Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
A new European dimension<br />
to zebrafi sh research<br />
Genieten van 70°<br />
noorderbreedte<br />
Life Science Symposium<br />
De groene bril van de<br />
Leidse Biologen Club
Redactioneel<br />
Inhoud<br />
Winnaars<br />
Nieuws 3<br />
“Sports serve society by providing vivid<br />
examples of excellence.” – George F. Will<br />
De Amerikaanse journalist en publicist George<br />
F. Will heeft gelijk. Sport geeft de samenleving<br />
levendige en prominente voorbeelden van<br />
uitmuntendheid. Aan bekende sporters zien<br />
we dat succes het resultaat is van hard werken<br />
en doelbewustheid. Ook weet iedereen dat het<br />
leven van een topsporter geen rechte lijn naar<br />
overwinningen is. Hetzelfde geldt voor natuurwetenschappers.<br />
Discipline, samenwerking,<br />
een helder doel voor ogen en het vermogen om<br />
niet op te geven bij tegenslagen zijn de ingredienten<br />
voor wetenschappelijke topprestaties. De<br />
uitblinkers van 2007 van onze faculteit hebben<br />
we tijdens de nieuwjaarsreceptie geëerd. Ook<br />
die topprestaties zijn levendige voorbeelden van<br />
excellentie. Vervang “Sports” door “Science” en<br />
de stelling van Will wordt niet minder waar.<br />
Proteins killing tumour cells 4<br />
De week van: Chantal Stoffelsma 8<br />
A new European dimension to zebrafish research 12<br />
Chemokine receptoren in Zebravissen 15<br />
Genieten van 70° noorderbreedte 17<br />
Bio-imaging: imagine every detail 24<br />
Toekomstperspectief scheikundigen CDL 26<br />
De groene bril van de Leidse Biologen Club 28<br />
Agenda 31<br />
Jörn Venderbos<br />
Colofon<br />
4 12 26 30<br />
, jaargang 3, <strong>nummer</strong> 3, <strong>april</strong> <strong>2008</strong><br />
Oplage: 6.200<br />
Redactieadres: Origin Magazine<br />
Einsteinweg 55<br />
2333 CC Leiden<br />
info@originmagazine.nl<br />
www.originmagazine.nl<br />
Aan Origin werkten mee:<br />
Aan Origin werkten mee: Mathieu Noteborn, Ad IJzerman, Andreas<br />
Bender, Annemarie Meijer, Pieter van Boheemen, Chi Ting Fung,<br />
Erica Benard, Chantal Stoffelsma, Thijs Groenewegen, Sander<br />
Pronk en Alette Ouwerling.<br />
Drukkerij: Drukkerij Groen, Leiden<br />
Opmaak: teambart<br />
Redactie:<br />
Hoofdredactie: Gert Jan van Helden<br />
Eindredactie: Jörn Venderbos,<br />
Johan Detollenaere<br />
Origin en al haar inhoud © Faculteit der Wiskunde en<br />
Natuurwetenschappen, Universiteit Leiden.<br />
Alle rechten voorbehouden.<br />
2<br />
Origin - Universiteit Leiden
Nieuws<br />
Oratie Prof.dr. Jan van Driel ‘Goede oren<br />
voor leerlingen, daar gaat het om’<br />
Op maandag 7 januari werden de Juryprijs,<br />
publieksprijs en de onderwijsprijs uitgereikt<br />
tijdens te ‘Je bent pas een goede docent als je genoeg<br />
praktijkervaring hebt opgedaan’, vindt Jan van Driel.<br />
Daarom pleit de hoogleraar Didactiek van de natuurwetenschappen<br />
ervoor de lerarenopleiding voort te zetten in<br />
de beroepspraktijk. Vrijdag 7 maart hield hij zijn oratie.<br />
In zijn oratie pleitte Van Driel voor het voortzetten van<br />
de lerarenopleiding in de beroepspraktijk. ‘Uit ervaring<br />
weten we dat in de eerste helft van de lerarenopleiding<br />
de aandacht van de leraren in spe nog sterk gericht is op<br />
het klassenmanagement. Onderzoek wijst uit dat zelfs<br />
in het tweede deel van de opleiding het leren van basale<br />
vakdidactische noties en vaardigheden slechts gedeeltelijk<br />
succesvol verloopt. Voor de ontwikkeling tot volwaardig<br />
vakdocent moeten we zoeken naar een organisatie van de<br />
lerarenopleiding waarin het leerproces tijdens de eerste<br />
periode van de beroepsuitoefening wordt voortgezet.’<br />
Archeologen welkom bij de Bètafaculteit<br />
Eind januari presenteerde de Task Force Graduate Studies<br />
haar rapport over de academische en organisatorische<br />
vormgeving en inbedding van de Leidse Graduate Schools.<br />
Met de strategische doelstelling van de Universiteit Leiden<br />
haar profiel als internationale Research en Graduate unversiteit<br />
aan te scherpen als richtsnoer, heeft de Task Force<br />
een helder plan geformuleerd om van de Graduate Schools<br />
levendige en excellerende onderzoeksscholen te maken.<br />
Het Colleg van Bestuur heeft op grond van het rapport van<br />
de Task Force Graduate Studies in een bestuurlijke reactie<br />
laten weten het eens te zijn met het voorstel tot herschikking<br />
van de faculteiten binnen onze universiteit. De kleine<br />
faculteiten moeten onderdeel worden van de grotere faculteiten,<br />
waarbij het College een nieuwe faculteit der Gees-<br />
Nieuws<br />
teswetenschappen beoogt. Deze nieuwe faculteit moet het<br />
resultaat zijn van een fusie tussen Letteren, Wijsbegeerte,<br />
Godsdienstwetenschappen en Kunsten. Het College heeft<br />
aangegeven geen bezwaar te hebben tegen een fusie van<br />
W&N en Archeologie, waarbij archeologie als een instituut<br />
binnen de faculteit W&N zou moeten functioneren. Zowel<br />
W&N als Archeologie zijn enthousiast over de mogelijkheden<br />
die een fusie zou kunnen bieden. De raakvlakken<br />
zijn duidelijk zichtbaar. De archeologen hebben een goed<br />
presterend onderzoeks- en onderwijsbedrijf en hebben de<br />
laatste jaren onmiskenbaar aanknopingspunten met het<br />
bètadomein gezocht.<br />
Life Science Symposium groot succes<br />
Op 6 maart <strong>2008</strong> vond het Life Science Symposium<br />
“Imagine every detail” plaats, georganiseerd door studieverening<br />
LIFE. Het was studievereniging LIFE gelukt om<br />
grote namen naar Leiden te halen, zoals professor Gerber<br />
uit Zwitserland en Cees Dekker uit Delft. Ook Nobelprijs<br />
winnaar Sir John Walker had toegezegd, maar moest om<br />
gezondheidsredenen op het laatste moment afzeggen.<br />
Dat deed aan de uitzonderlijke sfeer en kwaliteit van het<br />
symposium niets af. Professor Jan Pieter Abrahams nam<br />
de lezing van professor Walker over. Abrahams had als<br />
leerling van Walker zelf meegewerkt aan het bekroonde<br />
onderzoek. Een volle zaal, een serie boeiende lezingen en<br />
interessante workshops maakten het symposium tot een<br />
geslaagde event.Verder in dit <strong>nummer</strong> lees je meer over<br />
dit bijzondere symposium.<br />
Frank de Boer is benoemd tot hoogleraar<br />
Software Correctheid<br />
Dr. Frank S. de Boer is per 15 februari bij<br />
de Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen<br />
benoemd tot hoogleraar Software Correctheid.<br />
De Boer blijft daarnaast als senior onderzoeker<br />
werkzaam bij het nationale onderzoeksinstituut Centrum<br />
voor Wiskunde en Informatica (CWI) in Amsterdam. De<br />
Boer (1956) studeerde in 1985 af in de filosofie in Groningen.<br />
In zijn studie legde hij al accenten op de wiskundige<br />
logica en de informatica. Na zijn afstuderen ging de Boer<br />
aan de slag als onderzoeker en promovendus bij het CWI,<br />
in het kader van het informatietechnologieprogramma<br />
ESPRIT van de Europese Unie.<br />
De Boer promoveerde in 1991 in de informatica op het<br />
Origin - Universiteit Leiden 3
Proteins killing tumour cells<br />
Huidige antikankertherapieën zijn gelimiteerd door hun toxiciteit<br />
voor normaal weefsel en therapieresistentie van tumorcellen. De<br />
afgelopen jaren zijn een beperkt aantal eiwitten van uiteenlopende<br />
herkomst gevonden, die geprogrammeerde celdood (apoptose)<br />
induceren in tumorcellen, maar gezonde normale cellen ongemoeid<br />
laten. Deze bijzondere eiwitten (b)lijken te reageren met processen<br />
in tumorcellen, die niet aanwezig (b)lijken te zijn in normale<br />
gezonde cellen. Deze kennis kan ons fundamentele aspecten leren<br />
voor wat betreft het ontstaan van tumorcellen. Daarnaast zijn de<br />
potentiële toepassingen voor nieuwe antikankertherapieën natuurlijk<br />
mogelijk nog interessanter.<br />
PROF DR MATHIEU<br />
NOTEBORN, MOLECULAIRE<br />
GENETICA, LIC,<br />
UNIVERSITEIT LEIDEN<br />
Apoptin<br />
E4Orf4<br />
HAMLET<br />
Mda-7<br />
NS1<br />
TRAIL<br />
In Leiden wordt door ons al jaren gewerkt aan een<br />
van deze bijzondere eiwitten, namelijk het vogelvirus<br />
afgeleide eiwit apoptin. Een aantal onderzoeksgroepen<br />
uit de Verenigde Staten, Canada, China, Engeland<br />
en Australië hebben navolging gegeven aan ons<br />
voorbeeld. Ook zij zijn aan apoptin gaan werken.<br />
Weer andere onderzoeksgroepen hebben functioneel<br />
vergelijkbare eiwitten gevonden, zoals is weergegeven<br />
in Figuur 1, afgeleid van virussen, cellen of zelfs van<br />
moedermelk. Onlangs zijn wetenschappers bijeengekomen<br />
In het Lorentz Center in Leiden. Zij hebben<br />
Proteins Killing Tumour Cells<br />
Afgeleid van<br />
Chicken anemia virus<br />
Adenovirus<br />
Humane moedermelk<br />
Humane cellen<br />
Parvovirus-H1<br />
Humane cellen<br />
Figuur 1. Een aantal van herkomst virale, cellulaire of moedermelk eiwitten bezitten een<br />
tumor-specifieke celdodende activiteit.<br />
voor het eerst hun kennis over deze zeer boeiende<br />
eiwitten aan elkaar uitgewisseld.<br />
In dit overzicht geef ik een korte impressie van de<br />
eerste workshop over deze medisch en wetenschappelijk<br />
relevante tumorspecifieke eiwitten. Meer<br />
gedetailleerde informatie over de lezingen van de<br />
workshop “Proteins Killing Tumour Cells” is te vinden<br />
op de website van het Lorentz Center te Leiden.<br />
Lorentz Center Workshop<br />
Het feit dat ons apoptin onderzoek in Leiden een<br />
van de eerste studies naar tumorspecifieke apoptoseinducerende<br />
eiwitten is geweest, liet eind 2006 prof<br />
Mahvash Tavassoli King’s College, Londen, Engeland,<br />
voorstellen samen met dr Claude Backendorf,<br />
prof Jannie Borst, Nederlands Kanker Instituut,<br />
Amsterdam, en mij een Lorentz Center workshop<br />
binnen de muren van de Universiteit Leiden te gaan<br />
houden (Figuur 2). Nadat wij onze aanvraag voor<br />
de workshop gehonoreerd hadden gekregen door<br />
het Lorentz Center, zijn wij medio 2007 met enorme<br />
steun van de medewerkers van het Lorentz Center en<br />
diverse sponsors bezig gegaan met de daadwerkelijke<br />
organisatie van onze workshop. Onder andere de<br />
poster (zie Figuur 3) van de workshop werd gebruikt<br />
om de aandacht van geïnteresseerde onderzoekers te<br />
trekken. Van 29 oktober tot en met 2 november 2007<br />
hebben ongeveer 50 onderzoekers uit alle delen van<br />
de wereld lezingen gegeven, posters gepresenteerd<br />
en/of met elkaar gediscussieerd. Daarnaast hebben<br />
een behoorlijk aantal “lokale” onderzoekers de weg<br />
naar het Lorentz Center gevonden en zijn 1 of meerdere<br />
dagen onze workshop komen bezoeken (Figuur<br />
4). Hieronder volgt een korte bloemlezing van enkele<br />
hoogtepunten van de workshop.<br />
Combinatie van celtransformatie en apoptose<br />
onderzoek<br />
Naast de logische interesse voor de tumorspecifieke<br />
apoptose-inducerende eiwitten, hebben wij tijdens de<br />
workshop ook uitgebreid gesproken over eiwitten en<br />
processen die ten grondslag liggen aan het ontstaan<br />
van tumorcellen. Immers de eiwitten die specifiek<br />
apoptose kunnen induceren in tumorcellen, hebben<br />
4<br />
Origin - Universiteit Leiden
Figuur 2. De organisatie van de eerste workshop<br />
“Proteins killing Tumour Cells” in het<br />
Lorentz Center te Leiden. V.l.n.r.: Dr Claude<br />
Backendorf, prof Mahvash Tavassoli,<br />
prof Jannie Borst en prof Mathieu Noteborn.<br />
blijkbaar tumorgerelateerde processen nodig voor<br />
hun activatie. In feite is dit een paradox: Tumorspecifieke<br />
apoptose-inducerende eiwitten activeren<br />
specifiek apoptose in tumorcellen die kunnen overleven<br />
doordat hun apoptosemachinerie defect is geraakt.<br />
Echter, dit gegeven maakt ons onderzoeksgebeid zo<br />
fascinerend.<br />
Presentaties van dr Jason Arroyo (Boston, VS) en prof<br />
James Pipas (Pittsburg, VS) behandelden<br />
transformerende processen<br />
in humane cellen, die geïnduceerd<br />
worden door eiwitdomeinen afgeleid<br />
van het DNA tumorvirus SV40. Dr<br />
Dongjun Peng (Leiden en Wuhan,<br />
China) liet zien dat deze transformerende processen<br />
nodig zijn voor de activatie van apoptin eiwit. De<br />
kennis uit 2 geheel verschillende onderzoeksgebieden<br />
binnen de oncologie kwamen hier op een bijzondere<br />
wijze bijeen.<br />
een eiwit-lipide complex<br />
dat geproduceerd wordt uit<br />
humane moedermelk<br />
Een bijzonder boeiende lezing werd gegeven door<br />
prof Catharina Svanborg (Lund, Zweden; Figuur 5).<br />
Het eiwit Human α-lactalbumin Made Lethal to<br />
Tumor cells (HAMLET) is een eiwit-lipide complex<br />
dat geproduceerd wordt uit humane moedermelk.<br />
HAMLET bevat een bijzondere, deels open, α-lactalbumin<br />
structuur, die kan binden aan het lipide “oleic<br />
acid”. Dit complex dringt door zowel cytoplasmatische<br />
als kernmembranen van een<br />
tumorcel, maar kan veel minder<br />
doordringen in membraanstructuren<br />
van normale cellen.<br />
In de tumorcel worden door de<br />
opname van HAMLET specifiek<br />
een aantal genen op transcriptioneel niveau en op<br />
eiwitniveau veranderd, wat resulteert in de inductie<br />
van apoptose. Klinische experimenten met HAMLET<br />
op bijvoorbeeld patiënten, die leden aan blaaskanker,<br />
bleken zeer succesvol.<br />
Mda-7 en HAMLET<br />
Dr Rajagopal Ramesh (Houston, VS) presenteerde het<br />
niewe tumorsuppressor eiwit “melonoma differentiation<br />
associated gene-7” (mda-7), ook bekend als “interleukin<br />
24” (IL-24). In tumorcellen is het mda-7 eiwit<br />
niet detecteerbaar. Echter, overexpressie van mda-7<br />
met behulp van bijvoorbeeld een adenovirus vector of<br />
via nanodeeltjes resulteerde in selectieve celdood in<br />
humane tumorcellen en niet in normale cellen. Ook<br />
blijkt mda-7 een remmende invloed te hebben op de<br />
bloedvatvorming rondom tumoren. De eerste klinische<br />
experimenten zijn inmiddels in voorbereiding.<br />
Virus-afgeleide eiwitten E4orf4 en NS1<br />
Prof Jean Rommelaere (Heidelberg, Duitsland) werkt<br />
al jaren aan het parvovirus-H1 afgeleide eiwit NS1,<br />
dat specifiek tumorcellen kan doden. Hij toonde<br />
aan dat “retargeting” van caseine kinase II α (CKII<br />
α) door NS1 cruciaal is in de oncolytische activiteit<br />
van het parvovirus-H1. Deze kennis toont aan dat<br />
de oncolytische activiteit van NS1 een gereguleerd<br />
tumorcelgerelateerde proces is. Momenteel zijn de<br />
onderzoekers in Heidelberg naarstig op zoek naar<br />
cellulaire partners die affiniteit hebben voor het NS1/<br />
CKII α complex.<br />
Origin - Universiteit Leiden 5
TumorCells_08def.indd 1 17-8-2007 15:48:47<br />
De lezing van dr Josée Lavoie (Quebec, Canada) liet<br />
zien dat het adenovirus afgeleide eiwit E4orf4 tumorspecifieke<br />
apoptose induceert door een interactie<br />
aan te gaan met oncogene Src kinasen resulterend<br />
in actine veranderingen, dat tot uiting komt in een<br />
verlaging van de integriteit van het Golgi-complex.<br />
Hierdoor zal de tumorcel in apoptose gaan. Deze resultaten<br />
tonen aan dat met behulp van E4orf4 studies<br />
een verschil in het bewaken van de integriteit van het<br />
Golgi-complex tussen tumor en normale proces kon<br />
worden aangetoond. Dit verschil kan mogelijk gebruikt<br />
worden voor de ontwikkeling van een nieuwe<br />
antikankertherapie.<br />
Apoptin onderzoek in Leiden en elders<br />
Het is natuurlijk bijzonder verheugend te zien dat<br />
mijn oorspreonkelijke ontdekkingen met apoptin<br />
door andere onderzoekers navolging en zelfs uitbreiding<br />
naar andere vergelijkbare eiwitten hebben<br />
gekregen. Hieronder volgt nog een meer specifiek exposé<br />
over de vorderingen van het apoptin onderzoek<br />
in Leiden en elders, zoals dat tijdens de workshop<br />
werd belicht.<br />
Figuur 3. Poster van onze workshop die geheel in de Lorentz Center huisstijl werd samengesteld<br />
door SuperNova Studios, Den Haag aan de hand van een fluorescentiemicroscoop<br />
opname van Ir Rhyenne Zimmerman<br />
Figuur 4. Veelal jonge wetenschappers bezochten de workshop.<br />
In samenwerking met onderzoekers uit Wuhan,<br />
China, hebben wij onlangs een 2-tal nieuwe therapeutische<br />
strategieën ontwikkeld. De ene strategie is<br />
gebaseerd op het koppelen van het apoptin gen aan<br />
een eiwit dat specifiek door lever(tumor)cellen kan<br />
worden opgenomen. Dierproeven lieten heel duidelijk<br />
zien dat apoptin tot expressie kwam in lever<br />
en in levertumorcellen, maar dat alleen de levertumorcellen<br />
in apoptose gingen en niet de normale<br />
levercellen. De andere strategie is gebaseerd op het<br />
maken van een apoptin eiwitproduct dat in staat<br />
is in normale en tumorcellen binnen te dringen en<br />
specifiek tumorcellen te doden. Ook al is de weg naar<br />
de kliniek nog lang, deze gegevens laten duidelijk de<br />
therapeutische potentie van het apoptin eiwit zien.<br />
Naast de therapeutische interesse is het onderzoek<br />
met apoptin natuurlijk van belang voor wat betreft<br />
het aantonen van verschillen in processen van tumor<br />
versus normale cellen. Deze verschillen kunnen zogenaamde<br />
drugtargets opleveren (Figuur 6). Onderzoek<br />
in Leiden heeft aangetoond dat in tumorcellen een<br />
specifieke kinase-activiteit aanwezig is die van belang<br />
is voor de activatie van belang. Dit apoptin-gerelateerde<br />
kinase is een mogelijke drugtarget. In samenwerking<br />
met de groep van prof Mahvash Tavassoli<br />
in Londen zijn we nu druk bezig dit tumorspecifieke<br />
kinase biochemisch te identificeren.<br />
Studies uitgevoerd door Dr. Jose Teodoro (Montreal,<br />
Canada) samen met prof Michael Green (Worcester,<br />
VS) heeft aangetoond dat apoptin in tumorcellen<br />
het “anaphase promoting complex” kan inactiveren<br />
resulterend in inductie van apoptose. Met behulp van<br />
6<br />
Origin - Universiteit Leiden
de tegenwoordig zeer populaire “RNA-interference”<br />
techniek bleken zij in staat een specifieke component<br />
van het “anaphase promoting complex” in tumorcellen<br />
minder aanwezig te laten zijn. Hierdoor gingen de<br />
tumorcellen dood. Een tweede potentiële drugtarget<br />
gebaseerd op onderzoek aan apoptin is dus gevonden.<br />
Momenteel weken wij aan andere apoptin-interacterende<br />
eiwitten. Ir. Rhyenne Zimmerman (Leiden)<br />
presenteerde gegevens over een apoptin partner die<br />
tumorsuppressor activiteit bevat. Mogelijk verklaart<br />
haar onderzoek de inactiviteit van apoptin in normale<br />
gezonde cellen. In tumorcellen is de tumorsuppressor<br />
p53 heel vaak niet meer functioneel, maar<br />
wel verwante eiwitten zoals p73. Dr Poramaporn<br />
Klamrit (Londen, Engeland) toonde in p53-deficiente<br />
tumorcellen aan dat apoptin in staat is het niveau van<br />
functioneel p73-isoform en zijn “downstream” proapoptotisch<br />
substraat PUMA te verhogen. Hierdoor<br />
zullen tumorcellen in apoptose kunnen gaan. Een<br />
groot aantal conventionele antikankertherapieën<br />
heeft actief p53 nodig en apoptin blijkt dus een alternatieve<br />
route te kunnen gebruiken in tumorcellen.<br />
Al deze gegevens laten zien hoe bijzonder actief het<br />
onderzoek aan apoptin wereldwijd is geworden.<br />
Toekomst<br />
In conclusie, een nieuw wetenschappelijk netwerk<br />
zag in Leiden in het najaar van 2007 het daglicht.<br />
Onze Lorentz Center workshop toonde duidelijk aan<br />
dat wereldwijd de enorme relevantie wordt onder-<br />
Figuur 6. Een overzicht van de fundamentele onderzoeksresultaten en toepasbare<br />
mogelijkheden van het apoptin onderzoek.<br />
kend van eiwitten met een tumorspecifieke apoptose<br />
activiteit. De kennis opgedaan met deze eiwitten als<br />
zodanig of in combinatie met meer conventioneel<br />
kankeronderzoek levert een wezenlijke bijdrage voor<br />
het begrijpen van het ontstaan van tumorcellen en<br />
het ontwikkelen van nieuwe verbeterde antikankertherapieën.<br />
Wat heeft de workshop naast het nieuwe netwerk<br />
opgeleverd? Momenteel wordt door een aantal op de<br />
workshop aanwezige jonge wetenschappers de laatste<br />
hand gelegd aan een verslag dat in een internationaal<br />
tijdschrift zal worden gepubliceerd. Een selectie van<br />
sprekers, die een lezing hebben gehouden op de workshop,<br />
schrijven op dit moment ieder een hoofdstuk<br />
voor het boek “Proteins Killing Tumour Cells”, dat<br />
naar verwachting nog dit jaar of begin volgend jaar in<br />
de serie “Apoptosis & Disease” door Research Sign-<br />
Post zal worden uitgegeven.<br />
De komende jaren zullen in het teken staan van het<br />
verder ontrafelen van onbekende tumorprocessen<br />
met behulp van een panel fascinerende tumorceldodende<br />
eiwitten dat hopelijk zal leiden tot wereldwijde<br />
klinische toepassingen.<br />
Figuur 5. Prof Catharina Svanborg (rechts) in gesprek met prof<br />
Farzin Farzaneh uit Engeland en Christel Rothe Brinkman (links)<br />
uit Denemarken.<br />
Origin - Universiteit Leiden 7
De week van..<br />
Chantal Stoffelsma<br />
Ik ben Chantal Stoffelsma, 20 jaar en derdejaars Scheikunde student. Ik ben op dit moment bezig<br />
met de laatste studieonderdelen van mijn bachelor, zodat ik in september aan een masteropleiding<br />
kan beginnen.<br />
Maandag 10 maart<br />
‘s Ochtends moet ik bijtijds op, want om negen uur<br />
hoor ik aanwezig te zijn op mijn stage. Dit is de<br />
laatste week van mijn bachelorstage, die officieel zo’n<br />
3 maanden duurt. Ik ben in oktober begonnen, maar<br />
aangezien ik een aantal weken vrij heb genomen voor<br />
o.a. tentamens ben ik nu pas klaar. Ik loop stage bij<br />
een scheikundige vakgroep, Soft Condensed Matter<br />
(SCM). Onze vakgroep is erg divers: er wordt onderzoek<br />
gedaan in de fysische chemie, naar drug delivery<br />
moleculen en naar polymeren. Met dat laatste onderwerp<br />
houd ik mij bezig. Op de gemiddelde stagedag<br />
sta ik voornamelijk op het lab en ben ik bezig met<br />
maken van moleculen voor de polymerisatie. Omdat<br />
het einde van de stage nadert, is het echte labwerk een<br />
beetje voorbij en ben ik vooral bezig met metingen<br />
en karakterisaties. Zo kan ik zien of mijn polymeren<br />
zuiver genoeg zijn en welke eigenschappen ze hebben,<br />
met behulp van wat metingen en berekeningen kan<br />
ik bijvoorbeeld uitrekenen of ze uit de juiste hoeveelheid<br />
monomeren (eenheden) bestaan. Mijn stagedag<br />
eindigt meestal rond een uurtje of half zes.<br />
Vandaag moet ik wat eerder weg, want om kwart over<br />
vijf moet ik op Plexus zijn voor een vergadering met<br />
mijn bestuur. Ik ben dit jaar penningmeester van<br />
Stichting RooFS, dit is een stichting waarbij Leidse<br />
studenten hun kamer in de onderhuur kunnen doen<br />
aan een buitenlandse student, als ze bijvoorbeeld zelf<br />
een tijdje naar het buitenland gaan. We hebben een<br />
heel gezellig bestuur bestaande uit vier vrouwen. Tijdens<br />
de vergadering hebben we het onder andere over<br />
wat veranderingen die we willen doorvoeren op onze<br />
site, ook breng ik nog wat financiële puntjes. Verder<br />
hebben we een uitnodiging voor een constitutieborrel<br />
die de week erop gegeven wordt; gezellig, vooral<br />
als blijkt dat we met drie van de vier erheen gaan.<br />
Na de vergadering ga ik snel door naar een cordialgenootje.<br />
Ik ben derdejaars bij Augustinus en met mijn<br />
cordial (jaarclub) eet ik elke maandag. Daarnaast<br />
gaan we samen op vakantie, naar feesten en nog meer<br />
leuke dingen. We zijn met vijftien vrouwen, dit zorgt<br />
dus altijd voor een gezellige, enigszins luidruchtige<br />
drukte. Na het eten gaan we eerst nog een drankje<br />
doen in de Roebels. Vervolgens gaan we door naar<br />
de borrel op Augustinus. Het is erg gezellig, maar<br />
ik maak het niet te laat, want de volgende dag is het<br />
weer gewoon vroeg op en naar stage.<br />
8<br />
Origin - Universiteit Leiden
Dinsdag 11 maart<br />
’s Ochtends ben ik bezig op stage, maar na de lunch<br />
is het tijd voor college, met deze keer een gastspreker<br />
prof. Marc Koper. Het vak dat ik volg, gaat over katalyse<br />
en het gastcollege in<br />
het specifiek gaat over katalyse<br />
in de elektrochemie.<br />
Een belangrijk deel van het<br />
college wordt gewijd aan de<br />
brandstofcel die we nodig<br />
hebben als we waterstof als<br />
brandstof willen gebruiken.<br />
Door alle steeds maar opnieuw oplaaiende discussies<br />
over fossiele brandstoffen, blijft de brandstofcel een<br />
actueel onderwerp. Daarnaast krijgen we ook nog wat<br />
te horen over andere katalytische processen. Het college<br />
loopt wat uit, dus ik ga erna weer snel terug naar<br />
het lab om nog wat metingen te kunnen doen.<br />
Woensdag 12 maart<br />
Vandaag is een productieve dag, ik kan met als enige<br />
onderbreking een lunch in de CDL kamer, ongestoord<br />
‘Ik blijf nog even gezellig<br />
hangen op het lab voor ik<br />
naar huis ga’<br />
doorwerken op m’n stage. Woensdag is ook de dag<br />
dat ik altijd van vijf tot acht ’s avonds voor RooFS in<br />
Plexus werk. Ik ben vandaag voornamelijk bezig met<br />
de kamers van Leidse studenten aan een geschikte<br />
buitenlandse student<br />
te matchen. Er komen<br />
ook regelmatig studenten<br />
langs aan de<br />
balie met hun vragen,<br />
bijvoorbeeld over een<br />
specifieke kamer of, in<br />
het geval van buitenlandse<br />
studenten, als zij hun inschrijfgeld willen betalen<br />
(en daar word ik als penningmeester natuurlijk<br />
erg blij van). Het is erg interessant om wat langer met<br />
buitenlandse studenten te spreken over hoe ze Leiden<br />
ervaren. Soms hoor je dan schrijnende verhalen, zo<br />
had ik een paar maanden geleden een studente uit<br />
Frankrijk aan de balie. Omdat ze nog geen kamer had<br />
kunnen vinden, sliep ze al een paar weken noodgedwongen<br />
in haar auto. Echt vreselijk, maar gelukkig<br />
kunnen wij van RooFS dan wat voor haar betekenen.<br />
Origin - Universiteit Leiden 9
wel van het onderzoek dat bij onze vakgroep gedaan,<br />
maar juist dat maakt het interessant om naar te luisteren.<br />
Ook de presentatie trekt de aandacht: een roze/<br />
paarse achtergrond met witte letters. Fabiola vertelde<br />
me dat opvallend kleurgebruik volgens haar laat zien<br />
dat je leuk vindt wat je doet en het houdt de aandacht<br />
van het publiek vast, in tegenstelling tot een simpele<br />
zwart/witte presentatie<br />
’s Middags is het weer tijd voor college, hetzelfde<br />
vak als dinsdag, alleen vandaag hebben we presentaties<br />
van studenten. Iedereen die dit vak volgt, moet<br />
op een bepaald moment een presentatie geven, die<br />
bepaald de helft van je uiteindelijke cijfer. Ik heb de<br />
mijne gelukkig al een paar weken geleden gegeven,<br />
dus kan ik nu rustig luisteren en wat aantekeningen<br />
te maken.<br />
’s Avonds is het tijd voor een feestje: het CDL (Chemisch<br />
Dispuut Leiden) organiseert een feest in de<br />
Classics en als ik zie dat bijna de helft van m’n cordial<br />
wil gaan, gaat het bij mij kriebelen. Ik was namelijk<br />
eigenlijk niet van plan te gaan, vrijdag wordt namelijk<br />
een nogal drukke dag. Maar ik besluit uiteindelijk<br />
toch te gaan. Vooraf doen we met een paar nog<br />
even een drankje in de Olo Roso. Vervolgens gaan<br />
we door naar de Classics. Het is echt weer eens een<br />
gezellig feest en we vermaken ons goed. Het gevolg is<br />
wel dat ik heel wat later in bed lig dan gepland. Maar<br />
ach, dat moet ook wel eens kunnen.<br />
Donderdag 13 maart<br />
Vandaag is om elf uur de werkbespreking van mijn<br />
vakgroep. Dit houdt over het algemeen in dat iemand<br />
van de vakgroep (student, aio of medewerker) een<br />
presentatie houdt over zijn of haar onderzoek.<br />
Vandaag hebben we een praatje van onze nieuwe aio,<br />
de Italiaanse Fabiola. Het gaat over het onderzoek<br />
waarop zij in Italië is gepromoveerd. Dit verschilt<br />
Vrijdag 14 maart<br />
Als de wekker gaat, ben ik bij lange na nog niet<br />
uitgerust. Maar na een verkwikkende douche kan ik<br />
er weer tegen aan. ’s Ochtends eerst nog wat dingetjes<br />
doen op de vakgroep en dan is het om half één tijd<br />
voor de vergadering met mijn buitenlandreiscommissie.<br />
Ik ben voorzitter van de commissie die de<br />
CDL studiereis organiseert: we gaan naar Boedapest<br />
en Wenen van 26 <strong>april</strong> tot en met 6 mei. Hier gaan we<br />
chemische bedrijven en de chemische departementen<br />
van twee universiteiten bezoeken, natuurlijk is<br />
er ook een groot aandeel cultuur in het programma<br />
opgenomen. Al met al is de voorbereiding van de reis<br />
veel georganiseer, maar gelukkig heb ik een leuke en<br />
actieve commissie waardoor alles op rolletjes loopt.<br />
Tijdens de vergadering bespreken we onder andere de<br />
laatste puntjes m.b.t de deelnemersbijeenkomst die<br />
deze middag zal plaatsvinden.<br />
10<br />
Origin - Universiteit Leiden
Maar voor het zover is, gaan we eerst met z’n vijven<br />
door naar de lunchlezing van het CDL. Er worden<br />
presentaties gegeven door Hewitt, een bedrijf dat<br />
adviezen uitbrengt op het gebied van pensioenen en<br />
human resources. Leuk, maar verder niet echt mijn<br />
ding.<br />
Na de lezing maken we snel een paar foto’s van de<br />
commissie, deze zullen in het reisboekje komen die<br />
elke deelnemer krijgt. Als de bijeenkomst begonnen<br />
is, stel ik eerst mijn commissie voor en daarna geef<br />
ik alvast wat tipjes van de sluier over de activiteiten<br />
tijdens de reis. Iedereen was gevraagd wat lekkers mee<br />
te nemen dat typisch Hongaars of Oostenrijk is. Er<br />
was massaal aan onze oproep gehoor gegeven, met<br />
als gevolg een bijzonder grote hoeveelheid eten, met<br />
name taarten. Ik had zelf gisteravond voor het feest<br />
begon nog een Wiener Sachertorte (soort chocoladetaart)<br />
gemaakt, deze viel goed in de smaak. Na<br />
nog wat socializen en een leuke quiz is het einde van<br />
de bijeenkomst al weer aangebroken. We ruimen de<br />
spullen op en ik ga terug naar m’n stage.<br />
Daar heb ik een gesprekje met mijn begeleider en wat<br />
blijkt: als ik nog een paar metingen doe, ben ik klaar<br />
met mijn stage! Nou ja dat is niet helemaal waar, er<br />
moet namelijk nog een verslag en een presentatie<br />
komen, dus daar ga ik mij de komende tijd op concentreren.<br />
Ik blijf nog even gezellig hangen op het lab voor ik<br />
naar huis ga. En dan is het tijd om lekker uit te rusten<br />
van de drukke week.<br />
Origin - Universiteit Leiden 11
A new European dimension to<br />
zebrafish research<br />
Zebrafish embryo expressing green fluorescent protein in neutrophils in the tail region<br />
No other vertebrate model organism’s popularity has grown as quickly as that of the zebrafish. The reputation of this small<br />
tropical fish was firmly established during the nineties when two big genetic screening projects in the US and Europe led to<br />
the discovery of hundreds of mutants that gave novel insights into the functions of essential developmental genes.<br />
These and other genetic studies confirmed that the<br />
zebrafish is a good predictive model for human development.<br />
The second reason for the rapid expanse<br />
of zebrafish colonies in research labs is the<br />
optical transparency of the zebrafish embryos.<br />
This property makes them ideally<br />
suited for microscopical imaging of life<br />
processes. European funding has greatly<br />
stimulated the introduction of the zebrafish<br />
model into Leiden. The signaling dynamics<br />
underlying innate immunity and cancer in the<br />
zebrafish embryo model has now become our major<br />
research topic.<br />
ZF-MODELS<br />
Zebrafish research in Europe was boosted in 2004<br />
when the European Union awarded 12 million<br />
Euros to the ZF-MODELS research consortium to<br />
study zebrafish models for human development and<br />
disease. ZF-MODELS has contributed enormously to<br />
the creation of common resources for the zebrafish<br />
community, such as libraries of knock-out mutants<br />
and collections of transgenic fish. Our main roles in<br />
the ZF-MODELS project were to study the zebrafish<br />
innate immune system and provide expertise in<br />
microarray and proteomics technology to the European<br />
partner labs. The first step was to validate the<br />
usefulness of zebrafish embryo system for vertebrate<br />
immunity research. We first focused our attention<br />
on the family of Toll-like receptors<br />
(TLRs), which are known as the major class<br />
of innate immune receptors in other vertebrates.<br />
We could show that the TLR family<br />
is highly conserved between human and<br />
zebrafish (Meijer et al., 2004) and that zebrafish<br />
embryos already use TLR signaling to respond to a<br />
bacterial infection when they are just one day old<br />
(Van der Sar et al, 2006). Furthermore, microarray<br />
analysis of the response to infections with bacterial<br />
pathogens confirmed that the early innate immune<br />
response of embryonic zebrafish is well conserved<br />
with responses in adult mammalian animal models.<br />
Therefore, we can now go a step further and take advantage<br />
of the power of zebrafish genetics to try and<br />
discover novel gene functions involved in the innate<br />
immune response. Furthermore, we can exploit the<br />
transparency of zebrafish embryos for in vivo imaging<br />
of host-pathogen interactions. A new transgenic<br />
zebrafish line that expresses the green fluorescent<br />
protein (GFP) in a subset of the innate immune cells<br />
(neutrophils) will be extremely useful for this work<br />
12<br />
Origin - Universiteit Leiden
(Meijer et al., 2007). We identified this line in a collection<br />
of GFP lines that the group of Thomas Becker<br />
at the University of Bergen (Norway) created for the<br />
ZF-MODELS consortium.<br />
ZF-TOOLS and ZF-CANCER<br />
The success of ZF-MODELS has paved the way for<br />
two new European projects, ZF-TOOLS and ZF-<br />
CANCER, both coordinated by our group. ZF-<br />
TOOLS (coordinated by Annemarie Meijer) started<br />
in January 2007 and is focussed on the development<br />
of high-throughput tools for biomedical screens in<br />
zebrafish, particularly in the field of immunity and<br />
cancer. In ZF-TOOLS, we are using various genomics<br />
approaches, including novel megasequencing technology,<br />
to discover new disease-related marker genes<br />
and we will establish convenient assays to analyze<br />
these markers in a high-throughput manner. The<br />
project works towards a case study of an anti-tumor<br />
drug screening system. This system will combine<br />
fluorescence monitoring of growth and migration of<br />
implanted tumor cells with high-throughput analysis<br />
of marker gene expression. The ZF-CANCER project<br />
(coordinated by Ewa Snaar-Jagalska) will start in<br />
April <strong>2008</strong>. In this project transgenic zebrafish<br />
cancer models will be used as well as implantation<br />
systems with fluorescent zebrafish or human tumor<br />
cells (xeno-implantation). Non-invasive imaging of<br />
cancer cells in the transparent host embryos will be<br />
coupled with RNA interference technology with the<br />
aim to identify novel gene targets that drive tumor<br />
progression in a range of cancers. Automation of<br />
fluorescent readouts, and other cancer gene specific<br />
readouts, will accelerate the screening process of chemical<br />
libraries for the discovery of new compounds<br />
involved in different aspects of cancer progression<br />
and inhibition. ZF-CANCER is also the start of a new<br />
collaboration with the group of Professor Bob van de<br />
Water to develop quantitative, multi-colour fluorescent<br />
systems for simultaneous monitoring of all hallmarks<br />
of tumor progression: migration, proliferation,<br />
angiogenesis induction and metastasis. The beautiful<br />
new microscopy and zebrafish aquarium facilities in<br />
the Cell Observatory and at the Sylvius location will<br />
greatly stimulate this work.<br />
SmartMix<br />
Recently, the Netherlands has followed the example<br />
set by the European Commission by awarding a<br />
Mammalian tumor cells (labeled red) implanted into a zebrafish embryo with green<br />
fluorescent blood vessels<br />
major grant to the zebrafish SmartMix consortium,<br />
which is coordinated by Professor Michael Richardson.<br />
In the SmartMix project, our group will explore<br />
the use of zebrafish for discovery of anti-inflammatory<br />
drugs. Furthermore, ZF-screens, a spin-off<br />
company founded by Herman Spaink and Guido van<br />
den Thillart, aims to commercialize the results of<br />
the SmartMix and European projects. The SmartMix<br />
project was further highlighted in the previous issue<br />
of Origin.<br />
EMBO workshop at the Lorentz Center<br />
To bring together the leading scientist currently<br />
using the zebrafish model for immunity and cancer<br />
research, we organized the workshop “Model Systems<br />
for Infectious Disease and Cancer in Zebrafish”,<br />
which was supported by EMBO and the Lorentz<br />
Center. For three days (16–18 July 2007) a group of<br />
72 scientists discussed their most recent findings and<br />
the exciting new possibilities of the zebrafish model.<br />
Despite the fact that the immune system plays a<br />
major role both in infectious disease and in cancer,<br />
researchers working in these two different disease<br />
fields don’t often meet in such an intimate setting as<br />
that offered by the Lorentz Center. Therefore, it was<br />
an excellent opportunity to have these people united<br />
Origin - Universiteit Leiden 13
and discuss how similarities or differences between<br />
defense mechanisms against microbes and cancer<br />
cells may give new insights into specific determinants<br />
of innate immune responses with potential medical<br />
applications. The growing number of scientists<br />
who now use zebrafish in their research in this area<br />
promises many new exciting discoveries in the near<br />
future.<br />
Molecular Cell Biology, Institute of Biology<br />
The new zebrafish aquaria in the Cell Observatory. From left to right: Ewa Snaar-Jagalska,<br />
Annemarie Meijer and Herman Spaink.<br />
Annemarie Meijer<br />
Ewa Snaar-Jagalska<br />
Herman Spaink<br />
e-mail: a.h.meijer@biology.leidenuniv.nl<br />
Group picture of the EMBO workshop participants taken in front of the Lorentz Center<br />
14<br />
Origin - Universiteit Leiden
Studenten over hun onderzoek<br />
Chemokine receptoren in Zebravissen<br />
Ik ben Erica Benard, 4e jaars Biologiestudente. Ik volg de track<br />
‘Molecular and Cellular Biology’ en ben in januari <strong>2008</strong> begonnen<br />
met mijn eerste Masteronderzoekstage op de afdeling Molecular Cell<br />
Biology van het IBL onder begeleiding van Annemarie Meijer.<br />
DOOR ERICA BENARD<br />
Mijn onderzoek gaat over het aangeboren afweersysteem<br />
van de zebravis (Danio rerio). Gedurende de<br />
eerste paar ontwikkelingsweken van een zebravisembryo<br />
is dit aangeboren systeem de enige manier<br />
van afweer.<br />
Ik zal mijn onderzoek verrichten tijdens de eerste vier<br />
dagen van ontwikkeling en zal gericht kijken naar<br />
chemokines en hun receptoren. Een groot voordeel<br />
is dat de embryos in deze ontwikkelingsfase volledig<br />
transparant zijn, zodat ze zeer geschikt zijn voor<br />
microscopische imaging.<br />
In geval van infectie of weefselschade, worden chemokines<br />
uitgescheiden door verschillende cellen.<br />
Leukocyten die chemokinereceptoren bevatten, zijn<br />
in staat om te migreren naar de plaats van infectie of<br />
schade door de gradiënt van chemokines te volgen<br />
(chemotaxis). In een embryo van 1 dag oud, komen<br />
al twee typen leukocyten voor die betrokken zijn<br />
bij de immuunrespons: macrofagen en neutrofielen.<br />
Deze twee typen differentiëren uit een precursorcel<br />
die in het embryo te herkennen is door expressie van<br />
de transcriptiefactor PU.1.<br />
Uit eerder onderzoek van de afdeling is gebleken dat<br />
een specifieke chemokinereceptor hoog tot expressie<br />
komt in de embryonale leukocyten en hun precursorcellen<br />
(PU.1-cellen). Ik wil nu allereerst de volgende<br />
vraag beantwoorden:<br />
‘In welk type leukocyt komt deze chemokine receptor<br />
tot expressie?’.<br />
Er is al beschreven dat zebravissen 63 mogelijke<br />
chemokines bevatten en 24 mogelijke receptoren. Er<br />
DNA fragmenten scheiden d.m.v gel electroforesis<br />
is dan ook erg weinig bekend over welke specifieke<br />
chemokines zich binden aan welke specifieke receptoren<br />
in zebravissen. Hier gaat mijn tweede onderzoeksvraag<br />
over:<br />
‘Wat is de functie van mogelijke chemokines die zich<br />
binden aan mijn receptor?’.<br />
De belangrijkste techniek die toegepast wordt om<br />
het type leukocyt te bepalen is ‘Fluorescente in situ<br />
hybridisatie’. Door middel van deze techniek kunnen<br />
celtypen zichtbaar gemaakt worden die mijn chemokinereceptor<br />
tot expressie brengen. Met behulp van<br />
een zelfontworpen probe kan de locatie waar mijn<br />
chemokinereceptor tot expressie komt in een embryo<br />
zichtbaar gemaakt worden met een fluorescente<br />
kleur. Het mooie van deze techniek is dat in hetzelfde<br />
embryo een tweede probe gebruikt kan worden<br />
voor een andere specifieke genexpressie. Deze wordt<br />
vervolgens gelocaliseerd met een andere fluorescente<br />
kleur. Zo zijn er al probes die specifiek zijn voor<br />
neutrofielen, macrofagen en precursorcellen. Met<br />
behulp van verschillende combinaties van probes kan<br />
Origin - Universiteit Leiden 15
zichtbaar gemaakt worden of het celtype waar mijn<br />
chemokinereceptor tot expressie komt, overlapt met<br />
de andere leukocyt typen. Zo heb ik bepaald in welk<br />
type leukocyt mijn chemokine receptor tot expressie<br />
komt. De expressie van mijn chemokinereceptor<br />
expressie overlapt met een probe die specifiek is voor<br />
macrofagen (co-localisatie) terwijl er geen co-localisatie<br />
plaatsvindt met een probe die specifiek is voor<br />
neutrofielen (zie afbeelding rechts). Mijn chemokinereceptor<br />
komt dus tot expressie in de embryonale<br />
macrofagen. In hoeverre de expressie ook overlapt<br />
met de precursorcellen ga ik nog onderzoeken.<br />
Om de tweede onderzoeksvraag te beantwoorden heb<br />
ik vier zebravis chemokines uitgekozen die vergelijkbaar<br />
zijn met menselijke chemokines waarvan al<br />
bekend is dat ze binden met de menselijke variant van<br />
mijn chemokinereceptor. Wetenswaardig is dat men<br />
in de groep al aangetoond heeft dat deze chemokines<br />
sterk verhoogd tot expressie komen in zebravisembryos<br />
na een Salmonella infectie.<br />
Om de functie van de chemokines te bepalen, ben ik<br />
nu constructen aan het maken waarmee ik de mRNAs<br />
van de chemokines kan produceren. De mRNAs van<br />
de chemokines zullen in één cel van embryos geinjecteerd<br />
worden als deze zich in het 16-32 celstadium bevinden.<br />
Wanneer deze embryos verder ontwikkelen,<br />
zal de mRNA zich alleen bevinden in dat gedeelte van<br />
de embryo dat ontwikkeld is uit die specifiek geinjec-<br />
Leukocyte kleuringen in zebravis embryo: rood = chemokine receptor<br />
expressie en groen = neutrofiel<br />
teerde cel. Dit zal te controleren zijn door tegelijk met<br />
het chemokine mRNA ook een mRNA coderend voor<br />
een rood fluorescent eiwit te injecteren.<br />
Eerst zal gebruik gemaakt worden van een transgene<br />
lijn van zebravissen. Deze speciale zebravissen hebben<br />
groen fluorescente PU.1cellen. Zo kan de migratie<br />
gevolgd worden van de leukocytprecursor cellen. Er<br />
zal met live imaging gekeken worden of deze precursor<br />
cellen migreren naar de plaats waar de geinjecteerde<br />
chemokines zich bevinden.<br />
Vervolgens zal gekeken worden naar migratie van cellen<br />
die mijn specifieke chemokinereceptor tot expressie<br />
brengen. Dit wordt zichtbaar gemaakt met behulp<br />
van de fluorescente in situ hybridisatietechniek. Dit<br />
kan een eerste aanwijzing geven welke chemokine<br />
specifiek bindt met mijn chemokinereceptor. Samen<br />
zijn ze dus in staat om de migratie van macrofagen te<br />
regelen (omdat de receptor macrofaagspecifiek is).<br />
Tot dusver is het gelukt om de eerste onderzoeksvraag<br />
te beantwoorden en kan ik mij nu richten op de tweede<br />
onderzoeksvraag. Een AIO van mijn afdeling is nu<br />
bezig om de expressie van mijn chemokine receptor<br />
uit te schakelen met behulp van de zogenaamde<br />
morpholino knock-down techniek. Afhankelijk van<br />
de verdere resultaten ga ik mogelijk nog werken aan<br />
morpholino knock-down van een van de chemokines.<br />
Embryos selecteren met behulp van de microscoop<br />
16<br />
Origin - Universiteit Leiden
Genieten van 70° noorderbreedte<br />
Het is 2 januari 2007 als ik voor bijna zes maanden naar Noord-<br />
Noorwegen vertrek vanaf Schiphol. Rond middernacht land ik op 70<br />
graden noorderbreedte en kan ik direct in een nabijgelegen hotel<br />
de sleutel voor mijn studentenkamer ophalen. Een uur na aankomst<br />
lig ik al op mijn steriel gemeubileerde kamertje in Kvaløysletta een<br />
voordorpje van Tromsø.<br />
Het nachtleven<br />
Helaas was mijn beddengoed nog niet klaargelegd<br />
door de universitaire verhuurder en moest ik het<br />
doen met de gordijnen, geitenwollensokken en thermo-ondergoed.<br />
Een zware eerste nacht in mijn kamer<br />
waar het haast vroor en de kachel niet aan wilde (dit<br />
doordat de stekker niet in het contact zat, bleek toen<br />
ik wakker werd). Als ik schrijf nacht, bedoel ik hier<br />
overigens wat wij Nederlanders nacht noemen.<br />
Van 21 november tot 21 januari komt zo noordelijk<br />
de zon niet boven de horizon, ik moest dus nog<br />
bijna drie weken wachten om de zon op mijn huid<br />
te voelen. Tijdens mijn eerste dagen, waarin perfect<br />
georganiseerde introductiedagen voor internationale<br />
studenten plaats hadden, was het slechts enkele uren<br />
schemerig. Hierdoor kon ik ondanks veel gaten in<br />
mijn rooster weinig van de omgeving ontdekken. De<br />
donkere tijd heeft op veel<br />
mensen het effect dat hun<br />
lichaam denkt dat het avond<br />
is en daarmee tijd om te slapen,<br />
je ziet echt veel mensen<br />
gapen. Gelukkig behoorde<br />
ik tot de tien procent van de<br />
mensen die tegenovergesteld<br />
reageert op een voortdurende<br />
nacht. Ik werd helemaal niet<br />
geprikkeld om te slapen,<br />
wat ’s avonds laat wel lastig<br />
is maar overdag voordelen<br />
biedt ten opzichte van<br />
anderen.<br />
Op ‘t fietsie<br />
Als echte Hollander had ik op dag twee al een oude<br />
mountainbike op de kop getikt bij een vuildump, op<br />
deze fiets zou ik veel avonturen beleven. Fietsen op<br />
sneeuw en ijs op heuvelachtig terrein is namelijk al<br />
een avontuur op zich. Dit avontuur maakte ik groter<br />
door goed voorbereid te zijn: geen verlichting, geen<br />
helm en geen gereedschap voor het herstellen van<br />
kleine ongemakken. Mijn studentenkamer lag zo’n<br />
tien kilometer van zowel het centrum als de universiteit<br />
en om daar te komen moest ik via een dertig<br />
meter hoge brug een fjord oversteken en grotendeels<br />
langs het water in de volle wind over de fietspaden<br />
zwoegen. De universiteit en het stadscentrum lagen<br />
ook nog aan de andere zijde van het eiland wat<br />
betekende dat ik ook nog een flinke klim en afdaling<br />
diende te maken. Mijn fiets was vrij ok, al kwam mijn<br />
stuur soms los en waren niet alle versnellingen even<br />
goed te gebruiken. Na drie weken moesten mijn remblokken<br />
al vervangen, op dat moment kon ik bijna<br />
niet meer stoppen als de weg daalde.<br />
Gedurende het semester zou ik slechts vier keer vallen<br />
en moest ik maar een enkele keer lopen. Mijn<br />
fietsgrenzen bleken: meer dan tien centimeter verse<br />
sneeuw, sneeuwduinen tijdens storm en een gepolijste<br />
ijsvloer op het fietspad met bijbehorende tegenwind.<br />
Gedurende de winter (tot 1 mei viel er sneeuw)<br />
fietsen er overigens maar weinig studenten en als ze<br />
dat doen is dat met spijkerbanden, maar die vond ik<br />
te duur.<br />
Beter een goede buurT...<br />
De straat waar ik woonde bestond uit acht huizen<br />
waarin zes kamers zaten, in mijn huis was ik de eerste<br />
weken de enige bewoner. De rest van de straat was<br />
ook bijna uitgestorven, het bleek dat de Noren bijna<br />
allemaal een lange kerstvakantie bij hun ouders thuis<br />
of in een buitenhuisje houden. Helaas hadden ze de<br />
bak met organisch afval niet geleegd bij vertrek en<br />
moest ik de paddenstoelenkwekerij opruimen. In<br />
Tromsø scheiden ze overigens papier, karton, plastic,<br />
groenafval, blik en glas zelfs in studentenhuizen! Elk<br />
huis had een woonkeuken die perfect was ingericht,<br />
Origin - Universiteit Leiden 17
in het midden van de straat was een benedenverdieping<br />
ingericht als straatfusie inclusief sauna. De voorzieningen<br />
zijn echt goed en de huur is relatief laag.<br />
Helaas is het verboden iets aan de huizen te doen,<br />
ook de Noren hebben dus allemaal de saaie standaard<br />
inrichting. Eind januari kwamen de eerste bewoners<br />
terug naar Tromsø. Een jongen die ik in zes maanden<br />
twee keer een zin heb horen spreken waarvan een<br />
toen ik hem voor het eerst zag en de ander toen hij<br />
dronken was. Vervolgens kwam er een meisje thuis,<br />
maar die merkte alleen op dat de keuken nu eens<br />
opgeruimd was en draaide zich toen om ten teken dat<br />
ons gesprek voorbij was, dat was mijn laatste gesprek<br />
met haar. Was het dan allemaal zo slecht? Nee hoor,<br />
er kwam nog een Zweeds meisje in huis wonen, die<br />
hield net als ik van praten en zo kwam het toch nog<br />
goed in huisje ‘wel tevree’. Omdat ik dacht het slecht<br />
te hebben getroffen in mijn huis ging ik vaak naar de<br />
straatfusie, daar heb ik Julia, een Russische, en Anders,<br />
een Amerikaan leren kennen. Slechts drie keer<br />
heb ik er een paar Noren gezien. De straatfusie werd<br />
zo mijn eigen huis dat ik deelde met Anders, samen<br />
hebben we daar veel lol gehad en heerlijk in de sauna<br />
gezeten en het schaats- en wielerseizoen kunnen<br />
volgen, al viel Anders altijd in slaap tijdens de vijf en<br />
tien kilometer.<br />
Vanuit mijn kamer en nog beter vanuit de woonkeuken<br />
had ik fantastisch uitzicht over het fjord dat ik<br />
elke dag over moest om de stad te bereiken. Daarachter<br />
lagen de besneeuwde bergen en vanaf februari<br />
zag ik er de zon schijnen. Op een dag zag ik zomaar<br />
een groep van ruim twintig grienden zwemmen.<br />
Al tien jaar was er niet zo’n groep langs gekomen, en<br />
ze bleven zeker twee weken rondjes zwemmen. Het<br />
water was 500 meter van mijn huis maar toch kan<br />
ik zeggen dat ik vanuit mijn slaapkamer walvissen<br />
heb kunnen zien! Later heb ik in het fjord nog een<br />
stel otters gezien en er waren enkele zeearenden die<br />
hier rondjes cirkelden. Toen andere internationale<br />
studenten hoorden dat er vlakbij mijn huis grienden<br />
zwommen vonden ze het opeens niet meer te ver (alle<br />
andere studentencomplexen stonden op het eiland<br />
van de stad en de universiteit).<br />
Achter mijn huis begon direct het bos. Door de helling<br />
en de noorderbreedte was dit bos niet erg breed,<br />
de boomgrens lag al op 200 meter, en ik woonde op<br />
50 meter boven zeeniveau. De bomen (bijna uitsluitend<br />
berken) zijn niet hoger dan een meter of vijf<br />
en krijgen pas bladknoppen in de loop van <strong>april</strong>.<br />
Het terrein achter mijn huis was wijds, bergachtig<br />
(tot 1050 m), onbewoond en ongerept. Zodra er wat<br />
18<br />
Origin - Universiteit Leiden
gaten in de sneeuw vielen begin mei ben ik meteen<br />
begonnen met ontdekkingswandelingen. Het is echt<br />
een super ervaring om gewoon te lopen waar je wilt,<br />
je kan blijven gaan en het uitzicht blijft fascineren.<br />
Zowel alleen als met vrienden ben ik er heerlijk van<br />
open plek naar open plek geklommen, soms tot je<br />
lies wegzakkend in de sneeuw. Naar beneden ging<br />
het altijd een andere weg, wat meestal betekende dat<br />
het slechter begaanbaar was. Als je sokken eenmaal<br />
doorweekt zijn van de gesmolten sneeuw was de beste<br />
manier gewoon rennend, als een hordeloper door de<br />
sneeuw ploegend.<br />
Het nachtleven II<br />
Om snel in te burgeren ben ik netjes naar alle gratis<br />
Noorse taallessen gegaan én had ik me aangemeld<br />
als vrijwilliger in het studentencafé Driv. Een Noors<br />
studentencafé bleek niet helemaal wat ik er van<br />
verwachtte. Het hield eigenlijk vooral in dat het<br />
personeel uit studenten bestond, de klanten waren<br />
‘gewone’ mensen die van de lagere prijzen kwamen<br />
profiteren. Als burger betaal je maar acht euro voor<br />
een halve liter bier! Als vrijwilliger kreeg je vijftig<br />
procent korting, dat is toch best aardig. Via dit werk<br />
leer je wel aardig wat extra Noors. Het ook handig dat<br />
ik Nederlands sprak voor de wat onbeholpen Nederlanders<br />
die met enige regelmaat ons café aandeden.<br />
Driv was tevens de plaats voor het internationale<br />
studentenleven (mede door de studentenkorting op<br />
bier), al was dat beperkt tot de zaterdagavond van<br />
23.00 tot 3.00. Wat me brengt tot de volgende wat<br />
teleurstellende ervaring. De Noren die ik heb ontmoet<br />
waren niet bepaald gezellig. Indrinken ben ik<br />
als geboren West-Fries wel gewend maar bij ons was<br />
dat een sociale aangelegenheid. De paar keer dat ik<br />
met Noren heb ingedronken was dit puur efficiënt en<br />
goedkoop zuipen, er werd erg weinig gepraat. Ik ging<br />
meestal al vroeg naar de kroeg, er waren altijd wel<br />
een aantal mensen die ik kende, en vaak ook moest ik<br />
tot tienen zelf werken. Om tien uur kwamen meestal<br />
de eerste internationale studenten binnen, rond elf<br />
uur werd de dansvloer redelijk vol en om twaalf<br />
uur kwamen de eerste Noren binnen. Die waren<br />
dan vooral erg dronken en de vrouwen (te) schaars<br />
gekleed. Rond een uur is bijna iedereen binnen en om<br />
precies drie uur gaat het licht alweer aan. Ik heb echt<br />
heerlijke avonden gedanst, maar vond het jammer<br />
dat het met uitsluitend internationale studenten was.<br />
Al die dronken mensen zorgen er wel voor dat je zelf<br />
niet veel drinkt, wat weer gunstig was voor de toch al<br />
lege portemonnee.<br />
Het nachtleven III<br />
Onlosmakelijk verbonden aan de lange donkere tijd is<br />
de nog langere lichte tijd. Van 22 <strong>april</strong> tot 22 augustus<br />
wordt het in Tromsø niet meer echt donker. De zon<br />
gaat helemaal niet onder van 22 mei tot 22 juli, wat<br />
heerlijk is. 24 Uur per dag lentezon (zomer bestaat<br />
er niet) op je hoofd. Tijdens disco avonden is het wel<br />
wat vreemd dat de rokers buiten in de zon staan en<br />
dat je om drie uur op de fiets naar huis het zonnetje<br />
in je gezicht voelt. Last heb ik er niet van gehad, mijn<br />
gordijnen hoefde niet eens dicht en toch sliep ik elf<br />
uur per dag! Ik had weer geluk, ik hoorde bij de tien<br />
procent die bij afwezigheid van nacht de hele dag kan<br />
slapen.<br />
Oh ja, ik heb ook nog gestudeerd, drie mastervakken<br />
en allemaal gehaald!<br />
Origin - Universiteit Leiden 19
A New Initiative at Leiden University for the Analysis of Life Science Data<br />
Using State-of-the-Art Computer Science Methods<br />
The Pharma-IT Platform<br />
‘Life Sciences’ – a term that comprises a wide field of disciplines<br />
generating data at an ever-increasing speed. How to make sense of<br />
this wealth of data – some call it data deluge - is the aim of a new<br />
initiative at Leiden University that comprises researchers from the<br />
Leiden / Amsterdam Center for Drug Research (LACDR), the Leiden<br />
Institute for Advanced Computer Science (LIACS) as well as the<br />
Mathematical Institute (MI).<br />
Andreas Bender (LACDR) and Michael Emmerich<br />
(LIACS) are the two newly appointed tenure-track<br />
assistant professors that are heading what is now called<br />
the Pharma-IT Platform.<br />
When asked, Andreas elaborates on this a little bit<br />
further. “The amount of data generated in the life sciences<br />
is increasing by the second: genomes are being<br />
sequenced, molecules are getting<br />
synthesized in chemical laboratories,<br />
structures of proteins are<br />
being elucidated by analytical<br />
techniques such as X-ray diffraction<br />
and NMR spectroscopy, and<br />
the state of cells is being profiled<br />
such as by mass spectrometry. While the type of<br />
data generated by each particular experiment can<br />
vary widely, the commonality is that data analysis is<br />
a crucial component of every experiment. And not<br />
only that, the real challenge is to transform this data<br />
into information, and information into knowledge,<br />
such that eventually the outcome can be applied in<br />
areas such as drug discovery and to understand living<br />
systems at a better level.”<br />
Compounds<br />
having different effects<br />
in the human body<br />
of (usually) physical detection methods, the underlying<br />
phenomenon one attempts to explain is usually of<br />
a different nature, as is the subsequent data analysis<br />
method. Take any of the examples Andreas just mentioned<br />
– genomes, if sequenced, are information that<br />
does fundamentally belong to the biology domain.<br />
On the other hand, whatever precise algorithm might<br />
be used in each particular case, the information acquired<br />
will be analyzed employing<br />
algorithms from yet another scientific<br />
discipline – by using computer<br />
science algorithms. The same holds<br />
true for, say, the structure elucidation<br />
of proteins: Again, the problem<br />
one is analyzing is of fundamentally<br />
biological nature, while detection (for instance by<br />
X-ray diffraction) employs physical phenomena, followed<br />
by a data analysis step that is more the domain<br />
of mathematicians and computer scientists than of<br />
biologists. Now – who can be the genius being able<br />
to understand biology, while also simultaneously<br />
being able to understand the physics of an analytical<br />
instrument, and design and implement the advanced<br />
data analysis algorithms?”<br />
What one needs to analyze data – and why it fails<br />
(more often than one would like to)<br />
“There is a problem, though,” adds Michael. “While<br />
generating scientific data by the gigabyte is the result<br />
Where the Pharma-IT Platform fits in<br />
Ad IJzerman, LACDR professor of medicinal chemistry<br />
and one of the initiators of the Pharma-IT<br />
Platform, comments: “While being the dream of<br />
20<br />
Origin - Universiteit Leiden
every supervisor, a person with all these qualities<br />
united is scarce, if at all possible and desirable. Thus,<br />
when Joost Kok of LIACS and I first thought about<br />
the initiative, we attempted to address this shortcoming<br />
in a different way, by pooling expertise from<br />
all domains involved in the analysis of life science<br />
data. The Pharma-IT Platform combines expertise<br />
from the chemical, biological and pharmacological<br />
domains through the contribution of the Leiden /<br />
Amsterdam Center for Drug Research. The Mathematical<br />
Institute brings in novel ways of describing<br />
natural phenomena, while scientists at the Leiden<br />
Institute for Advanced Computer Science are our<br />
heroes of computer algorithms and databases.”<br />
So, Andreas, Michael and Ad see the Pharma-IT Platform<br />
ideally suited to apply state-of-the-art computer<br />
science algorithms to all sorts of life science data, due<br />
to its unique combination of expertise.<br />
Which research is currently being done at the<br />
Pharma-IT Platform?<br />
Despite the Platform being very young, quite a few<br />
students have already joined the initiative. They’re<br />
working on a number of subjects, which we’ll discuss<br />
to some extent now. The first deals with subgraph<br />
mining of chemical compounds. Puzzled? Well, here<br />
is what it is.<br />
Compounds having different effects in the human<br />
body, such as medicines, have properties that are<br />
closely related to their chemical structure. While<br />
not every minute detail of compound activity can<br />
be explained in every case, there are still molecular<br />
properties that can be used to generate a general rule<br />
as to the behavior of this compound – for example<br />
with respect to which molecular targets it binds to,<br />
an enzyme maybe or a receptor. Knowledge about<br />
this ‘ligand-target’ binding on the scale of 100,000s<br />
of compounds is available to us, with the number of<br />
targets in the hundreds. At the LACDR Eelke van der<br />
Horst is now analyzing with the aid of graph mining<br />
algorithms developed at the LIACS, which classes of<br />
structures contain certain characteristic features, or<br />
subgraphs (see also Figure 1) – with the aim to understand<br />
which structural features make molecules<br />
selective for a given drug target. Of course the final<br />
Figure 1. Subgraph mining, as illustrated in this figure, aims to discover molecular substructures<br />
that are more frequent in chemicals with a certain property (e.g. binding to a receptor, or being<br />
able to cause a certain effect) than in other, ‘background’ compounds. In this example, going<br />
from top to bottom, substructures become larger, and at the same time more specific for the set<br />
of GPCR (receptor) ligands shown on the left-hand side of the figure. While the concept is rather<br />
easy to explain, its implementations are computationally demanding due to the large number<br />
of substructures that can be constructed from a set of molecular structures (‘combinatorial<br />
explosion’).<br />
goal is to design molecules with the desired activity<br />
profile against receptors and/or enzymes.<br />
Activity prediction of drugs<br />
Before pharmaceutical companies test new potential<br />
drugs experimentally, they would ideally have an<br />
idea which compounds are most likely to succeed in<br />
the tests. Likewise, if a physician prescribes a certain<br />
drug to a patient with a certain disease, he/she would<br />
like to have the highest possible confidence that application<br />
of the drug will be successful.<br />
There is good hope now that we can apply property<br />
prediction models and make predictions as to which<br />
drugs should be screened, or prescribed, respectively.<br />
Gerard van Westen at the LACDR is currently exploring<br />
novel techniques such as so-called proteochemometrics<br />
models which include information about<br />
both the compound (or drug) and the receptor the<br />
compound would potentially interact with (Figure 2).<br />
Origin - Universiteit Leiden 21
By applying information from both sources, we can<br />
for example predict which drugs would be efficacious<br />
against certain mutants of a pathogen – which in case<br />
of retroviruses such as HIV is of tremendous importance<br />
due to high mutation rates.<br />
Figure 2. The prediction of properties such as bioactivity of ‘new’, untested molecular structures<br />
is a key interest of cheminformatics research. While conventional predictive models<br />
only take information of the ligand structure into account, proteochemometrics approaches<br />
such as those developed in our group also include information from the target protein<br />
structure – thus, the models are able to predict additional properties of molecules, such as<br />
whether drugs are active or inactive against a particular mutant protein of interest. This<br />
is particularly relevant in case of retroviruses such as HIV, which is a key interest of our<br />
research.<br />
22 Origin - Universiteit Leiden<br />
Exploration of chemical space: de novo compound<br />
generation<br />
One of the problems a pharmaceutical company is<br />
confronted with is which compounds would actually<br />
make good drugs against a particular target. While<br />
companies today possess huge archives with chemical<br />
compounds that are tested routinely against a<br />
target of interest, of the order of around 1-2 million<br />
compounds, this is still a small number compared<br />
to the estimated size of ‘chemical space’ (molecules<br />
which are synthesizable as well as of reasonable size<br />
as drugs) of around 10 63 . All the matter in the universe<br />
would not be enough to synthesize this amount<br />
of compounds. Therefore, in cases where good but<br />
not ideal compounds are obtained as starting points<br />
in drug discovery, it is necessary (and by no means<br />
trivial) to develop good follow-up compounds to<br />
guide further development. In an ongoing collaboration<br />
between LACDR and LIACS Johannes Kruisselbrink<br />
is developing a program for the evolutionary<br />
optimization of chemical structures towards a set<br />
of criteria, such as (presumed) bioactivity, solubility,<br />
and stability of the structure. This approach<br />
is shown in Figure 3 which illustrates the so-called<br />
‘recombination operator’ as well as eleven ‘mutation<br />
operators’ that are known to the program to produce<br />
new molecules (the ‘offspring’) from a given set of<br />
molecules (the ‘parent generation’).<br />
Novel Methods to Protein Sequence Analysis<br />
The above example of generating new ligands for<br />
target proteins is coping with the need to devise new<br />
chemical structures: the area of ‘cheminformatics’.<br />
The Pharma-IT Platform also addresses target-based<br />
questions, and then we’re talking bioinformatics.<br />
When a medicinal chemist designs a ligand with a<br />
desired activity against a target, the off-target (or<br />
side) effects of the compound need to be considered<br />
too. Most commonly, side-effects are due to<br />
action against proteins related to the target protein,<br />
so understanding the function of protein residues<br />
(the amino acids) with regard to ligand selectivity<br />
is crucial. In the LACDR Kai Ye developed sequence<br />
analysis methods, such as the ‘two-entropy analysis’<br />
approach (Figure 4), which is able to characterize<br />
protein residues with respect to variability within<br />
a target class and in a complete set of sequences<br />
– which gives important information as to the function<br />
of the residue. For this analysis, informationtheoretical<br />
approaches are employed with further<br />
developments occurring in the future.
Figure 3. While ‘chemical space’, which comprises all theoretically synthesizable and stable molecules, is vast, we are able to devise new structures<br />
which are likely to possess the molecular properties of interest by using directed search algorithms such as genetic approaches. In this example, a<br />
recombination operator as well as mutation operators are able to modify a set of molecular structures. By iterating this variation/selection process<br />
the set of molecules gradually is transformed into a set of molecules that fulfil the target specifications and have improved predicted properties as<br />
compared to the initial set.<br />
Future plans - and how you can help us!<br />
Ever since January <strong>2008</strong>, with the launch of the<br />
Pharma-IT Platform, Andreas and Michael have<br />
been discussing research interests within the Faculty.<br />
They see as their main goal for the months to come<br />
to identify suitable research partners within Leiden<br />
University including the LUMC as well as in private<br />
companies. Andreas and Michael concluding ‘unisono’:<br />
“We see ourselves as a ‘service station’ in areas<br />
where life science data are analyzed – and with the<br />
combined expertise from the LACDR, LIACS and the<br />
MI we are confident that we are able to understand<br />
the nature of each particular dataset and to apply suitable<br />
solutions to analyze the data in the desired way.<br />
Please don’t hesitate to contact us if you are dealing<br />
with life science data in this regard. Also we are offering<br />
MSc projects for students who possess either a<br />
life science background and who would be interested<br />
in data analysis, or to students with a computer<br />
science or mathematical background who would like<br />
to apply their knowledge to life science data. We are<br />
looking forward to hearing from you.”<br />
Well, why not call or email them if you’re interested?<br />
Have a look at www.pharma-it.net for the coordinates<br />
of both Andreas and Michael.<br />
Figure 4. By employing the Two-Entropy Analysis developed by PhD student Kai Ye, we are<br />
able to analyze the variability (more precisely, the information entropy) of various residues<br />
of G-protein coupled receptors. Analyzed are the information entropy within defined subfamilies<br />
of a receptor family (here, class A GPCRs) as well as the whole dataset of sequences at<br />
that position. We see that, for example, residues in the binding site possess a clearly different<br />
degree of information entropy than residues from other position in the receptors. This can be<br />
used both for functional interpretation as well as for sophisticated feature selection methods<br />
for classification models.<br />
Origin - Universiteit Leiden 23
Life Science Symposium<br />
Bio-imaging: imagine every detail<br />
Menig LS&T-student had er lang naar deze dag uitgekeken. De verwachtingen<br />
waren dan ook groot aan het begin van een dagje verdieping in de<br />
wereld van Bio-imaging. Donderdag 6 maart stond het Gorlaeus namelijk<br />
in het teken van het derde Life Science Symposium.<br />
De deelnemers werden enthousiast verwelkomd door<br />
prof. Abrahams en de voorzitter van de symposiumcommissie<br />
van studievereniging LIFE Maarten<br />
Rotman. Al snel werd duidelijk dat iedereen een<br />
interessante dag te wachten stond. Helaas was er ook<br />
de vervelende mededeling dat prof. Walker vanwege<br />
medische redenen niet op het symposium aanwezig<br />
kon zijn. Deze teleurstelling ebde echter al snel weg<br />
toen de aanwezigen getrakteerd werden op lezingen<br />
van de overige vooraanstaande sprekers.<br />
De openingsspeech werd verzorgd door prof. Janneke<br />
Gerards. Velen zullen haar kennen als voorzitter van<br />
de Jonge Akademie van de KNAW. In haar lezing ging<br />
ze in op de sociale en maatschappelijke gevolgen van<br />
de ontwikkelingen in de Life Sciences. Eén van haar<br />
voorstellen was om in elk wetenschappelijk onderzoek<br />
ook hier aandacht aan te besteden. Er bestaat<br />
immers altijd een verschil tussen de huidige stand<br />
van wetenschap en de wetgeving. Er werd aandachtig<br />
geluisterd naar deze lezing en dit resulteerde dan ook<br />
in een levendige discussie na afloop. Door de deelnemers<br />
werd het sterk gewaardeerd dat ook deze kant<br />
van de Life Science op het symposium werd belicht.<br />
Het eerste ochtendblok werd afgesloten door een<br />
lezing van prof. Christoph Gerber. Hij gaf inzicht<br />
in de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van<br />
Atomic Force Microscopie. Alhoewel dit onderwerp<br />
misschien wat natuurkundig aandoet, werd<br />
al snel duidelijk dat ook de Life Sciences hier nuttig<br />
gebruik van kunnen maken. Nieuwe methoden die<br />
zijn onderzoeksgroep in Basel toepassen maken het<br />
mogelijk om bijvoorbeeld in een sample op één enkel<br />
gen te screenen. Het continu kunnen monitoren<br />
voor bepaalde substanties in een monster biedt een<br />
toekomstperspectief waarin iedereen een apparaatje<br />
draagt waarmee eventuele ziekten al in een vroeg<br />
stadium opgemerkt kunnen worden.<br />
Tijdens de koffiepauze werden de kersverse indrukken<br />
verwerkt en kon men zich opmaken voor de<br />
laatste lezing van de ochtend. Prof. Rombouts doet<br />
vooraanstaand onderzoek op het gebied van functionele<br />
Magnatic Resonance Imaging. Hiermee is het<br />
mogelijk om de functionele indeling van de hersenen<br />
empirisch te bepalen. Op een hele inzichtelijke en<br />
behapbare manier werden de deelnemers het fMRI<br />
onderzoeksveld ingeleid. Hoewel ook deze techniek<br />
nog maar aan het begin van zijn evolutie staat, is het<br />
nu al duidelijk dat we hier in de toekomst nog meer<br />
van gaan horen. Een inspirerende lezing voor alle<br />
aanwezigen dus.<br />
24<br />
Origin - Universiteit Leiden
Na de lunch begon het parallelle deel van het symposium.<br />
Een deel van de bezoekers bleef in collegezaal<br />
C1 om nog 3 lezingen aan te horen. De overige deelnemers<br />
kregen in 3 workshops de kans om bio-imaging<br />
aan den lijve te ondervinden. De 3 workshops<br />
vonden plaats in het Huygens laboratorium, het Cell<br />
Observatory en de Experience Tour huisveste in het<br />
LCP.<br />
Het Cell Observatory bood de bezoekers een vogelvlucht<br />
door de methode die gebruikt wordt om<br />
de structuur van eiwitten te ontrafelen. Het type<br />
onderzoek wat dus bijdroeg aan het werk waarmee<br />
prof. Walker de Nobelprijs won. Eén van de cruciale<br />
stappen in dit proces is het produceren van de juiste<br />
kristallen. Deelnemers kregen de kans om die zelf onder<br />
de microscoop te bekijken.<br />
Vervolgens werden alle stappen<br />
die vanaf het verkrijgen van het<br />
kristal tot de oplossing van de<br />
drie dimensionale structuur<br />
leiden toegelicht.<br />
Het tweede deel van deze<br />
workshop bestond uit een presentatie van nieuw<br />
onderzoek op het gebied van Micro Fluid systemen.<br />
In de opstelling die gepresenteerd werden 3 verschillende<br />
gekleurde stromen vloeistof bij elkaar gebracht,<br />
en geheel tegen de verwachting van de aanwezigen<br />
in mengden de vloeistoffen niet. Dit terwijl zij een<br />
bochtig systeem doorstroomden.<br />
De Experience Tour gaf de deelnemers de kans om<br />
kennis te maken met de basisprincipes van een heel<br />
scala aan imagingtechnieken. Door middel van<br />
inzichtelijke opstellingen werden onder andere NMR,<br />
Fluoriscentie microscopie, AFM en EM toegelicht.<br />
Van opstelling naar opstelling transformeerden de<br />
aanwezigen van leek tot expert. Maar ook de experts<br />
kwamen tot nieuwe inzichten. De opstellingen zullen<br />
we nog vaker terugzien op bijvoorbeeld opendagen.<br />
Tegelijkertijd met deze workshops werden de overige<br />
symposiumbezoekers getrakteerd op lezingen van<br />
Op de grens van nano en bio<br />
zijn allerlei interessante nieuwe<br />
ontwikkelingen.<br />
prof. Dekker, dr. Hoedemaker en dr. Schasfoort. Cees<br />
Dekker ga een overzicht van het gebied van de nanoscience<br />
en nanotechnologie. In dit nano-vakgebied<br />
draait het om het waarnemen, bestuderen, en manipuleren<br />
van enkele atomen en moleculen. Na een<br />
korte algemene inleiding werd er ingezoomd op het<br />
grensgebied tussen nanotechnologie en de biologie.<br />
Op de grens van nano en bio zijn allerlei interessante<br />
nieuwe ontwikkelingen. De wisselwerking van eiwitten<br />
en DNA moleculen kan zelfs gemeten worden op<br />
het niveau van enkele moleculen. Er werden chips<br />
getoond met nanovloeistofkanalen waar biologische<br />
motoren buisjes heen en weer duwen.<br />
Dr. Hoedemaker lichtte toe hoe ver het stond met de<br />
ontwikkeling van een Common Visualization Platform.<br />
Het doel van dit platform<br />
is om analoog aan “Google<br />
Earth” een soort “Google Cell”<br />
te ontwikkelen waarbij alle imagingtechnieken<br />
gecombineerd<br />
worden tot een soort super<br />
microscoop. Dr. Schasfoort,<br />
werkzaam aan de Universiteit Twente, vertelde over<br />
een nieuwe Label Free Biosensor, waarbij gebruik<br />
gemaakt werd van Surface Plasmon Resonance technologie.<br />
Dit biedt met namelijk mogelijkheden in het<br />
detecteren van eiwitbindingen en zodoende inzicht in<br />
regulatie.<br />
Aan het einde van de dag stond eigenlijk Nobelprijswinnaar<br />
John Walker op het programma. Vanwege<br />
zijn afwezigheid was prof. Abrahams bereid gevonden<br />
om in te vallen. Mede dankzij de ludieke opening<br />
van de lezing door het opdragen van een sensationeel<br />
gedicht, werd dit bijzonder goed ontvangen.<br />
Studievereniging LIFE en al haar leden hebben bijzonder<br />
genoten van deze dag. En er zal nog vaak aan<br />
terug gedacht worden. Het eerstvolgende symposium<br />
staat pas weer voor het lustrumcollegejaar 2009-2010<br />
op het programma, maar de commissie wil haar opvolgers<br />
alvast het volgende meegeven: beat this!<br />
Origin - Universiteit Leiden 25
Toekomstperspectief scheikundigen<br />
Chemisch Dispuut Leiden<br />
Afgelopen tijd heeft het Chemisch Dispuut Leiden weer vele<br />
activiteiten georganiseerd en hebben haar leden weer volop genoten<br />
van gezellige borrels, bèta-gala, feestjes, waaronder één samen met<br />
de studievereniging Emile (Pedagogische Wetenschappen), interessante<br />
lezingen en bedrijvenexcursies.<br />
Elk jaar probeert het CDL de leden kennis te laten<br />
maken met verschillende bedrijven om zo een mogelijk<br />
toekomstperspectief voor de scheikundigen te<br />
bieden. Vaak zal een dergelijke activiteit in de vorm<br />
zijn van een carrière/recruitment lezing, workshop of<br />
excursie zijn.<br />
In de afgelopen maanden heeft er een interactieve<br />
Shell workshop plaatsgevonden en een recruitment<br />
lezing van Hewitt Associates. De kennis van onze studenten<br />
en hun analytische skills werden getest op het<br />
gebied van complexe problemen die bij een multinational<br />
als Shell komen kijken. De eerstejaars studenten<br />
zijn op excursie geweest bij Océ in Venlo en de<br />
ouderejaars hadden een bedrijfsbezoek in Antwerpen<br />
bij Evonik Degussa. Beide bezoeken bevatten een<br />
uitgebreide rondleiding, demonstraties en natuurlijk<br />
ook recruitment informatie. Voor de eerstejaars was<br />
het belangrijk om een goed beeld te kunnen krijgen<br />
over wat je staat te wachten wanneer je kiest voor de<br />
major Technologie, Scheikunde of Duurzaamheid. Bij<br />
MS&T is het namelijk de bedoeling dat je een major<br />
kiest na het eerste jaar. Hieronder volgt een wat uitgebreider<br />
verslag van de Shell workshop en de Hewitt<br />
lunchlezing.<br />
Shell<br />
Op vrijdag 22 februari kwam een groep van ruim<br />
40 enthousiaste studenten naar het Gorlaeus om een<br />
workshop van Shell te volgen. Het Chemisch Dispuut<br />
Leiden en De Leidsche Flesch hadden namelijk een<br />
middagprogramma ingericht voor Shell om onze<br />
studenten wat te vertellen en te laten doen. Na een<br />
heerlijke gratis lunch was de sfeer goed genoeg om<br />
met de workshop te beginnen. De eerste spreker was<br />
Joep Völkers. Hij begon met een praatje over Shell<br />
in het algemeen, hieruit kwam vooral naar voren<br />
dat Shell en heel groot en internationaal bedrijf is,<br />
26<br />
Origin - Universiteit Leiden
hetgeen bijna iedereen reeds wist. Shell houdt zich<br />
zowel bezig met upstream processen, hieronder<br />
vallen bijvoorbeeld het zoeken naar olie en gas, als<br />
downstream processen, bijvoorbeeld raffineren, distribueren<br />
en het maken van producten uit olie en gas.<br />
Hoewel Nederlanders denken dat Shell een voornamelijk<br />
Nederlands bedrijf is, is slecht 9 procent van<br />
de werknemers van Nederlandse nationaliteit.<br />
Na deze korte introductie stelden Joep Völkers en<br />
Georg Stockinger zich persoonlijk voor. Dhr. Völkers<br />
studeerde ooit Wiskunde aan de Universiteit Leiden<br />
en werkt nu al vele jaren bij Shell, maar telkens bij<br />
andere bedrijfstakken. Hij is nu bezig met de IT van<br />
de afdeling Exploratie en Productie. Hij vertelt dat<br />
Shell op zoek is naar jong talent, omdat het een nog<br />
steeds groeiend bedrijf is. Hiernaast zegt hij dat het<br />
idee dat Shell werknemers over de hele wereld stuurt<br />
achterhaald is en dat werknemers tegenwoordig zelf<br />
mogen kiezen of ze in het buitenland willen werken.<br />
Dhr. Stockinger vertelt dat hij een relatief nieuwe<br />
werknemer van Shell is. Na zijn studie Scheikunde in<br />
Leiden en bestuur te zijn geweest van het CDL, is hij<br />
via de Gourami Business Challenge bij Shell terecht<br />
gekomen. Hoewel hij afgestudeerd is in biochemie,<br />
werkt hij nu vooral bij projecten die met water te<br />
maken hebben, zo heeft hij bijvoorbeeld de stadsverwarming<br />
van Rotterdam geholpen te vernieuwen.<br />
Hij vertelt dat de verscheidenheid van studies bij de<br />
werknemers van Shell steeds groter wordt.<br />
Hierna was er een pauze met koffie, thee en lekkere<br />
koekjes om de motivatie erin te houden.<br />
Na de pauze kon dan echt met de workshop begonnen<br />
worden. De groep werd verdeeld in groepjes van<br />
ongeveer zes mensen, die enkele vraagstukken voorgeschoteld<br />
kregen. De vragen kwamen voort uit echte<br />
problemen waarmee werknemers van Shell te maken<br />
hadden gehad en werden geïllustreerd door mooie<br />
interactieve filmpjes. Er waren vier grote vraagstukken,<br />
over Exploration, Production, Research en Manufacturing.<br />
Met deze vier grote vraagstukken werd<br />
een goed beeld gegeven van de verscheidenheid van<br />
het werk dat bij de verschillende afdelingen van Shell<br />
gebeurt en de problemen die daarmee gemoeid zijn.<br />
De middag werd afgesloten met een lekkere borrel<br />
waarbij nogmaals over de antwoorden van de workshop<br />
gediscussieerd kon worden en natuurlijk lekker<br />
geïntegreerd kon worden.<br />
Hewitt Associates<br />
Na een scheikundig bedrijf op het Gorlaeus gehad te<br />
hebben, kwam op vrijdag 14 maart Hewitt Associates<br />
bij het CDL op bezoek om de scheikundigen wat meer<br />
te vertellen over een heel andere richting van carrière<br />
na het afstuderen. Hewitt Associates is een internationaal<br />
adviesbureau op het gebied van HRM consulting<br />
en outsourcing. Zij houden zich vooral bezig<br />
actuarieel advies en pensioenuitvoering. Hewitt heeft<br />
jaarlijks goede betà’s nodig om hun team te versterken,<br />
analytisch denken is belangrijk in de hun vak.<br />
Vandaar dat ze ook geïnteresseerd zijn in scheikundigen,<br />
natuurkundigen, wiskundigen en eigenlijk alle<br />
afgestudeerden van de faculteit W&N.<br />
Na een lekkere broodjeslunch gaf Laura Goeree<br />
(recruiter) informatie over het bedrijf en daarna<br />
vertelde haar collega Mark Buningh over zijn carrière<br />
bij Hewitt. Zijn werk bij Retirement & Financial Management<br />
bestond uit drie onderdelen: Accounting,<br />
Funding en Projects/Research. Hoewel hijzelf niet<br />
in eerste instantie opgeleid was tot consultant, kon hij<br />
toch bij Hewitt aan het werk. In ieder geval gaf deze<br />
lezing ons voldoende informatie over een ander soort<br />
toekomstperspectief dan van een standaard chemicus.<br />
Na deze twee leuke en interessante activiteiten hebben<br />
we in ieder geval een beter beeld gekregen van<br />
waar we na de studie heen zouden kunnen gaan. Het<br />
Chemisch Dispuut Leiden is van plan om dit jaar nog<br />
een carrièrelezing te organiseren waarbij een promovendus<br />
zijn/haar werk uitlegt. Op deze manier krijgen<br />
de leden van een aantal toekomstrichtingen een<br />
mooi perspectief en kunnen zij alvast keuzes maken<br />
tijdens de studie.<br />
Origin - Universiteit Leiden 27
De groene bril van de<br />
Als onmisbare wervel in de ruggengraat van de Leidse Biologen Club brengt de excursiecommissie Sacculina biologen naar<br />
tal van onderzoeksvelden en vakgebieden waarin ‘het leven’ centraal staat. Het gaat Sacculina om zowel het leven van een<br />
zoogdier als de mens, als het microbiële leven in petrischalen, leven hoog in de lucht of om het leven diep onder de grond.<br />
Op een grote verscheidenheid van plaatsen is een nog<br />
grotere verscheidenheid aan organismen te vinden.<br />
Omdat de opleiding Biologie ook zo’n grote verscheidenheid<br />
aan vakgroepen heeft, probeert Sacculina<br />
die praktijk aan biologen kenbaar te maken. Dit doen<br />
zijn door het organiseren van excursies waarbij de<br />
educatieve waarde van<br />
de excursie een grote rol<br />
speelt.<br />
Om maar even een greep te nemen uit de grote pot<br />
van excursies die Sacculina organiseert, hebben wij<br />
ons afgelopen tijd kunnen verheugen op een bezoek<br />
aan Stichting AAP, een wandeling langs de slaapbomen<br />
van halsbandparkieten in Den Haag, een wandeling<br />
door een bos met grote verscheidenheid aan<br />
fungi, vogels, planten en al dat andere levend spul dat<br />
te vinden is in een bos, en als klap op de vuurpijl, zij<br />
het wat minder educatief maar wel leuk: een dagje<br />
hout hakken in De Horsten. Vanzelfsprekend werden<br />
deze excursies altijd bijgestaan door experts.<br />
Dit laat maar een klein deel zien van de activiteiten<br />
die georganiseerd worden door Sacculina. In de nabije<br />
toekomst liggen er echter nog veel meer activiteiten<br />
in het verschiet. Sommigen worden voor het eerst<br />
georganiseerd, terwijl anderen al jaren op de agenda<br />
terugkeren.<br />
Zo is er bijvoorbeeld een jaarlijks terugkerende excursie<br />
‘Vleermuizen vangen’. Onder begeleiding van<br />
een professionele onderzoeker, wordt onder een brug<br />
in Stompwijk een net opgehangen waar de vliegende<br />
muisjes in terechtkomen. Vervolgens worden zij uit<br />
het net gehaald, gewogen en gemerkt. Dit gebeurd<br />
allemaal onder het oog van geïntrigeerde biologen<br />
die soms worden ingeschakeld om zo’n beestje vast<br />
te houden (uiteraard met de nodige veiligheidsmaatregelen<br />
en onder begeleiding van een professional).<br />
Afgelopen jaar hadden we een geweldige vangst van<br />
zo’n 15 vleermuizen!<br />
28<br />
Origin - Universiteit Leiden
Leidse Biologen Club<br />
Een andere jaarlijkse excursie is het snorkelen in<br />
Grevelingen. Het zal eenieder verbazen wat voor<br />
verscheidenheid aan dieren in het brakke water van<br />
Nederland leven. Grote krabben, krabbenzakken,<br />
kreeften, zeenaalden, grote vissen en allerlei soorten<br />
algen! Wat het spotten van exotische organismen<br />
betreft, is het ook niet mis. Japans bessenwier en<br />
Japanse blaasjeskrabben zorgen voor een fraai onderwater<br />
uitzicht.<br />
Ook ethische aspecten worden door Sacculina aan het<br />
licht gebracht. Een excursie naar het primatenonderzoekcentrum<br />
BPRC geeft biologen te denken of dit<br />
wel of niet verantwoord is.<br />
Maar, laat het duidelijk zijn dat Sacculina niets<br />
betekend zonder al die geïnteresseerde biologen die<br />
de excursies vullen. Komend jaar heeft de commissie<br />
nog een volle planning en zodra het veldseizoen weer<br />
begint, schieten de excursies weer als paddenstoelen<br />
uit de grond. Biologen en andere geïnteresseerden,<br />
wees voorbereid op een jaar vol spannende ontdekkingen<br />
en avonturen in het veld!<br />
Tot ziens op een van onze activiteiten!<br />
Met groene groet,<br />
Aan het kleine wordt ook aandacht geschonken.<br />
In het NKI in Amsterdam kunnen biologen zich<br />
bijvoorbeeld buigen over hun technieken en bevindingen.<br />
Dit laat wat meer van de medische kant van<br />
biologie zien.<br />
Namens de excursiecommissie van de Leidse Biologen<br />
Club “Sacculina”<br />
Thijs Groenewegen<br />
Origin - Universiteit Leiden 29
van het bestuur. De afgelopen jaren is dit steeds binnen<br />
Europa gebleven maar door een huidig ambitieus<br />
assessoraat is het gelukt om dit jaar een intercontinentale<br />
reis te gaan maken en wel naar Japan. We<br />
zullen door de lange reisduur maar 8 dagen in Japan<br />
zelf zijn dus de dagen zijn vol gepland met excursies<br />
en andere uitjes. Over het programma ga ik niet al te<br />
veel uitwijden aangezien in de volgende editie van<br />
de Origin een zeer uitgebreid verslag van de reis te<br />
lezen is.<br />
Verdere activiteiten zijn bijvoorbeeld nog de maandelijse<br />
borrels, een biercantus, een oudbesturendiner,<br />
een BBQ en een lustrum-Panacea feestje. Panacea<br />
Geachte lezer,<br />
is de eerstejaarscommissie van ,,Aesculapius’’. Op<br />
23 maart 1933 is deze commissie opgericht en dus<br />
was afgelopen zondag 23 maart het 75 jarig en dus<br />
het 15 e lustrum van deze commissie. Uiteraard moet<br />
Het collegejaar is inmiddels al ver over de helft. Stiekem kijkt iedereen dit heugdelijke feit gevierd worden en dus is het dan<br />
alweer uit naar de tijd dat we lekker op de terrasjes van het zonnetje weer tijd voor een feestje. Tevens heb ik per motie de<br />
kunnen gaan genieten.<br />
opdracht gekregen om een biercantus te organiseren<br />
en dus zal dit jaar voor het eerst een ,,Aesculapius’’-<br />
cantus komen. Zodra het weer beter weer wordt,<br />
Maar helaas is het nog niet zover. De lente is inmiddels<br />
al wel begonnen maar het mooie weer laat nog<br />
ook zoals<br />
gaan we<br />
even op zich wachten. Niet verschrikkelijk omdat<br />
ieder jaar<br />
iedereen nog druk is met stage, colleges en/of practica<br />
en dus eigenlijk geen tijd heeft om middagen op<br />
BBQ-en.<br />
weer lekker<br />
terrasjes te gaan zitten. Nog even geduld dus nog..<br />
Zoals jullie<br />
kun-<br />
De aanvang van de lente is het begin van een nieuwe<br />
tijd. Het wordt weer warmer, de bloemen beginnen<br />
nen lezen<br />
de bloeien. Kleine lammetjes worden geboren en<br />
belooft de<br />
springen rond in de wei. Normaal begint de lente op komende tijd nog een mooie tijd te worden. Dus ook<br />
21 maart maar dit jaar begon deze op 20 maart.<br />
al is het nog niet zulk mooi weer, bij ,,Aesculapius’’<br />
Voor ons als bestuur was 20 maart ook het begin van is het volop genieten van wat we allemaal te bieden<br />
een nieuwe tijd, de tijd van het inwerken van onze hebben. Wij hopen dat de activiteiten lekker druk<br />
potentiele opvolgers. Op donderdagavond 20 maart bezocht worden. Hou de site (www.aesculapius.nl) in<br />
mocht het kandidaatsbestuur zich onthullen op een de gaten voor de komende activiteiten.<br />
eigen georganiseerd feestje. Als bestuur was dit feestje<br />
toch wel weer een rare gewaardwording. Je bestuurs-<br />
Rest mij te zeggen: Vivat, Crescat, Floreat, ,,Aescula-<br />
jaar zit er nog niet eens op want er staan nog zoveel<br />
‘Alet it be’<br />
activiteiten op de planning maar toch moet je vanaf<br />
nu je potentiele opvolger gaan inwerken en komt het<br />
moment van het daadwerkelijk overdragen van het<br />
spreekwoordelijke stokje angstvallig dichtbij.<br />
Maar gelukkig hebben we als bestuur nog een kleine<br />
3 maanden. 3 maanden die bomvol staan met hele<br />
mooie activiteiten. Zo vertrekken we op 19 <strong>april</strong> voor<br />
10 dagen naar Tokio, Japan. Ieder jaar wordt er een<br />
buitenlandse reis georganiseerd door de assessoren<br />
pius’’<br />
Namens het 122 ste bestuur der L.P.S.V. ,,Aesculapius’’<br />
‘Alet it be’<br />
Alette Ouwerling<br />
h.t. praeses aesculapii<br />
30<br />
Origin - Universiteit Leiden
Agenda<br />
Vrijdag 18 <strong>april</strong><br />
Open Dag<br />
28 t/m 31 mei<br />
Biologie Olympiade Jr<br />
Van 28 t/m 31 mei <strong>2008</strong> wordt de 14e eindronde van<br />
de Biologie Olympiade Junior gehouden in Leiden.<br />
De Junior Olympiade is voor havo-vwo leerlingen<br />
van klas 1, 2 en 3. Ieder jaar doen meer dan 100<br />
scholen mee. In 2007 ging het om bijna 5000 leerlingen<br />
en dit aantal wordt ieder jaar groter.<br />
Vrijdag 20 juni <strong>2008</strong><br />
Last Minute Leiden<br />
Je kunt Last Minute Leiden op vrijdag 20 juni bezoeken<br />
om je studiekeuze definitief vast te leggen.<br />
Maak een studiekeuzetest, bezoek workshops over<br />
studeren in Leiden en kom langs bij één van de<br />
Leidse opleidingen.<br />
Agenda<br />
Promoties<br />
Woensdag 23 <strong>april</strong>, 13.45 uur<br />
Promotie: X.O. Weenink<br />
Titel: Protein secretion in the filamentous fungus<br />
Aspergillus niger<br />
Promotor: Prof.dr. C.A.M.J.J. van den Hondel<br />
Donderdag 24 <strong>april</strong>, 13.45 uur<br />
Promotie: M. Niemantsverdriet<br />
Titel: 14-3-3 proteins and the p 53 family:<br />
a study in keratinocytes<br />
Promotor: Prof.dr. J. Brouwer<br />
Woensdag 23 <strong>april</strong>, 16.15 uur<br />
Promotie: H.A. van Veen<br />
Donderdag 24 <strong>april</strong>, 16.15 uur<br />
Promotie: M. Zaccheddu<br />
Titel: Production and Characterization of<br />
Recombinant Human Lactoferrin<br />
Titel: First-principles calculations of electronic<br />
excitations of photoactive bio-molecules<br />
Promotor: Prof.dr. H.A. de Boer<br />
Promoties<br />
Promotor: Prof.dr. J.M. van Ruitenbeek<br />
Prof.dr.ir. W. van Saarloos<br />
Origin - Universiteit Leiden 31
Advertentie Bio