigenaar met<br />
de verlader voor het optimaliseren van<br />
de hele logistieke keten.”<br />
Wijbrands leidt een ploeg geaccrediteerde<br />
inspecteurs die continu deze<br />
kwaliteitscontroles uitvoeren, aan<br />
schepen maar ook aan de depots en<br />
overige losinstallaties. Een deel van de<br />
18 - MA ART / APRIL 2008 - SHELL VENSTER<br />
technische analyse van schepen komt<br />
binnen via EBIS (European Barge<br />
Inspection Scheme), een door grote<br />
verladers in olie en chemie en terminaleigenaren<br />
opgericht standaardinspectiesysteem<br />
van tankschepen.<br />
Wijbrands: “EBIS levert alleen feitelijke<br />
informatie, wij leggen er dan nog onze<br />
eigen normen en eisen overheen om te<br />
bepalen of een schip onze lading mag<br />
vervoeren.”<br />
Waarom zo streng? Rotering: “Omdat<br />
we in elk geval naar nul oliemorsingen<br />
streven, geen olie op het water.<br />
Niet alleen vanwege de grote reputatieschade<br />
en kosten die daardoor voor<br />
ons zouden ontstaan, maar vooral<br />
omdat wij onze verantwoordelijkheid<br />
als verlader heel serieus nemen. We<br />
willen de risico’s voor mens en milieu<br />
verder verlagen.”<br />
Pijpleiding eerste keus<br />
In totaal zo’n 1.200 binnenvaarttankers<br />
staan bij Shell in de boeken als<br />
potentiële kandidaat om gehuurd te<br />
worden voor een reis. Deze groep<br />
althans heeft de EBIS-inspectie ondergaan<br />
en het grootste deel ook de selectie<br />
door het keuringsteam van Shell.<br />
Van deze 1.200 schepen heeft nu zo’n<br />
dertig procent een dubbele romp.<br />
Qua tonnage gaat het om meer want<br />
moderne tankers zijn gemiddeld groter.<br />
Voor de Rijnvaart en op de grote<br />
Europese kanalen gaan binnenvaartschepen<br />
nu tot zo’n 4.500 ton lading,<br />
waar op kleinere kanalen de lading<br />
beperkt blijft tot 1.500-2.000 ton.<br />
Het merendeel van deze schepen vaart<br />
onder Nederlandse vlag, gevolgd door<br />
Duitsers, Belgen, Fransen, Zwitsers<br />
en Oostenrijkers en een schaars schip<br />
uit Oost-Europa, vooral Tsjechië en<br />
Hongarije. De exploitatievormen zijn<br />
divers, een BV, een CV of een VoF met<br />
een kapitein-eigenaar. Anders dan met<br />
binnenschepen voor droge lading,<br />
waar vaak het gezin aan boord is, worden<br />
moderne tankers in 24/7-ritme<br />
gevaren door bemanningen in ploegendienst,<br />
twee op het schip, de derde<br />
ploeg vrij aan de wal.<br />
Als Shell in het grote Rijnstroomgebied<br />
een lading olieproducten te vervoeren<br />
heeft, is de eerste keuze de pijpleiding,<br />
het goedkoopst en het veiligst.<br />
De derde keuze is het spoor daar waar<br />
geen water aanwezig is. De vrachtauto<br />
wordt niet gebruikt voor de grote<br />
bevoorrading, alleen om vanaf depots<br />
afnemers te beleveren, zoals tankstations<br />
of handelaren.<br />
Na de pijpleiding is het binnenschip<br />
de tweede keuze, en in veel gevallen<br />
de eerste want niet elk depot is aangesloten<br />
op een oliebuis. In 2006 werden<br />
zo’n 9.500 reizen uitgevoerd waarmee<br />
ruim 18 miljoen ton olieproducten<br />
werden vervoerd. Volgens schattingen<br />
van Rotering en Wijbrands werd<br />
al bijna de helft van dit Shell-volume<br />
vervoerd met tankers met een dubbele<br />
wand.<br />
Roest bikken verleden tijd<br />
Het inhuren van scheepscapaciteit<br />
gebeurt bij Shell op drie manieren:<br />
time charter (soms jarenlange contracten<br />
met afgesproken, geïndexeerde<br />
vrachtprijzen), voyage charter (per<br />
reis afgesproken tegen een onderhandelde<br />
prijs) en spot charter (een ‘op<br />
stel en sprong’ reis waarbij de dagprijs<br />
op de vrachtenmarkt wordt betaald).<br />
Paul Rotering: “In het kader van Quality<br />
Tonnage willen we meer time<br />
charters afsluiten. Daarbij kunnen we<br />
hogere kwaliteitseisen stellen, waarvoor<br />
we ook bereid zijn meer te betalen.<br />
Als een kapitein-eigenaar met zo’n<br />
Shell-contract naar zijn bank stapt,<br />
is het veel makkelijker voor hem om<br />
het geld te lenen voor de bouw van<br />
een modern schip. En met moderne<br />
schepen oefen je ook de grootste aantrekkingskracht<br />
uit op gekwalifi ceerd<br />
personeel.”<br />
Ed Wijbrands: “Een van de grootste<br />
problemen in de binnenvaart is het<br />
kleine aantal jonge mensen dat van<br />
de zeevaartschool komt en ook daadwerkelijk<br />
gaat varen. Als je van school<br />
komt, kies je in elk geval voor nieuwe<br />
schepen om op te werken. Daar kun<br />
je het beste je competenties kwijt, zijn<br />
er carrièremogelijkheden en ook het<br />
comfort aan boord is er groter. Weet<br />
je dat moderne schepen tegenwoordig<br />
zo goed gecoat zijn, en vaak ook kathodische<br />
bescherming hebben, dat roest<br />
bikken er niet meer bestaat?” ■
GROEI IN OLIEZAN<strong>DE</strong>N<br />
CANADA<br />
Shell Canada, de meerderheidsaandeelhouder<br />
en operator van het Athabasca<br />
Oil Sands Project, is de offi ciële vergunningenprocedure<br />
gestart voor een forse uitbreiding<br />
van de mijnbouwactiviteiten in de<br />
provincie Alberta. Het gaat om twee projecten<br />
terzijde van de Athabasca River. Het eerste<br />
project (Jackpine Expansion) kan in 2012 van<br />
start gaan, het tweede (Pierre River) in 2018.<br />
De (dagbouw)mijnen krijgen samen een capaciteit<br />
van 300.000 vaten olie per dag.<br />
In productie is al de Muskeg River mijn<br />
(155.000 vaten/dag) waarvan de capaciteit<br />
wordt uitgebreid naar 270.000 vaten per dag.<br />
In aanleg is Jackpine Phase 1 met een voorziene<br />
start in 2009 met 200.000 vaten/dag.<br />
De mijnen worden in 40 jaar leeggegraven.<br />
Eerder al startte Shell Canada met de voorbereidingen<br />
voor een verdubbeling van de speciale<br />
upgrader, een kostbare fabriek waarin de<br />
bitumen die uit de oliezanden worden gewonnen,<br />
worden omgezet in synthetische ruwe<br />
olie die in een standaard-raffi naderij verwerkt<br />
kunnen worden.<br />
FOTO: HOLLANDSE HOOGTE<br />
SHELL ACTUEEL<br />
FOTO: HOLLANDSE HOOGTE<br />
RESERVES LICHT OMHOOG IN 2007<br />
Oil’, het niveau waarop de wereldwijde olieproductie op haar<br />
hoogtepunt is om vervolgens gestaag te gaan dalen, mag volgens<br />
‘Peak<br />
velen dan dichtbij zijn, maar vooralsnog kruipen de reserves nog<br />
steeds (licht) omhoog.<br />
Volgens het vakblad Oil & Gas Journal bedroegen de bewezen, winbare<br />
oliereserves eind 2007 1.332 miljard vaten, wat 1,1% hoger was dan waarmee<br />
het jaar begon. In de afgelopen tien jaar zijn de reserves volgens O&GJ<br />
gegroeid van 1.034 miljard naar 1.332 miljard vaten.<br />
De bewezen gasreserves gingen in die tien jaar omhoog van 146.000 miljard<br />
m3 naar 175.000 mld m3 . Dat laatste getal staat in energiewaarde gelijk aan<br />
ongeveer 1.060 miljard vaten olie.<br />
In 2007 was Rusland het grootste olieproducerende land volgens O&GJ, met<br />
geraamd gemiddeld 9,7 mln vaten/dag. Tweede kwam Saoedi-Arabië met<br />
rond 8,7 mln vaten/dag. Een misschien opvallende derde plaats is voor de<br />
Verenigde Staten weggelegd. Hoewel het land al lang over haar piekproductie<br />
heen is, wist het door een zeer intensief boorprogramma toch nog gemiddeld<br />
5,1 mln vaten/dag te produceren, zelfs 0,7% meer dan in 2006.<br />
ZES<strong>DE</strong> LNG-TREIN NIGERIA IN BEDRIJF<br />
Eind december is de zesde vloeibaarmakingsfabriek (trein) van Nigeria LNG<br />
(NLNG) in gebruik genomen, op tijd en binnen budget. Op het eiland Bonny<br />
staat nu een complex met een capaciteit van 22 mln ton LNG en 4 miljoen<br />
ton LPG per jaar.<br />
NLNG is een joint venture waarin de Nigeriaanse staatsoliemaatschappij<br />
NNPC 49% bezit. De partners zijn Shell (25,6% en ook de technisch adviseur)<br />
en Total en Agip. NLNG is in 1999 in productie genomen en is sindsdien<br />
voortdurend uitgebreid tot nu een van de grootste LNG-projecten van de<br />
wereld. De belangrijkste markten voor Nigeriaans vloeibaar gas zijn Europa<br />
en de Verenigde Staten.<br />
De aandeelhouders zijn momenteel bezig met de ontwikkeling van een<br />
zevende trein. Als deze gereed is (naar plan in 2011) bedraagt de totale LNGcapaciteit<br />
van NLNG meer dan 30 mln ton per jaar, wat gelijk staat aan 42<br />
miljard m 3 aardgas.
Nederlandse<br />
stalen bruggen zijn<br />
moe van het steeds<br />
drukker wordende<br />
(vracht)verkeer.<br />
Er zitten scheuren<br />
in. Onder het oppervlak.<br />
Een uitvinding<br />
van Shell maakt ze<br />
zichtbaar.<br />
20 - MA ART / APRIL 2008 - SHELL VENSTER<br />
<strong>DE</strong> INSPECTEUR ZOEKT<br />
groeien vast,<br />
in tal en last’, en<br />
Vondel, van wie<br />
deze woorden<br />
‘Wij<br />
zijn, zou Nederland<br />
anno 2008 eens moeten kunnen<br />
zien. Vier eeuwen na zijn constatering<br />
sloopt die ‘last’ in elk geval onze<br />
bruggen. In oktober vorig jaar maakte<br />
minister Camiel Eurlings van Verkeer<br />
en Waterstaat de balans op: 25 van de<br />
274 stalen bruggen in Nederland zijn<br />
metaalmoe. Twaalf moeten op korte<br />
termijn worden gerepareerd om ongelukken<br />
te voorkomen.<br />
Rijkswaterstaat wist al langer van de<br />
problemen. De eerste ontdekking<br />
was in 1997. Een medewerker inspecteerde<br />
de Van Brienenoordbrug bij<br />
Rotterdam en zag een scheur. De<br />
• TEKST REINIER SPREEN • FOTO’S HOLLANDSE HOOGTE • RIJKSWATERSTAAT •<br />
vondst zorgde voor beroering, want<br />
daar hadden ze bij Rijkswaterstaat<br />
niet op gerekend. Stalen bruggen<br />
moeten tachtig jaar meekunnen, was<br />
de verwachting, en deze was pas in<br />
1991 opgeleverd.<br />
De Van Brienenoordbrug werd opgeknapt,<br />
maar al snel werden ook<br />
scheuren gevonden in de Calandbrug<br />
bij de Maasvlakte, de Moerdijkbrug,<br />
en andere bruggen. Allemaal<br />
bleken ze niet berekend op de sterke<br />
toename van het verkeer en de steeds<br />
zwaardere vrachtwagens. Sommige<br />
scheuren leverden een direct gevaar<br />
op. “Als er meerdere scheuren naast<br />
elkaar zitten, is de kans groot dat er<br />
een vrachtwagenwiel doorheen zakt”,<br />
zegt Caroline den Besten, adviseurspecialist<br />
bij Rijkswaterstaat.<br />
Rijkswaterstaat begon prompt met<br />
de inspectie van andere stalen bruggen.<br />
Maar dat bleek zo eenvoudig nog<br />
niet. Op de Van Brienenoordbrug was<br />
het wel duidelijk: daar kwam de roest<br />
door het wegdek. Scheuren in een<br />
vroeger stadium opsporen was lastiger.<br />
Rijkswaterstaat gebruikte daarvoor<br />
doorgaans ultrasone opsporingstechnieken,<br />
waarbij geluid met een<br />
hoge frequentie wordt afgevuurd op<br />
een brug en weer opgevangen. Afwijkingen<br />
in de frequentie duiden dan<br />
op onregelmatigheden. Maar ultrasoon<br />
onderzoek is verre van ideaal,<br />
want het geluid kan niet door acht<br />
centimeter dik asfalt heen. Onderzoekers<br />
moeten dus onder de brug gaan<br />
hangen, en dat kan niet altijd.<br />
Rijkswaterstaat heeft wel bruggen aan<br />
de bovenkant geïnspecteerd, maar<br />
moest dan telkens de asfaltlaag verwijderen<br />
en volledig vervangen. Dat<br />
is een tijdrovende en kostbare klus.<br />
Honderd meter kost een week en een<br />
gemiddelde brug heeft een overspanning<br />
van 300 meter.<br />
CrackPEC<br />
Rijkswaterstaat zocht in 2001 contact<br />
met Shell om het probleem op te lossen.<br />
Shell houdt al evenmin van moe<br />
en roestig staal. Oliepijpen moeten in<br />
een goede conditie zijn. Daarom zit<br />
er bij Shell Research and Technology<br />
Centre in Amsterdam een afdeling,<br />
Inspection Technology, die zich speciaal<br />
hiermee bezighoudt. Het geheime<br />
wapen: het meten met elektromagnetische<br />
velden, oftewel pulsed eddy
SCHEUREN<br />
current (PEC). Daarmee kan de staat<br />
van staal worden bepaald zonder het<br />
te hoeven vernielen. Sterker nog: een<br />
PEC-tool meet dwars door isolatiemateriaal<br />
heen.<br />
Shell kreeg van Rijkswaterstaat een<br />
stuk uit de Van Brienenoordbrug om<br />
op te oefenen. Al snel bleek dat PEC<br />
ook hier prima werkte, zelfs dwars<br />
door een dikke laag asfalt heen. De<br />
resultaten waren beter dan verwacht.<br />
Dave Badoux van Inspection Technology:<br />
“We pikten zelfs niet gevaarlijke<br />
scheuren op.”<br />
Ook praktijktests vielen goed uit. Shell<br />
doopte de nieuwe vinding CrackPEC<br />
en octrooieerde de specifi eke aanpassingen.<br />
Rijkswaterstaat liet in 2005<br />
een wagen bouwen waarin de door<br />
Shell gelicenseerde technologie is<br />
verwerkt. Die wagen heet de InsPECteur,<br />
is eigendom van Rijkswaterstaat<br />
- dat verder nauwelijks eigen apparatuur<br />
heeft - en mag worden gebruikt<br />
door twee inspectiebedrijven. Werknemers<br />
van deze bedrijven kregen<br />
een opleiding van Dave Badoux.<br />
Heel precies<br />
Dankzij de InsPECteur gaan herstelwerkzaamheden<br />
aan bruggen veel<br />
sneller dan voorheen. Niet langer<br />
hoeft de hele weg te worden afgesloten,<br />
maar slechts één rijbaan. Op<br />
de InsPECteur zitten acht sensoren,<br />
waardoor de kar de hele baan in één<br />
keer bestrijkt. En omdat de sensoren<br />
zo nauwkeurig aangeven waar een<br />
scheur zit, kunnen de wegwerkers<br />
heel precies te werk gaan. Er hoeft<br />
21 - MA ART / APRIL 2008 - SHELL VENSTER<br />
niet langer meer asfalt te worden verwijderd<br />
dan noodzakelijk. Een gat van<br />
twee bij twee meter per scheur volstaat.<br />
“Daardoor doen we nu honderd<br />
meter per nacht”, zegt Caroline den<br />
Besten. “De Galecopperbrug over het<br />
Amsterdam-Rijnkanaal bij Utrecht<br />
hebben we in drie nachten gedaan.<br />
Eerder deden we daar drie weken<br />
over.”<br />
De InsPECteur is bij de herstelwerkzaamheden<br />
het eerste voertuig in een<br />
lange karavaan zware machines die<br />
op de gedetecteerde zwakke plekken<br />
waar nodig het asfalt verwijderen, de<br />
scheuren dichtlassen en een nieuw<br />
wegdek aanbrengen. Rijkswaterstaat<br />
repareert de meeste vermoeide rijdekken<br />
met hogesterktebeton. “Zo’n<br />
stuk kan dan weer dertig jaar mee”,<br />
Van de belasting van de insPECteur van<br />
Rijkswaterstaat zal het staal niet gaan<br />
scheuren, wel van de continue stroom<br />
vrachtwagens die dag en nacht over de<br />
Nederlandse bruggen trekt.<br />
zegt Den Besten. Het enige nadeel is<br />
dat de InsPECteur te zijner tijd van<br />
geen nut meer zal zijn. “In hogesterktebeton<br />
zit zoveel staal, daar kom je<br />
met metingen niet meer doorheen”,<br />
weet Dave Badoux.<br />
De afgelopen jaren heeft Rijkswaterstaat<br />
in kaart gebracht waar de grootste<br />
problemen zitten. Dat heeft geleid<br />
tot de top-twaalf van stalen bruggen<br />
die zo snel mogelijk zullen worden<br />
aangepakt. Eind november was het als<br />
eerste de beurt aan de Moerdijkbrug.<br />
Daar reed de InsPECteur voorop in de<br />
karavaan. Hij zal de komende jaren<br />
weinig rust krijgen, want Rijkswaterstaat<br />
wil alle andere bruggen voor de<br />
zekerheid nog eens langslopen. ■
Een bij Singapore gebouwde module is<br />
nabij het West-Australische Karratha<br />
op de wielen gezet voor het laatste stuk<br />
naar de bouwplaats waar hij wordt<br />
samengekoppeld tot ’s werelds eerste<br />
gepreassembleerde LNG-trein.<br />
22 - MA ART / APRIL 2008 - SHELL VENSTER
Het is dat het begrip ‘LNGtrein’<br />
al zo vast in het<br />
industriële spraakgebruik<br />
ligt verankerd dat<br />
veranderen onmogelijk<br />
is, want het is wel een bijzondere<br />
trein; hij staat namelijk onwrikbaar stil<br />
en kent toch nooit vertraging.<br />
Een LNG-trein is een enorme hoeveelheid<br />
vaten, pijpen, turbines, compressoren<br />
en warmtewisselaars. Aan<br />
de voorkant stapt aardgas warm in<br />
om er een paar honderd meter verder<br />
161 graden onder nul weer uit te<br />
komen zodat het vloeibaar is geworden<br />
en in omvang tot het 1/584 ste deel<br />
is gekrompen.<br />
Een soort vrieskist dus, maar wil je de<br />
top van de markt in omvang bestellen,<br />
dan kost zo’n kist tegenwoordig<br />
al gauw $8 miljard of zo. En dan moet<br />
23 - MA ART / APRIL 2008 - SHELL VENSTER<br />
IJskoud vloeibaar aardgas wordt steeds heter.<br />
Voorspellingen hebben het over een groei van<br />
de LNG-markt van nu 150 miljoen ton per jaar naar<br />
mogelijk 460 miljoen ton in 2020.<br />
Met nieuwe technologie wil Shell grotere<br />
LNG-treinen bouwen om daarmee een maximale<br />
effi ciëntie te realiseren.<br />
OM <strong>DE</strong> LAATSTE<br />
KOU<strong>DE</strong> PROCENTEN<br />
• TEKST PIET <strong>DE</strong> WIT • FOTO’S ERNST BO<strong>DE</strong> • SHELL •<br />
er ook nog een gasveld tot productie<br />
worden gebracht, LNG-tankers worden<br />
gekocht en ontvangstterminals<br />
gebouwd - een ‘beetje LNG-project’<br />
kan tegenwoordig de portemonnee<br />
dan ook makkelijk zo’n $20 miljard<br />
lichter maken.<br />
Van oudsher beweegt Shell zich op alle<br />
fronten van de LNG-markt. Het bedrijf<br />
is partner in diverse grote productie<br />
joint ventures (Brunei, Maleisië, Australië,<br />
Oman, Nigeria en binnenkort ook<br />
Rusland en Qatar), Shell exploiteert en<br />
beheert via haar rederij een vloot aan<br />
LNG-tankers, bezit en ontwikkelt ontvangstterminals,<br />
handelt in LNG en<br />
ontwikkelt en verkoopt technologie.<br />
Ongeveer 40 procent van de huidige<br />
totale wereldwijde productiecapaciteit<br />
aan LNG-treinen is gebouwd op<br />
basis van Shell-technologie.<br />
Laagste kosten<br />
“Bij technologie draait het vooral om<br />
de betrouwbaarheid, het omzettingsrendement<br />
en uiteindelijk de laagste<br />
kosten per eenheid product”, legt<br />
Rob Klein Nagelvoort uit, technologiemanager<br />
gas bij het advies- en technologiebureau<br />
Shell Global Solutions.<br />
“Momenteel kunnen we al treinen<br />
bouwen met een capaciteit van zo’n<br />
8,5 miljoen ton LNG per jaar, zo groot<br />
wordt bijvoorbeeld de zevende trein<br />
van Nigeria LNG, maar we hebben<br />
grotere eenheden in ontwikkeling, elf<br />
miljoen ton of zelfs meer.”<br />
Voor de geïnteresseerde leek: elf miljoen<br />
ton LNG is na hervergassing 16<br />
miljard kubieke meter aardgas, het<br />
totale Nederlandse gasgebruik ligt<br />
op zo’n 40 miljard kubieke meter per<br />
jaar.
Rob Klein Nagelvoort:<br />
“Twee procentpunten<br />
winst in de energieeffi<br />
ciëntie van een<br />
LNG-trein is de moeite<br />
waard.”<br />
Volgens Klein Nagelvoort is de grote<br />
drijfveer achter de schaalvergroting<br />
dat nieuwe technologie het mogelijk<br />
maakt om het rendement van het hele<br />
omzettingsproces te verbeteren.<br />
In het omzettingsproces gaat nu nog<br />
acht procent van de ingebrachte hoeveelheid<br />
energie verloren. “Met betere<br />
processen kan dit naar zes procent.<br />
Niet veel lager omdat je dan op allerlei<br />
natuurkundige beperkingen stuit.<br />
Maar twee procentpunten winst in<br />
de energie-effi ciëntie is de moeite<br />
waard.”<br />
Tenslotte betekenen die twee koude<br />
extra procenten meer product uit zo’n<br />
‘supertrein’, zelfs 320 miljoen kubieke<br />
meter gas meer bij een 11 miljoen tons<br />
eenheid, wat op de LNG-groothandelsmarkt<br />
in november vorig jaar zo’n $50<br />
miljoen extra omzet had betekend.<br />
Daar bovenop komt een reductie van<br />
het interne brandstofgebruik met een<br />
kwart.<br />
Overigens kost niet alleen het koelproces<br />
energie, ook elders tussen gasveld<br />
en klant wordt energie gebruikt,<br />
bijvoorbeeld bij de winning en daarna<br />
het transport per pijpleiding naar de<br />
LNG-trein en tot slot in de zeevaart<br />
en bij hervergassing. Rob Klein Nagelvoort:<br />
“Afhankelijk van de afstanden<br />
die overbrugd moeten worden, is de<br />
totale energie-effi ciëntie van de keten<br />
24 - MA ART / APRIL 2008 - SHELL VENSTER<br />
van gasveld tot consument zo’n 85 procent.<br />
Dat wijkt niet zo erg veel af van<br />
wat we in de oliesector zien, inclusief<br />
de raffi nage.”<br />
Warmte-integratie<br />
Hoe slaagde Shell er in om zo’n belangrijke<br />
technologiepositie te bereiken in<br />
LNG-treinen? Klein Nagelvoort: “Ten<br />
eerste door al heel vroeg het belang<br />
te zien van vloeibaar aardgas terwijl<br />
iedereen anders alleen nog maar keek<br />
naar pijpleidingen. Onze technologie<br />
draait vooral om robuust ontwerp, dus<br />
met een heel lange levensduur en weinig<br />
storingen, en om effi ciënte koelprocessen.<br />
Samen leidt dat tot de laagste<br />
kosten per eenheid product.”<br />
Een bijzonderheid van de Shell-technologie<br />
is bijvoorbeeld het gepatenteerde<br />
Double Mixed Refrigerant Process<br />
(DMR) waarbij een eigen mengsel<br />
van koelvloeistoffen wordt gebruikt.<br />
Met de DMR-technologie is de bouw<br />
mogelijk van fabrieken tot een capaciteit<br />
van iets meer dan 8 miljoen ton per<br />
jaar. Zo’n concept gebruikt elektromotoren<br />
die hun elektriciteit krijgen van<br />
een hoog-effi ciënte krachtcentrale.<br />
Om boven die grens van 8 miljoen ton<br />
te komen, zijn niet alleen zwaardere<br />
turbines nodig (die de compressoren<br />
aandrijven, het basisproces van LNG<br />
maken is eigenlijk niet veel anders<br />
dan wat in een koel/vrieskast thuis<br />
gebeurt) maar ook een ander proces.<br />
Eerst wordt er dan voorgekoeld tot<br />
zo’n min 25 graden en daarna vindt in<br />
twee parallelle units de ‘zware afkoeling’<br />
plaats tot min 150 graden voor<br />
de ‘end fl ash’. In vaktaal: het Parallel<br />
Mixed Refrigerant Process (PMR)<br />
- eveneens gepatenteerd.<br />
Klein Nagelvoort: “Het voordeel is een<br />
hogere proceseffi ciëntie door deze<br />
koelverhouding met bovendien een<br />
fl inke opschaling terwijl toch gebruik<br />
wordt gemaakt van bewezen apparatuur.<br />
Ook is er een hogere beschikbaarheid;<br />
valt namelijk een van de<br />
‘zware’ koelunits stil, dan kan de hele<br />
trein nog op 60 procent capaciteit<br />
doordraaien.”<br />
Een grotere capaciteit maakt ook<br />
een betere warmte-integratie mogelijk.<br />
Klein Nagelvoort: “In de modernste<br />
fabrieken wordt al een deel van<br />
de restwarmte van de gasturbines en<br />
andere apparatuur hergebruikt, zeg<br />
zo’n 50 procent, en wij willen toe naar<br />
een volledig hergebruik.”<br />
In een dergelijk concept wordt de voorkoel-unit<br />
aangedreven met een stoomturbine<br />
waarbij de stoom wordt gegenereerd<br />
met de afvalwarmte van de<br />
twee ‘zware’ koeleenheden. Dit ontwerp<br />
maakt zeer effi ciënte ‘warmtekracht’<br />
LNG ontwerpen mogelijk waar-
mee treinen gebouwd kunnen worden<br />
met een capaciteit van 6 tot 11 miljoen<br />
ton per jaar, afhankelijk van de capaciteit<br />
van de gekozen gasturbine.<br />
Modulebouw<br />
Hoewel LNG-fabrieken gemiddeld al<br />
een hoge beschikbaarheidsgraad kennen<br />
- in de orde van grootte van 97-<br />
98 procent - en een hoog energetisch<br />
rendement, is aandacht voor de extra<br />
procentjes effi ciëntieverbetering des<br />
te urgenter nu de bouwkosten, net<br />
als in de hele energiesector, spectaculair<br />
zijn gestegen. Uitgedrukt in dollars<br />
zijn de EPC-kosten (engineering,<br />
procurement and construction) in de<br />
afgelopen drie jaar twee tot drie maal<br />
omhoog gegaan. Alles werd duurder,<br />
van staal tot en met grote uitrustingsstukken<br />
als turbines, en vooral arbeid.<br />
Klein Nagelvoort: “Gespecialiseerde<br />
arbeid is wereldwijd schaars, dus duur.<br />
Soms eisen landen dat wij op de lokale<br />
markt mensen opleiden. Die dan vaak<br />
snel na hun opleiding vertrekken om<br />
elders meer te gaan verdienen.”<br />
Een antwoord van de industrie hierop<br />
is om modulebouw toe te passen voor<br />
grote delen van nieuwe LNG-fabrieken.<br />
Tot nu toe was gebruikelijk dat de<br />
hele fabriek in losse onderdelen werd<br />
aangevoerd waarna op de bouwplaats<br />
de fi nale assemblage plaatsvond. Daarbij<br />
liepen vaak tienduizend of meer<br />
arbeiders van tal van onderaannemers<br />
op het terrein rond.<br />
Voor de in aanbouw zijnde vijfde trein<br />
van het Australische North West Shelf<br />
LNG-project, waarin Shell partner<br />
en technologieleverancier is, is echter<br />
gekozen voor modulaire bouw. In<br />
de speciale economische zone van<br />
het Indonesische eiland Batam (in de<br />
Riouwarchipel, zo’n twintig kilometer<br />
zuidelijk van Singapore) wordt de<br />
fabriek gebouwd in 75 modules die in<br />
25 scheepsladingen naar de Australi-<br />
sche westkust worden vervoerd. “Er<br />
zijn modules bij van 2.500 ton. Dit is<br />
nooit eerder gedaan in de LNG-industrie”,<br />
aldus Rob Klein Nagelvoort.<br />
“Het grote voordeel is dat je zo een<br />
veel betere kostenbeheersing en ook<br />
tijdwinst realiseert.”<br />
CO 2-berging<br />
Buiten kostenbeheersing is er nog een<br />
andere nieuwe uitdaging die op een<br />
technologisch antwoord wacht, een<br />
betaalbare opslag van CO 2 bij LNGproductie.<br />
Sommige gasvelden kennen<br />
van nature een hoog CO 2-gehalte<br />
in het methaan, maar ook zit er CO 2<br />
in de afgassen van de turbines (bij de<br />
nieuwste Shell-technologie gaat het<br />
om twee of drie turbines - zoals de<br />
Frame 9 machines van General Electric<br />
- per trein met elk een vermogen<br />
van 120 MW waarbij de gasturbines<br />
voor het opstarten ondersteund worden<br />
door een 35 MW hulpmotor.<br />
± 80 - 120 0 C<br />
Gasontvangst<br />
station<br />
Gasreservoir<br />
25 - MA ART / APRIL 2008 - SHELL VENSTER<br />
± 0 - 30 0 *<br />
Pijpleiding<br />
Verwijderen van:<br />
Condensaat<br />
Water<br />
Kwik<br />
Gasbehandeling<br />
* ontvangsttemperatuur bij<br />
entree gasbehandeling<br />
Rob Klein Nagelvoort: “De scheidingstechniek<br />
voor CO 2 in de aardgasstroom<br />
is bekende procestechnologie waarbij<br />
de CO 2 teruggevoerd kan worden naar<br />
een nabijgelegen diep zoutwaterreservoir.<br />
Dit is bijvoorbeeld voorzien voor<br />
Gorgon, het aanstaande LNG-project<br />
aan de Australische westkust. Maar het<br />
concentreren van CO 2 uit de afgassen<br />
van de gasturbine is nu nog een zeer<br />
energie-intensieve activiteit. Om honderd<br />
eenheden CO 2 af te vangen en op<br />
te bergen heb je een hoeveelheid energie<br />
nodig die weer dertig eenheden<br />
CO 2 oplevert. Dus moet je uiteindelijk<br />
130 eenheden opbergen. Dan kun je je<br />
afvragen waar je eigenlijk mee bezig<br />
bent. De kosten per opgeborgen eenheid<br />
CO 2 kunnen zo exorbitant oplopen.<br />
Ons antwoord is voorlopig dan<br />
ook vooral om een maximale effi ciëntie<br />
te realiseren in de hele LNG-keten.<br />
Immers, bespaarde energie heeft geen<br />
CO 2-emissie.” ■<br />
± 250 ±<br />
LNG-trein<br />
(Parallel Mixed Refrigerant Process)<br />
-25 0<br />
Voorkoeling<br />
-25 0<br />
turbine + compressor<br />
turbine + compressor<br />
Vloeibaar maken<br />
Vloeibaar maken<br />
turbine + compressor<br />
-150 0<br />
‘End flash’<br />
(drukverlaging)<br />
Super LNGtankers<br />
varen<br />
op diesel<br />
De eerste LNG-tanker ter wereld<br />
voer in 1959 tussen de Verenigde<br />
Staten en een terminal in Groot-<br />
Brittannië - nu een onwaarschijnlijke<br />
route, maar in die tijd kende de VS<br />
nog een aardgasoverschot.<br />
De Methane Pioneer vervoerde<br />
5.000 m 3 LNG.<br />
Zoals alles groeiden in later jaren<br />
ook LNG-tankers - in 1975 werd de<br />
grens van 100.000 m 3 overschreden.<br />
De wereldvloot telt nu zo’n 175<br />
tankers waarvan het overgrote deel<br />
een laadvermogen heeft van<br />
120-135.000 m 3 . Dat staat gelijk aan<br />
48-55.000 ton LNG.<br />
Maar nieuwe generaties LNGtankers<br />
komen eraan, gestimuleerd<br />
door de grote LNG-activiteiten van<br />
de Golfstaat Qatar. Qatar Gas heeft<br />
31 grote LNG-tankers besteld.<br />
Er zijn momenteel twee klassen<br />
super LNG-tankers in aanbouw, de<br />
Q-Flex (216.000 m 3 ) - foto links -<br />
en de Q-Max (266.000 m 3 , dat is<br />
108.000 ton). De schepen komen<br />
van de Hyundai, Samsung en Daewoo-werven<br />
in Zuid-Korea.<br />
Schepen bij de Q-Max klasse zijn<br />
345 meter lang, 55 meter breed en<br />
hebben een diepgang van 12 meter.<br />
Bouwkosten ongeveer $300 miljoen<br />
per stuk.<br />
Tot dusver worden (enkelschroefs)<br />
LNG-tankers aangedreven door<br />
stoomturbines die worden gestookt<br />
met zowel stookolie als met onderweg<br />
verdampt LNG. Zowel de<br />
Q-Flex als de Q-Max klasse zijn<br />
dubbelschroefs diesel-elektrische<br />
schepen. Nieuw is ook dat er<br />
geen LNG meer wordt verbruikt,<br />
wat er verdampt op de reis wordt<br />
aan boord weer vloeibaar gemaakt<br />
en teruggevoerd naar de ladingtanks.<br />
LNG is immers duurder dan<br />
dieselolie.<br />
-161 0 -<br />
LNG-tank
26 - MA ART / APRIL 2008 - SHELL VENSTER<br />
FRISSE LUCHT BOVEN<br />
Varen straks alleen nog maar veerschepen over<br />
de Waddenzee die synthetische diesel stoken?<br />
Een eerste proef met de grote veerboot van en<br />
naar Texel laat zien dat een aanzienlijke milieuwinst<br />
bereikbaar is. En later ook een CO 2-winst als niet<br />
aardgas maar biomassa wordt gebruikt om de<br />
diesel mee te maken.<br />
De Caterpillar hulpmotor van de TESOveerboot<br />
Dokter Wagemaker gebruikt<br />
100.000 liter pure Gas-to-Liquids<br />
brandstof in de demonstratiefase.<br />
• TEKST HANS LAGENDAAL • FOTO’S PON POWER/TESO •<br />
Het was min of meer<br />
toeval, maar vaak ontstaan<br />
zo de interessantste<br />
initiatieven. Shell<br />
had Gas to Liquids diesel<br />
beschikbaar voor het doen van<br />
praktijkproeven. De TESO - Texels<br />
Eigen Stoomboot Onderneming - ging<br />
een nieuwe, dubbeldeks veerboot in<br />
gebruik nemen. De gemeente Texel<br />
en de provincie Noord-Holland zochten<br />
een aansprekend milieuproject.<br />
De Europese Unie had in het kader<br />
van de regionale structuurversterking<br />
geld beschikbaar voor projecten<br />
die het toerisme ondersteunen<br />
en Pon Power, de motorenleverancier<br />
aan de nieuwe Texelse veerboot,<br />
wilde graag een proef doen met synthetische<br />
diesel om te kijken welke<br />
emissiereducties haalbaar zijn. In<br />
relatief korte tijd, de eerste contacten<br />
kwamen in 2003 tot stand, rolde uit<br />
deze individuele verlangens een collectief<br />
proefproject.<br />
Twee adviesbureaus, Trilance uit<br />
Haarlem en New Energy Docks uit<br />
Amsterdam, traden op als bestuurder<br />
en katalysator om niet alleen alle hoofden<br />
maar ook alle regels, vergunningen<br />
en subsidiesystemen in dezelfde<br />
productieve richting te krijgen.<br />
De keuze viel op het laten draaien<br />
van de hulpmotor van het veerschip<br />
Dokter Wagemaker op zuivere GTL<br />
(Gas to Liquids). De hulpmotor draait<br />
’s nachts als het schip in de haven<br />
overnacht en dient om de elektrische
27 - MA ART / APRIL 2008 - SHELL VENSTER<br />
HET MARSDIEP<br />
systemen te voeden. Na driekwart<br />
jaar is duidelijk dat de doelstellingen<br />
(minder emissies) gerealiseerd zijn.<br />
Met zoveel succes zelfs dat inmiddels<br />
door de partijen een nieuwe koers is<br />
uitgezet met een grotere toekomstambitie:<br />
eerst om de Dokter Wagemaker<br />
ook voor de hoofdmotoren op<br />
GTL te zetten, daarna om dat voor alle<br />
veerschepen op de Wadden te doen,<br />
gevolgd door de fi nale ambitie, om<br />
ergens in Noord-Nederland synthetische<br />
diesel te gaan maken op basis<br />
van biomassa (Biomass to Liquids)<br />
zodat niet alleen een milieuvoordeel<br />
wordt bereikt (minder uitstoot van<br />
onder andere zwavel, stikstof en roet)<br />
maar ook een grote reductie in CO 2uitstoot<br />
wordt gerealiseerd.<br />
Ger Küpers van New Energy Docks:<br />
“Het plan om de Waddengemeenten<br />
voor 2030 geheel op duurzame energie<br />
te laten draaien, is realistisch.<br />
Daarmee wordt de doelstelling ingevuld<br />
van het vorig jaar door de vijf<br />
Waddengemeenten gesloten Ambitiestatement<br />
Duurzame Waddeneilanden.<br />
Synthetische diesel op basis van<br />
Biomass to Liquids kan daarin een<br />
belangrijke rol spelen.”<br />
Schone lucht diesel<br />
Na proeven met stadsbussen en taxi’s<br />
in een groot aantal stedelijke gebieden<br />
- GTL wordt immers vooral gezien<br />
als een premiumproduct dat een bijdrage<br />
levert aan schonere lucht in<br />
grootstedelijke agglomeraties - was<br />
de veerboot die elk uur het Marsdiep<br />
tussen Den Helder en Texel doorklieft<br />
de eerste maritieme toepassing voor<br />
dit Shell-product. De milieugevoeligheid<br />
van het internationaal als wetlands<br />
erkende Waddengebied rechtvaardigde<br />
dit proefproject ver buiten<br />
grote stadsgebieden.<br />
Bij de TESO (sinds vorig jaar ‘Koninklijk’<br />
bij het bereiken van de honderdjarige<br />
leeftijd) was men zeer geïnteresseerd<br />
in een GTL-proef op haar<br />
grootste veerboot; een min of meer<br />
logisch gevolg van de zeer nauwe binding<br />
die het bedrijf met het eiland<br />
heeft. In 1907 immers legden de<br />
Texelaars, op initiatief van huisarts<br />
Adriaan Wagemaker, hun spaargeld<br />
in om de concessie van de toenmalige<br />
rederij over te nemen. Nu nog telt<br />
de TESO zo’n drieduizend aandeelhouders,<br />
bijna allemaal Texelaars, die<br />
betaald worden in voornamelijk emotie<br />
naast (een zeer klein) dividend.<br />
Het hoofdschip van de TESO is de<br />
Dokter Wagemaker, gebouwd in Vlissingen<br />
en als dubbeldekker in staat<br />
om 300 personenauto’s en 1.750 passagiers<br />
over te zetten. In de machinekamer<br />
staan vier hoofdmotoren en<br />
voor de continue stroomvoorziening,<br />
indien het schip in de haven overnacht,<br />
een hulpmotor met een vermogen<br />
van 230 kW.<br />
Deze hulpmotor, althans een identieke<br />
broer ervan, is bij Pon Power in<br />
Papendrecht als nulmeting getest op<br />
standaard-gasolie en heeft daarna ook<br />
gelopen op pure GTL. “Als leverancier<br />
moeten we natuurlijk volledig achter<br />
het product kunnen staan”, aldus<br />
Gerhard Groot Enzerink die bij Pon<br />
Power verantwoordelijk is voor ontwikkeling<br />
en technologie-innovatie.<br />
Bij de latere metingen aan de echte<br />
motor op de veerboot is vooral gekeken<br />
naar zaken als roet (fi jnstof),<br />
koolmonoxide en stikstof- en zwaveloxiden.<br />
Ook het brandstofgebruik<br />
speelde een rol, al levert GTL, omdat<br />
het van aardgas is gemaakt, slechts<br />
een relatief kleine bijdrage aan minder<br />
brandstofgebruik. Dit werd bewezen<br />
door de gebruikscijfers die na<br />
driekwart jaar werden gemeten, een<br />
winst - gemeten in kilo’s brandstof -<br />
van 3,6 procent. (zie kader).<br />
GTL moet door de schonere verbranding<br />
bovendien zorgen voor minder<br />
motorvervuiling, dus voor minder<br />
slijtage en onderhoud, wat lagere<br />
operationele kosten bij de gebruiker<br />
oplevert. Endoscopisch onderzoek<br />
door Pon Power (waarbij in de cilinders<br />
van de motor wordt gekeken) liet<br />
hiervan een bevestiging zien. Groot<br />
Enzerink: “De hulpmotor die op GTL<br />
loopt, is vooraf niet apart ingeregeld<br />
op de bijzondere specifi caties van de<br />
brandstof, dat gaan we, aan de hand<br />
van de meetresultaten tot nu toe,<br />
in maart doen en dat moet de emissiereducties<br />
verder kunnen verbeteren.”<br />
■<br />
Zo zou elke automobilist wel willen<br />
tanken, thuisbezorgd, lekker droog en<br />
uit de wind.<br />
Minder vuil uit<br />
de pijp<br />
GTL-diesel wordt momenteel door<br />
Shell gemaakt in een fabriek in<br />
Maleisië. Aardgas wordt er omgezet<br />
in synthetische middendestillaten<br />
met bijzonder goede emissiekarakteristieken.<br />
GTL staat voor Gas to<br />
Liquids, van aardgas tot vloeistoffen,<br />
waaronder gasolie/diesel.<br />
Momenteel bouwt Shell een veel<br />
grotere GTL-fabriek in Qatar. Deze<br />
fabriek (projectnaam Pearl) krijgt<br />
met 140.000 vaten GTL-brandstoffen<br />
per dag een tienvoudige capaciteit<br />
van de fabriek in Maleisië.<br />
Omdat GTL wordt gemaakt van<br />
aardgas kan de maximale CO 2reductie<br />
die wordt gerealiseerd<br />
niet groter zijn dan het zuiniger<br />
gebruik van GTL ten opzichte van<br />
standaard-gasolie.<br />
Het GTL-proces (vergassing van<br />
aardgas tot waterstof en koolmonoxide<br />
en daarna de katalytische<br />
omwerking van dit synthesegas tot<br />
middendestillaten) is ook toepasbaar<br />
met biomassa als voeding (Biomass<br />
to Liquids, BTL). De fysieke<br />
eigenschappen van de middendestillaten<br />
uit het BTL-proces zijn gelijk<br />
aan GTL maar de CO 2-reductie over<br />
de hele keten tussen productie en<br />
gebruik kan dan oplopen tot 90 procent.<br />
Shell is deelnemer en technologieleverancier<br />
in Choren, een<br />
BTL-project in de Duitse deelstaat<br />
Saksen.<br />
De door Pon Power gemeten resultaten<br />
van de proef met het gebruik<br />
van GTL-diesel in de hulpmotor van<br />
de veerboot Dokter Wagemaker:<br />
■ 3,6% verbetering brandstofgebruik<br />
(in gram brandstof per<br />
Brake kWh vermogen)<br />
■ 3,6% reductie CO 2-emissie<br />
■ 8,9% reductie NO x<br />
(stikstofoxiden)<br />
■ 74% reductie SO x (zwaveloxiden)<br />
■ 15,3% minder CO<br />
(koolmonoxide)<br />
■ 20,7% minder roetdeeltjes<br />
■ 3 decibel minder geluid<br />
In de testperiode is circa 90 ton<br />
(ruim 100.000 liter) Shell GTL-diesel<br />
in de hulpmotor verbruikt. De brandstof<br />
werd met tankauto’s aan boord<br />
gereden. Zouden in een vervolg van<br />
de test ook de hoofdmotoren van de<br />
veerboot op deze brandstof gaan<br />
draaien, dan neemt het verbruik fors<br />
toe; de Dokter Wagemaker heeft<br />
namelijk vier hoofdmotoren van elk<br />
2,8 MW vermogen, ruim het tienvoudige<br />
aan vermogen van de hulpmotor.<br />
Bij standaardweer draaien<br />
overigens slechts twee van de vier<br />
hoofdmotoren.
NAAM<br />
Jantien Eenhoorn<br />
LEEFTIJD<br />
38<br />
IN DIENST<br />
2007<br />
STUDIE<br />
Hogere Europese Studies,<br />
Den Haag<br />
FUNCTIE<br />
Communicatiemanager<br />
voor Human Resources<br />
LOCATIE<br />
Den Haag<br />
BIJZON<strong>DE</strong>RHEID<br />
Had alleen buitenlandse werkervaring;<br />
was onder meer in dienst van het<br />
Franse Total en Thales.
Wanneer je voor het<br />
Shell-hoofdkantoor een<br />
moderne bakfi ets ziet<br />
staan, kan die maar<br />
van een iemand zijn.<br />
De driewieler is hét vervoermiddel<br />
bij uitstek in Den Haag om haar twee<br />
dochters ’s ochtends naar de crèche<br />
en de basisschool te brengen. Daarna<br />
scheurt zij met wapperende haren<br />
door naar haar nieuwe werk. Snel en<br />
effi ciënt. “Een vriendin van mij vond<br />
aanvankelijk dat ik als een Française<br />
fi etste - gevaarlijk dus. Inmiddels is<br />
mijn rijstijl wel verbeterd...”<br />
Jantien Eenhoorn is wat ze bij Shell<br />
noemen een ‘experienced hire’ - een<br />
ervaren nieuwkomer. Voordat zij vorig<br />
jaar in Den Haag aan de slag ging, had<br />
zij al meer dan tien jaar werkervaring.<br />
Opgedaan in het buitenland - om preciezer<br />
te zijn in Frankrijk.<br />
Bij Shell is Jantien communicatiemanager<br />
voor de wereldwijde Human<br />
Resources. De Haagse staat voor een<br />
pittige opdracht. Zo stroomlijnt zij de<br />
communicatie tussen de vele verschillende<br />
HR-afdelingen en -activiteiten.<br />
“Er werd nog te veel los van elkaar<br />
gedaan.” Verder werkt zij aan een<br />
betere zichtbaarheid van HR in het concern,<br />
en verbetert zij de communicatie<br />
van verschillende initiatieven in zogenoemde<br />
HR functional areas. Dan<br />
moeten we bijvoorbeeld denken aan<br />
projecten rond diversity & inclusion<br />
en het aantrekken van talentvolle afgestudeerden.<br />
Ook de vergaande veranderingen<br />
binnen de ondersteunende<br />
HR Services (personeelsadministratie,<br />
expatdienstverlening, et cetera, red.),<br />
die Shell in Krakow en Manilla centraliseert,<br />
vragen om veel interne communicatieaandacht.<br />
“Standaardisatie is<br />
een wereldwijde trend. Shell kan niet<br />
achterblijven. Ik heb veel waardering<br />
voor de manier waarop de betrokken<br />
HR-medewerkers met al deze veranderingen<br />
omgaan.”<br />
Haar nieuwe communicatiefunctie<br />
heeft Jantien in samenwerking met<br />
haar baas in een jaar tijd ontwikkeld.<br />
“Inderdaad, fl ink aanpoten, zeker als<br />
je als nieuwkomer toch ook je weg<br />
moet vinden in de niet altijd eenvoudig<br />
te doorgronden organisatie”, zegt<br />
de vroegere Parisienne met vriendelijke,<br />
bijna zangerige stem. Ferm<br />
gevolgd door de opmerking dat alleen<br />
communicatie niet het tovermiddel is<br />
om allerlei problemen in de organisatie<br />
op te lossen of projecten te laten<br />
slagen.<br />
Met handen en voeten<br />
Na het werk is het samen met haar<br />
Britse echtgenoot, die bij Shell voor<br />
Finance werkt, tijd voor de twee jonge<br />
dochtertjes. “Als fulltime werkende<br />
ouders moeten we fl exibiliteit en creativiteit<br />
benutten om alles in het gezin<br />
goed te regelen, maar het lukt nog<br />
steeds aardig. Wij hebben in ieder<br />
geval het geluk dat wij overdag een<br />
fantastische oppas hebben, die ons<br />
ook nog wat helpt in de huishouding.”<br />
Jantien is niet zover dat zij minder wil<br />
werken of stoppen - voor haar telt in<br />
deze fase dat zij haar werk en ervaring<br />
wil combineren met het moederschap.<br />
“In Frankrijk is het heel normaal om<br />
als hoogopgeleide vrouw kinderen te<br />
krijgen en gewoon door te werken.”<br />
Jantien verzeilde in Frankrijk na het<br />
afronden van haar Hogere Europese<br />
Studies in Den Haag, met communicatiemanagement<br />
als een van de afstudeerrichtingen.<br />
Zij regelde een stage<br />
op het hoofdkantoor van Total in de<br />
moderne Parijse zakenwijk La Defense.<br />
Pourquoi? “Ik wilde graag naar Parijs,<br />
en het was bovendien een uitgelezen<br />
mogelijkheid om mijn Frans te verbeteren.<br />
Dat heb ik geweten. De eerste<br />
vier maanden heb ik mij met handen<br />
en voeten verstaanbaar moeten maken<br />
- het basis-Frans dat ik beheerste was<br />
absoluut onvoldoende... Maar wanneer<br />
je de hele dag alleen maar Frans<br />
hoort en leest, leer je de taal snel.”<br />
Dubbele carrières<br />
Jantien had kennelijk indruk genoeg<br />
gemaakt dat zij een baan in de interne<br />
communicatie kreeg bij Total-dochter<br />
Hutchinson (rubber) die kantoor hield<br />
aan de Champs Elysées. Na een tussenstop<br />
bij Total in het sponsorteam voor<br />
het Europees Kampioenschap Voetbal<br />
29 - MA ART / APRIL 2008 - SHELL VENSTER<br />
Shell in Nederland telt ruim elfduizend medewerkers. Wat doen ze? En wat hebben ze te vertellen?<br />
Communicatiemanager Jantien Eenhoorn vertelt in deze afl evering over haar werk en leven in Den Haag, nadat zij vorig jaar<br />
na twaalf jaar buitenland terugkeerde in ons land. “Wat een schok. Ik noem het de repat blues...”<br />
<strong>DE</strong> ME<strong>DE</strong>WERKER<br />
Wereldburger in<br />
Den Haag<br />
• TEKST CASPAR VAN LOO • FOTO WILFRIED OVERWATER •<br />
(Euro 2000) dat in Nederland en België<br />
plaatsvond, stond de internationale<br />
verhuizer klaar. Haar man moest voor<br />
zijn bedrijf Schlumberger naar Oslo.<br />
Een overplaatsing voor Jantien zat er<br />
bij Total niet in, aangezien de meeste<br />
activiteiten van Total aan de Noorse<br />
westkust zitten. “Ik ben in Oslo een<br />
jaar lang expatvrouw geweest”, zegt<br />
zij. “In de tussentijd leerde ik Noors,<br />
organiseerde uitjes en bijeenkomsten<br />
voor andere expatpartners en deed<br />
veel aan sport.”<br />
Jantien had ook veel tijd om na te denken<br />
tijdens de lange, donkere wintermaanden.<br />
Zij en haar man besloten<br />
uiteindelijk om dual careers voorrang<br />
te geven in hun leven. Dus ging Jantien<br />
op zoek naar werk en vond dit<br />
opnieuw in Frankrijk. Zij kwam als<br />
external communications manager in<br />
dienst van het Parijse Thales, gespecialiseerd<br />
in elektronica voor defensie-doeleinden.<br />
Haar man kreeg vier<br />
maanden later via Schlumberger een<br />
overplaatsing naar Parijs. “Wij vinden<br />
dubbele carrières belangrijk. Voor mij<br />
is werken de manier om je te blijven<br />
ontwikkelen en geen achterstand in je<br />
loopbaan op te lopen.”<br />
Sneller en harder<br />
Toen later kort na elkaar hun dochters<br />
waren geboren, kozen Jantien en haar<br />
man voor Den Haag inplaats van Parijs<br />
als plaats waar hun kinderen moesten<br />
opgroeien. Die beslissing was eenvoudig<br />
uit te voeren, omdat haar echtgenoot<br />
met succes had gesolliciteerd<br />
bij Shell. Eenmaal gesetteld in de Residentie<br />
trok Jantien aan de Carel van<br />
Bylandtlaan aan de bel, ze wilde er wel<br />
werken. “De combinatie nu met het<br />
gezin levert in ieder geval veel afwisseling<br />
in het bestaan op.” En dat Shell<br />
via het Professional Women’s Network<br />
begeleiding biedt in het balanceren<br />
tussen werk en privé, kan Jantien<br />
alleen maar toejuichen. Ziet ze haar<br />
man nog veel op het werk? “Er werken<br />
zoveel mensen in het hoofdkantoor,<br />
dat we elkaar zelden zien. Maar<br />
als we elkaar een paar avonden mislopen,<br />
proberen we af en toe samen te<br />
lunchen en even bij te praten.”<br />
Na twaalf jaar terugkeren in Nederland<br />
was wel een schok. Noem het de<br />
repat blues. “Veel is hetzelfde als in<br />
Frankrijk maar dan anders. Contant<br />
afrekenen bij de huisarts doen we hier<br />
niet. De acceptgiro getekend terugsturen<br />
naar de afzender ook niet, en eten<br />
om negen uur ’s avonds al helemaal<br />
niet... Daarnaast zijn in ons land veel<br />
dingen sneller en harder geworden -<br />
neem alleen het verkeer al.”<br />
Als dochter van een Nederlandse<br />
vader en een Belgische moeder,<br />
opgegroeid op de Zuid-Hollandse en<br />
Zeeuwse eilanden, volwassen geworden<br />
in Frankrijk, getrouwd met een<br />
Brit en werkend voor een multinational<br />
voelt Jantien zich als wereldburger<br />
wel op haar gemak in het internationaal<br />
getinte Den Haag. “Maar Frankrijk<br />
blijft trekken. Ik beschouw het als mijn<br />
tweede thuisland.”<br />
Inclusion<br />
Haar internationale achtergrond<br />
draagt er waarschijnlijk toe bij, dat<br />
de Haagse veel affi niteit heeft met het<br />
beleid rond diversity & inclusion bij<br />
Shell. Met veel plezier werkt zij aan<br />
het programma om het interne proces<br />
te ondersteunen dat recht doet aan de<br />
verscheidenheid van mensen, en hun<br />
de ruimte geeft in hun werk - op weg<br />
naar nog betere prestaties. “In de afgelopen<br />
jaren heeft Shell veel aan het<br />
beleid gedaan, maar de overtuiging<br />
moet nu nog embedded worden in het<br />
gedrag van de medewerkers. Iedereen<br />
begrijpt nu wel dat Shell de beste mensen<br />
wil ongeacht hun afkomst, geloof,<br />
leeftijd, enzovoorts. Maar we willen<br />
ook dat al die mensen zich thuis voelen<br />
in de organisatie en zo goed kunnen<br />
presteren.”<br />
Voelt Jantien zich als ervaren nieuwkomer<br />
inmiddels inclusive - op haar<br />
gemak? Ze knikt: “Hier op het hoofdkantoor<br />
is veel expertise in conceptueel<br />
denken en beleidsontwikkeling.<br />
Voor de uitvoering worden heel andere<br />
wegen bewandeld. In mijn bagage zit<br />
van beide disciplines het nodige. Al<br />
die ervaring kan ik nu behoorlijk goed<br />
gebruiken in dit werk.” ■
FOTO: HOLLANDSE HOOGTE<br />
SHELL ECO-MARATHON EUROPA 2008<br />
30 - MA ART / APRIL 2008 - SHELL VENSTER<br />
SHELL ACTUEEL<br />
Op het Frans racecircuit Nogaro wordt van 22 tot 24 mei de 24 ste editie van de Shell Ecomarathon<br />
gehouden. De uitdaging van deze competitie is om zo ver mogelijk te rijden met<br />
gebruik van zo min mogelijk brandstof.<br />
Zo’n 200 teams met technische studenten uit heel Europa doen mee, waaronder zes uit Nederland.<br />
‘The Hydro cRuisers’ van de Haagse Hogeschool/TH Rijswijk, de ‘Dutch Painters’ van het<br />
Haagse Hofstad Lyceum, het ‘Eco-Runner Team Delft’ van de TU Delft en het team ‘Phidippides’<br />
van de Hogeschool Rotterdam reden vorig jaar al mee. De twee nieuwe teams die dit jaar meestrijden<br />
zijn het Damstede uit Amsterdam met het team ‘Triple X’ en de ‘LeekBurners’ van de<br />
Lindeborg uit Leek.<br />
De Eco-marathon bestaat uit de klassen Prototypes en UrbanConcept. De voertuigen in Prototypes<br />
zien er futuristisch en gestroomlijnd uit. De vierwielers in UrbanConcept lijken meer op de<br />
auto’s van nu, in principe kunnen deze concepten zo de weg op.<br />
Eco-marathon is een project van Shell dat de wedstrijd ziet als een platform voor jongeren om te<br />
experimenteren met duurzame energie. Snelheidsrecords zijn onbelangrijk. Centraal staan duurzame<br />
mobiliteit, milieubewustzijn en betaalbare alternatieven voor huidige fossiele brandstoffen.<br />
Het evenement is daarnaast een klassieke proeftuin waarin studenten hun research kunnen<br />
demonstreren en technische innovaties etaleren. Een ontmoetingsplek voor aankomende technici<br />
en ingenieurs waar ze elkaar kunnen inspireren en van elkaar kunnen leren.<br />
ENERGIEWET VS:<br />
ZUINIGER AUTO’S, MEER<br />
BIOBRANDSTOFFEN<br />
Een nieuwe energiewet moet het Amerikaanse<br />
benzinegebruik in tien jaar met 20% hebben<br />
verminderd, vandaar de slogan die aan de<br />
wet is gegeven, “Twenty in Ten”. President George<br />
W. Bush ondertekende de wet in december.<br />
“Twenty in Ten” draait vooral om zuiniger auto’s en<br />
meer gebruik van biobrandstoffen.<br />
Het vlootgemiddelde van alle nieuwe personenauto’s<br />
(vanaf modeljaar 2010) en bestelwagens en<br />
SUV’s (vanaf modeljaar 2012) moet eind 2020 35<br />
mijl/gallon bedragen, ofwel 1:14,7 in Europese<br />
maten. Dit is een sprong in energie-effi ciëntie van<br />
40% ten opzichte van de huidige CAFE-norm<br />
(Corporate Average Fuel Economy). Deze zuiniger<br />
auto’s hebben samen een besparingseffect van 32<br />
miljard liter benzine.<br />
Het andere doel van de nieuwe wet is een forse<br />
groei in de productie van biobrandstoffen. In 2017<br />
moet de jaarproductie 35 mld gallon bedragen,<br />
dat is 132 mld liter, met name ethanol. Dit spaart<br />
zo’n 90 miljard liter benzine uit. De wet zegt ook<br />
dat in 2017 16 mld gallon gemaakt moet worden<br />
van andere grondstoffen dan maïs, dus via ‘tweede<br />
generatie technologie’ met als basis houtsnippers,<br />
stro etc.<br />
De eerste maatregel - zuiniger auto’s - scheelt 5% op<br />
het geschatte benzinegebruik voor 2017 bij onveranderd<br />
beleid, de tweede - biobrandstoffen - vervangt<br />
15% van de benzine. Op dit moment vervangt<br />
ethanol 3% van de totale Amerikaanse vraag<br />
naar benzine.<br />
<strong>DE</strong> LUCHT LATEN OPKLAREN<br />
Bij deze Shell Venster heeft u de DVD ‘Clearing<br />
the Air’ aangetroffen, een gedramatiseerd maar<br />
op feiten berustend verhaal over de ontwikkeling<br />
van de Gas-to-Liquids (GTL) technologie<br />
van Shell waarmee de luchtkwaliteit in met name<br />
stedelijke gebieden sterk kan worden verbeterd.<br />
‘Clearing the Air’ is de kern van een tweede<br />
ronde in de afgelopen jaar gestarte externe<br />
campagne tot versterking van de reputatie van<br />
het merk Shell. De tweede ronde loopt ongeveer<br />
drie maanden en gebruikt wereldwijde en nationale<br />
media in zes landen - Verenigd Koninkrijk,<br />
Nederland, Duitsland, Verenigde Staten<br />
en China en alleen een online-verspreiding in<br />
Canada.<br />
De eerste fi lm in deze campagne (‘Eureka’)<br />
belichtte nieuwe boortechnologie (een fl exibel<br />
milkshake-rietje als idee om oliereservoirs op<br />
een nieuwe manier aan te boren), ‘Clearing the<br />
Air’ gaat over de technologie om aardgas om te<br />
zetten in uitermate schone diesel die bij verbranding<br />
voor veel lagere emissies zorgt. In het slot<br />
van de fi lm wordt vooruitgekeken naar de resultaten<br />
van het Pearl GTL-project van Shell dat<br />
momenteel in aanbouw is in Qatar.<br />
Meer info over deze campagne en over GTL:<br />
www.shell.com/realenergy
Z O K I J K I K E R T E G E N A A N<br />
BIOBRANDSTOFFEN? ZOALS HET NU<br />
GAAT ZOU<strong>DE</strong>N WE ZE NIET<br />
MOETEN WILLEN, VINDT DOMINIC<br />
BOOT, DIRECTEUR VAN <strong>DE</strong><br />
VERENIGING NE<strong>DE</strong>RLANDSE<br />
PETROLEUM INDUSTRIE (VNPI).<br />
“HET MID<strong>DE</strong>L IS ERGER<br />
DAN <strong>DE</strong> KWAAL.”<br />
T<br />
wee jaar geleden waren<br />
de kaarten ineens geschud.schud.<br />
Dominic Boot<br />
presenteerde presenteerde de studie<br />
‘Tanken of stoken’ stoken’<br />
over de kosten en baten<br />
van van biobrandstoffen en<br />
kreeg te horen: “Aanvaard nou maar<br />
dat biobrandstoffen een politieke realiteit<br />
zijn.” Voor een wetenschappelijk<br />
verhaal was het te laat. Niet veel later<br />
besloot het kabinet tot de verplichte<br />
bijmenging van biobrandstof in benzine<br />
en diesel.<br />
Voor Boot zijn de feiten juist álles.<br />
Op zijn bureau legt hij het ene na het<br />
andere rapport van onder meer de VN<br />
en het IEA die laten zien dat de huidige<br />
biobrandstoffen niet zo groen en duurzaam<br />
zijn als vaak wordt beweerd. “Uit<br />
al deze rapporten blijkt dat het middel<br />
soms erger is dan de kwaal en dat je<br />
in ieder geval de eerste generatie bio-<br />
31 - MA ART / APRIL 2008 - SHELL VENSTER<br />
brandstoffen, de biobrandstoffen die<br />
nu op de markt zijn, eigenlijk niet zou<br />
moeten willen.”<br />
Wat dat betreft vindt hij zelfs organisaties<br />
als Stichting Natuur en Milieu en<br />
Greenpeace aan zijn kant. “En zo vaak<br />
zijn we het niet met ze eens!”<br />
De habitat van Dominic Boot is de<br />
wereld van ambtenaren en beleidsmakers.<br />
Daar lobbyt hij voor de negen<br />
Nederlandse oliemaatschappijen, waaronder<br />
Shell, die zich hebben verenigd<br />
in de VNPI. “De voorgenomen wetgeving<br />
proberen te begrijpen en ons<br />
standpunt uitdragen”, noemt hij het<br />
zelf liever.<br />
Langzamerhand vindt hij weer iets<br />
meer gehoor voor zijn standpunten. Er<br />
is weer discussie mogelijk, biobrandstof<br />
is niet meer heilig. “De Tweede<br />
Kamer begint nu ook te beseffen dat<br />
er iets grondig mis mee is.”<br />
Niet dat binnen de VNPI de stemming<br />
volledig eensgezind is. Sommige<br />
leden laten zich met het oog op de<br />
publieke opinie niet graag negatief uit<br />
over biobrandstoffen. Anderen noemen<br />
biobrandstoffen onomwonden<br />
‘boerenbedrog’.<br />
Om aan de wettelijke verplichting tot<br />
bijmengen te voldoen kopen alle VNPIleden<br />
biobrandstoffen in, maar geen<br />
enkele maatschappij investeert zelf<br />
op grote schaal in de productie ervan.<br />
Dat anderen wel produceren heeft volgens<br />
Boot maar één reden: subsidie.<br />
“Mijn kantoor zit vol met mensen die<br />
iets willen doen met biobrandstof, je<br />
houdt het niet voor mogelijk. Allemaal<br />
zitten ze aan die pot met subsidie.”<br />
Boot weet het zeker: “Zonder subsidie<br />
valt deze markt compleet in elkaar.”<br />
Slecht voor alles<br />
“Alle argumenten vóór het gebruik<br />
van eerste-generatie biobrandstof rammelen”,<br />
vindt Boot. Hij somt het op: de<br />
voorzieningszekerheid wordt eerder<br />
kleiner dan groter, het klimaat wordt<br />
er nauwelijks beter van (als het gaat<br />
om het reduceren van CO 2-uitstoot<br />
is bijstook van biomassa in elektriciteitscentrales<br />
vijf keer effi ciënter) en<br />
om de uitstoot door het wegverkeer<br />
te beperken zijn er betere maatregelen.<br />
“Je moet zorgen dat het systeem<br />
effi ciënter wordt. Zorg dat je mensen<br />
in de trein krijgt, investeer in hybride<br />
technologie en pak de verkeerssystemen<br />
aan.”<br />
Het bevreemdt Boot dat er zo weinig<br />
aandacht is voor de evidente nadelen<br />
van de huidige generatie biobrandstof-<br />
“WE BEGINNEN OP DON QUICHOT<br />
TE LIJKEN”<br />
• TEKST REINIER SPREEN • FOTO JEROEN KROOS •<br />
fen. “Iedereen roept: we willen biobrandstoffen!<br />
Maar we zijn regenwoud<br />
aan het kappen en water wordt schaarser<br />
en voedsel duurder. Dát is pas een<br />
inconvenient truth. Het is slecht voor<br />
alles.”<br />
Hier wordt hij vaak beticht van gevaarlijk<br />
spel, vooral door de milieuclubs.<br />
“Dan zeggen ze: oliemaatschappijen<br />
zijn toch wel de laatste die zich daar<br />
druk over zouden mogen maken? Maar<br />
oliemaatschappijen zijn juist diepgaand<br />
sociaal betrokken. Ze hebben<br />
een relatief lang denkraam van vijftien<br />
tot twintig jaar. Dan is sociale acceptatie<br />
even belangrijk als winst op de<br />
korte termijn.”<br />
De overheid wil met de industrie criteria<br />
opstellen voor de duurzaamheid<br />
van biobrandstoffen. Ze mogen niet<br />
ten koste gaan van milieu en biodiversiteit<br />
en moeten sociaal verantwoord<br />
worden geproduceerd. Of dat wereldwijd<br />
gaat werken, is de vraag, zegt<br />
Boot. “Moet je je voorstellen. Dan willen<br />
wij geen palmolie meer uit Maleisië<br />
omdat daar regenwoud voor is<br />
gekapt. Terwijl het voldoet aan alle<br />
lokale milieu-eisen.”<br />
Realistische doelstellingen<br />
Europa wil te veel en te snel, vindt<br />
Boot. “Als we de Kyoto-doelen halen<br />
scheelt dat een half procent van de<br />
wereldwijde CO 2-uitstoot. Dat kost<br />
dus een heleboel en levert bijna niets<br />
op. We beginnen op Don Quichot te<br />
lijken door de industrie onhaalbare<br />
doelstellingen en beperkingen op te<br />
leggen. Onze olie-industrie gaat weliswaar<br />
niet dicht, maar er wordt hier<br />
niet meer geïnvesteerd op de schaal<br />
waarop dat elders gebeurt. De rest van<br />
de wereld zegt dankjewel, want daar<br />
gaan de nieuwe projecten heen.”<br />
Wil Europa iets bereiken, dan moet het<br />
werken aan biobrandstoffen die wél<br />
duurzaam zijn. “Vergassing van biomassa<br />
is bijvoorbeeld interessant. Als<br />
je die technologie goed ontwikkelt,<br />
creëer je ook economische waarde.<br />
Meer brainpower per molecuul, zeg<br />
maar. Dat levert echt iets op.”<br />
Persoonlijk gelooft Dominic Boot in<br />
het vergroten van de energie-effi ciëntie<br />
en op de langere termijn in zonneenergie,<br />
waterstof, hybride technologie<br />
en moderne transportsystemen.<br />
“Met biobrandstoffen verlengen we de<br />
ineffi ciëntie van het huidige systeem.<br />
We moeten juist zoeken naar een effi -<br />
ciënter systeem.”
JARIG<br />
LIVEWIRE GEEFT GRATIS<br />
JUBILEUMBOEK WEG<br />
Als beginnend ondernemer ben je gebaat bij goed advies. Hoe scherp je je plannen aan?<br />
Hoe bereik je dat je goede idee ook commercieel succesvol kan zijn? En luister je beter<br />
naar je klanten of liever naar jezelf?<br />
Al tien jaar helpt LiveWIRE technisch, innovatieve ondernemers op weg bij de opstart, verdere groei<br />
en ontwikkeling van hun bedrijf. LiveWIRE is een initiatief van Shell en wordt in Nederland uitgevoerd<br />
door Syntens, innovatienetwerk voor ondernemers. Ruim 2.000 jonge ondernemers kregen advies en<br />
trainingen of maakten gebruik van een netwerk van deskundigen en ervaren ondernemers.<br />
Dat zij veel profi jt hebben gehad van hun deelname aan LiveWIRE blijkt uit de verhalen in het<br />
jubileumboek “10 jaar LiveWIRE”. Stuk voor stuk inspirerende ervaringen van mensen die erin<br />
slaagden een succesvolle onderneming op te bouwen, aangevuld met tips voor de nieuwe<br />
generatie ondernemers. Ook geeft ondernemersgoeroe Ben Tiggelaar zijn visie op jong en innovatief<br />
ondernemerschap. Nieuwsgierig? Vraag dan een gratis jubileumboek aan via info@livewire.nl.<br />
Wees op tijd: op=op.<br />
www.livewire.nl<br />
PARTNERS VAN LIVEWIRE SPONSORS VAN LIVEWIRE