Geordend opslaan. Koppelen van biobanken helpt onderzoek - Lumc
Geordend opslaan. Koppelen van biobanken helpt onderzoek - Lumc
Geordend opslaan. Koppelen van biobanken helpt onderzoek - Lumc
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
17 oktober 2009<br />
nummer 8<br />
<strong>Geordend</strong> <strong>opslaan</strong>. <strong>Koppelen</strong> <strong>van</strong> <strong>biobanken</strong> <strong>helpt</strong> <strong>onderzoek</strong><br />
vooruit ● Vol bedrijvigheid. Het Leiden Bio Science Park is al 25 jaar een<br />
succes ● Vergroeiingen voorkomen. Polikliniek spoort reuma in de rug vroeg op
Cicero is een uitgave <strong>van</strong> het Leids<br />
Universitair Medisch Centrum<br />
(lumc). Cicero wordt geproduceerd<br />
door het directoraat<br />
Communicatie. Overname <strong>van</strong><br />
artikelen, met bronvermelding, is<br />
toegestaan na toestemming <strong>van</strong> de<br />
directeur Communicatie of diens<br />
plaatsver<strong>van</strong>ger.<br />
Oplage: 10.000<br />
issn 0920-2900<br />
Redactie<br />
Mieke <strong>van</strong> Baarsel<br />
Raymon Heemskerk<br />
Diana de Veld<br />
Christi Waanders<br />
eindRedactie<br />
Diana de Veld<br />
Aan dit nummer werkten mee<br />
Gerdien Aeijelts Averink<br />
Els <strong>van</strong> den Brink<br />
Herman Brinkhorst<br />
Jan Hein <strong>van</strong> Dierendonck<br />
Dick Duynhoven<br />
Ewoud Ewing<br />
Gido Gravesteijn<br />
Astrid Hageman<br />
Menno Kröse<br />
Sandrine <strong>van</strong> Noort<br />
Jos Overbeeke<br />
Masja de Ree<br />
Marte <strong>van</strong> Santen<br />
Caroline <strong>van</strong> der Schaaf<br />
Willy <strong>van</strong> Strien<br />
Fotografie<br />
Marc de Haan<br />
Arno Massee<br />
Dirk Ketting (omslag)<br />
Studio Tom Haartsen (pagina 28)<br />
Redactieraad<br />
Kees Bartlema – div. 1<br />
Jaap Fogteloo – div. 2<br />
Sicco Scherjon – div. 3<br />
Tom Hammer (voorzitter) – div. 4<br />
Roeland Dirks – div. 5<br />
Ruud Kukenheim - directeuren<br />
Eldrid Bringmann – doo<br />
Martie <strong>van</strong> Beuzekom –<br />
verpleegkundige adviesraad<br />
Thomas Moerland – m.f.l.s.<br />
Layout<br />
Tigges, Rijswijk<br />
Drukkerij Groen, Leiden<br />
Prepress en druk<br />
Drukkerij Groen, Leiden<br />
CoNTACT<br />
Directoraat Communicatie<br />
Postbus 9600, 2300 rc Leiden<br />
071-5268005, fax 071-5248134<br />
cicero@lumc.nl<br />
www.lumc.nl<br />
Abonnementen<br />
Jaarabonnement € 25,00<br />
(studenten € 18,50)<br />
Postabonnementen voor<br />
medewerkers lumc € 9,00<br />
Cicero nr. 9 verschijnt op<br />
zaterdag 14 november.<br />
Kopij inleveren vóór 3 november<br />
Her en der in het lumc staan historische collecties opgesteld. Oude instrumenten en<br />
apparaten zijn bewaard door vele generaties liefhebbers. Cicero wijdt er een miniserie aan.<br />
Aflevering: Orthopedie. door Herman Brinkhorst foto’s Arno Massee<br />
De Vitrine<br />
5<br />
1 2<br />
3<br />
Lichaam <strong>van</strong> papier-maché<br />
6<br />
4<br />
In de vitrine <strong>van</strong> Orthopaedie staan uiteenlopende voorwerpen.<br />
Zo is er een houten handprothese (foto 1) met bewegende<br />
vingers, en een collectie voetafwijkingen gemaakt <strong>van</strong><br />
gips, nog uit de tijd <strong>van</strong> de Annakliniek (1929 tot 1977). Uit de<br />
begintijd <strong>van</strong> de kliniek stamt een houten stereoviewer met<br />
een collectie ‘Plaques Diapositives’. Die geven een driedimensionaal<br />
beeld <strong>van</strong> het leven en werken in de Annakliniek<br />
(foto 2). Een scoliosevest (tegen een verdraaiing <strong>van</strong> de wervelkolom)<br />
gemaakt <strong>van</strong> leer met ijzer ziet eruit alsof het dragen<br />
er<strong>van</strong> geen feest zal zijn geweest (foto 3).<br />
De vierde foto toont een anatomische pop, gemaakt door de<br />
Frans arts Louis Thomas Jerôme Auzoux (1797 – 1870) uit papier-maché<br />
(papier met stijfsel of behanglijm). Het was Jean-<br />
François Ameline die in 1809 als eerste spieren, pezen en organen<br />
in een skelet aanbracht met uit papier-maché gemaakte<br />
ver<strong>van</strong>gers. Deze eerste probeersels waren weinig gedetailleerd<br />
en het papier-maché liet vaak na verloop <strong>van</strong> tijd<br />
los <strong>van</strong> de botten. Rond 1820 ontmoetten Ameline en Auzoux<br />
elkaar en de laatste ging door met het maken <strong>van</strong> anatomiepoppen.<br />
Er was in die tijd een groot gebrek aan goed anatomisch<br />
materiaal. Auzoux maakte zeer gedetailleerde onderdelen<br />
<strong>van</strong> het menselijk lichaam, die geheel uit papier-maché<br />
bestonden. Hij ontdekte dat dit materiaal zich bij uitstek<br />
leent voor het maken <strong>van</strong> ingewikkelde vormen. Hiervoor<br />
moest eerst een mal gemaakt worden waarin het roersel <strong>van</strong><br />
papier en lijm hard kon worden.<br />
Het succes <strong>van</strong> zijn arbeid was groot. In 1822 had hij een model<br />
op ware grootte gemaakt <strong>van</strong> het menselijke bekken, met<br />
spieren, ligamenten (bindweefsel), bloedvaten en zenuwen.<br />
In 1825 volgde een compleet menselijk model, gemaakt op<br />
verzoek <strong>van</strong> het Ministerie <strong>van</strong> Binnenlandse Zaken aan de<br />
Académie des Sciences. Kosten: 1500 francs, plus 500 francs<br />
bonus (toen al). Dat model (foto 4) bestond uit een kunstmatig<br />
en demontabel skelet met daaromheen 66 verschillende<br />
uitneembare onderdelen, zoals spiergroepen, bloedvaten, zenuwen<br />
en organen. In totaal zijn er 356 zichtbare details. De<br />
diverse onderdelen werden met haakjes en oogjes bij elkaar<br />
gehouden (foto’s 5 en 6).<br />
Na 1825 gaat het zo goed met de opdrachten, uit binnen- en<br />
buitenland, dat Auzoux in zijn geboortedorp Saint Aubin<br />
d’Ecroville een fabriek opricht met ongeveer vijftig arbeiders.<br />
Auzoux maakte niet alleen delen <strong>van</strong> de menselijke anatomie<br />
na maar ook die <strong>van</strong> dieren.<br />
In Museum Boerhaave zijn een pop, onderdelen en dieren te<br />
zien; ook digitaal op www.boerhaave.nl. (HB)<br />
■<br />
17 oktober 2009 | nummer 8
Nummer 8 | 17 oktober 2009<br />
Vriezers als vraagbaak 4<br />
<strong>Koppelen</strong> <strong>van</strong> <strong>biobanken</strong> <strong>helpt</strong> <strong>onderzoek</strong> vooruit<br />
vraagstuk Is sporten wel gezond? 6<br />
Kort nieuws 7<br />
De absolute top, Vet hart revisited, In de prijzen,<br />
Zielenrust voor Aboriginals<br />
Vergroeiingen voorkomen 8<br />
Polikliniek spoort spondyloartritis vroeg op<br />
Kort nieuws 10<br />
Zaad invriezen voor later, Handige website voor lastige termen<br />
Toen en Nu: Jacqueline Ton 11<br />
Kort nieuws 12<br />
Meer lucht voor longpatiënten, Artsen in opleiding oefenen<br />
in de snijzaal<br />
Kort nieuws 13<br />
Kunstmatigheden in de Galerie, Naam ‘verpleeghuisarts’ verouderd<br />
Lang leven de ouderen 14<br />
Jacobijn Gussekloo hoopt dat huisartsen Calimero-complex kwijtraken<br />
Groei en bloei 16<br />
Leiden Bio Science Park bestaat kwart eeuw<br />
Kort nieuws 18<br />
Hongerwinter laat sporen na, Wetenschappelijke band tussen<br />
Leiden en Japan<br />
Borstvoeding en brood 19<br />
Informatiemiddag voor deelnemers coeliakie-<strong>onderzoek</strong><br />
Kostbare tijd sparen 20<br />
Zelfstandig uitnameteam verbetert donorprocedure<br />
Kort nieuws 21<br />
Gouden standaard bij borstkanker verschuift, Universiteiten werken<br />
samen in Eurolife<br />
Ongevalschirurgie heeft het 22<br />
Inger Schipper zint op centralisatie <strong>van</strong> de traumazorg<br />
Met kleuren het slaapritme aanpassen 24<br />
Studenten interviewen promovenda<br />
Hoe zit dat: overmatig zweten 25<br />
Hora est: Minneke Coenraad 26<br />
Verstoord watermanagement<br />
Blijvertje: Reza Alizadeh Dehnavi 27<br />
Leids Universitair Medisch Centrum [ 3]<br />
4<br />
8<br />
16<br />
20
Vriezers als<br />
vraagbaak<br />
Hoe meer gegevens, hoe betrouwbaarder de resultaten. Dat geldt ook voor biomateriaal.<br />
Onlangs kende NwO een subsidie toe <strong>van</strong> maar liefst 22,5 miljoen euro aan een project dat<br />
gegevens <strong>van</strong> verschillende Nederlandse <strong>biobanken</strong> gaat koppelen. Penvoerder is het LUMc,<br />
maar een groot aantal instellingen doet mee, waaronder alle acht UMc’s.<br />
door Raymon Heemskerk foto Marc de Haan<br />
Ongeveer een kwart <strong>van</strong> de mensen<br />
lijdt aan een of meerdere chronische<br />
ziektes, zoals diabetes, reuma<br />
of migraine. Waardoor de een zo’n<br />
aandoening wel krijgt en de ander niet, is<br />
in de meeste gevallen nog onbekend. Een<br />
ingewikkeld samenspel <strong>van</strong> vele erfelijke<br />
factoren en omgevingsinvloeden ligt eraan<br />
ten grondslag. Om precies te achterhalen<br />
welke factoren een rol spelen, moeten gegevens<br />
<strong>van</strong> duizenden patiënten en gezonde<br />
mensen met elkaar vergeleken worden.<br />
Leidende rol<br />
Het afgelopen decennium zijn daarom<br />
studies gestart die genetische gegevens en<br />
levensstijlkenmerken <strong>van</strong> grote aantallen<br />
mensen in kaart brengen. Waarom ontwikkelt<br />
het ene kind zich beter dan het<br />
andere kind, wilde het Erasmus mc bijvoorbeeld<br />
weten. Het kwam daarom begin<br />
deze eeuw met Generation r, waarbij tienduizend<br />
kinderen al <strong>van</strong>af de zwangerschap<br />
gevolgd worden. In Groningen,<br />
[ 4 ] 17 oktober 2009 | nummer 8
Friesland en Drenthe loopt sinds kort het<br />
<strong>onderzoek</strong> LifeLines, waarbij verschillende<br />
generaties tientallen jaren gevolgd gaan<br />
worden. En alle acht umc’s werken samen<br />
in het Parelsnoer Initiatief, dat de oorzaken<br />
<strong>van</strong> acht chronische aandoeningen –<br />
zoals leukemie, nierfalen en ontstekingsziekten<br />
<strong>van</strong> de darm – hoopt te achterhalen.<br />
Deze en andere zogenoemde ‘<strong>biobanken</strong>’<br />
gaan nu samenwerken in een nog groter<br />
verband: bbmri-nl. De afkorting staat<br />
voor Biobanking en Biomoleculaire<br />
Research Infrastructuur voor Nederland.<br />
Alle acht Nederlandse universitair medische<br />
centra (umc’s) werken hierin samen,<br />
evenals het rivm, het nki, de Vrije Universiteit<br />
en de Universiteit Utrecht. Het Leids<br />
Universitair Medisch Centrum heeft een<br />
leidende rol als penvoerder. bbmri-nl is<br />
zelf ook weer een loot aan de boom <strong>van</strong><br />
een nog groter Europees bbmri.<br />
Patiëntenmonsters<br />
Het project heeft verschillende doelstellingen,<br />
vertelt prof. dr. Gert-Jan <strong>van</strong> Ommen<br />
(Humane Genetica). “Harmonisatie is<br />
heel belangrijk. Om goed te kunnen vergelijken<br />
moet iedereen zijn metingen zoveel<br />
mogelijk in vergelijkbare formaten<br />
gaan brengen.” Andere speerpunten <strong>van</strong><br />
het project zijn het toegankelijker maken<br />
<strong>van</strong> de data en materialen voor <strong>onderzoek</strong>,<br />
en het nader <strong>onderzoek</strong>en <strong>van</strong> het<br />
materiaal met moderne, grootschalige <strong>onderzoek</strong>smethoden<br />
uit de ‘genomics’. Verder<br />
staat het verbeteren <strong>van</strong> de wet- en regelgeving<br />
ter bescherming <strong>van</strong> de privacy<br />
op het programma. Een vierde poot is de<br />
technische (ict-) kant <strong>van</strong> de koppeling,<br />
want alle opgeslagen materialen (zoals dna<br />
en buisjes bloed) blijven gewoon daar<br />
waar ze op dit moment zijn.<br />
Onlangs kende nwo een subsidie <strong>van</strong> 22,5<br />
miljoen euro toe aan bbmri-nl. Van Ommen<br />
is hier erg blij mee. “Het bestaande<br />
materiaal is vaak zeer hoogwaardig, maar<br />
de versnippering zorgt ervoor dat het niet<br />
optimaal benut wordt. De subsidie maakt<br />
de geplande koppeling mogelijk. Dat zal<br />
het <strong>onderzoek</strong> naar oorzaken <strong>van</strong> ziektes<br />
en de ontwikkeling <strong>van</strong> therapieën en preventiestrategieën<br />
versnellen”, voorspelt hij.<br />
“Veel ziekteoorzaken, bijvoorbeeld die<br />
<strong>van</strong> reuma, kanker en de ziekte <strong>van</strong> Alzheimer,<br />
zijn zo complex dat er duizenden<br />
patiëntenmonsters nodig zijn om de echte<br />
verschillen tussen ziek en gezond in beeld<br />
te krijgen.”<br />
Niet in de container<br />
<strong>Koppelen</strong> <strong>van</strong> de bestaande <strong>biobanken</strong><br />
heeft grote voordelen, daar is iedereen het<br />
over eens. Maar je zou kunnen denken dat<br />
groepen uit concurrentieoverwegingen<br />
hun gegevens toch liever voor zichzelf willen<br />
houden. Dat blijkt erg mee te vallen.<br />
Mensen willen niet<br />
steeds lastig gevallen<br />
worden met vragen als:<br />
mogen we behalve<br />
glucose ook cholesterol<br />
in uw bloed meten?<br />
“Er is de laatste tijd een grote omslag gemaakt<br />
<strong>van</strong> concurrentie naar samenwerking<br />
binnen grote consortia”, constateert<br />
prof. dr. Dorret Boomsma, hoogleraar Biologische<br />
Psychologie aan de Vrije Universiteit,<br />
een <strong>van</strong> de deelnemers aan bbmrinl.<br />
“Samen kun je dingen ontdekken die<br />
je alleen nooit zou vinden.”<br />
Over een aantal punten is echter nog wel<br />
discussie. Zo bevatten de bestaande <strong>biobanken</strong><br />
in sommige gevallen materiaal dat<br />
niet aan de huidige eisen voldoet. Er ontbreken<br />
bijvoorbeeld gegevens: er is wel<br />
bloed afgenomen bij hartpatiënten, maar<br />
de bloeddruk is niet geregistreerd, of het<br />
weefsel is niet ingevroren volgens de nu<br />
geldende richtlijnen. Er gaan daarom<br />
stemmen op om de vriezers leeg te maken<br />
en helemaal opnieuw te beginnen. Van<br />
Ommen en Boomsma zijn daar geen voorstanders<br />
<strong>van</strong>. “Dat kun je nog wel doen<br />
met materiaal dat niet zo zeldzaam is en<br />
dat je redelijk snel weer bij elkaar kunt<br />
krijgen”, aldus Van Ommen. “Maar het is<br />
zonde om al het opgeslagen weefsel <strong>van</strong><br />
patiënten met zeldzame ziektes in een<br />
container te gooien.” Hij ziet meer heil in<br />
selectief gebruik. “Je moet weten wat je<br />
waarvoor kunt gebruiken. In hersenweefsel<br />
dat pas een aantal uren na overlijden<br />
geprepareerd is, kun je geen kortlevende<br />
eiwitten bestuderen.” “Maar de dna-volgorde<br />
verandert niet en die kun je daar wel<br />
nog in meten”, vult Boomsma aan. “Bovendien<br />
is het altijd wel zo, hoe goed je<br />
ook vooraf plant, dat je dingen niet geregistreerd<br />
hebt die je achteraf graag had willen<br />
weten.”<br />
Het bestaande materiaal<br />
is hoogwaardig, maar<br />
door de versnippering<br />
niet optimaal te<br />
benutten<br />
Embargo’s schenden<br />
Een deel <strong>van</strong> het geld gaat naar het verbeteren<br />
en harmoniseren <strong>van</strong> de regels omtrent<br />
de privacy. Gegevens zijn in de meeste<br />
gevallen via een code te herleiden tot<br />
enkele rele<strong>van</strong>te kenmerken <strong>van</strong> de eigenaar,<br />
zoals geslacht, lengte en gewicht.<br />
Daar hangt weer een andere code aan,<br />
waarmee onder strikte voorwaarden de<br />
persoonsgegevens zijn te achterhalen.<br />
Deze zogenaamde dubbele versleuteling<br />
blijft gehandhaafd. Ethische commissies<br />
eisen nu echter vaak dat patiënten bij ieder<br />
nieuw <strong>onderzoek</strong> op hun afgestane materiaal<br />
om toestemming wordt gevraagd.<br />
Boomsma: “Veel mensen zitten daar helemaal<br />
niet op te wachten. Ze willen juist<br />
dat er <strong>onderzoek</strong> gedaan wordt, en niet<br />
steeds lastig gevallen worden met vragen<br />
als: mogen we behalve de hoeveelheid glucose<br />
ook de hoeveelheid cholesterol in uw<br />
bloed meten?”<br />
Aan een verzameling weefsels op zich heb<br />
je weinig; er moeten bepalingen aan gedaan<br />
worden. Dat kan bijvoorbeeld de<br />
dna-volgorde zijn om genen te vinden die<br />
verband houden met een ziekte. Van Ommen:<br />
“Het is wel belangrijk dat er duidelijke<br />
afspraken gemaakt worden. Niet alleen<br />
<strong>van</strong>wege de privacy, maar ook om in deze<br />
tijd <strong>van</strong> grote samenwerkingen het werk<br />
<strong>van</strong> de initiatiefnemers veilig te stellen.”<br />
In de Verenigde Staten ontstond onlangs<br />
ophef na het schenden <strong>van</strong> een embargo,<br />
vertelt Boomsma. “Daar is het verplicht<br />
om gegevens die je met overheidsgeld <strong>van</strong>uit<br />
een biobank gegenereerd hebt meteen<br />
digitaal openbaar te maken. Iedereen mag<br />
ze dan direct gebruiken, maar pas na een<br />
paar maanden mogen derden ze voor een<br />
wetenschappelijk artikel gebruiken, om de<br />
<strong>onderzoek</strong>ers zelf een kans te geven hun<br />
eigen bevindingen te publiceren. Buitenstaande<br />
<strong>onderzoek</strong>ers hebben dat embargo<br />
geschonden en een artikel in pnas gepubliceerd,<br />
terwijl de <strong>onderzoek</strong>ster er jaren<br />
over had gedaan om die gegevens te verzamelen.<br />
Dat stuk is nu officieel teruggetrokken,<br />
dus dat doen ze niet nog een<br />
keer.”<br />
Honderd auteurs<br />
De steeds grotere hoeveelheid <strong>onderzoek</strong>ers<br />
bij één publicatie, is een ander punt<br />
<strong>van</strong> aandacht. Meer dan honderd auteurs<br />
is geen uitzondering meer. “Hoe krijgen<br />
aio’s en postdocs in zo’n gigaconsortium<br />
hun credits als zoveelste auteur <strong>van</strong> een<br />
artikel? Dat vraagt om een andere manier<br />
<strong>van</strong> citaties tellen, maar het is wel op te<br />
lossen”, aldus Van Ommen. “Het zou jammer<br />
zijn als je je door dit soort dingen laat<br />
remmen, want op de ouderwetse manier<br />
komen we niet verder vooruit. Deze subsidie<br />
zal al met al een geweldige impuls geven<br />
aan het epidemiologisch en biomedisch<br />
<strong>onderzoek</strong> in Nederland.”<br />
■<br />
Leids Universitair Medisch Centrum [ 5]
HET VRAAGSTUK<br />
Sport: goed voor u?<br />
In de loop <strong>van</strong> de twintigste<br />
eeuw is de westerse mens<br />
geëvolueerd tot zittend wezen:<br />
homo sedens. Met de<br />
auto naar het werk en de<br />
hele dag achter een bureau<br />
zitten: gezond is het niet.<br />
Maar we hebben er wat op<br />
gevonden. we rijden met de<br />
auto naar een sportveld en<br />
rennen achter een bal aan.<br />
Of we doen een kleurig pakje<br />
aan en fietsen bergen op<br />
en af. we doen aan sport en<br />
dat is gezond. Of toch niet?<br />
door Mieke <strong>van</strong> Baarsel foto Marc de Haan<br />
Midas Dekkers, bioloog en schrijver<br />
<strong>van</strong> Lichamelijke oefening:<br />
Dat boeken over sportgeneeskunde zo lijvig<br />
zijn, is te wijten aan het grote aantal<br />
kwalen dat je <strong>van</strong> sport op kunt lopen.<br />
Alsof ze er zelf <strong>van</strong> geschrokken zijn,<br />
haasten de schrijvers zich (...) te herhalen<br />
dat sport per saldo toch erg gezond is.<br />
Maar het hangt wel <strong>van</strong> de dosis af (...)<br />
Een overdosis, zoals die met een marathon<br />
wordt toegediend, zou het (...) nooit<br />
halen bij de registratie als geneesmiddel.<br />
Sicco Scherjon, gynaecoloogobstetricus<br />
en hardloper:<br />
Hardlopen doe ik voor m’n plezier, niet<br />
omdat het gezond is. Het voelt wel gezond<br />
natuurlijk, en het voelt goed dat ik het<br />
kan. Als ik overdag vervelende dingen heb<br />
meegemaakt en ik loop naar huis, dat is 10<br />
km, dan maak ik m’n hoofd leeg. Mijn gedachten<br />
nemen een vrije vlucht en ik zie<br />
alles weer in een normaal perspectief. Ik<br />
krijg ook vaak goede ideeën tijdens het lopen.<br />
Vaak zie ik er wel tegenop, maar na<br />
zo’n kilometer of vijf raak ik in een soort<br />
trance. Op zondagochtend in de duinen<br />
kan ik daar erg <strong>van</strong> genieten. Anderen<br />
gaan naar de kerk, ik loop hard in de natuur.<br />
Een voordeel <strong>van</strong> hardlopen is dat<br />
de risico’s gering zijn. Dat is bij fietsen en<br />
vooral skeeleren wel anders. Nu ik vijftig<br />
ben krijg ik helaas iets vaker blessures.<br />
Dan kan ik niet lopen en functioneer ik<br />
ook minder goed.<br />
Het is dus vooral mentaal gezond, denk<br />
ik. En gezellig. Op een congres is haast altijd<br />
wel iemand die ook loopt en hetzelfde<br />
ritme heeft. Ik heb heel bijzondere contacten<br />
aan het hardlopen overgehouden.<br />
Hans-Marc Siebelink, cardioloog:<br />
Wie fysiek actief is vermindert zijn kans op<br />
een hartinfarct, dat weten we al sinds de jaren<br />
vijftig. Er is een beroemd <strong>onderzoek</strong><br />
naar de verschillen tussen de chauffeurs en<br />
de conducteurs <strong>van</strong> dubbeldekkerbussen.<br />
De zittende chauffeurs vertoonden duidelijk<br />
grotere kans op hartinfarct of plotse<br />
dood dan de rondlopende conducteurs.<br />
Het antwoord op de vraag is dus: ja. In het<br />
algemeen kun je zeggen dat fysieke activiteit,<br />
een actieve levensstijl, gezond is en<br />
dat je daardoor langer leeft. Dat komt<br />
enerzijds door de stijging <strong>van</strong> de zuurstofopnamecapaciteit<br />
en het efficiënter functioneren<br />
<strong>van</strong> spiergroepen en anderzijds zijn<br />
er aanwijzingen dat het endotheel in de<br />
bloedvaten beter gaat functioneren. Verder<br />
verminder je met een actieve levensstijl risicofactoren<br />
voor hart- en vaatziekten: te<br />
hoge bloeddruk, te hoog cholesterol, overgewicht<br />
en kans op diabetes.<br />
Wat topsport betreft: het zogeheten sporthart<br />
is niet ongezond, het is een normale<br />
fysiologische aanpassing. Maar als er iets<br />
structureel mis is met je hart, dan is topsport<br />
wél riskant. Bij topsporters die plotseling<br />
overlijden blijkt dat achteraf vaak zo<br />
te zijn. Samenvattend: topsport is gezond<br />
voor gezonde mensen en een actieve<br />
levensstijl is goed voor iedereen.<br />
Kees Bartlema, traumatoloog:<br />
Het antwoord is ja! Natuurlijk zie ik in<br />
mijn vak aldoor letsels, ook sportletsels.<br />
Maar dat is toch een selectie. We zien bijvoorbeeld<br />
veel letsel <strong>van</strong> voetbal. Dat<br />
komt doordat er zoveel mensen zijn die<br />
voetballen! Verreweg de meesten lopen<br />
géén letsel op. Sport op amateurniveau is<br />
alleen maar aan te raden. Mentaal en sociaal<br />
ga je erop vooruit. Je maakt zo kennis<br />
met het verenigingsleven. Dat is ook alleen<br />
maar goed in deze tijd.<br />
Er zijn natuurlijk riskante sporten. Basejumpen,<br />
parapenten, bergbeklimmen bijvoorbeeld.<br />
En voor sommige sporten, zoals<br />
paardrijden, geldt dat de kans op ernstiger<br />
letsel groter is. Alle reden dus om je<br />
goed voor te bereiden, goed te trainen. Bij<br />
wintersport zie je mensen die normaal<br />
geen sport beoefenen, maar dan ineens intensief<br />
gaan skiën. Ze zijn niet goed voorbereid<br />
en daarom lopen ze juist risico’s.<br />
Het gaat er vooral om dat je een sport beoefent<br />
die je aankan. Sporten op maat, dat<br />
kan ik iedereen aanbevelen.<br />
■<br />
[ 6] 17 oktober 2009 | nummer 8
De absolute top<br />
U kent hem<br />
ongetwijfeld<br />
<strong>van</strong> de teksten<br />
en tekeningen<br />
in<br />
Cicero (zie<br />
bijvoorbeeld<br />
pagina’s<br />
14-15 en<br />
22-23 <strong>van</strong> dit<br />
nummer),<br />
en de scherpe<br />
cartoons<br />
in Lumens.<br />
Eerder berichtten we al over een boek dat<br />
hij schreef over hersen<strong>onderzoek</strong>, maar<br />
Jan Hein <strong>van</strong> Dierendonck heeft nog meer<br />
op zijn kerf... pardon, tekenstok. Onlangs<br />
verraste hij ons door de cover <strong>van</strong> Nature<br />
te halen. Ook het coververhaal over het<br />
delen <strong>van</strong> <strong>onderzoek</strong>sgegevens werd door<br />
hem rijkelijk – en op humoristische wijze<br />
– geïllustreerd. Natuurlijk gunnen we onze<br />
freelance medewerker zijn successen, maar<br />
hopen we wél dat hij nog de tijd vindt om<br />
voor ons te blijven tekenen en schrijven...<br />
(DdV)<br />
■<br />
Vet hart deel II<br />
Een subsidie <strong>van</strong> de Hartstichting stelt<br />
prof. dr. Jan Smit (Endocrinologie) in staat<br />
om, samen met de afdelingen Radiologie<br />
en Cardiologie, een nieuw <strong>onderzoek</strong> te<br />
doen naar hartproblemen bij mensen met<br />
diabetes mellitus type 2. “Hart- en vaatziekten<br />
komen bij deze patiënten veel<br />
voor en zijn de belangrijkste doodsoorzaak”,<br />
zegt hij. “We weten dat zich bij<br />
deze mensen vet ophoopt in het hart.”<br />
Met mr-scans is het gelukt, in samenwerking<br />
met prof. dr. Albert de Roos (Radiologie),<br />
vetophoping in het tussenschot tussen<br />
de beide hartkamers zichtbaar te maken<br />
(zie Cicero 12 <strong>van</strong> 2008). Bij patiënten<br />
met diabetes en hartproblemen zagen de<br />
<strong>onderzoek</strong>ers duidelijk meer vet dan bij<br />
gezonde personen. En dat vet belemmert<br />
de pompfunctie <strong>van</strong> het hart: hoe meer<br />
vet, hoe slechter het hart functioneert.<br />
Met de subsidie wil Smit nu een arts-<strong>onderzoek</strong>er<br />
aanstellen die zal nagaan of de<br />
pompfunctie verbetert als de hoeveelheid<br />
vet in het hart sterk wordt teruggebracht.<br />
Daartoe zullen tientallen mensen met diabetes<br />
en hartproblemen gedurende vier<br />
maanden een streng dieet krijgen <strong>van</strong><br />
slechts 500 kilocalorieën per dag, ongeveer<br />
een kwart <strong>van</strong> wat een mens gemiddeld<br />
nodig heeft. Smit: “Omdat dit meestal<br />
mensen zijn met overgewicht, dus een<br />
overmatige vetvoorraad, is dat goed te<br />
doen. Anderen hebben al ontdekt dat zo’n<br />
dieet veel patiënten zelfs <strong>van</strong> de diabetes<br />
af <strong>helpt</strong>.” Zowel voor als na het dieet zal<br />
de <strong>onderzoek</strong>er mr-scans maken om de<br />
vetopslag te meten en de pompfunctie te<br />
bepalen. Smit verwacht dat die pompfunctie<br />
na het dieet verbeterd zal zijn. (WvS) ■<br />
Prof. dr. Jan Maarten Wit (emeritus hoogleraar<br />
Kindergeneeskunde) heeft in september<br />
op het congres <strong>van</strong> de European Society<br />
for Pediatric Endocrinology in New york<br />
de Andrea Praderprijs ont<strong>van</strong>gen. Deze<br />
Leadership Award wordt jaarlijks uitgereikt<br />
om iemands levenswerk in onderwijs of<br />
<strong>onderzoek</strong> te eren. wit kreeg de onderscheiding<br />
<strong>van</strong>wege zijn werk op het gebied<br />
<strong>van</strong> groei en groeistoornissen door middel<br />
<strong>van</strong> zowel klinisch als fundamenteel <strong>onderzoek</strong>.<br />
In september heeft Jessica de Greef (Humane<br />
Genetica) in genève een Elsevier Price<br />
gewonnen. Deze prijs wordt jaarlijks uitgekeerd<br />
op het internationale congres <strong>van</strong> de<br />
world Muscle Society. De greef kreeg de<br />
prijs – 500 euro – voor haar presentatie<br />
Contraction-dependent (FSHD1) and independent<br />
(FSHD2) epigenetic changes of<br />
D4Z4 unify FSHD. Het betreft een geldprijs<br />
<strong>van</strong> 500 euro. Op hetzelfde congres won<br />
Maaike <strong>van</strong> Putten (Humane genetica) een<br />
‘runner-up’ prijs voor haar poster getiteld<br />
Effect of a mild exercise regime on disease<br />
parameters in the mdx mouse model.<br />
Dr. Rutger <strong>van</strong> der Meer (Radiologie) heeft<br />
op 18 september tijdens de wetenschapsdagen<br />
<strong>van</strong> de Nederlandse vereniging voor<br />
Radiologie de Philipsprijs 2009 gewonnen.<br />
Philips Healthcare reikt de prijs jaarlijks uit<br />
aan degene die in Nederland het beste <strong>onderzoek</strong><br />
op het gebied <strong>van</strong> klinisch radiologische<br />
beeldvormende en interventietechnieken<br />
heeft gepresenteerd. In zijn<br />
proefschrift beschreef <strong>van</strong> der Meer nieuwe<br />
methodes om vetstapeling in de hartspier<br />
te meten.<br />
Op 25 september ontving dr. Sebastiaan<br />
Hammer (Endocrinologie en Radiologie) de<br />
Dr. I. Snapperprijs tijdens het Amsterdam<br />
Symposium Interne geneeskunde in de<br />
Beurs <strong>van</strong> Berlage. Hammer was een <strong>van</strong><br />
de twee studenten die deze prijs jaarlijks<br />
ont<strong>van</strong>gen voor het verrichten <strong>van</strong> bijzondere<br />
activiteiten op het gebied <strong>van</strong> <strong>onderzoek</strong>,<br />
onderwijs of patiëntenzorg. Hij won<br />
de prijs voor zijn proefschrift en activiteiten<br />
binnen de Medische Faculteit der Leidse<br />
Studenten. De prijs bestaat uit een oorkonde<br />
en een geldbedrag <strong>van</strong> 2500 euro.<br />
Op 2 oktober ontving dr. Marinka Twilt<br />
(Kindergeneeskunde) in het AMc tijdens<br />
het jaarlijkse congres <strong>van</strong> de vMTI de wetenschappelijke<br />
onderscheiding 2009.<br />
Twilt ontving<br />
de prijs<br />
voor haar<br />
artikel<br />
‘Longterm<br />
craniofacial<br />
development<br />
in children with Juvenile Idiopathic<br />
Arthritis’. Twilt ontving 2500 euro, waarmee<br />
ze een vervolg<strong>onderzoek</strong>sproject kan<br />
opzetten en vergaderingen of internationale<br />
meetings bijwonen. (gAA) ■<br />
Zielerust voor Aboriginals<br />
Na alle media-aandacht eerder dit jaar<br />
rondom de overdracht <strong>van</strong> het hoofd <strong>van</strong><br />
de Ghanese koning Badu Bonsu II, kwam<br />
de pers op 29 september in groten getale<br />
naar Leiden voor de overdracht <strong>van</strong> stoffelijke<br />
resten <strong>van</strong> Australische Aboriginals.<br />
Met een plechtigheid in en buiten het Museum<br />
Volkenkunde werden de stoffelijke<br />
resten <strong>van</strong> Australische Aboriginals door<br />
minister Plasterk (oc&w) overgedragen aan<br />
vertegenwoordigers <strong>van</strong> een Aboriginalgemeenschap<br />
(de Bundjalung) en de ambassadeur<br />
<strong>van</strong> Australië. Deze resten behoorden<br />
tot de anatomische collectie <strong>van</strong> het<br />
lumc. De Australische botanist Joseph<br />
Banks schonk de schedel en de lichaamsdelen<br />
rond 1819 aan de Leidse wetenschapper<br />
Sebald Justinus Brugmans. Diens collectie<br />
kwam later bij het lumc terecht. De<br />
overdracht <strong>van</strong> vorige maand was het gevolg<br />
<strong>van</strong> een twee jaar geleden ont<strong>van</strong>gen<br />
verzoek <strong>van</strong> de Australische ambassade.<br />
De plechtigheid werd besloten met een<br />
rookceremonie op het voorplein <strong>van</strong> het<br />
Museum Volkenkunde. Eenmaal terug in<br />
Australië zullen de resten op traditionele<br />
wijze begraven worden, zodat de zielen<br />
<strong>van</strong> de voorvaderen tot rust kunnen komen.<br />
(MvB/DdV)<br />
■<br />
foto Arno Massee<br />
KORT NIEUWS<br />
Leids Universitair Medisch Centrum [ 7]
Vergroeiingen<br />
In december 2008 is het LUMC gestart met een <strong>onderzoek</strong><br />
naar de vroege opsporing <strong>van</strong> spondyloartritis, een<br />
groep reumatische aandoeningen<br />
Als kind zag Mark Kleijweg (26) hoe zijn opa<br />
en oom steeds krommer gingen lopen. Zij hadden<br />
de ziekte <strong>van</strong> Bechterew, vertelden zijn ouders<br />
hem. Een reumatische aandoening die hij<br />
later ook zou kunnen krijgen.<br />
“Ik word in de gaten gehouden”<br />
Toen Mark Kleijweg een jaar geleden<br />
regelmatig last kreeg <strong>van</strong> een stijve<br />
rug, besloot hij al snel naar de huisarts<br />
te gaan. Want één ding wist hij zeker:<br />
hij wilde niet dezelfde lijdensweg als zijn<br />
oom – nu begin 50 – doormaken. “Die<br />
had tien jaar Bechterew voordat met behandeling<br />
werd gestart. Zijn rug was toen<br />
al zo krom gegroeid, dat er een zware operatie<br />
aan te pas moest komen om hem te<br />
helpen. Het vergroeide bot werd weggebeiteld,<br />
en er werd een frame met pinnen in<br />
zijn rug geplaatst. Hoewel de operatie<br />
goed geslaagd is en hij weer gewoon kan<br />
werken, is hij nog steeds beperkt in zijn<br />
fysieke doen en laten.”<br />
Een harde diagnose<br />
heeft hij tot nu toe niet<br />
gekregen<br />
De huisarts onderzocht Kleijwegs rug en<br />
liet röntgenfoto’s maken. De conclusie:<br />
niets aan de hand. Alhoewel, uit bloed<strong>onderzoek</strong><br />
bleek dat hij drager was <strong>van</strong> het<br />
zogenaamde hla-b27 gen; een sterke indicator<br />
dat hij Bechterew zou kunnen ontwikkelen.<br />
Bij ruim 90% <strong>van</strong> de mensen<br />
met Bechterew komt die erfelijke factor namelijk<br />
in het bloed voor. Maar omdat zijn<br />
klachten nog erg licht waren, kon zijn huisarts<br />
op dat moment niets voor hem doen.<br />
Het was zijn oom, zelf onder behandeling<br />
in het lumc, die hem op het project wees<br />
dat onder andere tot doel heeft de ziekte<br />
<strong>van</strong> Bechterew in een vroeg stadium op te<br />
sporen. Kleijweg was direct enthousiast.<br />
“Ik heb me aangemeld, in de hoop dat ik<br />
in het lumc meer duidelijkheid kon krijgen.”<br />
In februari 2009 is zijn deelname aan het<br />
space-project gestart. Een harde diagnose<br />
heeft Kleijweg tot nu toe niet gekregen.<br />
“Ik weet dus nog steeds niet zeker of ik<br />
daadwerkelijk Bechterew heb. Maar als er<br />
echt iets mis zou zijn, dan hadden ze wel<br />
aan de bel getrokken. Het idee dat ik gedurende<br />
twee jaar in de gaten gehouden<br />
word, vind ik heel geruststellend.”<br />
Behalve voor zijn eigen gemoedsrust heeft<br />
Kleijweg nóg een reden om aan het <strong>onderzoek</strong><br />
mee te werken. Twee jaar geleden is<br />
hij namelijk vader geworden <strong>van</strong> een<br />
zoontje. “Het zou zomaar kunnen dat hij<br />
later ook Bechterew krijgt. Mocht dat onverhoopt<br />
zo zijn, dan kan hij door dit <strong>onderzoek</strong><br />
hopelijk nog eerder en nog beter<br />
geholpen worden.”<br />
■<br />
Wat is spondyloartritis?<br />
Spondyloartritis (SpA) is een ontsteking<br />
in de wervelkolom en het bekken. Er bestaan<br />
verschillende vormen <strong>van</strong> de aandoening.<br />
De meest bekende is de ziekte<br />
<strong>van</strong> Bechterew. Andere varianten zijn gewrichtsontstekingen<br />
die zich voordoen<br />
bij de huidaandoening psoriasis of bij de<br />
darmziekte Crohn.<br />
Na reumatoïde artritis (RA) is SpA de<br />
meest voorkomende vorm <strong>van</strong> chronische<br />
gewrichtsontsteking. Naar schatting<br />
lijdt ongeveer 1% <strong>van</strong> alle Nederlanders<br />
aan de ziekte. Van de mensen met<br />
chronische rugpijn is dat zelfs 5%.<br />
SpA treft voornamelijk jongvolwassenen<br />
tussen de 20 en 30 jaar. De belangrijkste<br />
klachten zijn pijn, stijfheid en soms verkromming<br />
<strong>van</strong> de rug door vergroeiingen<br />
<strong>van</strong> de wervels. Patiënten kunnen<br />
ook last hebben <strong>van</strong> ontstekingen in de<br />
ogen, de darmen of de huid (psoriasis).<br />
Tot voor kort werd SpA uitsluitend met<br />
fysiotherapie en ontstekingsremmers<br />
behandeld. Een belangrijke doorbraak<br />
was de introductie <strong>van</strong> een nieuw soort<br />
geneesmiddelen, zogenaamde anti-TNF<br />
blokkers. Deze zorgen voor een serieuze<br />
verbetering, waardoor de patiënt langer<br />
goed kan blijven functioneren. ■<br />
[ 8] 17 oktober 2009 | nummer 8
voorkomen<br />
waaronder de ziekte <strong>van</strong> Bechterew. “Hoe eerder je erbij<br />
bent, hoe beter je de patiënt kunt helpen.”<br />
door Marte <strong>van</strong> Santen foto’s Arno Massee en Marc de Haan<br />
Tussen het ontstaan <strong>van</strong> de eerste klachten en<br />
het stellen <strong>van</strong> de diagnose spondyloartritis zit<br />
gemiddeld zeven jaar. Bewegingswetenschapper<br />
Rosaline <strong>van</strong> den Berg coördineert het <strong>onderzoek</strong><br />
dat als doel heeft die periode flink in te<br />
korten.<br />
“Vergroeid bot is niet meer te corrigeren”<br />
Meer weten?<br />
Als je de ziekte op<br />
een röntgenfoto kunt<br />
zien, is het kwaad al<br />
deels geschied<br />
Rugpijn hebben we allemaal wel eens.<br />
Meestal trekt het ongemak na een<br />
paar dagen <strong>van</strong>zelf weg. Dat ligt anders<br />
bij patiënten met chronische rugpijn.<br />
Zij hebben daar soms jaren last <strong>van</strong>, zonder<br />
te weten waar het <strong>van</strong>daan komt.<br />
“De ziekte <strong>van</strong> Bechterew is een mogelijke<br />
oorzaak <strong>van</strong> onverklaarde rugpijn”, vertelt<br />
Van den Berg (Reumatologie). Bechterew is<br />
één <strong>van</strong> de verschillende vormen <strong>van</strong> spondyloartritis<br />
(spa), een groep aandoeningen<br />
die wordt gekenmerkt door ontstekingen in<br />
de wervelkolom en het bekken. Uiteindelijk<br />
leiden die ontstekingen tot vergroeiingen<br />
<strong>van</strong> het bot en daarmee verstijving <strong>van</strong><br />
de rug, aldus Van den Berg. “Maar voor je<br />
dat op een röntgenfoto kunt vaststellen,<br />
gaan er jaren voorbij. Tegen die tijd is het<br />
kwaad al deels geschied, want eenmaal vergroeid<br />
bot is niet meer te corrigeren. Vandaar<br />
dat het zo belangrijk is om SpA vroeg<br />
op te sporen.”<br />
Met het space-project (space staat voor<br />
SPondyloArthritis Caught Early) proberen<br />
initiatiefnemer prof. dr. Désirée <strong>van</strong> der<br />
Heijde (Reumatologie) en Van den Berg te<br />
achterhalen welke verschijnselen het ontstaan<br />
<strong>van</strong> spa al vroeg in het proces kunnen<br />
voorspellen. Potentiële deelnemers aan<br />
het <strong>onderzoek</strong> – patiënten die langer dan<br />
drie maanden maar korter dan twee jaar<br />
last hebben <strong>van</strong> chronische rugpijn en bij<br />
wie de pijn is ontstaan vóór hun 45ste levensjaar<br />
– worden grondig doorgelicht.<br />
Van den Berg: “We doen lichamelijk <strong>onderzoek</strong>,<br />
nemen bloed af en maken röntgenfoto’s<br />
en een mri. Een ontsteking is een<br />
belangrijke aanwijzing dat er sprake kan<br />
zijn <strong>van</strong> spa. Op een röntgenfoto is die<br />
niet zichtbaar, op een mri wel.”<br />
Als blijkt dat de patiënt aan de criteria <strong>van</strong><br />
het <strong>onderzoek</strong> voldoet, dan wordt hij of zij<br />
in de twee jaar daarna nog drie keer onderzocht.<br />
“Op die manier kunnen we de ontwikkeling<br />
<strong>van</strong> de symptomen goed volgen,<br />
inclusief het effect <strong>van</strong> eventuele behandeling”,<br />
aldus Van den Berg. Uiteindelijk<br />
moet het space-project ervoor zorgen dat<br />
de diagnose spa met behulp <strong>van</strong> nieuwe<br />
criteria zo vroeg mogelijk kan worden gesteld.<br />
Behalve specialisten zullen ook huisartsen<br />
veel aan de criteria hebben, verwacht<br />
Van den Berg. “Nu duurt het vaak<br />
lang voor een huisarts een patiënt met rugklachten<br />
naar de reumatoloog doorverwijst.<br />
Hopelijk is hij straks eerder in staat de ziekte<br />
te herkennen. Hoe eerder je erbij bent,<br />
hoe beter je patiënten kunt helpen. Met<br />
medicijnen, fysiotherapie en beweging<br />
kunnen de pijn en de stijfheid worden bestreden.<br />
Nieuwe middelen helpen de beweeglijkheid<br />
– en dus de functie – <strong>van</strong> de<br />
wervelkolom te behouden. Hoe langer dat<br />
lukt, hoe langer een patiënt een leven zonder<br />
beperkingen kan leiden.”<br />
■<br />
Kijk op www.space-project.nl. Wilt u weten of u in aanmerking komt om aan<br />
het <strong>onderzoek</strong> deel te nemen? Neem dan contact op met Rosaline <strong>van</strong> den Berg<br />
(071 – 526 56 55, r.<strong>van</strong>_den_berg@lumc.nl).<br />
Leids Universitair Medisch Centrum [ 9]
KORT NIEUWS<br />
Met het oog op de toekomst<br />
Steeds meer kinderen en adolescenten die<br />
kanker hebben, overleven de ziekte en de<br />
behandeling. Maar ze lopen wel het risico<br />
dat ze de rest <strong>van</strong> hun leven onvruchtbaar<br />
zijn, afhankelijk <strong>van</strong> het type kanker en<br />
de toegepaste therapieën. Na een beenmergtransplantatie<br />
bijvoorbeeld is onvruchtbaarheid<br />
vrijwel zeker. Voor jongens<br />
in de puberteit is er dan toch een mogelijkheid<br />
om later eigen kinderen te krijgen:<br />
sperma op<strong>van</strong>gen en invriezen voor de behandeling<br />
begint. Hoe staan artsen en ouders<br />
daar tegenover?<br />
Martine de Vries, in opleiding tot kinderarts,<br />
doet promotie<strong>onderzoek</strong> bij de Sectie<br />
Ethiek en Recht <strong>van</strong> de Gezondheidszorg<br />
naar de besluitvorming over behandeling<br />
<strong>van</strong> kinderen met kanker. Over de visies<br />
op spermaopslag publiceerde ze zojuist<br />
een artikel in Pediatric Blood & Cancer. Ze<br />
interviewde ouders en kinderoncologen<br />
<strong>van</strong> 14 jongens tussen 11 en 17 jaar; de jongens<br />
zelf vonden dit onderwerp te gevoelig<br />
om er met haar over te praten.<br />
Normaal bespreken kinderoncologen de<br />
mogelijkheden voor behandeling en de<br />
manier waarop ze een kind bij de besluitvorming<br />
betrekken eerst met de ouders.<br />
Die krijgen zo enige controle over wat er<br />
met hun kind wordt besproken. Maar als<br />
het om spermaopslag gaat, wijken alle artsen<br />
af <strong>van</strong> deze strategie, ontdekte De<br />
Vries. “Veel ouders betwijfelen of deze optie<br />
wel met hun zoon besproken moet<br />
worden of zijn het er niet mee eens, maar<br />
dan zal een arts dat toch doen. Sommigen<br />
zouden zelfs met zo’n jongen gaan praten<br />
zonder dat de ouders dat weten.”<br />
Als ouders er moeite mee hebben, is dat<br />
vaak omdat ze denken dat hun zoon nog<br />
niet seksueel actief is. Ze vinden het vervelend<br />
dat er met hem over masturbatie gepraat<br />
gaat worden. En ze vinden de tijdsdruk<br />
te groot, want artsen willen zo snel<br />
mogelijk na de diagnose gaan behandelen.<br />
Er is vaak nauwelijks tijd om een jongen<br />
voor te bereiden op de vraag of hij zaad<br />
kan produceren.<br />
Maar de artsen stappen daaroverheen omdat<br />
ze hun jeugdige patiënten zo min mogelijk<br />
willen beperken in hun toekomstmogelijkheden.<br />
De optie om later eigen<br />
kinderen te kunnen krijgen is te belangrijk<br />
om deze kans te laten verlopen. Ze denken<br />
bovendien dat de ouders niet altijd<br />
goed kunnen inschatten of hun zoon seksueel<br />
rijp is.<br />
De Vries vindt deze handelwijze juist.<br />
Maar ze stelt wel dat de artsen aan de ouders<br />
moeten uitleggen waarom ze hun<br />
twijfels naast zich neer hebben gelegd.<br />
“De ervaring leert dat ouders er dan achteraf<br />
blij om zijn dat de artsen doorgezet<br />
hebben.” (WvS)<br />
■<br />
Handige website voor<br />
lastige termen<br />
Daniël Jansma en Paul Gobée voor de website<br />
foto Marc de Haan<br />
Anatomische termen: er zullen heel wat<br />
studenten mee worstelen. Van honderden<br />
structuren en structuurtjes in het menselijk<br />
lichaam, zoals botten, bloedvaten en zenuwen,<br />
moeten ze de naam kennen. “En dan<br />
ook nog kunnen omschakelen tussen verschillende<br />
talen”, zegt Marco de Ruiter<br />
(Anatomie). “Want de leerboeken zijn in<br />
het Engels en de atlassen in het Latijn. Bovendien<br />
worden in de kliniek veel synoniemen<br />
en eponiemen – namen die naar de beschrijver<br />
<strong>van</strong> een structuur verwijzen – gebruikt.<br />
Dat is soms knap lastig.”<br />
Maar er is een website die uitkomst biedt:<br />
www.anatomicalterms.info, ontwikkeld<br />
door Paul Gobée en Daniël Jansma (Anatomie).<br />
Wie daar een term zoekt, begint in<br />
een keuzevakje te typen; het programma<br />
suggereert dan termen waar de letters in passen.<br />
Is de gezochte term gevonden en aangeklikt,<br />
dan verschijnen vertalingen, synoniemen<br />
en eponiemen. Een Google-zoeksys -<br />
teem levert er afbeeldingen bij. “Wereldwijd<br />
is dit een uniek naslagwerk”, zegt De Ruiter.<br />
De website maakt deel uit <strong>van</strong> de<br />
e-learning die de afdeling<br />
Anatomie al jarenlang<br />
ontwikkelt:<br />
cask (Clinical Anatomical<br />
Skills). “Zo<br />
maakten we het leerplus-toetsprogramma<br />
Preclass, dat studenten<br />
succesvol moeten afronden<br />
voordat ze<br />
een practicum op het<br />
skillslaboratorium<br />
kunnen volgen”, vertelt<br />
Paul Gobée. “We<br />
wilden daar vragen<br />
voor maken waarbij<br />
studenten een term<br />
moeten intypen. Om<br />
dat automatisch te laten<br />
nakijken, is een<br />
vaste lijst termen nodig.<br />
We zochten daarvoor<br />
naar een bestaande<br />
digitale lijst.” Hij kwam uit bij het<br />
Amerikaanse Foundational Model of Anatomy.<br />
De database daar<strong>van</strong> is als open source<br />
beschikbaar gesteld en bevat namen in Latijn<br />
en Engels, en voor veel termen ook in<br />
Frans en Duits. Het was een hele puzzel om<br />
de termen uit de rest <strong>van</strong> de database te destilleren.<br />
Maar het lukte. “Toen bedachten<br />
we dat het, gecombineerd met een Googleachtig<br />
zoeksysteem, kan helpen bij het vertaalprobleem”,<br />
zegt Gobée. “Zo ontstond de<br />
termenwebsite.”<br />
De site bevat bijna de volledige officiële<br />
anatomische woordenlijst Terminologia Anatomica.<br />
Het is de bedoeling dat de site een<br />
wiki-aspect krijgt, waardoor anderen kunnen<br />
helpen uitbreiden. Fred Immerseel, preparateur<br />
<strong>van</strong> het skillslaboratorium, werkte in<br />
zijn vrije tijd aan Nederlandse termen. Afghaanse<br />
studenten, tijdelijk in het lumc,<br />
zorgen voor termen in het Arabisch en in<br />
het Dari/Farsi (Afghaans/Perzisch), begeleid<br />
door postdoc Edris Mahtab. Een collega uit<br />
Tsjechië levert een Tsjechische en een Slovaakse<br />
lijst. Joop <strong>van</strong> der Straaten, anatoom<br />
<strong>van</strong> het Anatomisch Museum in Nijmegen,<br />
voegt de uitspraak toe. En Gobée werkt wat<br />
onvolkomenheden weg. “Bijvoorbeeld: niet<br />
alle termen staan er in enkelvoud en meervoud<br />
in. Dat vullen we nog aan.”<br />
De website is al ruim een jaar in de lucht,<br />
maar er is nog niet veel ruchtbaarheid aan<br />
gegeven. Toch wordt hij veel bezocht, en<br />
niet alleen door Leidse studenten. “Je kunt<br />
aan de bezoeken zien wanneer studenten ergens<br />
een tentamen hebben”, zegt De Ruiter.<br />
(WvS)<br />
■<br />
[ 10]<br />
17 oktober 2009 | nummer 8
De liefde voor planten, ontstaan in<br />
haar jeugd, trok haar naar wageningen.<br />
Daar studeerde Jacqueline Ton<br />
(40) plantenveredeling. Maar in het<br />
laboratorium kwam ze na haar studie<br />
niet terecht: ze wilde graag ‘breder’<br />
werken. Ze volgde een postacademische<br />
opleiding tot innovatieconsulent<br />
en specialiseerde zich in EU-subsidies.<br />
via ‘klant’ Ruud Kukenheim kwam ze<br />
bij het LUMc terecht. “Ik ga voorlopig<br />
nog niet op zoek naar een andere<br />
baan.”<br />
door Christi Waanders foto Arno Massee<br />
Van planten naar geldbomen<br />
TOEN studie Plantenveredeling<br />
in Wageningen,<br />
wilde ‘iets met planten’<br />
NU adviseur Europese<br />
<strong>onderzoek</strong>ssubsidies bij<br />
Directoraat Onderzoek<br />
Wat wilde u vroeger worden?<br />
Als kind had ik niet echt een idee wat ik<br />
wilde worden. In de vijfde klas <strong>van</strong> de middelbare<br />
school wist ik dat ik naar Wageningen<br />
wilde. Wat ik daar ging doen wist ik<br />
nog niet, maar wel dat het Wageningen<br />
zou worden. In ieder geval iets met planten.<br />
Dat had te maken met waar ik opgroeide.<br />
Ik ben geboren in Zeeland, waar<br />
mijn vader boer was. Vervolgens woonde<br />
ik <strong>van</strong>af mijn derde in de buurt <strong>van</strong> Bergen<br />
op Zoom, op de Brabantse grond, kijkend<br />
op de Zeeuwse klei. In de schoolvakanties<br />
ging ik logeren bij mijn oom in Wageningen.<br />
Dat was bepalend. Ik vond biologie<br />
leuk en dan vooral genetica. Uiteindelijk<br />
ben ik plantenveredeling gaan studeren.<br />
Bent u dan in een laboratorium gaan<br />
werken?<br />
Nee. Toen ik in ’94 afstudeerde was de<br />
werkloosheid hoog. Veel starters gingen in<br />
de ict werken. Dat wilde ik niet. Daarbij<br />
wilde ik geen aio worden. Ik vond de studie<br />
leuk, maar wilde niet op één ding focussen.<br />
Het past niet bij mij om in een laboratorium<br />
te gaan werken aan iets waar ik<br />
tien jaar later resultaat mee boek. Ik ben<br />
praktisch ingesteld en wil ‘breder’ inzetbaar<br />
zijn. Na verschillende korte klussen,<br />
viel mijn oog op een postacademische opleiding<br />
aan de tsm Business School in Enschede;<br />
een eenjarige opleiding tot innovatieconsulent.<br />
Dat is iets heel anders. Hoe beviel dat?<br />
Deze opleiding omvatte bijvoorbeeld strategisch<br />
management, projectmanagement<br />
en eu-subsidies. Het was een geweldig jaar.<br />
Ik vond het leuker dan mijn studie. Het<br />
was heel breed en je had met veel verschillende<br />
mensen en processen te maken.<br />
Door deze opleiding ben ik het subsidieadvieswerk<br />
ingerold. Ik ben eerst bij een<br />
commercieel bureau terechtgekomen, maar<br />
dat paste niet goed bij me. Bij de overheid<br />
voelde ik me meer thuis. Daar heb ik uiteindelijk<br />
vijf jaar in verschillende functies<br />
veel kennis over onder andere eu-subsidies<br />
opgedaan. Maar na vijf jaar zag ik dezelfde<br />
dingen weer voorbij komen en was ik klaar<br />
voor iets anders.<br />
Hoe bent u toen bij het LUMC terecht<br />
gekomen?<br />
De wereld <strong>van</strong> de <strong>onderzoek</strong>ssubsidies is<br />
klein. Mijn huidige baas, Ruud Kukenheim,<br />
was ‘een klant’ <strong>van</strong> me. Hij kwam<br />
op de bijeenkomsten die ik voor eg-Liaison<br />
(nu SenterNovem) organiseerde. Zo<br />
ben ik in 2004 bij het lumc terechtgekomen<br />
als Adviseur eu-subsidies. Onderzoekers<br />
kunnen zich bij ons melden met vragen<br />
over subsidies. We organiseren ook<br />
voorlichtingsbijeenkomsten voor jonge <strong>onderzoek</strong>ers.<br />
Verder heeft mijn baan de afgelopen<br />
jaren een sterk beleidsmatig karakter<br />
gekregen. Op nfu-niveau ben ik betrokken<br />
bij het ontwikkelen <strong>van</strong> een gezamenlijke<br />
‘position paper’ dat gebruikt kan worden<br />
voor lobby op nationaal niveau en in Europa.<br />
U werkt alweer meer dan 5 jaar in het<br />
LUMC. Wat zijn de plannen voor de<br />
toekomst?<br />
Vooralsnog heb ik geen plannen om <strong>van</strong><br />
werkgever te veranderen. Ik voel me heel<br />
solidair met de club, zowel met het Directoraat<br />
Onderzoek als met het lumc. Mijn<br />
baan is nog steeds verrassend en dynamisch.<br />
Dus ga ik voorlopig nog niet op<br />
zoek naar een andere baan. Zeker niet in<br />
crisistijd. Het unieke <strong>van</strong> het lumc is dat<br />
we sterk zijn in kennis over eu-subsidies.<br />
Landelijk lopen we voorop. En we ‘spelen’<br />
het spel ondertussen op verschillende niveaus.<br />
Dan denk ik aan het vroegtijdig informeren<br />
over mogelijkheden, het ondersteunen<br />
bij projectaanvragen en het beïnvloeden<br />
<strong>van</strong> strategische ontwikkelingen.<br />
Het is een grote uitdaging om het lumc<br />
goed te positioneren voor de ontwikkelingen<br />
in Europa. Daarbij ondersteun ik<br />
Eduard Klasen, die geweldig goed in die<br />
netwerken zit en ook werkelijk invloed kan<br />
uitoefenen. Een leuk contrast ten opzichte<br />
<strong>van</strong> het praktisch adviseren bij projectaanvragen.<br />
■<br />
Leids Universitair Medisch [ 11] Centrum 17 oktober [ 11] 2009 | nummer 8
KORT NIEUWS<br />
Meer lucht voor longpatiënten<br />
Een nieuw type medicijn voor de longaandoening<br />
copd heeft een verrassend positieve<br />
uitwerking, zowel apart als in combinatie<br />
met andere medicijnen. Dat blijkt uit<br />
een serie grootschalige studies met patiënten<br />
waaraan prof. dr. Klaus Rabe (Longziekten)<br />
meewerkte. De resultaten werden<br />
eind augustus gepubliceerd in The Lancet.<br />
copd, oftewel chronische obstructieve<br />
longziekte, is een verzamelnaam voor<br />
chronische bronchitis en longemfyseem.<br />
Meestal ontstaat het door roken. De ziekte<br />
is behandelbaar, maar niet te genezen.<br />
Jaarlijks sterven in Nederland zo’n zesduizend<br />
mensen door copd. Daarmee is dit<br />
een <strong>van</strong> de ziektes met de hoogste sterfte.<br />
Op dit moment zijn er twee soorten medicijnen<br />
beschikbaar voor copd: bronchusverwijders,<br />
die de longfunctie verbeteren,<br />
en ontstekingsremmende steroïden. Deze<br />
laatste medicijnen werken goed bij astma,<br />
maar hebben bij copd veel minder effect.<br />
Sinds kort is er echter ook een nieuw type<br />
medicijnen beschikbaar. Deze remmen net<br />
als steroïden ontstekingen maar werken<br />
via een ander mechanisme. De medicijnen<br />
zijn op dit moment nog niet beschikbaar<br />
voor patiënten, maar al wel ingediend ter<br />
registratie. Rabe doet als longarts al twintig<br />
jaar <strong>onderzoek</strong> naar het mechanisme<br />
dat aan de werking <strong>van</strong> deze nieuwe medicijnen<br />
ten grondslag ligt. Hij was dan ook<br />
een <strong>van</strong> de groepsleiders <strong>van</strong> een serie<br />
grootschalige klinische studies naar de<br />
werking <strong>van</strong> een <strong>van</strong> deze nieuwe medicijnen:<br />
Roflumilast. Rabe legt uit: “Eerder<br />
was al wel aangetoond dat door Roflumilast<br />
de longfunctie verbeterde, maar we<br />
wilden zien of er nog meer effecten waren.”<br />
Samen met <strong>onderzoek</strong>ers uit de VS,<br />
Italië en Engeland zette Rabe een studie<br />
op onder bijna vijfduizend<br />
copd-patiënten.<br />
Een eerste<br />
groep ernstig zieke<br />
patiënten kreeg gedurende<br />
een jaar alleen<br />
Roflumilast of<br />
een placebo. Het<br />
medicijn resulteerde<br />
niet alleen in een<br />
verbeterde longfunctie,<br />
maar ook in een<br />
afname <strong>van</strong> het aantal<br />
plotselinge verergeringen<br />
<strong>van</strong> de<br />
ziekte. “We zagen<br />
een afname <strong>van</strong> 17<br />
procent. Dat betekent<br />
dat we vier tot<br />
vijf patiënten moeten<br />
behandelen om<br />
één verergering te<br />
voorkomen. Dat is<br />
het wel waard”,<br />
vindt Rabe. De patiënten<br />
hadden wel<br />
meer last <strong>van</strong> bijwerkingen,<br />
maar die waren<br />
relatief mild.<br />
Een tweede groep patiënten kreeg Roflumilast<br />
of een placebo gedurende een half jaar,<br />
in combinatie met een standaard medicijn<br />
(bronchusverwijder). Roflumilast bleek<br />
daarbij een groot extra effect te geven op<br />
de longfunctie – zelfs nog groter dan in de<br />
eerste studie. (EvdB)<br />
■<br />
foto Arno Massee<br />
Terug naar de snijzaal<br />
kno-artsen besteden een vrij groot deel<br />
<strong>van</strong> hun tijd aan operaties. Arts-assistenten<br />
leren de vaardigheden die hiervoor nodig<br />
zijn vooral door mee te kijken en onder<br />
supervisie zelf te opereren. “Voor het<br />
eerst in de operatiekamer opereren is spannend”,<br />
vertelt klinisch anatoom dr. Robert<br />
Notenboom (Anatomie & Embryologie).<br />
“Daarom was er behoefte aan het kunnen<br />
opdoen <strong>van</strong> chirurgische vaardigheden los<br />
Arts-assistent Elske Strabbing (midden) krijgt tijdens<br />
de cursus uitleg <strong>van</strong> dr. Marciano Ferrier (vooraan<br />
links) en dr. Robert Notenboom<br />
<strong>van</strong> de stress <strong>van</strong> een operatiekamer”, vervolgt<br />
Notenboom. Voor zijn opleiding tot<br />
klinisch anatoom liep hij twee maanden<br />
met de kno-artsen mee. Samen met dr.<br />
Marciano Ferrier (kno) zette Notenboom<br />
een praktische cursus hoofd-hals-chirurgie<br />
voor arts-assistenten kno en Kaakchirurgie<br />
op. Onder het motto ‘terug naar de snijzaal’<br />
oefenen beginnende arts-assistenten<br />
nu eerst op overledenen die hun lichaam<br />
hiervoor beschikbaar hebben gesteld. “Zo<br />
leren ze de anatomie <strong>van</strong> het hoofd-halsgebied<br />
goed kennen”, aldus Notenboom.<br />
“Die is toch een beetje onderbelicht in het<br />
curriculum Geneeskunde.”<br />
Bij de cursus waren <strong>van</strong>uit de afdeling kno<br />
ook dr. Ton Langeveld (onderwijscoördinator<br />
kno) en dr. Capi Wever als docent<br />
aanwezig. De cursisten zelf werden bijgestaan<br />
door ouderejaars arts-assistenten die<br />
de opdracht hadden gekregen een anatomische<br />
les over een bepaald onderwerp<br />
voor te bereiden. “Het mes snijdt zo aan<br />
twee kanten”, legt Notenboom uit. “Enerzijds<br />
geeft het de beginnende artsassistent<br />
de gelegenheid zich vertrouwd te<br />
maken met de chirurgische anatomie <strong>van</strong><br />
een bepaald operatiegebied. Anderzijds<br />
biedt het de gevorderde arts-assistent de<br />
mogelijkheid om zich te bekwamen in het<br />
doceren.”<br />
Cursist Mark Friebel, ervaren arts-assistent<br />
kno, is enthousiast over de cursus. “Je<br />
leert de anatomische ‘landmarks’ beter<br />
kennen, en daarmee het risico op mogelijke<br />
complicaties”, vertelt hij terwijl hij een<br />
preparaat <strong>van</strong> een oor laat zien. Zelf zit hij<br />
in het vijfde, tevens laatste jaar <strong>van</strong> zijn<br />
opleiding tot kno-arts. “Vooral voor de beginnende<br />
arts-assistenten is het erg nuttig,<br />
maar ook ik als oudere arts-assistent heb er<br />
veel <strong>van</strong> geleerd. Sommige operaties komen<br />
maar weinig voor en die kom je tijdens<br />
je opleiding dus niet altijd tegen. In<br />
het Skillslab Anatomie kun je die dan<br />
toch oefenen. Het lesgeven aan de jongerejaars<br />
was ook erg leerzaam. Je gaat de<br />
stof daardoor nog beter beheersen.” Friebel<br />
hoopt dat de cursus een jaarlijks vervolg<br />
krijgt, misschien in de toekomst samen<br />
met andere hoofd-hals specialismen.<br />
“Als iemand een klap op zijn gezicht heeft<br />
gehad, gaat de kno-arts over de neus, de<br />
kaakchirurg over het jukbeen en de oogarts<br />
over het oog. Het is erg nuttig om ook<br />
wat over de grensgebieden te leren. Dat<br />
komt niet alleen ons, maar ook de patiëntenzorg<br />
ten goede.” (RH)<br />
■<br />
[ 12]<br />
17 oktober 2009 | nummer 8
Kunstmatigheden in de Galerie<br />
Kunst en wetenschap lijken in eerste instantie<br />
mijlenver uit elkaar te liggen. Toch<br />
zijn er raakvlakken. De tentoonstelling<br />
Artificiële werelden, <strong>van</strong>af 16 oktober in de<br />
Galerie, laat zien hoe zowel kunstenaars<br />
als wetenschappers hun denkbeelden in<br />
beeld proberen om te zetten. Er zijn werken<br />
te zien <strong>van</strong> de bekende Leidse astronoom<br />
prof. dr. Vincent Icke, die zich ook<br />
bezighoudt met kunst, en <strong>van</strong> het kunstenaarsduo<br />
Driessens & Verstappen. Zowel<br />
Icke als Driessens & Verstappen gebruiken<br />
de computer om natuurverschijnselen te<br />
bewerken en <strong>van</strong> nieuwe betekenis te<br />
voorzien. Bij Icke gaat het om beelden <strong>van</strong><br />
de bestaande realiteit: de dynamische wisselwerking<br />
tussen sterren bewerkt hij met<br />
software zodanig dat ze beweging suggereren.<br />
“De beschouwer gaat onwillekeurig<br />
aanvoelen of raden wat er daarna zal gebeuren”,<br />
zegt hij hier zelf over. Driessens<br />
& Verstappen maken generatieve kunst,<br />
geïnspireerd door biologische groeiprocessen.<br />
Ze ontwikkelen interactieve computerprogramma’s<br />
waarbij virtuele organismen<br />
evolueren zodat nieuwe vormen kunnen<br />
ontstaan. Het object op de foto bij dit<br />
artikel is bijvoorbeeld geproduceerd door<br />
Breed, een computerprogramma dat door<br />
middel <strong>van</strong> kunstmatige evolutie gedetailleerde<br />
sculpturen ontwerpt. Om de ontwerpen<br />
in materiële vorm om te zetten,<br />
worden 3d-printers gebruikt, waarmee het<br />
proces <strong>van</strong> ontwerp tot uitvoering, geautomatiseerd<br />
is. De tentoonstelling werd op<br />
16 oktober geopend door prof. dr. Robbert<br />
Dijkgraaf – zelf ook wetenschapper én<br />
kunstenaar, en daarnaast president <strong>van</strong> de<br />
Koninklijke Nederlandse Akademie <strong>van</strong><br />
Wetenschappen. Tot 8 november is iedereen<br />
welkom om de tentoonstelling te komen<br />
bekijken. (DdV)<br />
■<br />
Driessens & Verstappen, Breed 1.2 #eo27, roestvrijstaal/brons, 2009vrij staal /brons, 2009<br />
KORT NIEUWS<br />
Gespecialiseerd in ouderen<br />
De verpleeghuisarts bestaat niet meer. Niet<br />
schrikken: voortaan beschikken we in<br />
plaats daar<strong>van</strong> over de specialist ouderengeneeskunde.<br />
Zoals uit de nieuwe naam al<br />
blijkt, beperkt die zich niet tot het verpleeghuis.<br />
Hij is ook inzetbaar in ziekenhuis<br />
en verzorgingstehuis, maar zal vooral<br />
veel samenwerken met de huisarts. Bijvoorbeeld<br />
als het gaat om thuiswonende<br />
patiënten die meerdere klachten hebben<br />
Leidse ouderen wachten op de 3 oktober-optocht<br />
foto Marc de Haan<br />
en veel zorg vragen, waar de huisarts niet<br />
altijd tijd voor heeft. In zo’n geval kan de<br />
huisarts aankloppen bij de specialist ouderengeneeskunde.<br />
Die heeft <strong>van</strong>uit zijn achtergrond<br />
het overzicht en kan inschatten<br />
welke andere professionals – bijvoorbeeld<br />
ergotherapeut, logopedist, psycholoog – ingeroepen<br />
moeten worden. Soms zal de specialist<br />
alleen advies geven, in andere gevallen<br />
wordt hij mede- of hoofdbehandelaar.<br />
Niet alleen kwetsbare ouderen zullen met<br />
de specialist ouderengeneeskunde in aanraking<br />
komen: tot de doelgroep behoren<br />
ook chronisch zieken met een complexe<br />
zorgvraag, patiënten die moeten revalideren<br />
en stervenden. Om aan het uitgebreidere<br />
eisenpakket te voldoen, is de opleiding<br />
tot specialist ouderengeneeskunde –<br />
die in september 2007 <strong>van</strong> start ging – langer<br />
dan de vroegere opleiding tot<br />
verpleeghuisarts. In plaats <strong>van</strong> twee jaar<br />
zijn artsen nu drie jaar bezig. De inhoud<br />
is wezenlijk veranderd. Nieuw zijn onder<br />
andere een stage Ouderenpsychiatrie en<br />
dementiezorg in de thuissituatie, een stage<br />
in de kliniek en een keuzestage. Aan het<br />
eind <strong>van</strong> de opleiding staan artsen die zowel<br />
generalist zijn als specialist.<br />
Het hoofddoel <strong>van</strong> de specialist ouderengeneeskunde<br />
is in alle gevallen gericht op<br />
het behoud <strong>van</strong> autonomie <strong>van</strong> de patiënt,<br />
ongeacht of de zorg thuis of elders te leveren<br />
is. Docent dr. Romke <strong>van</strong> Balen (Public<br />
Health en Eerstelijns Geneeskunde):<br />
“Denk bijvoorbeeld aan een oudere patiënt<br />
die slecht hoort en ziet, weinig contacten<br />
meer heeft, zichzelf wat verwaarloost,<br />
slecht eet en regelmatig valt. Zo iemand<br />
kunnen we goed helpen. We komen<br />
dan bij de patiënt thuis en kunnen vervolgens<br />
alle benodigde zorg en therapie inschakelen.<br />
Dan hoort en ziet iemand misschien<br />
nog steeds niet goed, maar loopt iemand<br />
wel weer zekerder, komt meer de<br />
deur uit en valt minder. Dat is winst.”<br />
(DdV)<br />
■<br />
Leids Universitair Medisch Centrum [ 13]
IK HEB GEZEGD<br />
Lang leve de oudere<br />
Als het ligt aan Jacobijn<br />
gussekloo, sinds vorig jaar<br />
hoogleraar in de wetenschappelijke<br />
onderbouwing<br />
<strong>van</strong> de eerstelijnsgeneeskunde,<br />
raken huisartsen hun<br />
calimero-complex (‘Zij zijn<br />
groot en ik is klein…’) snel<br />
kwijt en gaan ze een stevige<br />
partij meeblazen in het wetenschappelijk<br />
<strong>onderzoek</strong>.<br />
Zelf concentreert ze zich<br />
vooral op <strong>onderzoek</strong> bij ouderen.<br />
“Juist voor ouderengeneeskunde<br />
is het cruciaal<br />
dat de medische disciplines<br />
samenwerken en dat we ons<br />
niet laten hinderen door historische<br />
grenzen.”<br />
tekst en tekening Jan Hein <strong>van</strong> Dierendonck<br />
Voor een aanzienlijk deel <strong>van</strong> wat artsen<br />
doen bestaat nog geen wetenschappelijke<br />
onderbouwing, stelt<br />
prof. dr. Jacobijn Gussekloo in haar oratie.<br />
Belangrijkste reden: geneeskunde is gewoon<br />
oneindig breed. Andere reden: de<br />
groep patiënten die meedoet aan <strong>onderzoek</strong><br />
is juist nogal smal: gemiddeld genomen<br />
zijn dit blanke mannen <strong>van</strong> middelbare<br />
leeftijd, die meestal zijn opgenomen<br />
in een ziekenhuis. Kan je dergelijke <strong>onderzoek</strong>sresultaten<br />
zomaar doortrekken naar<br />
bijvoorbeeld Aziatische mannen, baby’s of<br />
ouderen?<br />
Veel <strong>van</strong> het werk <strong>van</strong> Gussekloo speelt<br />
zich af binnen het domein <strong>van</strong> de ouderengeneeskunde.<br />
Daarom is het prettig dat<br />
haar leeropdracht zich niet beperkt tot de<br />
huisartsgeneeskunde, maar betrekking<br />
heeft op wat men noemt ‘de eerstelijnsgeneeskunde’:<br />
alle zorg die rechtstreeks, zonder<br />
verwijzing, toegankelijk is – dus óók de<br />
zorg in verpleeghuizen. “Ik realiseer me dat<br />
dit mogelijk grensconflicten oplevert tussen<br />
huisartsengeneeskunde en specialisten<br />
ouderengeneeskunde, maar willen we de<br />
klinische praktijk een meer wetenschappelijke<br />
basis geven, dan is samenwerking tussen<br />
deze twee specialismen onontbeerlijk.”<br />
Afkeer <strong>van</strong> stampwerk<br />
Haar ouders studeerden nog in Wageningen<br />
toen ze in de zomer <strong>van</strong> 1966 werd geboren.<br />
“Mijn moeder deed natuur- en<br />
scheikunde en wijlen mijn vader koos de<br />
marketingkant, iets wat mijn broer nu ook<br />
doet.” Omdat haar vader werk vond bij<br />
een Amsterdams reclamebureau verhuisden<br />
ze naar Badhoevedorp en toen ze zeven<br />
was naar een boerendorp in het Groene<br />
Hart. Ze herinnert zich dat ze zich al<br />
jong leerde aanpassen aan andere gewoontes.<br />
En dat ze lid werd <strong>van</strong> de plaatselijke<br />
fanfare. “Ik speelde sax, maar omdat die<br />
minder geschikt bleek voor klassieke muziek<br />
heb ik die later ingeruild voor de<br />
trompet, nog steeds mijn grote passie. Tegenwoordig<br />
speel ik in het Leidse koperblaasensemble<br />
Matthew Locke, genoemd<br />
naar een zeventiende-eeuwse Barokcomponist.”<br />
Gussekloo is een snelle prater (“Dat<br />
moet tijdens de oratie misschien wat be-<br />
Ze ontpopte zich tot een<br />
typische bèta, met een<br />
afkeer <strong>van</strong> rijtjes leren<br />
dachtzamer”). Op het vwo in Alphen a/d<br />
Rijn pikte de lerares Nederlands haar er<br />
vrijwel onmiddellijk uit om voorzitter te<br />
worden <strong>van</strong> de schoolkrantredactie. Ze ontpopte<br />
zich tot een typische bèta, met een<br />
afkeer <strong>van</strong> rijtjes leren. “Aan<strong>van</strong>kelijk zou<br />
ik naar het conservatorium gaan, maar<br />
veertig jaar lesgeven leek me geen aanlokkelijk<br />
vooruitzicht. Ook de studie Levensmiddelentechnologie<br />
in Wageningen viel<br />
af. Ondanks mijn aversie tegen stampwerk<br />
werd het Geneeskunde in Leiden.”<br />
85-plussers<br />
Vanaf haar co-schappen wist Gussekloo dat<br />
ze huisarts wilde worden. “Ik wil middenin<br />
de wereld staan, werken met baby’tjes en<br />
ouderen, met ernstig zieken en mensen<br />
met onschuldige pukkeltjes.” Een wetenschapsstage<br />
over chronisch klagende patiënten<br />
in de huisartsenpraktijk leverde<br />
naast een publicatie ook een relatie op met<br />
haar stagebegeleider. Echtgenoot dr. Friedo<br />
Dekker werkt thans als <strong>onderzoek</strong>er bij<br />
Klinische Epidemiologie en is hoofd <strong>van</strong><br />
het onderwijsexpertisecentrum. Hun kinderen<br />
zitten alle drie op de basisschool.<br />
Na haar artsexamen werkte Gussekloo een<br />
tijdje als arts<strong>onderzoek</strong>er bij de afdeling<br />
Psychiatrie, dit in het kader <strong>van</strong> de eerste<br />
Leiden 85-plus Studie. Vervolgens deed ze<br />
haar huisartsenopleiding, werd waarnemend<br />
huisarts en besloot dat na een jaar te<br />
combineren met een parttime baan als arts<strong>onderzoek</strong>er<br />
bij de afdeling Interne Geneeskunde,<br />
bij de sectie Gerontologie en Geriatrie,<br />
onder supervisie <strong>van</strong> prof. Dick Knook.<br />
Ze was nauw betrokken bij de opzet <strong>van</strong> de<br />
tweede 85-plus Studie, een uniek <strong>onderzoek</strong><br />
onder 600 inwoners <strong>van</strong> Leiden die in de<br />
periode 1997-1999 85 jaar werden en die uitgebreid<br />
zijn onderzocht op lichamelijk,<br />
functioneel, psychisch en sociaal functioneren.<br />
Hierbij werd ze gecoacht door prof.<br />
Rudi Westendorp, de latere opvolger <strong>van</strong><br />
Knook. Ze werkt nog steeds intensief met<br />
hem en zijn afdeling samen.<br />
Sprong in het diepe<br />
Diezelfde Westendorp haalde haar over <strong>van</strong><br />
baan te veranderen. “Pim Assendelft was<br />
net hoofd <strong>van</strong> de afdeling Huisartsengeneeskunde<br />
en Verpleeghuisgeneeskunde geworden<br />
en had een vacature voor iemand<br />
die leiding moest geven aan het wetenschappelijk<br />
<strong>onderzoek</strong>. Ik had het bij Interne<br />
geweldig naar mijn zin, was met mijn<br />
<strong>onderzoek</strong> vergroeid en bovendien leek<br />
eerstelijnsgeneeskunde en wetenschap me<br />
geen voor de hand liggende combinatie.<br />
[ 14] 17 oktober 2009 | nummer 8
Het was echt een sprong<br />
in het diepe en ik had<br />
het zetje nodig.”<br />
Ouderen<strong>onderzoek</strong> is in<br />
het lumc niet langer<br />
het primaat <strong>van</strong> internisten.<br />
“Toen ik naar<br />
deze afdeling kwam<br />
heb ik die lijn hier opgezet,<br />
voor mij als generalist<br />
een heerlijk onderwerp.<br />
Ik vind het<br />
leuk om met psychiaters te<br />
kunnen meediscussiëren<br />
over depressie en eenzaamheid,<br />
maar ook om met nefrologen<br />
te praten over nierfunctie bij<br />
ouderen. Het is toch prachtig als je met<br />
zo’n 85-plus Studie in het hoogstscorende<br />
nefrologietijdschrijft kunt publiceren! De<br />
<strong>onderzoek</strong>swereld accepteert steeds meer<br />
dat oorzaak en verloop <strong>van</strong> ziekten bij<br />
ouderen vaak anders liggen dan bij jongeren.”<br />
Geen gebrek aan talent<br />
Ze heeft moeite met het Calimero-complex<br />
<strong>van</strong> huisartsen.<br />
“In de hiërarchie <strong>van</strong> de<br />
geneeskunde bungelen<br />
huisartsen<br />
onderaan.<br />
In<br />
het onderwijs<br />
was het<br />
vaak zo dat<br />
patiëntdemonstraties begonnen<br />
met ‘de huisarts wist het<br />
niet meer, of deed het fout, en<br />
toen kwam de patiënt hier.’ Dit<br />
soort benaderingen heeft de onderwijssectie<br />
er nu wel uitgehaald.<br />
Huisartsengeneeskunde is<br />
gewoon een ander type vak.<br />
Huisartsen zijn generalisten. Bij<br />
de internisten is bijna de helft<br />
gepromoveerd, bij de huisartsen nog geen<br />
tien procent. Het nemen en bewaren <strong>van</strong><br />
bloed- en weefselmonsters vraagt om een<br />
nieuw soort expertise <strong>van</strong> de huisartsen.<br />
Vanzelfsprekend hebben ze ook verstand<br />
<strong>van</strong> statistiek en epidemiologie. We groeien<br />
daar in mee en er is echt geen gebrek aan<br />
talent. Je ziet nu dat zelfs senior huisartsen<br />
zich naast hun praktijk gaan bezighouden<br />
met wetenschappelijk <strong>onderzoek</strong>.”<br />
Hoge bloeddruk<br />
Op haar afdeling lopen momenteel meer<br />
dan tien<br />
promotietrajecten.<br />
Het<br />
gros gaat over<br />
ouderen, met<br />
onderwerpen variërend<br />
<strong>van</strong> het effect<br />
<strong>van</strong> cranberrycapsules<br />
op urineweginfecties in verpleeghuizen<br />
tot hoge bloeddruk<br />
bij de oudste ouderen.<br />
“Hoge bloeddruk komt op hoge<br />
leeftijd veel voor en is een<br />
bekende risicofactor<br />
voor hart- en vaatziekten.<br />
Behandeling<br />
<strong>van</strong> hoge bloedruk<br />
verlaagt dat risico, maar het merkwaardige<br />
is dat bij de oudste ouderen een hoge<br />
bloeddruk juist een betere levensverwachting<br />
geeft, zonder dat ze inboeten aan kwaliteit<br />
<strong>van</strong> leven!”<br />
Een voor de hand liggende verklaring is<br />
dat een relatief lage bloeddruk het gevolg<br />
kan zijn <strong>van</strong> verminderde pompfunctie<br />
<strong>van</strong> het hart en falende regelmechanismen<br />
ten gevolge<br />
<strong>van</strong> aderverkalking.<br />
Mensen met een<br />
lage bloeddruk hebben<br />
een slechtere doorbloeding<br />
<strong>van</strong> het brein<br />
en veel ouderen lijden<br />
aan depressies, dementie<br />
of apathie. Het lijkt<br />
niet verstandig deze ouderen<br />
bloeddrukverlagers<br />
voor te schrijven.<br />
Veel geduld<br />
Het toont volgens Gussekloo aan<br />
hoe belangrijk het is om oorzaken te<br />
achterhalen.<br />
“Uiteindelijk kunnen dit soort<br />
studies leiden tot een verandering<br />
<strong>van</strong> de richtlijnen voor<br />
behandeling <strong>van</strong> ouderen.<br />
Probleem is wel dat je voor de<br />
simpelste vragen patiënten nodig<br />
hebt uit veel huisartspraktijken.<br />
Als er, zoals deze zomer,<br />
een griepepidemie dreigt, kun je<br />
deelname <strong>van</strong> huisartsen wel even<br />
vergeten. Daarom kijken we ook of<br />
ergens in de wereld al een studie is gedaan<br />
waar<strong>van</strong> wij de gegevens zo kunnen<br />
bewerken dat we op onze vragen<br />
antwoord krijgen.”<br />
Het lumc bouwt op dit moment op<br />
het gebied <strong>van</strong> ouderenzorg aan een<br />
samenhangend zorgnetwerk en een<br />
academische werkplaats voor ouderenzorg<br />
waarin alle zorgpartners <strong>van</strong><br />
Noordelijk Zuid-Holland participeren.<br />
“Voor zorginnovatie heb je echt iedereen<br />
nodig, maar zo’n samenwerkingsverband<br />
<strong>van</strong> de grond krijgen kost veel geduld.<br />
Je wilt er bijvoorbeeld ook de elkaar<br />
beconcurrerende thuiszorginstellingen<br />
en verzekeraars bij betrekken. Dat<br />
zijn intrigerende processen.”<br />
■<br />
De <strong>onderzoek</strong>swereld<br />
accepteert steeds meer<br />
dat oorzaak en verloop<br />
<strong>van</strong> ziekten bij ouderen<br />
vaak anders liggen dan<br />
bij jongeren<br />
Leids Universitair Medisch Centrum [ 15]
V.l.n.r.: Gebouw 1 <strong>van</strong><br />
Leiden Bio Science Park viert vijfde lustrum<br />
Groei en bloei<br />
Dit jaar bestaat het Leiden<br />
Bio Science Park 25 jaar. Een<br />
mooi moment om terug te<br />
kijken. Maar ook vooruit. Er<br />
zijn grootse plannen om <strong>van</strong><br />
het Bio Science Park een plek<br />
te maken waar niet alleen<br />
gewerkt wordt. Omringd<br />
door jonge biotechbedrijfjes<br />
verrijzen de komende jaren<br />
onder meer een hotel, een<br />
restaurant en honderden<br />
woningen.<br />
door Raymon Heemskerk<br />
De straten zijn er genoemd naar illustere<br />
wetenschappers uit vervlogen<br />
tijden, zoals Einstein, Darwin<br />
en Archimedes. Ze weerspiegelen de ambitie<br />
die hier leeft. Dit jaar is het 25 jaar geleden<br />
dat het academisch bedrijven centrum<br />
(abc-gebouw) zich aan de Niels Bohrweg<br />
vestigde. Het abc-gebouw was – en is nog<br />
steeds – een zogenaamde incubator. De<br />
kantoren en laboratoria hierin zijn te<br />
huur: een broei- en groeiplaats voor jonge,<br />
startende bedrijfjes.<br />
Rode biotechnologie<br />
“De komst <strong>van</strong> het abc-gebouw markeert<br />
het begin <strong>van</strong> het Leiden Bio Science Park”,<br />
vertelt Hermine Klein, hoofd Marketing<br />
<strong>van</strong> het park. “De biotechnologie kwam op<br />
in die tijd. Hoogleraar biochemie Rob<br />
Schilperoort zag dat er in Amerika allerlei<br />
bedrijven ontstonden. Hij maakte zich<br />
sterk om dat hier ook te krijgen.”<br />
Dat is gelukt: inmiddels huisvest het ongeveer<br />
125 hectare grote park tussen station<br />
Leiden en de a44 ongeveer zestig kleine<br />
en grote life science bedrijven, waaronder<br />
het beursgenoteerde Crucell. Vrijwel alle<br />
bedrijven richten zich op innovaties in de<br />
geneeskunde, de zogenaamde rode biotechnologie.<br />
Daarnaast zijn er <strong>onderzoek</strong>sinstituten,<br />
zoals het Centre for Human<br />
Drug Research (chdr), tno en Top Instituut<br />
Pharma, en wordt er life science-gerelateerd<br />
onderwijs gegeven aan de Universiteit<br />
Leiden, de Hogeschool Leiden, het<br />
roc Leiden en de Leidse Instrumentenmakers<br />
School. Daarnaast ligt het park ingeklemd<br />
tussen twee grote wetenschapsmusea:<br />
Naturalis en Corpus. Inclusief het<br />
lumc werken er ongeveer 14.000 mensen<br />
op het Leiden Bio Science Park (lbsp).<br />
Spin-offs <strong>van</strong> het LUMC<br />
Het lbsp is in een kwart eeuw uitgegroeid<br />
tot het grootste cluster <strong>van</strong> biomedische<br />
bedrijvigheid in Nederland. En die bedrijvigheid<br />
groeit nog steeds. Onlangs sloeg<br />
minister Maria <strong>van</strong> der Hoeven <strong>van</strong> Economische<br />
Zaken de eerste paal voor Accelerator,<br />
een nieuw gebouw voor bedrijven<br />
die de startersfase ontgroeid zijn, maar<br />
nog niet toe zijn aan een eigen pand. Het<br />
lumc neemt een unieke plaats in op het<br />
park: het is de grootste werkgever en het<br />
takenpakket is veelzijdig met patiëntenzorg,<br />
<strong>onderzoek</strong> en onderwijs. “De relatie<br />
tussen het park en het lumc is zeer nauw”,<br />
aldus Klein. “Veel lumc-<strong>onderzoek</strong>ers werken<br />
samen met de bedrijven en verschillende<br />
bedrijven zijn ontstaan als spin-offs<br />
<strong>van</strong> het lumc.”<br />
Prof. dr. Kees Melief (Immunohematologie)<br />
is de oprichter <strong>van</strong> zo’n spin-off. Vijf<br />
jaar geleden richtte hij het bedrijf isa Pharmaceuticals<br />
op. isa (Immune System Activation)<br />
richt zich op het ontwikkelen <strong>van</strong><br />
[ 16] 17 oktober 2009 | nummer 8
foto OctoPlus<br />
foto Crucell Holland BV<br />
het LUMC, Gebouw 2 in aanbouw, eerste paal <strong>van</strong> Beagle building (sinds kort SL Plaza), nieuwbouw CHDR, bouw <strong>van</strong> OctoPlus, prof. Dinko Valerio legt basis voor Crucell<br />
een therapeutisch vaccin tegen hoogrisico<br />
humaan papillomavirus, dat baarmoederhalskanker<br />
veroorzaakt, en ook op therapeutische<br />
vaccins tegen niet-virale vormen<br />
<strong>van</strong> kanker. Voor Melief is het logisch om<br />
zijn bedrijf op het lbsp onder te brengen.<br />
“Het moederbedrijf dat het kapitaal verschaft<br />
heeft, zit in Bilthoven. Maar voor<br />
de interactie is het goed om dichtbij het<br />
lumc te zitten.” De band tussen het lumc<br />
en isa is dan ook zeer innig. Melief: “Zo<br />
innig zelfs dat we tot nu toe vooral een<br />
virtueel bedrijf zijn. We huren kantoorruimte<br />
in het Poortgebouw en maken voor<br />
het ontwikkelen en testen <strong>van</strong> het vaccin<br />
gebruik <strong>van</strong> de faciliteiten <strong>van</strong> de apotheek<br />
<strong>van</strong> het lumc.” Als de immunologische<br />
behandeling voor vrouwen met baarmoederhalskanker<br />
succesvol blijkt, wordt<br />
die wellicht in grootschalige productie genomen.<br />
Melief: “Dat kan niet in het lumc,<br />
en dat willen we ook niet. Het is heel<br />
mooi om als universitair centrum zelf<br />
nieuwe therapieën te ontwikkelen en te<br />
testen, zonder afhankelijk te zijn <strong>van</strong> de<br />
farmaceutische industrie. Maar commerciële<br />
productie is geen taak <strong>van</strong> een umc. De<br />
plannen zijn nu om dat door een Zwitsers<br />
bedrijf te laten doen, maar wellicht gaan<br />
we die productie zelf in de hand nemen.<br />
We zijn nu in elk geval op zoek naar een<br />
geschikte plek binnen het Bio Science Park<br />
om uit te breiden.”<br />
Plek om te leven<br />
Die ruimte om te groeien is er nog. Klein:<br />
“Binnen het park is nog ongeveer 36 hectare<br />
vrij. Vooral bij het Sylviusgebouw en<br />
aan de overkant <strong>van</strong> de a44, bij museum<br />
Corpus, is nog ruimte.” Voor de komende<br />
jaren zijn daar uitbreidingen gepland. In<br />
ontwikkeling is ook het Boerhaavegebied.<br />
“De monumentale panden hier worden nu<br />
deels klaargemaakt voor bewoning”, vertelt<br />
Klein. “Er komen koopappartementen<br />
voor particulieren, naast woonruimte voor<br />
studenten en wetenschappers die hier tijdelijk<br />
verblijven. Verder zijn er plannen<br />
om waar nu nog het universitair sportcentrum<br />
ligt een entreegebied te maken met<br />
onder meer een hotel, een café en winkeltjes.<br />
Nog dit najaar wordt het stedenbouwkundig<br />
masterplan voor de verdere ontwikkeling<br />
<strong>van</strong> het park vastgesteld.” Ook<br />
de bereikbaarheid verandert met de komst<br />
<strong>van</strong> een ongelijkvloerse kruising op de<br />
Plesmanlaan. Verder zijn er plannen voor<br />
de Rijnlandroute, en de aanleg <strong>van</strong> de Rijn<br />
Gouwe Lijn door het park.<br />
Van louter een plek om te werken verandert<br />
het lbsp de komende jaren dus in een<br />
stukje Leiden, waar meer dan voorheen geleefd<br />
wordt. Een stedelijk kenniscentrum,<br />
met ruimte om te wonen, te werken, te<br />
studeren en te recreëren, zo formuleert de<br />
gemeente Leiden het in een special <strong>van</strong> de<br />
Stadskrant. Plannen voor woningbouw<br />
waren er 25 jaar geleden ook al. “In die tijd<br />
was er grote behoefte aan woonruimte in<br />
Leiden”, aldus Klein. “Het plan was toen<br />
om in het gebied vijfduizend woningen<br />
neer te zetten. Maar er heerste toen angst<br />
voor het vrijkomen <strong>van</strong> gevaarlijke stoffen<br />
uit de nabijgelegen universiteitsgebouwen.”<br />
Ziekte <strong>van</strong> Duchenne<br />
Met zijn vele jonge bedrijven barst het<br />
lbsp <strong>van</strong> de nieuwe ideeën en initiatieven.<br />
Toch is er wel een aantal hoogtepunten<br />
aan te wijzen in het 25-jarig bestaan. Zo is<br />
stier Herman uitgegroeid tot boegbeeld<br />
<strong>van</strong> de biotechnologie. Het eerste genetisch<br />
gemodificeerde rund ter wereld werd<br />
ontwikkeld door het op het lbsp gevestigde<br />
bedrijf Pharming. De bedoeling was dat<br />
de dochters <strong>van</strong> Herman melk met lactoferrine<br />
zouden produceren. De hoeveelheid<br />
<strong>van</strong> dit ontstekingsremmende eiwit in<br />
de melk viel echter tegen. Toch heeft Herman<br />
een ereplaats gekregen. In het huidige<br />
grand café De Stal bracht hij de laatste<br />
jaren <strong>van</strong> zijn leven door. Nu is hij in opgezette<br />
vorm permanent te bewonderen in<br />
museum Naturalis. Sommige ontdekkingen<br />
die op het lbsp gedaan zijn komen direct<br />
ten goede aan de patiëntenzorg. Een<br />
bedrijf dat zijn sporen op wetenschappelijk<br />
gebied inmiddels verdiend heeft is Prosensa.<br />
In samenwerking met het lumc<br />
heeft het een – nog experimentele – behandeling<br />
tegen de ziekte <strong>van</strong> Duchenne<br />
ontwikkeld, een erfelijke spierziekte. Het<br />
medicijn Remicade®, een ontstekingsremmer<br />
die onder meer tegen reuma wordt gebruikt,<br />
is door het Leidse Centocor ontwikkeld.<br />
Beste bedrijventerrein<br />
De Ondernemersvereniging Bio Science<br />
Park behartigt de belangen <strong>van</strong> het park.<br />
Ruim 70 procent <strong>van</strong> de bedrijven op het<br />
lbsp is bij deze vereniging aangesloten. In<br />
haar krant schrijft de vereniging dat ‘de<br />
druk op de gemeente in economisch mindere<br />
tijden groot is geweest om stukken<br />
grond te verkopen voor andere takken <strong>van</strong><br />
sport’. De gemeente hield echter voet bij<br />
stuk en zo ontstond het grootste in rode<br />
biotechnologie gespecialiseerde Bio Science<br />
Park <strong>van</strong> Nederland, met een plaats in<br />
de top 5 <strong>van</strong> Europa, aldus de uitgave.<br />
Ook in de huidige economisch mindere<br />
tijd blijft in het park geïnvesteerd worden.<br />
En dat werpt zijn vruchten af: het lbsp is<br />
onlangs uitgeroepen tot het beste bestaande<br />
bedrijventerrein <strong>van</strong> 2009. ■<br />
Op woensdag 9 december wordt het jubileumjaar<br />
<strong>van</strong> het Leiden Bio Science Park afgesloten<br />
met een groot internationaal congres: Life<br />
Sciences Capitals. Meer informatie hierover is<br />
te vinden op www.lifesciencescapitals.nl.<br />
Leids Universitair Medisch Centrum [ 17]
KORT NIEUWS<br />
Stempels voor het leven<br />
Mensen die de Hongerwinter in west Nederland<br />
<strong>van</strong> 1940-1945 als embryo of foetus<br />
in de baarmoeder doorbrachten, hebben<br />
een licht verhoogde kans op gezondheidsproblemen,<br />
zoals hart- en vaatziekten,<br />
overgewicht en schizofrenie. Kennelijk<br />
blijven er sporen <strong>van</strong> de moeilijke beginperiode<br />
bewaard. Onderzoek dat promovendus<br />
Elmar Tobi en begeleider dr. Bas<br />
Heijmans (Moleculaire Epidemiologie)<br />
doen in samenwerking met Bertie Lumey<br />
(Columbia University, New York) heeft<br />
zulke sporen aan het licht gebracht. Genen<br />
blijken bij deze mensen blijvend anders<br />
gemarkeerd te zijn dan normaal,<br />
waardoor ze makkelijker of juist moeilijker<br />
tot expressie komen. Een publicatie erover<br />
in Human Molecular Genetics is sinds augustus<br />
online.<br />
Het lijkt raadselachtig: een gebeurtenis<br />
voor de geboorte heeft een weerslag als<br />
mensen-dna tijdens de ontwikkeling gemarkeerd<br />
wordt met chemische ‘vlaggetjes’.<br />
De bekendste vlaggetjes zijn methylgroepen<br />
die op bepaalde plaatsen aan het dna<br />
gekoppeld kunnen worden en de expressie<br />
<strong>van</strong> het betreffende gen bemoeilijken. Het<br />
methyleringspatroon <strong>van</strong> een cel gaat na<br />
een celdeling over op de dochtercellen.<br />
Deze zogenoemde epigenetische informatie<br />
is cruciaal voor het ontstaan en in stand<br />
blijven <strong>van</strong> verschillende celtypen.<br />
Vorig jaar hadden de <strong>onderzoek</strong>ers al ontdekt<br />
dat het gen igf2 (betrokken bij groei)<br />
minder gemethyleerd was bij mensen die<br />
tijdens de Hongerwinter waren verwekt<br />
dan bij een broer of zus. Heijmans: “We<br />
wilden uitsluiten dat dit een geïsoleerd geval<br />
was.” Daarom namen de <strong>onderzoek</strong>ers<br />
15 genen onder de loep die bij groei, vetstofwisseling<br />
en ontstekingsreacties zijn<br />
betrokken. Ze onderzochten het methyleringspatroon<br />
<strong>van</strong> die genen in witte bloedcellen<br />
<strong>van</strong> zestigjarige mensen <strong>van</strong> wie de<br />
ontwikkeling in de Hongerwinter begon.<br />
Zes <strong>van</strong> die 15 genen hadden bij hen een<br />
veranderd methyleringspatroon.<br />
Ook methyleringspatronen bij mensen die<br />
de Hongerwinter als foetus hadden meegemaakt<br />
werden onderzocht. Heijmans: “Nu<br />
vonden we maar voor één gen een ander<br />
methyleringspatroon. Het ziet er dus naar<br />
uit dat het methyleringspatroon <strong>van</strong> veel<br />
<strong>van</strong> onze genen gevoelig is voor omstandigheden<br />
tijdens de allervroegste ontwikkeling.<br />
In samenwerking met collega’s bij<br />
Harvard zijn we momenteel met nieuwe<br />
sequencing technieken het hele genoom<br />
aan het afzoeken op zulke verschillen.”<br />
De omstandigheden tijdens de embryonale<br />
fase drukken dus letterlijk een stempel<br />
op genen dat levenslang blijft zitten. De<br />
vraag is nu of zulke stempels ook in andere<br />
weefsels dan bloed te vinden zijn, en of<br />
de afwijkende methyleringspatronen verklaren<br />
waarom mensen die als ongeboren<br />
kind de Hongerwinter meegemaakt hebben,<br />
extra vatbaar zijn voor sommige gezondheidsproblemen.<br />
(WvS)<br />
■<br />
Wetenschappelijke band tussen<br />
Leiden en Japan<br />
Dit jaar wordt de bijzondere band tussen<br />
Leiden en Japan gevierd. Het gaat dan om<br />
de handelsbetrekkingen die exact vier eeuwen<br />
geleden begonnen. Maar ook op het<br />
wetenschappelijk vlak heeft Leiden een speciale<br />
relatie met Japan. Deze band werd op<br />
17 september gevierd met het wetenschappelijke<br />
symposium 400 years of health(y)<br />
cooperation between Japan and the Netherlands,<br />
georganiseerd door Leiden Bio Sciene Park,<br />
Astellas, het Sieboldhuis, chdr, het lumc<br />
en de Universiteit Leiden.<br />
Eerste spreker prof. dr. Harm Beukers verhaalde<br />
over de geschiedenis <strong>van</strong> de wetenschappelijke<br />
relatie tussen Japan en Nederland.<br />
In 1823 ging de <strong>van</strong> oorsprong Duitse<br />
arts Philipp von Siebold naar Japan en legde<br />
daar al gauw contact met collega-medici.<br />
Hij ging als arts werken in de Nederlandse<br />
handelsnederzetting bij Nagasaki<br />
en werd de eerste Europeaan die in Japan<br />
foto Marc de Haan<br />
de westerse geneeskunde doceerde.<br />
Prof. dr. Henk-Jan Guchelaar (Klinische<br />
Farmacie) liet zijn licht schijnen over etnische<br />
verschillen in reacties op medicijnen.<br />
Die verschillen meestal zijn terug te voeren<br />
op erfelijke factoren. Van bijvoorbeeld<br />
bloeddrukverlagende ace-remmers is bekend<br />
dat ze bij negroïde mensen vaak<br />
minder goed werken. Het virusremmende<br />
middel oseltamivir (bekend onder de<br />
merknaam Tamiflu) lijkt vooral bij Japanners<br />
neurologische bijwerkingen te kunnen<br />
hebben.<br />
Prof. dr. Eiji Uchida <strong>van</strong> het Showa University<br />
Hospital in Tokyo vertelde over de<br />
samenwerking tussen Japan en Leiden<br />
(lumc, chdr, Astellas) bij het doen <strong>van</strong><br />
klinische trials. Die samenwerking gaat<br />
goed, mits er met een aantal mogelijke obstakels<br />
rekening gehouden wordt. Hinderpalen<br />
kunnen bijvoorbeeld zijn: de taal,<br />
cultuurverschillen en landelijke verschillen<br />
in (de uitleg <strong>van</strong>) regelgeving. Uchida<br />
deed een aantal aanbevelingen, zoals het<br />
aanwijzen <strong>van</strong> één verantwoordelijk persoon,<br />
de zogenaamde window person. Maar<br />
het belangrijkste is volgens hem dat iedereen<br />
die bij een klinische trial betrokken is,<br />
artsen, verpleegkundigen, biostatistici,<br />
goed getraind wordt in het doen <strong>van</strong> zulke<br />
trials. Die training moet er dan weer overal<br />
ongeveer hetzelfde uitzien, omdat iedereen<br />
uiteindelijk hetzelfde moet leren.<br />
(RH)<br />
■<br />
[ 18]<br />
17 oktober 2009 | nummer 8
Borstvoeding en brood<br />
Sara <strong>van</strong> twee buigt zich over een bak met<br />
lekkers. Koek, snoep, chips: het is allemaal<br />
glutenvrij op deze informatiedag. Die gaat<br />
over de voortgang <strong>van</strong> PreventCD, een <strong>onderzoek</strong><br />
naar het voorkómen <strong>van</strong> coeliakie.<br />
Het LUMC coördineert deze Europese studie,<br />
de Europese Commissie financiert hem. Zo’n<br />
negentig ouders en zestig kinderen – deelnemers<br />
aan het <strong>onderzoek</strong> – zijn op 19 september<br />
<strong>van</strong>uit het hele land naar Leiden afgereisd.<br />
door Masja de Ree foto Marc de Haan<br />
Mensen die coeliakie hebben, verdragen geen gluten, een<br />
eiwit dat voorkomt in verschillende soorten granen. De<br />
enige ‘behandeling’ op dit moment is het levenslang<br />
volgen <strong>van</strong> een glutenvrij dieet. Preventcd <strong>onderzoek</strong>t of je coeliakie<br />
kunt voorkomen door gluten tijdens de periode <strong>van</strong> borstvoeding<br />
geleidelijk bij de baby te introduceren. Arts-<strong>onderzoek</strong>er<br />
Caroline Hogen Esch vertelt dat het <strong>onderzoek</strong> nu 2,5 jaar loopt<br />
en dat er 152 kinderen meedoen, die overigens nog niet allemaal<br />
geboren zijn. Bij de geboorte wordt gekeken of het kind de genen<br />
heeft die hem gevoelig maken voor coeliakie (hla-dq2 of hladq8).<br />
“Tussen vier en zes maanden krijgt een deel <strong>van</strong> de baby’s<br />
naast borstvoeding een kleine hoeveelheid gluten”, legt Hogen<br />
Esch uit. “Een controlegroep krijgt een placebo. We volgen alle<br />
kinderen en vergelijken hoeveel er coeliakie ontwikkelen. Uiteindelijk<br />
hopen we een duidelijke richtlijn op te stellen voor de hoeveelheid<br />
gluten en de leeftijd waarop die in combinatie met<br />
borstvoeding geïntroduceerd<br />
moet worden.” Op<br />
dit moment wordt ouders<br />
in Nederland geadviseerd<br />
te wachten met brood (en<br />
dus met gluten) tot hun<br />
kind zes maanden oud is.<br />
Erfelijk<br />
Is het dan niet gevaarlijk<br />
om zo vroeg te beginnen<br />
met gluten? Luisa Mearin,<br />
kinderarts maag-darm-leverziekten<br />
en coördinator<br />
<strong>van</strong> het <strong>onderzoek</strong>, vertelt<br />
dat Preventcd onder meer<br />
gebaseerd is op een epidemie<br />
<strong>van</strong> coeliakie die in<br />
Zweden ontstond nadat de<br />
geadviseerde leeftijd om<br />
een baby brood te geven,<br />
verhoogd was. Mearin: “Er<br />
zijn aanwijzingen dat het<br />
op jongere leeftijd geleidelijk<br />
introduceren <strong>van</strong> gluten<br />
in combinatie met<br />
borstvoeding een positief effect heeft en coeliakie juist voorkómt.<br />
Zeker weten we het nog niet, maar er zijn tot nu toe in ons <strong>onderzoek</strong><br />
geen rare dingen gebeurd met de baby’s die de gluten kregen.”<br />
Nadat Jeroen <strong>van</strong> Bergen de ouders heeft verteld wat er in<br />
het laboratorium met de darmbiopten gebeurt, is het woord aan<br />
de Groningse prof. Cisca Wijmenga. Zij belicht de erfelijke kant<br />
<strong>van</strong> coeliakie. Heel veel mensen hebben het gen hla-dq2 of 8,<br />
maar die krijgen lang niet allemaal coeliakie. Naast de omgeving<br />
spelen ook veel andere genetische factoren mee. “Ik schat dat er<br />
meer dan honderd genen bij de ziekte betrokken zijn”, zegt Wijmenga.<br />
“Het <strong>onderzoek</strong> daarnaar is de laatste jaren dankzij nieuwe<br />
technologie in een stroomversnelling geraakt: We hebben al<br />
meer dan tien nieuwe genen ontdekt die het risico op coeliakie<br />
vergroten.”<br />
Borstvoeding<br />
De ouders hebben veel vragen, vooral over de erfelijkheid en over<br />
de ontwikkeling <strong>van</strong> medicijnen tegen coeliakie. Maar ook over<br />
het nut <strong>van</strong> het nemen <strong>van</strong> een dunne-darmbiopt: is dat wel nodig<br />
als een kind alle symptomen <strong>van</strong> coeliakie vertoont en bovendien<br />
een moeder heeft die aan de ziekte lijdt? Mearin vertelt dat<br />
inderdaad onderzocht wordt of het kind dit vervelende <strong>onderzoek</strong><br />
bespaard kan worden. Maar daar is nog geen zekerheid over.<br />
Anouschka Hoen, die met man en dochter Yara (zes maanden) in<br />
de collegebank zit, wil weten hoe het zit met de borstvoeding.<br />
Heeft het zin om langer dan zes maanden door te gaan? “Wetenschappelijk<br />
bewijs is er nog niet”, zegt Mearin. “Maar we weten<br />
dat moedermelk beschermt tegen de ontwikkeling <strong>van</strong> coeliakie.<br />
Het gezond verstand zegt dus: doorgaan!” Isa Blank (3,5 maand)<br />
heeft het hla-dq2 gen <strong>van</strong> beide ouders geërfd en doet mee aan<br />
het <strong>onderzoek</strong>. Moeder Monique is inmiddels ervaringsdeskundige<br />
op het gebied <strong>van</strong> coeliakie. Maar ze vond het toch nuttig de<br />
informatiedag te bezoeken: “Voor mijn man, die er minder in zit,<br />
en voor dochter Sara, die coeliakie heeft en eindelijk eens op een<br />
feestje is waar ze alles mag eten!”<br />
■<br />
Leids Universitair Medisch Centrum [ 19]
Zelfstandig uitnameteam verbetert donorprocedure<br />
Kostbare tijd sparen<br />
door Dick Duynhoven foto Arno Massee<br />
Er is nog steeds een schrikbarend tekort aan organen voor<br />
transplantatie. Hoewel iedereen overtuigd is <strong>van</strong> het belang<br />
<strong>van</strong> orgaandonatie, ervaren veel ziekenhuizen het uitnemen<br />
<strong>van</strong> organen als een lastige inbreuk op het eigen programma.<br />
Het Zelfstandig Uitname Team <strong>van</strong> het LUMC wil dat veranderen.<br />
Het Zelfstandig Uitname Team wordt ingezet om donorziekenhuizen<br />
te ondersteunen en te verbeteren. Daardoor komen er mogelijk<br />
meer organen voor transplantatie beschikbaar. Jan Ringers,<br />
hoofd <strong>van</strong> de afdeling Transplantatiechirurgie, en transplantatiechirurg<br />
Jeroen Dubbeld vormen de motor achter het plan. Een<br />
aantal jaren geleden werd al een eerste aanzet gedaan voor verbetering<br />
<strong>van</strong> de donorprocedure. Ringers: “Om de ziekenhuizen te<br />
helpen bij het uitnemen <strong>van</strong> de donororganen, hebben we toen<br />
een regionaal uitnameteam gevormd, bestaande uit een chirurg<br />
en een assistent-chirurg <strong>van</strong> het lumc. Dat team meldt zich bij<br />
een ziekenhuis zodra daar een donororgaan beschikbaar komt.”<br />
Zelfstandig en snel<br />
Die werkwijze heeft echter zijn beperking, vertelt Jeroen Dubbeld.<br />
“Het donorziekenhuis moet zelf zorgen voor een anesthesioloog<br />
en voor ok-personeel. Maar die zijn niet altijd meteen beschikbaar,<br />
omdat zij in het ziekenhuis hun eigen programma hebben.<br />
Dat maakt een uitname moeilijk te plannen. Bovendien<br />
heeft het personeel <strong>van</strong> de kleinere ziekenhuizen weinig ervaring<br />
met uitnames.”<br />
De nieuwe werkwijze kan dat bezwaar wegnemen. Het uitnameteam<br />
bestaat uit een transplantatiechirurg, een assistent-chirurg,<br />
een anesthesist en twee ok-assistenten; allen <strong>van</strong> het lumc en allen<br />
met veel ervaring. Dubbeld: “Met zo’n volledig team <strong>van</strong> eigen<br />
mensen kunnen we op elk moment onze gang gaan zonder<br />
een beroep te hoeven doen op het personeel <strong>van</strong> het donorziekenhuis.<br />
Het voorkomt ook dat er kostbare uren verloren gaan.<br />
Hoe sneller we kunnen uitnemen, hoe beter de kwaliteit <strong>van</strong> het<br />
orgaan.”<br />
Ringers benadrukt dat een goede planning zonder tijdverlies ook<br />
<strong>van</strong> belang is voor de familie <strong>van</strong> de donor. “Die nabestaanden<br />
spelen vaak een beslissende rol. Ze hebben al een periode <strong>van</strong> onzekerheid<br />
achter de rug. Vervolgens moet onderzocht worden of<br />
de donor geschikt is en als dan de uitname ook nog weer wordt<br />
uitgesteld, dan komt dat hun motivatie niet ten goede.”<br />
Tekort terugdringen<br />
Het idee <strong>van</strong> een Zelfstandig Uitname Team is een onderdeel <strong>van</strong><br />
het Masterplan Orgaandonatie. Dit plan, dat in juni 2008 door<br />
de Coördinatiegroep Orgaandonatie aan de minister <strong>van</strong> Volksgezondheid,<br />
Welzijn en Sport werd aangeboden, heeft als ondertitel<br />
‘De vrijblijvendheid voorbij’. Daarmee willen de opstellers –<br />
waaronder artsen <strong>van</strong> het lumc – aangeven dat er meer inspanning<br />
nodig is om het tekort aan organen voor transplantatie terug<br />
te dringen. Minister Klink heeft vervolgens aan de ziekenhuizen<br />
in de regio’s Leiden en Groningen gevraagd om als proefregio<br />
aan de slag te gaan met enkele <strong>van</strong> de aanbevelingen uit het masterplan.<br />
Voor de lumc-regio ligt de nadruk op verdere kwaliteitsverbetering<br />
<strong>van</strong> de uitnameprocedures en maximale ondersteuning<br />
<strong>van</strong> de donorziekenhuizen. Het uitnameteam is daar een<br />
praktisch uitwerking <strong>van</strong>.<br />
Ambassadeur<br />
Het is volgens de beide artsen niet toevallig dat het lumc is uitgekozen<br />
om een deel <strong>van</strong> het masterplan te gaan uitvoeren. Ringers:<br />
“We hebben een naam hoog te houden op het terrein <strong>van</strong><br />
de transplantatie. Voor ons is de kwaliteit <strong>van</strong> de donatieprocedure<br />
essentieel voor het slagen <strong>van</strong> een orgaantransplantatie. Daarom<br />
werken zoveel mensen binnen het lumc mee aan het slagen<br />
<strong>van</strong> dit experiment. Zowel kwalitatief als kwantitatief.”<br />
Voor Ringers en Dubbeld zijn de professionals <strong>van</strong> het lumc-uitnameteam<br />
‘ambassadeurs <strong>van</strong> de orgaandonatie’. “Iedereen is<br />
overtuigd <strong>van</strong> het belang <strong>van</strong> orgaandonatie, maar ziekenhuizen<br />
ervaren de hele procedure er omheen als een lastige inbreuk op<br />
het eigen programma. Wij willen laten zien dat het uitnemen <strong>van</strong><br />
een donororgaan snel en waardig kan gebeuren. Dat zal leiden tot<br />
een betere kwaliteit en hopelijk ook tot een groter aanbod <strong>van</strong> organen.”<br />
■<br />
[ 20] 17 oktober 2009 | nummer 8
Gouden standaard bij<br />
borstkanker verschuift<br />
De gouden standaard binnen de hormonale<br />
therapie is bezig te verschuiven. Al tientallen<br />
jaren gebruiken vrouwen met hormoongevoelige<br />
borstkanker het middel tamoxifen.<br />
Dit hecht zich aan de receptoren<br />
op de tumorcellen, waardoor er geen plaats<br />
meer is voor de oestrogenen die tumorgroei<br />
bevorderen. Op deze manier kan tamoxifen<br />
uitzaaiingen voorkomen. Maar tamoxifen<br />
werkt niet altijd en heeft bovendien<br />
stevige bijwerkingen. Om die reden<br />
wordt veel <strong>onderzoek</strong> gedaan naar exemestaan<br />
(merknaam Aromasin) als alternatieve<br />
therapie. Dit middel is een aromataseremmer.<br />
Het blokkeert de werking <strong>van</strong><br />
het enzym aromatase, dat een rol speelt bij<br />
de vorming <strong>van</strong> oestrogeen. Door exemestaan<br />
worden minder geslachtshormonen<br />
geproduceerd en komt de groei <strong>van</strong> de<br />
tumor en uitzaaiingen tot staan.<br />
In 2007 bleek uit een publicatie in The Lancet<br />
dat vrouwen het beter doen als zij na<br />
tweeënhalf jaar tamoxifen overstappen op<br />
exemestaan. Daarmee werd deze behandelvolgorde<br />
de nieuwe richtlijn. Onlangs presenteerde<br />
prof. dr. Cornelis <strong>van</strong> de Velde<br />
(lumc) de resultaten <strong>van</strong> nieuw <strong>onderzoek</strong><br />
waaruit blijkt dat het zelfs beter is direct te<br />
beginnen met exemestaan. “Het geeft minder<br />
uitzaaiingen en dus een grotere kans<br />
op overleven. Bovendien geeft het minder<br />
bijwerkingen, onder meer op cognitief gebied”,<br />
zegt Van de Velde. De hoogleraar<br />
chirurgie presenteerde zijn <strong>onderzoek</strong> op<br />
ecco 15 – esmo 34, een groot congres over<br />
kanker in Berlijn. “Dit is het grootste <strong>onderzoek</strong><br />
dat ooit is gehouden naar borstkanker.<br />
Bijna 10.000 patiënten uit negen<br />
landen deden eraan mee, waaronder 2750<br />
vrouwen uit Nederland.” Een artikel ligt<br />
nu bij The Lancet. Een andere uitkomst is<br />
dat vrouwen die trouw hun medicijnen<br />
slikken een grotere kans maken op overleven<br />
dan vrouwen die de therapie staken.<br />
“Dat is geen open deur”, zegt Van de Velde.<br />
“Het nut <strong>van</strong> langdurig medicijngebruik<br />
moest nog altijd worden aangetoond.” De<br />
therapietrouw was bij exemestaan groter<br />
dan bij tamoxifen, 81 resp. 70 procent,<br />
waarschijnlijk omdat exemestaan minder<br />
bijwerkingen geeft. Therapietrouw verhogen<br />
is lastig, erkent Van de Velde. “Je kunt<br />
niemand dwingen tot medicijngebruik. Wel<br />
kun je goede voorlichting geven, onder<br />
meer over de bijwerkingen. Dan weten patiënten<br />
waar ze aan toe zijn en maken ze<br />
bewustere keuzes.”<br />
Overigens bleek de therapietrouw per land<br />
sterk te verschillen. Nederlandse vrouwen<br />
scoorden op dit punt heel hoog. “Een verklaring<br />
geven is speculeren, maar ik denk<br />
dat het te maken heeft met onze multidisciplinaire<br />
aanpak.” In december komt Van<br />
de Velde met weer nieuwe cijfers over de<br />
prestaties <strong>van</strong> tamoxifen en exemestaan,<br />
dit keer op een congres in Texas. (JO) ■<br />
KORT NIEUWS<br />
Samen sterker<br />
Zeven vooraanstaande universiteiten uit<br />
Europa werken op biomedisch gebied al<br />
tien jaar samen in Eurolife (www.eurolifeuniversities.org).<br />
Dat vierden ze eind september<br />
met een symposium aan de Universitat<br />
de Barcelona. Het lumc is een <strong>van</strong><br />
de partners. “Het netwerk heeft zijn waarde<br />
bewezen, en nieuwe plannen voor verdere<br />
samenwerking zijn in ontwikkeling”,<br />
vertelt Jacqueline Ton, die in het Directoraat<br />
Onderzoek (do) <strong>van</strong> het lumc een<br />
contactpersoon is voor Eurolife. Met prof.<br />
dr. Eduard Klasen, die er als decaan bij betrokken<br />
is, Ruud Kukenheim (do) en<br />
Maarten Bergwerff (Directoraat Onderwijs<br />
en Opleidingen) bezocht ze het symposium.<br />
Het eerste doel <strong>van</strong> de samenwerking<br />
was om gezamenlijk <strong>onderzoek</strong>svoorstellen<br />
in te dienen voor de eu-Kaderprogramma’s.<br />
“Later zijn daar nieuwe initiatieven<br />
bijgekomen”, vertelt Ton. “Die hebben<br />
met elkaar gemeen dat ze met een kleine,<br />
maar constante inspanning de samenwerking<br />
flink kunnen versterken.”<br />
Zo bieden de zeven instituten sinds februari<br />
dit jaar een uitwisselingsprogramma<br />
aan voor biomedische<br />
masterstudenten, een initiatief <strong>van</strong><br />
het Trinity College Dublin: het Eurolife<br />
Joint Programme in Translational and Experimental<br />
Medicine. Studenten kunnen drie<br />
tot zes maanden onderwijs volgen aan een<br />
andere Eurolife-instelling. Ton: “Daarmee<br />
verhogen we de mobiliteit <strong>van</strong> studenten<br />
en brengen we tegelijk de begeleiders met<br />
elkaar in contact – met de hoop op verdere<br />
samenwerking.”<br />
Van het Trinity College Dublin kwam ook<br />
het idee <strong>van</strong> de Eurolife Distinguished Faculty<br />
Lecture Series. Een Eurolife-instelling nodigt<br />
een spreker <strong>van</strong> een <strong>van</strong> de partners<br />
uit en organiseert niet alleen een lezing,<br />
maar ook een ontmoeting met <strong>onderzoek</strong>ers<br />
en met studenten. “De Ieren hebben<br />
al een aantal sprekers in huis gehad en<br />
hebben daar goede ervaringen mee. Ze<br />
hebben podcasts <strong>van</strong> de lezingen gemaakt<br />
en op internet gezet, zodat alle<br />
Eurolife-partners ze kunnen bekijken”,<br />
zegt Ton. Ze maakt<br />
een lijstje met sprekers<br />
die het lumc<br />
kan leveren, en<br />
polst ook of er afdelingen<br />
zijn die een<br />
spreker kunnen nodigen.<br />
uitde<br />
tijdens het symposium<br />
in september het laatste initiatief, na-<br />
De Universitat de<br />
Barcelona lanceermelijk<br />
het Eurolife Scholarship Programme<br />
For Early Career Researchers. Het programma<br />
biedt <strong>onderzoek</strong>ers die bij een <strong>van</strong> de<br />
deelnemende instellingen in dienst zijn,<br />
de gelegenheid om drie tot zes maanden<br />
nieuwe kennis en vaardigheden op te doen<br />
bij een <strong>van</strong> de partners. Het zendende instituut<br />
betaalt de reis en het verblijf, de<br />
ont<strong>van</strong>gende instelling draagt de <strong>onderzoek</strong>skosten.<br />
Het lumc kan volgend jaar<br />
een <strong>onderzoek</strong>er uitzenden; de oproep<br />
wordt half oktober uitgeschreven. Ton:<br />
“Voor al deze initiatieven geldt: als we een<br />
goede match vinden, levert het veel<br />
op.” (WvS) ■<br />
Leids Universitair Medisch Centrum [ 21]
IK HEB GEZEGD<br />
Ongevalschirurgie heeft<br />
Als laatste <strong>van</strong> de steden<br />
met een medisch academisch<br />
centrum heeft nu ook<br />
Leiden een hoogleraarzetel<br />
voor traumatologie – maar<br />
wél met de enige vrouwelijke<br />
hoogleraar chirurgie <strong>van</strong><br />
ons land. Om kwaliteit en<br />
continuïteit <strong>van</strong> de traumazorg<br />
te waarborgen wil Inger<br />
Schipper een breed draagvlak<br />
creëren voor vergaande<br />
centralisatie. “Of het nu<br />
gaat om klinische zorg, <strong>onderzoek</strong><br />
of onderwijs: het is<br />
gewoon een ontzettend gaaf<br />
vak.”<br />
tekst en tekening Jan Hein <strong>van</strong> Dierendonck<br />
’S<br />
Nachts een dronkenlap opereren<br />
die na een verkeersongeval in de<br />
kreukels ligt, de volgende ochtend<br />
spreekuur en je dan ‘s middags buigen over<br />
iemand met schotwonden. Hoezo een sexy<br />
beroep? Voor ongevalchirurge prof. dr. Inger<br />
Schipper komt daar nog bij dat ze opereert<br />
in een mannenwereld. Toch weet ze<br />
in haar oratie duidelijk te maken waarom<br />
haar vak zo aantrekkelijk is. Het gaat over<br />
de X-factor <strong>van</strong> de ongevalchirurgie.<br />
Traumatologie is de studie <strong>van</strong> verwondingen<br />
die door ongevallen of geweld zijn veroorzaakt<br />
(botbreuken, hoofdletsels, maar<br />
bijvoorbeeld ook ernstige brandwonden)<br />
en die, vaak spoedeisende, chirurgische ingrepen<br />
behoeven. “Juist het ongrijpbare en<br />
onvoorspelbare <strong>van</strong> de traumatologie heeft<br />
me altijd gefascineerd,” legt Schipper uit.<br />
“Met name de op<strong>van</strong>g en behandeling <strong>van</strong><br />
patiënten met meervoudige letsels, zogeheten<br />
polytraumapatiënten, heeft een heel<br />
complexe dynamiek, met vaak snelle besluitvorming.”<br />
Het is wellicht haar belangrijkste<br />
boodschap: “Als we de traumatologie<br />
in haar huidige breedte en diepte willen<br />
handhaven, dan zullen wij als traumatologen<br />
in woord en daad moeten uitdragen<br />
dat het een fantastisch specialisme is. Niet<br />
alleen waar het gaat om klinische zorg,<br />
maar óók in onderwijs en <strong>onderzoek</strong>.”<br />
Beslissende ervaring<br />
Schipper (44) groeide op in Bussum, waar<br />
haar ouders een in prenten gespecialiseerde<br />
uitgeverij leidden. Ze noemt zichzelf<br />
een typische bèta, zonder talenknobbel.<br />
“Ik wilde graag in Amsterdam medicijnen<br />
studeren, werd uitgeloot en kwam terecht<br />
in het oprichtingsjaar <strong>van</strong> Biomedische<br />
Wetenschappen in Leiden. Twee jaar later<br />
werd ik wél ingeloot, begon met een aantal<br />
vrijstellingen aan de geneeskundestudie en<br />
rondde in de periode dat ik op de aan<strong>van</strong>g<br />
<strong>van</strong> mijn coschappen moest wachten de<br />
BW-studie af. Ik deed in dat jaar <strong>onderzoek</strong><br />
aan hondenharten op de afdeling <strong>van</strong><br />
experimenteel cardioloog Baan en ontdekte<br />
dat ik opereren geweldig vond. Een beslissende<br />
ervaring.”<br />
Ze werd aangenomen in het aan het amcgelieerde<br />
Onze Lieve Vrouwe Gasthuis en<br />
begon een jaar later haar opleiding tot algemeen<br />
chirurg. “Amsterdam was de stad <strong>van</strong><br />
mijn dromen, maar het amc had een opleidingsziekenhuis<br />
in Zwolle. Het lukte me<br />
uiteindelijk niet daar onderuit te komen.”<br />
Toch kijkt ze terug op een fantastische tijd.<br />
“Er was in Zwolle een perfecte samenwerking<br />
tussen opleiders, chirurgen en assistenten.<br />
En ook onderling voelden assistenten<br />
een enorme verantwoordelijkheid, bijvoorbeeld<br />
voor het regelen <strong>van</strong> de diensten.”<br />
Afgrijselijke dingen<br />
Een <strong>van</strong> de chirurgen daar moedigde haar<br />
aan een <strong>onderzoek</strong> te starten naar de behandeling<br />
<strong>van</strong> onstabiele heupfracturen,<br />
een <strong>onderzoek</strong> waarop ze in 2003 promoveerde<br />
aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit.<br />
Ze had toen al bij prof. Van Vugt<br />
in het Erasmus mc haar specialisatie tot<br />
Traumatologie is een<br />
fantastisch specialisme.<br />
Niet alleen in de klinische<br />
zorg, maar óók in<br />
onderwijs en <strong>onderzoek</strong><br />
traumachirurg afgerond, was er aangenomen<br />
als stafmedewerker en werkte er ook<br />
als medisch coördinator <strong>van</strong> Traumacentrum<br />
Zuidwest Nederland. Ze vloog zelf<br />
ook jarenlang mee met de traumahelikopter.<br />
Een geweldige periode, al geeft ze toe<br />
de meest afgrijselijke dingen te hebben gezien.<br />
“Maar je zat in een hecht team. Na<br />
afloop kreeg je een verplichte debriefing,<br />
’s avonds ging je met de hele bemanning<br />
een biertje drinken en thuis vertelde je alles<br />
nóg een keer. Blijkbaar werkt dat heel<br />
goed.”<br />
Ze laat een exemplaar zien <strong>van</strong> haar proefschrift,<br />
waar<strong>van</strong> het omslag een grote passie<br />
voor zeezeilen verraadt – iets dat ze al<br />
doet <strong>van</strong>af haar veertiende. Ze gaf er zelfs<br />
les in. Die zeilpassie viel lange tijd niet te<br />
combineren met het werk, maar nadat een<br />
collega-traumatoloog voor zijn zeiltochten<br />
een extra bemanningslid zocht heeft ze<br />
weer aan haar zeilverslaving toegegeven.<br />
Ze houdt sowieso erg <strong>van</strong> reizen, liefst samen<br />
met de transplantatiechirurg met wie<br />
ze haar leven deelt.<br />
Meer centralisatie<br />
Schipper wijst naar een schema in haar<br />
proefschrift. Het geeft haar visie weer op<br />
factoren die bepalend zijn voor de uitkomst<br />
<strong>van</strong> een operatie. “Natuurlijk, de<br />
conditie <strong>van</strong> de patiënt, de aard <strong>van</strong> de<br />
botbreuk en de gebruikte implantaten om<br />
zo’n breuk te fixeren zijn uitermate belangrijk,<br />
maar wat men al te vaak vergeet is dat<br />
alles afhangt <strong>van</strong> de ervaring en kundigheid<br />
<strong>van</strong> de chirurg.” Daarom pleit ze sterk<br />
voor verdere centralisatie <strong>van</strong> de traumachirurgie,<br />
want hoe meer ongevalslachtoffers<br />
een chirurg ziet, hoe meer ervaring<br />
deze opdoet.<br />
Aan de muur hangt een grote kaart <strong>van</strong><br />
Nederland, waarop met elf stippen de traumacentra<br />
zijn gemarkeerd. Hier zijn zo’n<br />
50 traumachirurgen werkzaam. Het lumc<br />
vormt samen met het Medisch Centrum<br />
Haaglanden en het HagaZiekenhuis Traumacentrum<br />
West, tegenwoordig goed voor<br />
jaarlijks zo’n 300 polytraumapatiënten,<br />
ééntiende <strong>van</strong> het landelijk aantal. Dat lijkt<br />
heel wat, maar in haar oratie rekent Schipper,<br />
sinds vorig jaar hoofd <strong>van</strong> dit traumacentrum,<br />
de noodzaak voor <strong>van</strong> verdere<br />
centralisatie: “Als in Nederland alle ongevalpatiënten<br />
in traumacentra terechtkomen,<br />
komt dat neer op één polytraumapatiënt<br />
per traumachirurg per week. In buitenlandse<br />
traumatologische top-centra zijn<br />
dat er al gauw 30!”<br />
[ 22] 17 oktober 2009 | nummer 8
het<br />
Gevulde koeken<br />
Er is nog een<br />
lange weg te<br />
gaan. Schipper:<br />
“Aan<br />
traumacentra<br />
de<br />
schone<br />
taak om<br />
te coördineren<br />
waar<br />
patiënten het<br />
best kunnen<br />
worden behandeld.<br />
Helaas<br />
wordt de verdeling<br />
<strong>van</strong> patiënten nog<br />
te zeer door emoties<br />
gestuurd, bepaalt de<br />
kwaliteit <strong>van</strong> de gevulde<br />
koeken op een Eerste-hulpafdeling<br />
of de ambulance daar al of<br />
niet zijn traumapatiënten aflevert<br />
en zijn afspraken nog te zeer gebaseerd<br />
op egogevoelens <strong>van</strong> chirurgen. Er<br />
kan zelfs sprake zijn <strong>van</strong> een heuse<br />
territoriumstrijd, bijvoorbeeld tussen<br />
traumachirurgen en orthopedisch<br />
chirurgen die kibbelen over<br />
wie patiënten met fracturen<br />
moet en mag behandelen – een<br />
situatie die in het lumc overigens<br />
niet aan de orde is. Binnen<br />
de traumatologie zijn<br />
vele subspecialisaties te benoemen<br />
en het is logisch<br />
dat bijvoorbeeld een slachtoffer<br />
met brandwonden er<br />
baat bij heeft snel in contact<br />
te komen met een traumatoloog die<br />
juist daarin heel veel expertise heeft. Ik<br />
zou dan ook graag zien dat vakgenoten<br />
zich meer specialiseren.”<br />
OK-lampen met camera’s<br />
Het brengt ons op de x-factor <strong>van</strong><br />
het onderwijs. “In Leiden zetten traumachirurgen<br />
en orthopeden een alom geprezen<br />
onderwijsblok neer en we beschikken<br />
over liefst twee verschillende oefenlocaties,<br />
zogeheten skillslabs. Daar zijn ok-lampen<br />
voorzien <strong>van</strong> camera’s, opdat cursisten de<br />
kunst kunnen afkijken. Verder maken we<br />
speciale e-learning programma’s.” Ook is<br />
Schipper nauw betrokken bij de tweedaagse<br />
cursus Ad<strong>van</strong>ced Trauma Life Support,<br />
waarin assistenten in chirurgie, anesthesie<br />
en spoedeisende hulp een kapstok wordt<br />
aangereikt voor de op<strong>van</strong>g en behandeling<br />
<strong>van</strong> polytraumapatiënten. Als<br />
atls-voorzitter in Nederland werkte<br />
ze met diverse inhoudsdeskundigen<br />
samen aan het optimaliseren <strong>van</strong><br />
een internationaal atls-lesboek.<br />
Botgenezing<br />
Traumachirurgie is géén<br />
vakgebied dat breed de aandacht<br />
trekt met spectaculaire <strong>onderzoek</strong>sresultaten.<br />
“Door het onvoorspelbare<br />
en acute karakter is<br />
het lastig factoren uit te sluiten<br />
die<br />
de interpretatie<br />
<strong>van</strong> de <strong>onderzoek</strong>sgegevens<br />
bemoeilijken”,<br />
verklaart Schipper,<br />
“maar dat betekent<br />
nog niet dat je<br />
geen aantrekkelijk <strong>onderzoek</strong><br />
kunt doen.” Ze zoekt zoveel<br />
mogelijk aansluiting bij bestaande <strong>onderzoek</strong>sgroepen.<br />
Een belangrijk thema<br />
is botgenezing: waarom geneest<br />
een onderbeen bij de één binnen<br />
vier maanden en bij de ander<br />
niet? Wisselende stevigheid<br />
<strong>van</strong> het fixatiemateriaal?<br />
Slikt de patiënt medicijnen<br />
die botopbouw beïnvloeden?<br />
Ligt het aan de chirurg? Aan<br />
genetische factoren? Schipper:<br />
“We weten dat sommige<br />
patiënten te veel of juist<br />
te weinig aanmaken <strong>van</strong> bepaalde<br />
eiwitten die invloed hebben<br />
op botgenezing. Voor wat betreft dit<br />
soort moleculaire en celbiologische<br />
vragen hopen we veel te leren<br />
<strong>van</strong> tijdens operaties afgenomen<br />
botbiopten. Voor epidemiologische<br />
aspecten kunnen we putten<br />
uit het gegevensbestand <strong>van</strong> de traumaregistratie.”<br />
■<br />
Ligt het aan de chirurg?<br />
Aan genetische factoren?<br />
Leids Universitair Medisch Centrum [ 23]
Leidse studenten Biomedische Wetenschappen voeren elk jaar een jaaropdracht uit: een opdracht met zowel biomedische als maatschappelijke<br />
kanten. In het tweede studiejaar interviewen ze daarvoor een promovendus en schrijven vervolgens een leesbaar artikel over diens <strong>onderzoek</strong>.<br />
In deze Cicero plaatsen wij het best beoordeelde artikel <strong>van</strong> de huidige jaargang. Volgend jaar maken andere studenten weer kans op plaatsing.<br />
Met kleuren het slaapritme aanpassen<br />
De haan wekte ons vroeger met zijn gekraai in de ochtend.<br />
En anders werden we zelf wel wakker – door onze biologische<br />
klok. Dat is een klok in onze hersenen die het slaapwaakritme<br />
bepaalt. Een feilloos mechanisme, of toch niet?<br />
En wat is de invloed <strong>van</strong> specifieke kleuren licht op de biologische<br />
klok? Promovenda Floor <strong>van</strong> Oosterhout vertelt.<br />
door Gido Gravesteijn en Ewoud Ewing foto Marc de Haan<br />
De biologische klok, die vlak boven de oogzenuw in de hypothalamus<br />
zit, regelt het slaapwaakritme. Hij heeft invloed<br />
op biochemische en fysiologische processen en ons<br />
gedrag door de dag heen. “De biologische klok heeft een ritme dat<br />
ietsje langer is dan 24 uur”, vertelt biologe Floor <strong>van</strong> Oosterhout.<br />
“Daarom moet hij continu worden bijgesteld.”<br />
Van Oosterhout doet bij prof. dr. Joke Meijer (Moleculaire Celbiologie)<br />
<strong>onderzoek</strong> naar de invloed <strong>van</strong> licht op de biologische klok<br />
in muizen. Haar promotie<strong>onderzoek</strong> bestaat uit drie onderdelen.<br />
Eén daar<strong>van</strong> richt zich op de invloed <strong>van</strong> uv-licht op de muis, om<br />
te begrijpen welke oogpigmenten de verbinding met de biologische<br />
klok leggen. De mens heeft staafjes en kegeltjes. De drie typen<br />
kegeltjes, die in de diepste laag <strong>van</strong> het netvlies liggen, kunnen<br />
de kleuren rood, blauw en groen waarnemen. De muis heeft<br />
maar twee pigmenten: een voor groen licht en een voor uv-licht.<br />
Melanopsine<br />
“Een tiental jaar geleden leken de kegeltjes en staafjes – de ‘visuele’<br />
pigmenten – de enige fotopigmenten te zijn”, zegt Van Oosterhout.<br />
“Toen werd het pigment melanopsine ontdekt, dat bij zowel<br />
mens als muis voorkomt. Dit pigment zit niet in de diepste laag<br />
<strong>van</strong> het netvlies, maar een laag erboven.” Melanopsine staat rechtstreeks<br />
in contact met de biologische klok. Het pigment reageert<br />
langzamer dan de normale pigmenten en kan meerdere lichtperiodes<br />
over de tijd integreren, dus een soort optelsom maken. “Men<br />
dacht toen dat alleen het pigment melanopsine invloed uitoefent<br />
op de biologische klok. Maar de visuele pigmenten blijken toch<br />
ook invloed te hebben, en die invloed <strong>onderzoek</strong> ik nu.”<br />
Meten met lichtpulsen<br />
Van Oosterhout kijkt naar de effecten <strong>van</strong> verschillende kleuren<br />
led-licht op de muizen. “Dit zijn met name korte golflengten, zoals<br />
groen, blauw en uv-licht”, licht ze toe. “Om de elektrofysiologische<br />
respons <strong>van</strong> de biologische klok op bepaalde kleuren licht<br />
Philips kan zijn wakker-word-lampen<br />
straks aanpassen op kleuren licht die<br />
nodig zijn voor de biologische klok<br />
te meten, implanteer ik een micro-elektrode in de biologische<br />
klok <strong>van</strong> de muis.” De lichtrespons meet ze door ieder uur een<br />
lichtpuls <strong>van</strong> vijf minuten te geven. Via de micro-elektrode kan<br />
de promovenda het verschil in respons overdag en ’s nachts meten,<br />
maar ook verschillen in respons op de lichtintensiteit <strong>van</strong> de<br />
kleuren groen, blauw en uv-licht. “Het <strong>onderzoek</strong> heeft al geresulteerd<br />
in een mooie respons op uv-licht; iets dat niet eerder is<br />
aangetoond.”<br />
Uitgerust wakker worden<br />
Tot nu toe heeft Van Oosterhout alleen normale muizen onderzocht,<br />
maar ze is ook <strong>van</strong> plan om samen met de Universiteit <strong>van</strong><br />
Oxford naar knock-out muizen te kijken. “Bij deze muizen zijn<br />
bepaalde pigmenten in het netvlies genetisch uitgeschakeld”, legt<br />
ze uit. Door de resultaten te vergelijken met die <strong>van</strong> de gewone<br />
muis, zal duidelijk worden welke pigmenten belangrijk zijn voor<br />
de respons <strong>van</strong> de biologische klok. Verschillende pigmenten zouden<br />
verschillende effecten kunnen hebben op de verschuiving en<br />
lengte <strong>van</strong> het slaapwaak-ritme.<br />
Hoewel haar promotietijd er bijna opzit, laat de biologische klok<br />
haar nog niet los. Als postdoc gaat Van Oosterhout <strong>onderzoek</strong><br />
doen naar de invloed <strong>van</strong> de biologische klok op de effectiviteit<br />
<strong>van</strong> geneesmiddelen bij mensen. De samenwerkende groepen <strong>van</strong><br />
het lumc en het Centre for Human Drug Research hopen zo in<br />
de toekomst de timing <strong>van</strong> medicatie optimaal te maken. Nut<br />
buiten de kliniek is er ook: “Na het <strong>onderzoek</strong> bij mensen kan<br />
Philips zijn wakker-word-lampen, die de zonsopgang nabootsen,<br />
beter aanpassen op de kleuren licht die nodig zijn voor de biologische<br />
klok”, zegt Van Oosterhout. Maar of je dan ook echt minder<br />
moe uit bed stapt, blijft de vraag.<br />
■<br />
[ 24] 17 oktober 2009 | nummer 8
Onrijpe hersenen<br />
Jaarlijks worden er in Nederland 14.000<br />
kinderen prematuur geboren, dat wil zeggen<br />
bij een zwangerschapsduur <strong>van</strong> minder<br />
dan 37 weken. Ongeveer 2.500 <strong>van</strong><br />
deze kinderen worden zeer prematuur geboren,<br />
bij een zwangerschapsduur <strong>van</strong><br />
minder dan 32 weken. Belangrijke vooruitgangen<br />
in de zorg en behandeling <strong>van</strong><br />
zeer premature pasgeborenen hebben de<br />
afgelopen decennia geleid tot een hogere<br />
overlevingskans en gunstiger uitkomst <strong>van</strong><br />
zeer premature pasgeborenen. Desondanks<br />
hebben deze kinderen nog steeds<br />
een verhoogde kans op schade aan de hersenen<br />
en problemen met de motorische en<br />
mentale ontwikkeling.<br />
Lara Leijser (Kindergeneeskunde) heeft de<br />
hersenen <strong>van</strong> te vroeg geborenen uitgebreid<br />
bestudeerd. In haar proefschrift<br />
Imaging the preterm infant’s brain beschrijft<br />
zij de bevindingen bij beeldvorming <strong>van</strong><br />
de hersenen <strong>van</strong> zeer premature pasgeborenen<br />
met behulp <strong>van</strong> moderne, kwalitatief<br />
hoogstaande echo- en mri-technieken.<br />
Voorafgaand aan haar promotie op 14 oktober<br />
werd een symposium georganiseerd,<br />
waar sprekers uit binnen- en buitenland op<br />
het promotie-onderwerp in gingen.<br />
De <strong>onderzoek</strong>ers volgden premature baby’s<br />
met echoscopie gedurende de tijd dat<br />
ze in het ziekenhuis verbleven. Op de uitgerekende<br />
datum maakten zij een mriscan.<br />
Controlebezoeken vonden plaats na<br />
3 maanden, een jaar en twee jaar. Leijser<br />
richtte zich vooral op de beeldvorming<br />
<strong>van</strong> de witte stof en de diepe grijze stof, de<br />
diepe hersenkernen. Op de echo’s <strong>van</strong> premature<br />
baby’s is te zien dat die diepe hersenkernen<br />
witter zijn dan die <strong>van</strong> op tijd<br />
geboren kinderen. “We hebben met ons<br />
<strong>onderzoek</strong> aangetoond dat het hier om rijpingsprocessen<br />
gaat en niet om schade.<br />
Dit is dus niet iets om je zorgen over te<br />
maken als ouders of als arts. Verder hebben<br />
we aangetoond dat echografie onvoldoende<br />
betrouwbaar is voor het aantonen<br />
<strong>van</strong> schade aan de witte stof. Een mri rond<br />
de uitgerekende datum is daarom wenselijk<br />
bij zeer prematuur geboren kinderen.”<br />
(CW)<br />
■<br />
Co-promotor Gerda <strong>van</strong> Wezel-Meijler maakt een echo<br />
bij een baby<br />
foto Marc de Haan<br />
HOE ZIT DAT?<br />
Volop vocht<br />
Soms is in de wachtkamer al duidelijk waar<br />
een patiënt voor komt. Een plasje water rond<br />
een stoel, afkomstig <strong>van</strong> de handen, en de<br />
huidarts weet genoeg. Hyperhidrosis is de<br />
doktersterm voor overmatig zweten. Het euvel<br />
kan plaatselijk zijn, maar ook over het hele<br />
lichaam voorkomen, vertelt dr. Stan Pavel<br />
(Huidziekten). “In dat geval noemen we het<br />
systemisch.” Handen, voeten en oksels zijn de<br />
meest getroffen lichaamsdelen bij mensen<br />
die plaatselijk te veel zweet produceren.<br />
“Mensen schamen zich er soms zo voor dat ze<br />
geen hand durven geven. De aandoening kan<br />
een enorme impact hebben op iemands sociale<br />
en professionele functioneren.” Soms volstaan<br />
simpele – maar niet altijd makkelijk uitvoerbare<br />
– adviezen als afvallen en koffie en<br />
gekruid eten minderen. Ook bepaalde medicijnen<br />
kunnen overmatig zweten als bijwerking<br />
hebben. Vaak is echter niet precies bekend<br />
wat de oorzaak is. Gelukkig zijn er inmiddels<br />
wel diverse behandelopties. Bij plaatselijke<br />
hyperhidrosis kan de huisarts een zalf<br />
met aluminiumchloride voorschrijven. Hoe<br />
dat precies werkt is niet bekend, maar het<br />
<strong>helpt</strong> bij een deel <strong>van</strong> de mensen. Dat geldt<br />
ook voor iontoforese: de te behandelen gebieden,<br />
meestal handen of voeten, worden<br />
een minuut of twintig in een bak water gehouden<br />
waar een lichte gelijkstroom doorheen<br />
gaat. De patiënt ervaart<br />
dit als een lichte prikkeling.<br />
Ook het tegenwoordig vaak<br />
voor cosmetische doeleinden<br />
gebruikte botulinetoxine (botox)<br />
kan soelaas bieden tegen<br />
overmatig zweten. “Nadeel is<br />
wel dat het ingespoten moet<br />
worden en dus pijnlijk kan<br />
zijn. Bovendien moet zo’n behandeling<br />
na een aantal<br />
maanden herhaald worden,<br />
als hij is uitgewerkt”, aldus<br />
Pavel. Wie blijvend <strong>van</strong> een<br />
teveel aan zweet verlost wil<br />
worden, kan zijn heil zoeken<br />
in de chirurgische hoek. Bij<br />
een sympathectomie bijvoorbeeld<br />
worden de zenuwen die<br />
de problematische zweetklieren<br />
aansturen doorgesneden.<br />
“Zo’n operatie is vaak het<br />
laatste redmiddel, want het<br />
kan complicaties met zich<br />
meebrengen. Bovendien<br />
treedt soms compensatoir<br />
zweten op; de transpiratie<br />
verplaatst zich dan naar een<br />
andere plek <strong>van</strong> het lichaam.”<br />
Een andere drastische behandeling<br />
is het verwijderen <strong>van</strong><br />
de zweetklieren door curetta-<br />
ge. Hierbij worden een aantal kleine gaatjes in<br />
de huid gemaakt waarlangs de zweetklieren<br />
verwijderd worden.<br />
Mensen die over het hele lichaam last hebben<br />
<strong>van</strong> te veel zweet kunnen baat hebben bij het<br />
middel oxybutynine in een pil of een pleister.<br />
“Dat medicijn is eigenlijk geregistreerd voor<br />
mensen met blaasklachten, maar als bijwerking<br />
blijkt het ook de hoeveelheid zweet te<br />
verminderen. Het geeft in de meeste gevallen<br />
een goed, maar tijdelijk, resultaat.”<br />
Tot slot: waarom verspreidt zweet in de oksels<br />
wel een typische zweetgeur en zweet <strong>van</strong> de<br />
handen niet? En waarom stinkt het zweet <strong>van</strong><br />
kinderen niet? “Er zijn twee typen zweetklieren:<br />
de eccriene en de apocriene klieren”, legt<br />
Pavel uit. De eccriene klieren zijn over het hele<br />
lichaam aanwezig en scheiden bij iedereen<br />
een waterachtig zweet af “Pas tijdens de puberteit<br />
worden ook de apocriene klieren actief,<br />
in onder meer de oksels en de liezen. Zij<br />
produceren melkachtig zweet waar bacteriën<br />
in kunnen gaan groeien. Handzweet stinkt<br />
niet, omdat er op de handen geen apocriene<br />
zweetklieren voorkomen.” Hij heeft wel goed<br />
nieuws voor mensen (of hun omgeving) die<br />
last hebben <strong>van</strong> een penetrante zweetgeur.<br />
“Omdat de transpiratiegeur wordt veroorzaakt<br />
door bacteriën, kun je die geur effectief<br />
bestrijden met antibacteriële zeep.” (RH) ■<br />
foto Arno Massee<br />
Leids Universitair Medisch Centrum 17 oktober [ 25] 2009 | nummer 8
HORA EST<br />
Verstoord watermanagement<br />
Ziekte of overgewicht kan het watermanagement<br />
<strong>van</strong> het lichaam flink<br />
verstoren. Promovenda Minneke<br />
Coenraad onderzocht welke factoren<br />
daarbij een rol spelen. En of vrouwen<br />
met overgewicht meer vocht vasthouden,<br />
zoals ze zelf vaak zeggen.<br />
door Els <strong>van</strong> den Brink<br />
Water drinken en verbruiken we<br />
de ene dag meer dan de andere.<br />
Ons lichaam is goed in staat<br />
om met dat soort variaties om te gaan en<br />
de hoeveelheid water in ons lichaam op<br />
een stabiel niveau te houden. Een knap<br />
staaltje watermanagement. Promovenda<br />
Minneke Coenraad onderzocht hoe dit<br />
lichamelijke watermanagement, oftewel<br />
watermetabolisme, verstoord kan worden<br />
door ziekte of overgewicht.<br />
Zouttekort<br />
Bij ziektes zoals levercirrose of chronisch<br />
hartfalen is een verstoring <strong>van</strong> het watermetabolisme<br />
een regelmatig voorkomend<br />
verschijnsel. Het is voor artsen lastig om<br />
de onderliggende oorzaak <strong>van</strong> het verstoorde<br />
watermetabolisme goed vast te<br />
stellen. “Een belangrijk aanknopingspunt<br />
daarbij is of iemand te veel of juist te weinig<br />
vocht vasthoudt. Maar in de helft <strong>van</strong><br />
de gevallen blijkt de inschatting hier<strong>van</strong><br />
niet juist te zijn”, zegt Coenraad. Vaak<br />
wordt een dergelijke verstoring indirect<br />
vastgesteld in de vorm <strong>van</strong> hyponatriëmie:<br />
een te laag natriumzoutgehalte in het<br />
bloed. Hyponatriëmie kan ontstaan door<br />
een tekort aan zout, maar ook door een<br />
overschot aan water. Coenraad vertelt: “In<br />
medische handboeken zijn mooie lijsten te<br />
vinden <strong>van</strong> ziekten die de onderliggende<br />
oorzaak kunnen vormen. Maar het is niet<br />
bekend hoe vaak deze ziekten voorkomen.<br />
Voor artsen is het lastig vast te stellen om<br />
welke oorzaak het gaat, en hoe en wanneer<br />
de behandeling moet plaatsvinden.” Coenraad<br />
besloot daarom uit te zoeken welke<br />
Stelling<br />
Volgens de wetten <strong>van</strong> de evolutietheorie<br />
zou overheidssteun voor de financiële<br />
sector contraproductief zijn want dit<br />
verstoort de natuurlijke selectie in de<br />
economie<br />
Robert ten Hove<br />
Coverfoto <strong>van</strong> Coenraads proefschrift: een Curaçaos model in klederdracht op het Curaçaose strand.<br />
Het overgewicht <strong>van</strong> de vrouw en het zeewater staan symbool voor het onderwerp <strong>van</strong> Coenraads<br />
<strong>onderzoek</strong>; de Curaçaose elementen verwijzen naar haar land <strong>van</strong> herkomst.<br />
oorzaken <strong>van</strong> hyponatriëmie in de praktijk<br />
het meeste voorkomen en onderzocht<br />
daartoe verschillende patiënten met hyponatriëmie.<br />
Twee oorzaken <strong>van</strong> hyponatriëmie<br />
bleken vooral veel voor te komen: levercirrose<br />
en een verlies <strong>van</strong> zout buiten<br />
de nieren, bijvoorbeeld door braken.<br />
Coenraad onderzocht verder welke watermetabolisme-hormonen<br />
een rol spelen bij<br />
hyponatriëmie. Ze zag dat de patiënten<br />
met hyponatriëmie een verhoogde hoeveelheid<br />
<strong>van</strong> het hormoon vasopressine in<br />
hun bloed hadden. Tijdens de behandeling<br />
ging deze hormoonspiegel echter niet<br />
omlaag, terwijl de behandeling wat betreft<br />
hyponatriëmie vaak wél aansloeg. Er zijn<br />
nu medicijnen in ontwikkeling die wel op<br />
vasopressine aangrijpen, waarmee hyponatriëmie<br />
behandeld zou kunnen worden.<br />
Coenraad denkt dat artsen moeten oppassen<br />
met het voorschrijven <strong>van</strong> zulke medicijnen,<br />
omdat je daarmee de hyponatriëmie<br />
wel kan behandelen, maar tegelijkertijd<br />
de vochthuishouding verder kan verstoren.<br />
Overgewicht<br />
Daarnaast onderzocht Coenraad het watermetabolisme<br />
bij gezonde vrouwen met<br />
overgewicht. Ze legt uit: “Vrouwen met<br />
overgewicht zeggen vaak dat ze veel vocht<br />
vasthouden. Ik wilde uitzoeken of dat inderdaad<br />
klopt, en of een signaal <strong>van</strong>uit de<br />
vetcellen de waterhuishouding beïnvloedt.”<br />
Coenraad liet een groep vrouwen<br />
zo snel mogelijk ruim een liter water drinken,<br />
waarna ze onderzocht hoeveel ze<br />
daar<strong>van</strong> binnen drie uur weer konden uitplassen.<br />
Vrouwen met overgewicht konden<br />
in de tijd niet alles uitplassen, in tegenstelling<br />
tot vrouwen met normaal gewicht. Na<br />
het volgen <strong>van</strong> een streng dieet gedurende<br />
een maand, lukte het overigens wel. Coenraad<br />
kon echter niet achterhalen welk signaal<br />
hiervoor verantwoordelijk was.<br />
Coenraad ontdekte tot haar verrassing dat<br />
de vrouwen met overgewicht door het<br />
drinken <strong>van</strong> een grote hoeveelheid water<br />
niet alleen vocht vasthielden, maar ook te<br />
maken kregen met een verhoogde bloeddruk.<br />
Het volgen <strong>van</strong> een dieet veranderde<br />
daar weinig aan. “Dat kan belangrijke consequenties<br />
hebben, al is nog niet duidelijk<br />
of water drinken in kleinere porties hetzelfde<br />
effect heeft”, vertelt Coenraad.<br />
“Water drinken wordt vaak geadviseerd als<br />
middel om af te vallen. Dat zou misschien<br />
niet zo onschadelijk kunnen blijken te<br />
zijn als het op het eerste gezicht lijkt.”<br />
Coenraads promotor prof. dr. Edo Meinders<br />
wil dit verder uitzoeken.<br />
Herkomst<br />
Minneke Coenraad promoveerde op<br />
15 oktober 2009 bij prof. dr. Edo Meinders<br />
en prof. dr. Jan Bolk (beiden Interne geneeskunde)<br />
op haar proefschrift getiteld<br />
‘Water metabolism, vasopressin and leptin’.<br />
Tegenwoordig werkt ze in het lumc als<br />
maag-darm-lever-arts.<br />
■<br />
[ 26] 17 oktober 2009 | nummer 8
Dikke buiken en de vaten<br />
Reza Alizadeh Dehnavi (32) is iemand die goed weet wat hij wil en daar gericht<br />
naartoe werkt. Zijn <strong>onderzoek</strong> naar de beeldvorming <strong>van</strong> aderverkalking –<br />
waarop hij op 6 oktober promoveerde – is achter de rug en nu gaat hij verder<br />
met zijn opleiding tot cardioloog.<br />
In de rubriek ‘Blijvertje’ portretteren we<br />
een promovendus die na zijn promotie<br />
in het LUMc blijft werken<br />
ik op mijn vijftiende <strong>van</strong><br />
Iran naar Nederland kwam,<br />
“Toen<br />
sprak ik de taal nog niet. Na<br />
mijn – internationale – middelbare school<br />
heb ik daarom een intensieve cursus Nederlands<br />
gevolgd, zodat ik hier geneeskunde<br />
kon gaan studeren. Vorig jaar ben ik<br />
begonnen aan mijn opleiding tot cardioloog.<br />
Ik ben nu bezig met de interne vooropleiding<br />
<strong>van</strong> twee jaar en heb nog vier<br />
jaar studie voor de boeg. Cardiologie trekt<br />
mij omdat je er veel te maken hebt met<br />
acute geneeskunde: zieke mensen die snel<br />
een behandeling of interventie nodig hebben.<br />
Daarnaast vind ik de hemodynamiek<br />
heel interessant: het mechanisme <strong>van</strong> het<br />
lichaam dat de bloedsomloop in stand<br />
houdt. Bovendien werk je in dit vakgebied<br />
heel zelfstandig en zie je vrij snel resultaat<br />
<strong>van</strong> je werk.<br />
Mijn promotie<strong>onderzoek</strong> heb ik gedaan<br />
op de afdeling Vasculaire Geneeskunde. Ik<br />
heb onderzocht hoe je aderverkalking in<br />
beeld kunt brengen met de 3 Tesla mriscanner.<br />
Daarnaast heb ik bekeken wat de<br />
relatie is tussen aderverkalking, een lage<br />
ontstekingsgraad in het lichaam en viscerale<br />
obesitas, oftewel een dikke buik. Ten<br />
slotte wilde ik weten of de voortgang <strong>van</strong><br />
aderverkalking kan worden voorkomen<br />
door het aannemen <strong>van</strong> een betere leefstijl<br />
en het toedienen <strong>van</strong> het medicijn rosiglitazon,<br />
dat zowel viscerale obesitas als ontsteking<br />
beïnvloedt.<br />
Het aanpassen <strong>van</strong> de leefstijl blijkt grote<br />
positieve effecten te hebben op de vaten.<br />
Dus: gezonder eten, meer bewegen en niet<br />
roken. Het toedienen <strong>van</strong> het medicijn bovenop<br />
die gezonde leefstijl heeft eigenlijk<br />
geen toegevoegde waarde. Verder zag ik<br />
dat inflammatie en dikke buiken onafhankelijk<br />
<strong>van</strong> elkaar invloed hebben op aderverkalking.<br />
Natuurlijk blijf ik in het lumc. Het is voor<br />
mij een aantrekkelijk ziekenhuis omdat ik<br />
er zowel mijn opleiding als mijn <strong>onderzoek</strong><br />
kan doen. Het is ook een <strong>van</strong> de betere<br />
opleidingsklinieken voor cardiologie<br />
in Nederland. Of ik ooit terug ga naar<br />
mijn geboorteland? Ik weet het niet. Ik<br />
heb hier mijn leven en mijn vrienden,<br />
maar gevoelsmatig blijft er natuurlijk wel<br />
een band. Ik zie wel waar het leven mij<br />
brengt.” (CvdS)<br />
■<br />
foto Marc de Haan<br />
BLIJVERTJE<br />
Verder promoveerden<br />
22 september: Marloes Waanders, Clinical<br />
and immunological aspects of pretransplant<br />
blood transfusions. Promotoren: prof. Frans<br />
Claas en prof. Anneke Brand (beide Immunohematologie).<br />
Over het effect <strong>van</strong><br />
het geven <strong>van</strong> bloedtransfusies voorafgaand<br />
aan een nier-pancreastransplantatie.<br />
23 september: Alexandr Nemec, Antimicrobial<br />
resistance and clonality in Acinetobacter<br />
baumannii. Promotor: prof. Peterhans<br />
<strong>van</strong> den Broek (Infectieziekten). Over de<br />
moleculaire basis <strong>van</strong> meervoudige resisitentie<br />
tegen antibiotica <strong>van</strong> de ziekenhuisbacterie<br />
Acinetobacter baumannii.<br />
24 september: Saskia Kuipers, Air Travel<br />
and Venous Thrombosis, Results of the<br />
WRIGHT study – Part I: Epidemiology en<br />
Anja Schreijer, Air travel and venous thrombosis,<br />
results of the WRIGHT study – Part II:<br />
Mechanism. Promotoren: prof. Frits Rosendaal<br />
(Klinische Epidemiologie) en prof.<br />
Harry Büller (UvA). Over vliegreizen en<br />
veneuze trombose.<br />
1 oktober: Robert ten Hove, Molecular detection<br />
of intestinal parasites for clinical diagnosis<br />
and epidemiology. Promotor: prof. André<br />
Deelder (Parasitologie). Over het opsporen<br />
<strong>van</strong> darmparasieten met moleculaire<br />
technieken (PCR) ten behoeve <strong>van</strong><br />
diagnostiek en epidemiologie.<br />
6 oktober: Reza Alizadeh Dehnavi, Magnetic<br />
Resonance Imaging of Atherosclerosis.<br />
Promotoren: prof. Hans Romijn (Endocrinologie),<br />
prof. Albert de Roos (Radiologie)<br />
en prof. Wouter Jukema (Hartziekten).<br />
Zie de rubriek ‘Blijvertje’.<br />
14 oktober: Thomas Dijkmans, Doublecortin-like<br />
kinase and neuronal differentiation. Promotor:<br />
prof. Ron de Kloet (LACDR). Over<br />
de onderliggende moleculaire biologie <strong>van</strong><br />
de ontwikkeling <strong>van</strong> het zenuwstelsel.<br />
14 oktober: Lara Leijser, Imaging the preterm<br />
infant’s brain. Promotor: prof. Frans<br />
Walther (Kindergeneeskunde). Zie pag. 25<br />
<strong>van</strong> deze Cicero.<br />
15 oktober: Liesbeth Winter, From Cardiogenesis<br />
to Cardiac Regeneration. Promotoren:<br />
prof. Adri Gittenberger-de Groot en<br />
prof. Rob Poelmann (beide Anatomie &<br />
Embryologie). Over de mogelijkheden <strong>van</strong><br />
volwassen, menselijke cellen die afkomstig<br />
zijn uit het epicard voor het repareren <strong>van</strong><br />
schade aan het hart.<br />
16 oktober: Jeroen Dillen, Obstetric audit<br />
in Namibia and the Netherlands, VUmc. Promotor:<br />
prof. Jos <strong>van</strong> Roosmalen (Verloskunde).<br />
Over een instrument om de kwaliteit<br />
<strong>van</strong> verloskundige zorg te beoordelen<br />
in zowel lage inkomenslanden als in Nederland.<br />
■<br />
Leids Universitair Medisch Centrum [ 27]
Volmaakt opgelapt<br />
Voor Berend Strik (1960) is een foto nooit helemaal af.<br />
“Wat een foto ons vooral toont, is een gemis, een afwezigheid”,<br />
aldus de kunstenaar. Om die reden voegt hij<br />
lapjes stof aan de foto toe, of accentueert hij details met<br />
naald en draad om het verhaal <strong>van</strong> de foto te vervolmaken.<br />
Aan<strong>van</strong>kelijk gebruikte hij zwart-wit foto’s uit zijn<br />
familiealbum die hij met gekleurd garen nieuwe betekenis<br />
gaf. Op één foto zien we zijn moeder op vakantie,<br />
omgeven door een glooiend berglandschap. Met rood<br />
gaas bewerkte hij de wapperende sjawl om haar hoofd<br />
en met stukjes fluweel bracht hij schaduwen aan in het<br />
gebergte. Terwijl de beelden door het verstrijken <strong>van</strong> de<br />
tijd vervagen, blijven details dankzij de kleurrijke applicaties<br />
zichtbaar. Het is alsof Strik met naald en draad<br />
zijn herinneringen vast wil houden en tot leven brengen.<br />
Ook bestaande architectuurfoto’s, bedoeld om de architectuur<br />
zo puur mogelijk te laten zien, voorziet hij <strong>van</strong><br />
applicaties. Met naald en draad versterkte hij de contouren<br />
<strong>van</strong> gebouwen en ontrafelde hij de geometrische<br />
strakheid.<br />
Sinds enkele jaren bewerkt hij kleurenfoto’s die hij zelf<br />
heeft geschoten. Deze foto ‘Ramallah’ is gemaakt naar<br />
aanleiding <strong>van</strong> een architectuurreis die Strik maakte<br />
door Israël, Oost-Jeruzalem en op de Westelijke Jordaanoever.<br />
Met laagjes stof accentueerde hij de rommelige<br />
constructie <strong>van</strong> de huizen. “Door deze beelden te bewerken<br />
met draad en stof kan ik de tijdelijkheid <strong>van</strong> deze<br />
bouwsels omzetten in iets permanents, iets tastbaars en<br />
ook wel iets onaanvechtbaars”, aldus Strik.<br />
(SvN) ■<br />
Berend Strik, Ramallah, Stitched C-print, 100 x 150 cm, 2009<br />
De kunstwerken in deze rubriek zijn onderdeel <strong>van</strong> de kunstcollectie <strong>van</strong> het LUMC.