zoeken - denken - Christian Kieckens Architects
zoeken - denken - Christian Kieckens Architects
zoeken - denken - Christian Kieckens Architects
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
CHRISTIAN KIECKENS [ARCHITECTS]<br />
ZOEKEN - DENKEN - BOUWEN #2
ZDB<br />
[5]<br />
proloog 2
Architektur weiter<strong>denken</strong><br />
(Sylvia Claus, Michael Gnehm, Bruno Maurer, Laurent Stalder, 2005)<br />
Abdruck Ausdruck<br />
(Max Bosshard und Christoph Luchsinger, 2000)<br />
The more you see, the less you know<br />
(You are so beautiful, U2, 2005)<br />
Städte bauen (Angelus Eisinger, 2004)<br />
Memory / Platz / Stimmung / Sense of Materials / Image / Fysionomy / Personal Roots / Use / Substanz<br />
(Peter Zumthor, Themes for architectural students, Conference, TU Eindhoven, 11.2003)<br />
Brauchen Wohnen Nehmen (Hannes Böhringer, 2005)<br />
Architektur konstruieren<br />
(Andrea Deplazes, 2005)<br />
Bauen und Denken (Josep Lluis Mateo, 2001)
“Mijn eigen werk is tot hiertoe altijd geweest “een trachten te komen tot de essentie”.<br />
Dat bepalen van die essentie, het omschrijven daarvan, is vanzelfsprekend niet<br />
gemakkelijk maar het gaat er om een zo juiste mogelijke formulering vinden van het<br />
probleem, het probleem te stellen “Wat is onze tijd?”, “Datgene wat ik maak, hoe past<br />
dat het best in onze tijd?”, en bovendien “Hoe maak ik iets dat houdbaar is, niet alleen<br />
technisch of constructief of materieel, maar dat dus ook geestelijk een waarde inhoudt<br />
en deze waarde kan bewaren, niet alleen een object dat het heden vertegenwoordigt<br />
maar dat terzelfdertijd ook een aanpassing is voor datgene wat het kan worden?”.<br />
Pieter De Bruyne , 1985
ZOEKEN DENKEN BOUWEN #2<br />
Deze uitgave is een vervolg op het boek ZOEKEN DENKEN BOUWEN dat in 2001<br />
werd uitgegeven door Ludion in de reeks Architectuurmonografieën onder leiding<br />
van Geert Bekaert<br />
ZDB [5] proloog 2<br />
concept en structuur<br />
ontwerp<br />
<strong>Christian</strong> <strong>Kieckens</strong><br />
<strong>Christian</strong> <strong>Kieckens</strong> op basis van de oorspronkelijke vormgeving van<br />
Koen Bruyneel<br />
#VI<br />
CK<br />
met Koen Van Synghel<br />
met Lars Kwakkenbos<br />
Véronique Boone<br />
met Raymond Balau<br />
medewerkers<br />
fotografie<br />
Pieter D’haeseleer<br />
Pieter Van den Dorpe<br />
Reiner Lautwein<br />
INHOUD<br />
ONDER<br />
ZOEKEN OVER DENKEN VERDER BOUWEN<br />
Violaine Meurens<br />
In / For / Towards<br />
CK<br />
on Peter Downsbrough<br />
evenals<br />
Vercruysse & Dujardin (Installatie Peter Downsbrough, Brussel)<br />
Karel Moortgat (White Out Studio, Knokke)<br />
Stijn Heirbout (Interieur Galerie Jan Mot, Brussel)<br />
Niels Donckers (New Rijksmuseum Amsterdam, Vleminckveld Antwerpen,<br />
Trefil Arbed Gent)<br />
Gregory Brandenborger (Villa Veneta Bergen op Zoom, Wooncomplex Lommel)<br />
Roland Halbe (Woning te Oudenburg)<br />
<strong>Christian</strong> <strong>Kieckens</strong> <strong>Architects</strong> (passim)<br />
CK<br />
met Willy De Sauter<br />
CK<br />
met Jan Mot<br />
CK<br />
in Le Fresnoy<br />
ZDB [6]<br />
Reiner Lautwein<br />
#VII<br />
D7-16<br />
dossiers<br />
ZDB [7]<br />
Reiner Lautwein<br />
#VIII<br />
S&L<br />
stad en landschap<br />
ZDB [8]<br />
samenwerking Grontmij<br />
#IX<br />
#X<br />
I1-5<br />
Interieur Interventies<br />
Parcours<br />
c<br />
medewerkers -<br />
bibliografie -<br />
tentoonstellingen<br />
ZDB [9] epiloog 2<br />
Copyright<br />
2006 <strong>Christian</strong> <strong>Kieckens</strong> <strong>Architects</strong> bvba, Brussel
ZOEKEN NAAR ARCHITECTUUR<br />
In zijn essay ‘Point de Folie _ Maintenant l’architecture’, gepubliceerd in La Case Vide (Architectural Association,<br />
1985), beschrijft Jacques Derrida architectuur via het begrip ‘maintenant’: een dubbele betekenis brengt hem hier<br />
zowel bij maintenir (in stand houden) als bij maintenant (nu). Architectuur die nu aan de orde is en die in stand<br />
dient te worden gehouden. Maar het meest interessante is: Derrida weigert om in zijn tekst het woord te vertalen<br />
omdat het anders de dubbele betekenis verliest.<br />
We nemen dit voorbeeld aan om te stellen wat onderzoek in/naar/van/over architectuur zou kunnen betekenen in<br />
een eigen ontwerpproces, ondanks het feit dat we ons bewust zijn dat elke architectuur, elk gebouw, zowel met<br />
bouwen als met (de eigen) cultuur te maken heeft: bouwcultuur.<br />
In die zin wordt gefocust op de idee van overdracht van kennis als aanleiding tot het ontwikkelen van visie en<br />
houding waarbij architectuur als subject wordt gesteld, vertrekkend vanuit een gestelde vraag. Het idee achter<br />
deze duidelijke stellingname is ontstaan om het <strong>zoeken</strong>, <strong>denken</strong> en bouwen binnen de studio te zien vanuit een<br />
proces in geschiedenis naar de toekomst, de overlevering van een gedachtegoed, een proces naar het <strong>zoeken</strong> van<br />
context.<br />
In zijn dean’s statement aan Harvard Graduate School of Design beschrijft Mohsen Mostafavi het in 2008 als<br />
volgt: ‘If we are to rethink the present, we need to constantly recalibrate the relationship between tradition and<br />
innovation, knowledge and imagination.’.<br />
Kennis en verbeelding: deze twee begrippen worden de onderleggers voor <strong>zoeken</strong> en proces : de kennis van/<br />
over het voorbije en de verbeelding van/over het toekomstige. Kennis baseert zich op vastgelegde, ontworpen,<br />
neergeschreven en gebouwde principes terwijl verbeelding zich inlaat in de wereld van het nog niet gekende, het<br />
nog niet wetenschappelijk onderbouwde.<br />
Doorheen alle hedendaagse architectuurthema’s komen nu vier ‘A’-concepten van de architectuur ter sprake:<br />
anoniem _ analoog _ autonoom _ abstract.<br />
Het zijn deze vier sleutelbegrippen die de algemene onderlegger zijn voor de eigen zoektocht: in hoever behoort<br />
een architectonische vraagstelling tot één van de vier begrippen? In welke mate betekent elk van de gestelde<br />
begrippen een uitdrukking van het contextuele, verbeeldingsmatige, intentionele in architectuur? Hoe kan elk van<br />
de projecten zich inlassen in één van de begrippen?<br />
Het is evident dat een dergelijke zoektocht die zich ontwikkelt vanuit de architectuur zelf en vanuit de culturele<br />
voorwaarden en principes, steeds van doen heeft met een geheel aan voorwaarden die zich buiten de wereld van<br />
het architectonische afspelen. In die zin wil de zoektocht zoals te lezen is in dit boekdeel een perspectief zijn voor<br />
een steeds vernieuw(en)de overdracht van kennis, dit wil zeggen dat het de autobiografische wetenschappelijkheid<br />
als principe aanhoudt. Onderzoek in de studio behoort aldus tot de wereld en reflectie van en door een team,<br />
op basis van een actueel gebeuren, overdracht, visie en verbeelding en resulterend in een hedendaags concept<br />
dat zo direct omzetbaar is dat verder reikt dan het eigen territorium.<br />
Architecture, as the art of building, means abstracting utility value to a cultural level. Above and beyond the<br />
specific requirements of a building, it opens up a space for positioning architecture in culture and pursuing an<br />
individual vision.<br />
(Carlo Baumschlager /Dietmar Eberle, Approaches, Springer, Wenen, 2010)<br />
<strong>Christian</strong> <strong>Kieckens</strong>
# VI<br />
MET<br />
CKKOEN VAN SYNGHEL<br />
In 2005 won <strong>Christian</strong> <strong>Kieckens</strong> nog één van de Architectuur Awards voor het<br />
beste niet-residentiële gebouw. Hier publiceert hij ZDB#2, een vervolg op zijn<br />
monografie ‘Zoeken Denken Bouwen’. Dit architectuurboek kan je eigenlijk lezen<br />
als een handboek over hedendaagse architectuur. Het typeert <strong>Kieckens</strong> trouwens<br />
als een architect die zoekt en denkt niet alleen over bouwen maar ook over de<br />
architectuur van 2005 en over die van 2006.<br />
<strong>Christian</strong> <strong>Kieckens</strong> is een uitzonderlijke architect. Sinds meer dan 30 jaar is hij<br />
tezelfdertijd werkzaam in verschillende domeinen, gaande van de architectuur,<br />
over het interieur, de scenografie, de beeldende kunst tot en met stedenbouw.<br />
Zijn engagement voor het vak van architect en het opkomen voor de rijkdom<br />
van de architectuur als discipline, maken van hem niet alleen een natuurlijke<br />
lesgever in de architectuur, ook in binnen- en buitenland is hij een veelbevraagde<br />
gastdocent architectuurontwerpen.<br />
Vooraleer te peilen naar de tendensen in de architectuur van het afgelopen jaar,<br />
vraag ik naar zijn eigen werk van het afgelopen jaar. Zijn antwoord geeft meteen<br />
al de richting aan van het gesprek, namelijk een grote bezorgdheid voor de<br />
toekomst van het vak.<br />
CK Wachten en nog es wachten. Misschien heeft dit wel het afgelopen jaar<br />
getekend. Negen maanden bijvoorbeeld, wachten om het contract rond te krijgen<br />
voor het verder uitwerken van het gewonnen wedstrijdontwerp voor de heraanleg<br />
van de stationsbuurt in Aalst. Als architect sta je in het midden van de enorme<br />
complexiteit van dergelijke dossiers met een hoop betrokkenen zoals de stad, de<br />
spoorwegen, de lijn, de investeerders… Als architect sta je daar als ontwerper<br />
maar vooral als kwaliteitsbewaarder redelijk kwetsbaar en vooral alleen.<br />
Door de economische terugval in Nederland werd het ook stil rond een paar<br />
projecten. De bouw van een appartementsgebouw op het Ceramiqueterrein in<br />
Maastricht werd vertraagd. Het is niet duidelijk maar het is wachten. Hetzelfde<br />
verhaal in Bergen op Zoom.
Die economische terugval is misschien geen grote tendens maar het tekent de<br />
atmosfeer waarin de architectuur moet ontstaan en die economische conjunctuur<br />
zet de architecten ook onder druk.<br />
In Nederland is het de laatste tijd meer en meer gebruikelijk dat je als architect<br />
niet meer mag ontwerpen dan de gevels van de gebouwen. De ontwikkelaars,<br />
de bouwmaatschappijen zeggen botweg dat ze beter zelf de plannen kunnen<br />
maken. Uiteraard zijn dat de meest stereotiepe plannen. Maar als je als architect<br />
je job ernstig wil doen, en ruimte scheppen voor mensen van vandaag, voor<br />
levensgewoonten van vandaag dan is dat niet meer mogelijk.<br />
Eigenlijk ziet het er naar uit dat je als architect meer en meer wordt gevraagd om<br />
een gebouw te designen, om de verpakking van een gebouw een look te geven.<br />
Of als je enige naambekendheid hebt om je signatuur te lenen. Het is een kwalijke<br />
tendens die in Nederland al schering en inslag is, maar die zich ook begint aan<br />
te dienen in Vlaanderen. Ik vind dat een pijnlijke evolutie omdat je als architect<br />
toch een zekere ethiek hebt en gebouwen aflevert waar mensen in moet wonen,<br />
werken, leven. De druk vanuit de economie wordt zo groot, het winstperspectief<br />
van ontwikkelaars wordt zo determinerend, dat wanneer je als architect toch een<br />
goed plan wil afleveren, toch interessante ruimtes wil maken, je uit de markt<br />
wordt geconcurreerd door architecten die weg ingaan op dergelijke vragen.<br />
Daarmee samenhangend is de opkomst van de collectieve woningbouwprojecten.<br />
Aangezien de bouwgrond duur is geworden en het individuele bouwen<br />
stilaan onbetaalbaar wordt, ontstaan er ook meer en meer collectieve<br />
woningbouwprojecten. Architecturaal een hele uitdaging om iedereen daarbij een<br />
kwaliteitsvolle buitenruimte en privacy te bieden. Maar hier heb je als architect<br />
niet meer te maken met een individuele bouwheer, maar met een professionele<br />
die ook winst wil maken op de architectuur en die kost wil beperken. Dat leidt<br />
vaak tot banale repetitie. Architecten kunnen bijna geen tijd meer stoppen in hun<br />
ontwerp, ofwel moeten ze het op de rug doen van hun medewerkers of stagiairs.<br />
Misschien heeft dit nog niet onmiddellijk invloed op de architectuur in<br />
Vlaanderen, maar dagelijks krijg ik vragen van jonge buitenlandse architecten om<br />
bij mij op kantoor te komen werken. Goed opgeleide mensen, met een werklust<br />
die jonge mensen van ons nog zelden kunnen opbrengen. Niks is hun teveel, ze<br />
zijn juist aangesproken uit de research die een aantal goeie architecten bij ons<br />
nog uitvoeren. Maar nog meer architecten staan klaar, ook in de rest van het<br />
voormalige Oostblok en zelfs in India, enz. Dit zal ongetwijfeld invloed hebben op<br />
de architectuur van morgen.<br />
Wedstrijden zijn de in de voorbije jaren<br />
populair geworden in Vlaanderen.<br />
Zeker ook de Vlaamse Bouwmeester<br />
heeft een belangrijke impact gehad.<br />
Hoe zie jij die situatie evolueren?<br />
CK Ik heb altijd de procedure van wedstrijden gewaardeerd, zeker als manier<br />
om jonge mensen en nieuwe ideeën een kans te geven. Maar de laatste tijd<br />
heb ik enorm veel vragen bij al de energie die verloren gaat. Gebrek aan goede<br />
verslagen, geen publieke tentoonstellingen zodat de mensen ook kans krijgen<br />
om al die ideeën te ontdekken en te zien wat mogelijk is. De kans wordt verkeken<br />
om architectuur in de brede lagen van de bevolking te laten doorsijpelen. Vaak<br />
zijn bij wedstrijden de budgetten te laag, of draaien wedstrijden uit op pro forma<br />
procedures, of zetten lokale politici de jury buiten spel…<br />
Er worden ook wedstrijden georganiseerd waar ze niet nodig zijn, en dat gaat<br />
maar door. Het zijn de architecten die investeren, die hun ideeën uitwerken maar<br />
er is een ongelooflijk gebrek aan respect voor al dat werk. Vorig jaar hielden<br />
1100 architecten op met werken als architect, dat is een getal dat spreekt, en die<br />
tendens zal zich doorzetten.<br />
Je ziet nu al dat architecten zelf beginnen boeken uit te geven, om een<br />
goede plaats te verwerven in de publiek opinie. Meer en meer draait het om<br />
communicatie in plaats van vakwerk, het ambacht van architectuur. Het is een<br />
grote evolutie die niet te keren is. Het is een vraag die ik me ook al jaren stel hoe<br />
je als architect kwaliteitsvol kan blijven werken binnen een wijzigend economisch<br />
en maatschappelijk landschap.<br />
Ik denk dat hier een taak is weggelegd voor het onderwijs. Ik denk dat we een<br />
ander soort architectuuronderwijs nodig hebben. Het doet me <strong>denken</strong> aan de<br />
volgende anekdote. Vorige week zat ik in een jury in Le Fresnoy in Tourcoing<br />
voor postgraduaat nieuwe media. Het viel me op dat die studenten daar allemaal<br />
rond de dertig jaar oud waren en dat zij allemaal met zeer tijdelijke dingen en<br />
constructies bezig waren. In Vlaanderen leiden wij jongeren op, twintigers die<br />
gebouwen ontwerpen voor, bij wijze van spreken, de eeuwigheid.<br />
Ik denk dat we daar moeten over na<strong>denken</strong>, hoe en wie we opleiden. En met wat<br />
zijn we bezig, het tijdelijke of het langdurige? Misschien heb ik wel meer vragen<br />
over de hedendaagse architectuur, dan antwoorden.<br />
Koen Van Synghel, ‘Architectuur wordt almaar fragieler’, De Standaard,<br />
23 december 2005
MET<br />
KWAKKENBOS<br />
VERONIQUE BOONE<br />
CKLARS<br />
In1999 schreef u in de tekst<br />
Buildingness: architecten moeten<br />
eerst gebouwen maken in plaats van<br />
architectuur. Het klinkt vandaag bijna<br />
als een cliché, en de auteurs van zulke<br />
clichés zetten meestal stiekem mooie<br />
gebouwen neer. Nog altijd overtuigd<br />
van die uitspraak?<br />
Heeft zoiets alleen met onderwijs te<br />
maken?<br />
Concreet. We zitten hier in uw eigen<br />
kantoor. Intelligent bouwen?<br />
CK Het klinkt inderdaad als een cliché, maar wat ik ermee bedoel is: elke<br />
architect zou op de hoogte moeten zijn van het goede bouwen. Pas daarna is er<br />
sprake van intelligente bouwen, en dat is architectuur. Niet iedereen kan omgaan<br />
met het intelligente bouwen, dat hoeft ook niet, maar eerst moet iedereen wel weten<br />
wat het goede bouwen is. De uitspraak is er gekomen vanuit het na<strong>denken</strong> over<br />
architectuuronderwijs. Studenten willen architectuur maken vanaf dat ze in het<br />
eerste en tweede jaar zitten, het is als koken zonder te weten wat de ingrediënten<br />
zijn. Die horreurs van vormen die ik zie verschijnen, dan denk ik: besef eerst wat<br />
baksteen en beton is. In die context zeg ik het nog altijd.<br />
CK Nee, ook met traditie van een land. Bouwheren in Vlaanderen willen koterij<br />
zien of ze willen zien wat er in de boekjes staat, maar de middenmoot zie ik niet meer.<br />
Iets dat er uitziet als een doordeweeks gebouw, maar opvalt door zijn finesse is een<br />
uitstervende soort. Schizofreen, eigenlijk. Hier in België wint de origineelste vorm<br />
meestal de grootste prijs. Maar misschien word ik zelf ook wel op gepakt op het<br />
verwijt architectuur te maken om in de boekjes te komen. Dat interesseert me eigenlijk<br />
niet, maar als ze me vragen om in de boekjes te komen, dan ga ik niet nee zeggen.<br />
CK Nee, dit kantoor is voor mij geen architectuur. Het gebouw was er al, eerst<br />
een speelgoedmagazijn en later een wijndepot, en als ik geen architect meer ben,<br />
word ik misschien een galerist en wordt het een galerie.<br />
En dat rood in de toiletten?<br />
CK Had eigenlijk rood voor de ene ruimte en zwart voor de andere moeten zijn. In<br />
referentie naar El Lissitzky. Twee vierkanten zien dat er chaos is en vallen uit elkaar.<br />
Maar ooit ga ik dat nog laten veranderen. Noem het maar gewoon een gimmick.
Ander voorbeeld: de woning Brits Pad<br />
in Knokke, bijvoorbeeld, dat valt op.<br />
Dat is dan toch wel intelligent bouwen?<br />
Misschien een derde categorie<br />
toevoegen: statements maken?<br />
Valse bescheidenheid?<br />
Een woord wat ons te binnen viel:<br />
Fremdkörper?<br />
In Knokke viel het echt op.<br />
Waar stopt de integratie, en waar begint<br />
de isolatie?<br />
Het kaderen van het uitzicht keert vaak<br />
terug. Hoe strak is zo’n kader?<br />
CK Dat valt op, tussen de pseudo-normanische villa’s rondom. Ook dit huis is<br />
voor mij gewoon goed bouwen: drie keer dezelfde overspanning en middenmuren<br />
die eruit kunnen,... Maar er zit geen intelligente structuur in, geen ruimtelijkheid,<br />
geen intelligente lichtinval, dus geen intelligent bouwen. Dat huis in Knokke staat<br />
op zijn maximum van zijn stedenbouwkundige mogelijkheden: het volume, de witte<br />
gevel, de rode dakpannen. Door alle regels van stedenbouw uit te buiten, kan er geen<br />
vierkante centimeter meer bij. Het is een volume, bijna identiek aan wat er stond.<br />
Haal die ramen weg, vervang ze door ramen met kruisjesprofielen, en dat gebouw<br />
valt niet meer op. Ik wil niet met decoratieve schmuck bezig zijn, wel met abstracte<br />
en tektonische. Die ramen bijvoorbeeld zijn iets groter dan normaal. En als je naar<br />
buiten kijkt, kijk je deels door groen getint glas. Het gras van de buren is dus groener.<br />
Voor de dispositie van de ramen liet ik me inspireren door het werk van de Zwitserse<br />
kunstenaar Rémy Zaugg. In feite is die wereld een portret, en elk deel van dat portret<br />
is een raam, en dat raam is een schilderij, van die wereld.<br />
CK Dan omschrijf je intelligent als een subjectieve houding. Knokke is een<br />
statement, maar dat heeft niks met intelligent bouwen te maken. Het staat overeind<br />
tussen alle rommel en mikmak die daar aan de orde is. Ik ben blij dat het er staat en<br />
dat het overeind blijft.<br />
CK En iconen zetten. Nee, daar ben ik nog niet naartoe.<br />
CK Dat verwijten ze me altijd. Het statement kwam in Knokke pas achteraf,<br />
toen ik doorhad hoe lastig het zou zijn om het gebouw erdoor te krijgen. Ik kreeg de<br />
opdracht op maandag, en op vrijdag moest ik een voorontwerp klaar hebben. Dan<br />
ben je niet bezig met strategieën. Maar toen de eerste meubels binnenkwamen en ik<br />
een koperen ventilator zag, dacht ik: het is om zeep (Lacht). Je doet al die moeite om<br />
bijvoorbeeld mooie lampen te integreren, en dan krijg je dit soort huurders.<br />
CK (Lacht hard.) Meen je dat?<br />
CK Wanneer je iets nieuws zet in een context waarin twintig of dertig jaar niks<br />
nieuws is neergezet, verstoor je wel iets. Maar als je het nadien zou wegnemen, zou<br />
het dan een gemis zijn of niet? Indien ja, dan denk ik dat ik met het bouwen juist<br />
geageerd heb.<br />
CK b0b Van Reeth heeft gezegd: “Integreren is autonoom gaan staan naast de<br />
anderen”, en dat vind ik een mooie uitspraak.<br />
CK Voor het Escada-huis in Mechelen dacht ik: als we daar op die specifieke plek<br />
een terras maken, zouden we het meest fameuze zicht op de Sint-Romboutskathedraal<br />
kunnen hebben. En we hebben het! Niemand ziet je, maar je ziet alles. Het zicht<br />
reflecteert bovendien nog in het raam. Ik wil altijd een kerk zien, een soort binding<br />
van waar je zit. De woning Van Hover-de Pus in Baardegem is één groot kader, de<br />
bewoners wouden er een schilderij hangen maar dat ging niet, het gekaderde beeld<br />
van het landschap was te sterk, dat is mooi.<br />
Zijn zij dan de ideale bewoners?<br />
De daklichten dan. We zien heel vaak<br />
daklichten in uw gebouwen opduiken.<br />
In het private herenhuis in Elsene,<br />
bijvoorbeeld.<br />
Iets te mooi om zomaar licht binnen te<br />
trekken?<br />
Ik hoor een soort heimwee naar een<br />
poging tot volmaaktheid.<br />
U maakt het zich wel moeilijk? Volgens<br />
mij moet u elke dag op de werf staan?<br />
Is dat typisch voor Vlaanderen?<br />
Hier in Vlaanderen bestaat er wel een<br />
generatie architecten die heel erg op<br />
die materialen en dat detail inspelen?<br />
Uw ontwerppraktijk is arbeidsintensief.<br />
Hoe houdt u dat economisch vol?<br />
CK In feite wel, ja. Ze leven daar met hun twee Le Corbusier-zetels en met een<br />
sterrekijker, meer hebben ze niet nodig.<br />
CK Wat valt er te verantwoorden? Lichttoetreding ...<br />
CK Het zijn twee ‘canon de lumière’. De eigenaar is Portugees en hij kent het<br />
werk van Alvaro Siza goed. We hebben hem een ‘canon de lumière sizarien’ cadeau<br />
gegeven, deze dakkoepel dient om het licht tot diep in de woning te trekken. De<br />
tweede vormt samen met een groot raam een soort avondsalon. Overdag zit je met<br />
een belichte muur, en ’s avonds kijk je op een roze belicht park. Tegelijk is dat raam<br />
een soort kader als je in een zetel zit. En door die lichtinval kan je aan de muur geen<br />
schilderij meer hangen. Het licht en het zicht zijn hier belangrijker dan een schilderij.<br />
Net zoals in de woning in Baardegem.<br />
De setting van de koepels voor de expohal in Kortrijk zijn gebaseerd op de Fibonaccireeks:<br />
1-1-2-3-5..... Het avondlicht geeft roze koepels, de ochtendzon blauwe. En ’s<br />
nachts lichten ze als lichtkamers naar buiten op.<br />
Het bestuderen van barokkoepels in Rome en Tsjecho-Slowakije heeft me doen<br />
inzien dat licht in feite een bouwmaterie is. En dat dat in feite de essentie van<br />
architectuur is. Opgesloten zitten in kerken met een fototoestel, en alle tijd om dat te<br />
ontdekken. Barok is een soort synthesemoment in de architectuurgeschiedenis. Het<br />
had dat culminerende van die drang naar allerlei wereldbeelden. Architecten waren<br />
er ook veel meer dan alleen maar architect, dat doet beseffen dat wij niets meer zijn,<br />
altijd minder en minder, met meer en meer pretentie.<br />
CK Het kantoorgebouw Caractère hebben we de leien bekleding tot op de<br />
millimeter uitgetekend. Toen kwam de aannemer zeggen dat hij nieuwe nagels had,<br />
net een beetje dunner. We hebben alles opnieuw uitgetekend. Maar om een gebouw<br />
helemaal tot op de millimeter gedaan te krijgen, daar hebben wij geen budget voor, je<br />
moet accenten leggen. In Caractère moest de lijn (alignement) van de verschillende<br />
vlakken perfect zijn, in Knokke moesten de ramen perfect zijn.<br />
CK Ja, maar ik doe dat zelf niet meer. Weet je, dat is erg dat je dat hier in<br />
Vlaanderen moet doen. Er is hier verdomme geen ambacht meer. Je kan dat tekenen<br />
en ze zeggen gewoon: foert. En dan kan je dat laten afbreken en zeggen, dat moet<br />
anders, en vaak draai je er dan zelf voor op.<br />
CK Nee, ik maak hetzelfde mee in Nederland. Als het maar goedkoper kan. We<br />
hebben geen Bauleitung.<br />
CK Het valt bijvoorbeeld meer op dan in Nederland. Wij zijn nog met dat ambacht<br />
bezig. Zwitserland en Duitsland ook. Daar hebben ze iemand in dienst die op ware<br />
grootte die raamprofielen maakt om te kijken wat er dan gebeurt.<br />
CK Ik geef les. Anders kan ik niet overeind blijven, maar ik doe het graag.
Er is een tendens dat er meer goede<br />
architectuur via projectontwikkelaars<br />
gaat. Positief of negatief?<br />
Kunstenaars dan. U werkt vaak met ze<br />
samen. Opdrachtgevers vragen niet<br />
naar kunst, maar u stelt het soms voor?<br />
Maar u komt zelf ook soms in de buurt?<br />
En de kunstscenografieën? Hans Arp in<br />
2004 in Bozar in Brussel , en Besloten<br />
wereld, open boeken in 2002 in Brugge.<br />
En de schoonheid?<br />
De glazen baksteen brique de verts<br />
die u ontwierp in 1995? Esthetisch,<br />
nuchter, weer die aandacht voor het<br />
materiaal?<br />
U bent niet de enige in Vlaanderen<br />
met zoveel aandacht voor materialen.<br />
Robbrecht en Daem of Marie-José<br />
Van Hee bijvoorbeeld hebben dat<br />
ook. Internationaal gezien lijkt dit heel<br />
typisch voor ons.<br />
Een opdracht zoals de woningen in Knokke of Baardegem kan ik niet meer doen.<br />
In Nederland kan je nog winst maken, hoewel het ook niet meer is zoals tien jaar<br />
geleden. Je moet er op je strepen staan om je details te controleren, maar je wint er<br />
nog aan. Hier in Vlaanderen verlies je. Hoe meer je vernieuwend werkt of iets gaat<br />
her<strong>denken</strong>, hoe meer dat het je kost.<br />
CK Het is een schaalvergroting. Dan gaan we bijvoorbeeld niet meer bezig zijn<br />
met raamdetails te ontwikkelen. 750 euro per vierkante meter, daar moet je mee<br />
bouwen. Je wilt dan toch nog bepaalde details aanhouden. Als bijvoorbeeld een<br />
natuurstenen plint overgaat in pleisterwerk, daar een klein<br />
profieltje, als een klein kroonlijstje dat die plint draagt. En dat kan nog wel. Net dàt.<br />
(knipt met zijn vingers).<br />
CK Ja, maar ik ga het niet meer doen. Heb ik daar wat aan? Ja, maar het kost<br />
me teveel. Ik heb daar de klanten niet voor. Ze vragen er niet om. Dus doe ik het niet<br />
meer.<br />
CK Ik kom zelf soms ook in de buurt, ja. De vraag in White Out Space in Knokke<br />
was iets samen met Willy de Sauter te doen. Ze vonden de foto’s van de barokke<br />
koepels zo mooi, maar ik vroeg ze of ik iets met architectuur mocht doen. Ik zette een<br />
lijntje op het grondplan van de galerie: daar een muurtje. Wat al tien jaar miserie was,<br />
was meteen opgelost. De galerist was blij en Willy kon er een mooi werk op maken.<br />
Het enige probleem is dat het geld heeft gekost, dat merk je ook aan de afwerking. Ik<br />
kom daar dus inderdaad soms heel dichtbij, maar ik ga nog altijd uit van architectuur.<br />
Je zal me nooit horen zeggen dat dit een kunstinterventie is.<br />
CK Ik probeer het begrip lay out letterlijk “uit te leggen” en te vertalen naar<br />
ruimte.<br />
CK De vraag was: decoratief glas. Doe iets met glas. Ik ben architect, ik bouw<br />
en met wat bouw ik, een baksteen. Een glazen baksteen: Verre is glas, glas is groen,<br />
groen is vert. Woordspeling à la Serge Gainsbourg. Dat heeft niks met esthetiek<br />
maken. En natuurlijk is het een leuk idee om er ooit een heel gebouw mee neer te<br />
zetten. Maar dat zou veel te zwaar en te duur zijn.<br />
CK Bij José zit dat anders. Zij gebruikt voornamelijk dezelfde materialen. Terwijl<br />
wij meer <strong>zoeken</strong> naar verschillende materialen.<br />
Maar wel dezelfde gedachte: veel<br />
aandacht?<br />
Maar heeft jullie generatie daar ook niet<br />
schuld aan? Die beelden zijn ook altijd<br />
genadeloos perfect?<br />
Is er dan verschil tussen perfecte foto’s<br />
en perfecte computerbeelden? Na tien,<br />
twintig jaar<br />
worden die gebouwen toch ook tot<br />
beelden gereduceerd?<br />
Wie teksten over uw werk leest, krijgt<br />
snel de indruk: <strong>Christian</strong> <strong>Kieckens</strong><br />
is een belezen man. Kent veel van<br />
kunst, kent de geschiedenis van de<br />
architectuur, en is niet bang om er mee<br />
uit te pakken.<br />
De Stichting Architectuurmuseum die<br />
u in 1983 oprichtte als platform voor<br />
jonge architecten: Hoe ver staan we nu?<br />
En de situatie nu?<br />
CK Dat is nu eenmaal zo en ik kan ook niet anders. Ik ben met meubels<br />
begonnen. Die aandacht voor materialen is er ook omdat onze generatie niet anders<br />
kon. Door de economische crisis in de jaren 70 hebben we eerste tien jaar met<br />
andere dingen bezig geweest, er was tijd om iets te onder<strong>zoeken</strong>, op kleine schaal<br />
te beginnen.De jongere generatie bouwt heel snel. Ze zijn sneller, ze hebben andere<br />
mogelijkheden. Het beeld is tegenwoordig sneller dan het bouwkundig maken.<br />
CK Ja, maar daar zorg ik niet voor. Dat doet mijn vaste fotograaf Reiner<br />
Lautwein.<br />
CK Maar ze zijn wel gebouwd. Er wonen mensen in.<br />
CK Ik heb wat Baudrillard en Deleuze gelezen, ik citeer af en toe uit Gainsbourg,<br />
ik lees waar ik zin in heb en daar doe ik soms iets mee, ja. Maar meestal val ik ‘s<br />
avonds gewoon in slaap.<br />
CK Blijkbaar is dat aanleiding geweest voor heel veel. Aanleiding om het<br />
Jaarboek Architectuur Vlaanderen te maken, aanleiding voor een bouwmeester,<br />
ontwikkelen van een Vlaams bouwmeesterschap, er moet altijd wel ergens iets zijn<br />
dat start en blijkbaar is dat dat geweest. Als ze me vragen wat is het mooiste wat je<br />
gedaan hebt, is het toch wel dat.<br />
CK Ik dacht een jaar of drie geleden, we zijn er, ik zag Paul Robbrecht en Hilde<br />
Daem, M.-José Van Hee, ik zag Stéphane Beel, maar alleen Stéphane Beel is grote<br />
opdrachten blijven binnenhalen. Anderzijds hebben we nu wel een Bouwmeester<br />
en worden er bijvoorbeeld een hoop nieuwe gemeentehuizen gebouwd. Er beweegt<br />
dus wel iets. Intussen moeten we wel praten over een jongere generatie. De Open<br />
Oproep die de Vlaamse Bouwmeester organiseert, bijvoorbeeld, geeft kansen aan<br />
een jongere generatie, maar de oudere generatie moet die nu links laten liggen. In<br />
1991 hebben we 10 architecten op de Biënnale van Venetië internationaal kunnen<br />
promoten, dat is niet niks. Maar sindsdien hebben we zo een internationale push niet<br />
meer gehad. We hadden er vandaag internationaal allang moeten staan.<br />
Lars Kwakkenbos & Véronique Boone, ‘Stiekem mooi’, vertaling ‘Secretly Beautiful’,<br />
A10, september 2006
AVEC<br />
CKRAYMOND BALAU<br />
Actif depuis le milieu des années soixante-dix, <strong>Christian</strong> <strong>Kieckens</strong> a ancré<br />
le développement de son architecture dans un champ culturel où se profile<br />
clairement un combat pour l’architecture de création et pour une interférence<br />
exigeante avec le monde de l’art. Ayant longtemps contribué au rayonnement des<br />
architectes flamands hors de Belgique — beaucoup lui sont redevables —, il se<br />
consacre désormais à ses projets devenus plus importants.<br />
Infatigable visiteur, enseignant du projet, passionné d’architecture baroque,<br />
auteur de textes de réflexion, gratifié de nombreux prix, <strong>Christian</strong> <strong>Kieckens</strong> diffuse<br />
régulièrement le fruit de son travail au travers d’expositions et de publications. Il<br />
conçoit sa pratique de manière très large, de l’objet au projet urbain, en passant<br />
par le meuble, la scénographie d’exposition et la spéculation sur le paysage. Ce<br />
qu’il construit s’inscrit dans un panorama conceptuel nourri par l’architecture<br />
qu’il apprécie — un intérêt soutenu pour la production la plus avancée en Suisse<br />
alémanique — et par ses affinités électives (et actives) avec des artistes qu’il<br />
associe à ses projets. Pour cerner son propos, il suffit de renvoyer au titre de<br />
son dernier livre : Chercher – Penser – Construire (Zoeken – Denken – Bouwen<br />
en néerlandais, ZDB selon son code graphique personnel). Dans cet ouvrage des<br />
Éditions Ludion (2001), un synopsis détaillé recense plus de six cent références !<br />
Un pointage rapide permet néanmoins de lire l’orientation de la démarche : projets<br />
en association avec Paul Robbrecht & Hilde Daem, Álvaro Siza Vieira ou Jürg<br />
Conzett, fascination pour le potentiel figural du système spatial de Francesco<br />
Borromini, influence de Pieter De Bruyne, production d’objets ou de meubles<br />
à dimension quasi-philosophique, mises en espace d’expositions comme à la<br />
Biennale de Venise (Architetti della Fiandra, 1991) ou régulièrement au Fresnoy,<br />
enseignement à la AA de Londres et complicités avec des artistes comme Marthe<br />
Wéry, Peter Downsbrough, David Claerbout ou Manon de Boer.
Quel est votre premier souvenir<br />
d’architecture ?<br />
Que sont devenus vos rêves<br />
d’étudiant ?<br />
CK … SOUMIS A LA QUESTION<br />
J’avais cinq ans : la basilique de Koeckelberg (arch. A. Van huffel, 1921-1970) et la<br />
Cité moderne (arch. V. Bourgeois, 1922-25), juste à côté.<br />
Je n’ai pas encore construit de tour.<br />
À quoi sert l’architecture ?<br />
Quelle est la qualité essentielle pour<br />
un architecte ?<br />
Construire sert à (se) protéger ; l’architecture, c’est construire de manière<br />
intelligente, en transmettant du savoir. Il y a aussi de l’architecture dans les<br />
bâtiments anonymes.<br />
Pouvoir clarifier les situations. Et être le psychanalyste de ses clients.<br />
Quel est le pire défaut chez un<br />
architecte ?<br />
N’être préoccupé que de soi.<br />
Quel est le vôtre ?<br />
Quel est le pire cauchemar pour un<br />
architecte ?<br />
Quelle est la commande à laquelle vous<br />
rêvez le plus ?<br />
Quel architecte admirez-vous le plus ?<br />
Quelle est l’œuvre construite que vous<br />
préférez ?<br />
Citez un ou plusieurs architectes que<br />
vous trouvez surfaits.<br />
L’impatience, doublée d’une certaine fébrilité. Quand un projet est clair dans la tête,<br />
je voudrais qu’il soit déjà construit.<br />
Les avocats.<br />
Penser, structurer et construire un grand espace collectif (musée, marché,<br />
…), quelque chose qui reste, avec ses qualités de structure, ses proportions, ses<br />
lumières.<br />
Aujourd’hui, Peter Zumthor. Dans l’histoire, Francesco Borromini.<br />
[Après avoir envisagé La Maison Wittgenstein à Vienne , il opte pour une autre<br />
réponse] le Panthéon à Rome.<br />
Ce ne sont pas les architectes qui sont surfaits, mais les revues qui les publient.<br />
Hormis ZDB, les principaux intitulés de ses manifestions publiques circonscrivent<br />
son champ d’investigation: Form is one Fonction too / The place and the<br />
building / Buildingness / Topos Atopos Anatopos. À quoi s’ajoutent d’incessants<br />
jeux sémantiques sur les mots et les choses, de Foucault à Gainsbourg, ou<br />
de Magritte à Godard, avec traductions en schèmes graphiques directement<br />
utiles à la conception des projets. Pour <strong>Christian</strong> <strong>Kieckens</strong>, l’architecture prend<br />
corps avec le dépassement d’un acte de bâtir maîtrisé (il insiste sur l’exigence<br />
du bien construire), rationnel mais empreint de subjectivité, assujettissant la<br />
mise en œuvre matérielle à une éthique de l’architecture dans l’espace public.<br />
La sélection qui suit ne compte aucune maison, car l’accent a été mis sur le<br />
développement récent de l’agence. Plusieurs programmes importants sont ainsi<br />
en chantier aux Pays-Bas, des ensembles de logements à Bergen op Zoom et<br />
Maastricht, le réaménagement d’un musée à Middelburg.<br />
Raymond Balau, Chercher Penser Construire, d’A, novembre 2006<br />
Une œuvre d’art a-t-elle influencé votre<br />
travail ?<br />
La démarche de Robert Ryman. Et Serge Gainsbourg !<br />
Quel est le dernier livre qui vous a<br />
marqué ?<br />
Structure as Space, de Jürg Conzett.<br />
Et le dernier film ?<br />
Rien récemment. J’aime le cinéma de Peter Greenaway, de Jean-Luc Godard, de Leni<br />
Riefenstahl. Et Heimat 1.<br />
Votre ville préférée ?<br />
Bâle.<br />
Le métier d’architecte est-il enviable en<br />
2006 ?<br />
Je me pose la question.
IN / FOR / TOWARDS<br />
CKVIOLAINE MEURENS<br />
Le mot pour le mot. Le mot véhiculant l’idée<br />
et non pas l’idée véhiculant le mot. Primordial.<br />
Pas de mot, pas d’idée.<br />
Serge Gainsbourg, Au pays des malices, Le temps singulier, 1980<br />
Quand il qualifie son architecture de baroque, CK s’aventure déjà dans les<br />
profondeurs d’une histoire linguistique multiple et mouvementée 1 . Choix hardi et/<br />
ou stratégique pour déstabiliser son interlocuteur, le pousser au questionnement<br />
d’une architecture au-delà des apparences et à dépasser l’a priori d’un mot pour le<br />
redécouvrir aujourd’hui à travers le point de vue et les langues de l’architecte. CK<br />
conçoit une architecture contemporaine, baroque dans l’art de la dissimulation de<br />
sa pensée complexe, dans l’art de la confusion de l’espace et du temps, baroque<br />
dans la méthode de conception qui va de la nécessité (la sobriété) aux accents<br />
dissonants (le niveau symbolique).<br />
Pour l’écrivain Philippe Beaussant, baroque est « suffisant à faire basculer les<br />
notions, à les faire glisser, comme une sorte de pivot enharmonique où le ré<br />
bémol deviendrait do dièse sans crier gare.» 2 Dès lors que la pensée exacte,<br />
« mathématique », rigoureuse n’exclut pas une démarche plus intuitive à propos de<br />
glissements sémantiques, d’une réflexion dynamique sur la langue, l’architecture<br />
devient, bien plus qu’une manipulation technique, la mise en perspective du<br />
langage comme recherche obstinée qui échappe au regard.<br />
Quand CK isole les mots, c’est pour faire acte de création. Chaque unité, reliée à<br />
la pensée sous forme de concept, d’image mentale, de thème, donne formes au<br />
projet. Ainsi chez lui, il serait réducteur de s’arrêter à un premier niveau de lecture,<br />
celui de la chose tangible ; son écriture est un accès au nombre considérable de<br />
tableaux qui recouvrent son cabinet d’amateur 3 , aux ressources langagières et à<br />
leurs multiples significations (cachées) qui occupent son laboratoire mental 4 . La<br />
tension architecturale ne se situe pas uniquement dans la confrontation de deux<br />
disciplines (une qui traiterait de la langue, l’autre des choses matérielles), mais elle<br />
se révèle, aussi et avant tout, par un entraînement à la curiosité et à l’observation,<br />
dans la conjonction, la liaison des mots, des images et des choses qui sont au<br />
cœur d’une stratégie de conception singulière.
1_PROJET DE TEXTE Les textes appartiennent aux champs pédagogique et critique auxquels s’adonne<br />
CK en marge de l’activité du bureau. Des projets littéraires qui entretiennent<br />
davantage son questionnement et le développement de sa pensée, des extras à<br />
travers lesquels il contribue aussi au « transfert de connaissance », de overdracht<br />
van kennis, à son « accessibilité », parcours van/en toegankelijkheid par des futurs<br />
architectes. Avant d’« entrer en architecture », il faut se rendre disponible à une<br />
ouverture au monde, à tous les champs de connaissances, c’est un entraînement<br />
qui demande, à tout qui pratique le métier, de garder les yeux ouverts, physiquement<br />
et intellectuellement.<br />
In het parcours van/en toegankelijkheid dient niet enkel formeel gedacht te worden, het gaat ook om mentale<br />
terreinen die buiten de wereld van de architectuur zelf liggen.<br />
[Dans le parcours d’accessibilité / dans le parcours et l’accessibilité, il ne suffit pas de penser de façon formelle,<br />
(car) il s’agit aussi de terrains intellectuels qui se trouvent, en réalité, hors du monde de l’architecture.]<br />
LA QUESTION<br />
Il faut puiser dans/épuiser tous les domaines de la connaissance et transférer ce<br />
savoir dans le champ de l’architecture. Parce que leurs questions, essentielles,<br />
sont aussi universelles.<br />
L’enjeu réside toujours dans l’interférence de ces notions intellectuelles (contenu)<br />
avec la réponse architectonique à venir (forme).<br />
La culture de la curiosité et de l’observation fera apparaître les choses sous leurs<br />
différents aspects. Ainsi, si les cours de CK s’intitulent Leerstoel - littéralement<br />
« chaire », en français on dirait « lecture de » ou « conférence » -, c’est parce que<br />
savoir lire ce n’est pas seulement savoir reconnaître et savoir décrire (who, what,<br />
where, when ?), c’est aussi pénétrer la signification (why and how ?).<br />
A la faculté de recevoir un savoir, de « lire », se superpose la maîtrise de la<br />
recherche personnelle, une vision propre pour un parcours spécifique.<br />
met een zelf ontwikkelde VISIE (...) en een eigen parcours op te bouwen<br />
[à l’aide d’une VISION développée par soi-même (…) construire son propre parcours]<br />
la cohérence de leur démarche respective, une opportunité pour élargir le champ<br />
de vision/la profondeur du champ de l’étude consacrée aux densités d’Alost.<br />
Chacun étant capable d’apporter une lecture critique sur le champ d’investigation<br />
de l’autre, un reflet nourrissant. Short Takes : « Frames » from a text in progress<br />
on the work of Peter Downsbrough rend compte de l’apport enrichissant des outils<br />
et du regard extérieur de l’artiste : c’est une porte ouverte sur d’autres modes de<br />
réflexion, un métalangage, une occasion interdisciplinaire révélatrice.<br />
CK et Peter Downsbrough utilisent le langage pour « com-prendre » la raison d’être<br />
des choses. Du point de vue étymologique, en néérlandais et en anglais, verstaan<br />
et understand sont plus adaptés pour relater le rapport CK/langage, car ces formes<br />
verbales désignent une certaine attitude du corps, comme s’il s’agissait de se<br />
tenir sur les choses [« staan » et « to stand »], de s’appliquer aux objets et de les<br />
mesurer à soi.<br />
Le stade de la synthèse est en quelque sorte le point d’orgue de cette méthode<br />
pédagogique et du champ architecture lui-même. Choisir et mettre en œuvre les<br />
savoirs adéquats et leur interdépendance en fonction du projet ; les synthétiser<br />
et les concrétiser de façon à aller à l’essentiel, la clarté formelle. L’architecte doit<br />
être entraîné à tenir un discours pluriel, évolutif et critique, car l’architecture, pour<br />
échapper au non-sens formel, doit transcender toute mode et toute tendance,<br />
développer sa propre force de persuasion, cette qualité intemporelle contenue<br />
dans le néologisme buildingness auquel CK consacre un cours.<br />
L’INDUCTION<br />
CK opère par induction. L’enchaînement des questions qui rythment tous les textes<br />
le démontre. Une occasion supplémentaire sur papier de confronter le particulier<br />
au général, le local au global, « l’envi à l’essence ». En effet, la thématique de<br />
la « raison d’être », le « que signifie » reste toujours l’alpha et l’oméga de son<br />
propos. Penser, c’est faire correspondre/confronter les faits atomiques (la réalité)<br />
au langage cohérent théorique (les mots). L’idée permet d’organiser la matière<br />
sensible, de lui donner une identité à travers le changement.<br />
Les formules écrites ne sont pas économes du point d’interrogation : c’est un<br />
signe. Déjà une sorte d’idéogramme (commun aux langues qu’il maîtrise) qui dans<br />
sa forme et sa répétition concentre toute la valeur et l’infini du questionnement<br />
dans le processus architectural. Dès qu’il y a question, il y a prise de conscience.<br />
La prise de position Densities [Dowtown Aalst] de CK pour la ville industrielle<br />
d’Alost (exposée dans la galerie S65 à Alost en 1996) traduit en terme de réalité<br />
la valeur fondamentale, comme autonome - puisqu’il n’y aura pas de projet - du<br />
questionnement. Tout l’enjeu de cette approche urbaine reposait sur la mémoire<br />
des lieux comme domaine de connaissance indélébile, malgré tout négligée par<br />
la contemporanéité dans le cas d’Alost. Démarche forte parce qu’elle était menée<br />
par deux hommes aux mêmes convictions de rigueur et d’exigence. L’artiste Peter<br />
Downsbrough croisait son regard avec la pensée inductive de CK. Les affinités<br />
de points de vue, la place du langage à l’avant-scène de leur discipline et des<br />
références communes (comme El Lissitzky) sont sans doute des stimulants dans<br />
Rumours est une accumulation d’observations objectives distinctes sur une réalité<br />
qui concerne la grande hauteur bâtie. L’intitulé révèle déjà le caractère diffus du<br />
thème. De l’enchaînement des constats, extraits tel quel d’articles initiaux et sans<br />
ajout de commentaire personnel, il va dégager une question à laquelle on ne peut<br />
échapper :<br />
What is the highest situated living space on earth ?<br />
[Quelle est le plus haut espace de vie sur terre ?]<br />
CK se met rarement en scène de manière directe (pas de je), mais on perçoit son<br />
point de vue à travers la question - car qui d’autre que lui peut poser, formuler cette<br />
question ?
LA CONFRONTATION ET LA FUSION<br />
Quels procédés linguistiques CK utilise-t-il pour rendre simultanément des<br />
rapports à la fois alternatifs et additionnés entre des concepts ? Dans un premier<br />
temps, les rapports s’expriment de manière simple et forte, économe du point de<br />
vue du texte : le slash [ / ] entre des substantifs [substance/surface] ou des adjectifs<br />
[interior/exterior], entre un même concept exprimé dans deux langues différentes<br />
[Haus/house], entre des conjonctions de coordination et des prépositions [et/ou ;<br />
en/of ; and/or ; van/en]. Cette liberté de lecture et d’interprétation, il la formule<br />
explicitement dans le texte « Festival » : l’astérisque à la suite de chaque axiome<br />
renvoie à la note en bas de page *Point ou point d’interrogation selon le choix du<br />
lecteur qui garde ainsi ouverte la réflexion.<br />
En quelques phrases, il condense tout le problème de l’architecture<br />
contemporaine où langage et attitude sont faux. Trois scénarios sont possibles<br />
dans cette logique de raisonnement : premier cas de figure, avoir les mots justes<br />
et une architecture cohérente, c’est-à-dire conciliable avec les mots ; deuxième<br />
cas de figure, avoir les mots justes et une architecture incohérente parce que pas<br />
en rapport, incompatible avec les mots - c’est le fait des charlatans ; troisième cas<br />
de figure, avoir les mots faux et une architecture fausse, et malgré tout croire à<br />
ce discours ; le dernier cas de figure paraît impossible, c’est-à-dire avoir les mots<br />
faux et une architecture juste.<br />
Ainsi, la justesse du langage ne devrait pas démentir la cohérence de l’attitude. Il<br />
faut cultiver une écriture où « la pensée est la forme et la forme est la pensée », de<br />
même qu’il faut « apprendre à penser comme il faut qu’on écrive et à écrire comme<br />
il faut que l’on pense. ». 5<br />
CK a mis en relief ce raisonnement logique à travers le chiasme, figure de style<br />
où les mêmes termes sont repris dans un ordre inverse, et qui rend compte de ce<br />
bouleversement des valeurs.<br />
Het hedendaagse bouwen vervalt, in tegenstelling tot het evenwicht van regel en uitzondering,<br />
in een verhaal waarbij regel uitzondering is geworden en uitzondering regel.<br />
[La construction contemporaine tombe, contrairement à l’équilibre de la règle et de l’exception,<br />
dans un scénario où la règle est devenue l’exception et l’exception la règle.]<br />
Woorden geven aanleiding tot dingen in tegenstelling tot elke actuele interpretatie waarbij<br />
dingen aanleiding geven tot woorden.<br />
[Des mots donnent lieu à des choses en contradiction avec toutes les interprétations actuelles<br />
où ce sont les choses qui donnent lieu à des mots.]<br />
Elk gebouw is geen architectuur, elke architectuur heeft wel met bouwen te maken.<br />
[Chaque bâtiment n’est pas de l’architecture, mais chaque architecture a bien à voir avec le<br />
fait de bâtir.]<br />
De l’exercice de la confrontation des mots découle un « tour de force » linguistique<br />
où le slash disparaît pour donner place à la création d’un concept, une forme<br />
concentrée. Troisième niveau de lecture et/ou d’écriture : la fusion. CK dépasse le<br />
niveau de l’alternative, de la distinction ou de la subordination pour aboutir au stade<br />
de la réconciliation, c’est-à-dire créer un ensemble verbal unique via un système<br />
de contraction de deux éléments auparavant distincts. Il atteint une nouvelle notion<br />
composée d’un substantif et d’un adjectif qualificatif : substance / surface en<br />
substantial surface. Une qualité nouvelle qui, d’un point de vue architectonique,<br />
devient essentielle car elle introduit de manière équivalente dans le concept bâti les<br />
deux « antagonistes » de l’architecture contemporaine : la structure et la surface.<br />
Variants de la dichotomie (qui coupe en deux une notion pour opposer en elle un<br />
aspect apparent et un aspect réel), les mots avec tirets ou parenthèses dissocient<br />
deux aspects différents à l’intérieur d’une notion. Il s’agit de montrer qu’ils sont<br />
des ellipses à double foyer. Les indications graphiques que sont les slash, tiret<br />
et parenthèses, rendent possible le système d’emboîtement et de stratification,<br />
sorte de dédoublement perspectif. Stratégie écrite qui participe aussi à la partie<br />
visible de l’attitude. Derrière un mot est caché un autre mot, sorte de substrat, de<br />
mémoire du mot. Il y a à la fois infrastructure et totalité d’une notion.<br />
Dé-finition, [re]localisation, re-présentation, [uit]vinden, [her]vinden, bewust-zijn, voort-durendheid, etc<br />
Ainsi, dans le cas de l’intervention à Rekem pour la construction de l’imprimerie<br />
Salto (1995-1996), CK met en œuvre les notions de mémoire, d’emboîtement et<br />
de reflet. Il conserve un bâtiment ancien, une boîte de briques, qu’il empaquète<br />
dans une nouvelle boîte de verre, laissant place à une zone technique dans l’entredeux.<br />
The dual volume of the old building remains visible, but is transformed into<br />
a new presence. 6 La réponse architecturale fait jouer le système ambivalent de la<br />
présence/absence ou réfraction spatio-temporelle, ainsi que l’élément dissonant<br />
par l’apport de béton armé pour les entrées et le bandeau métallique pour<br />
dissimuler les gaines techniques de la toiture.<br />
CK peut à l’inverse partir de la notion dans sa forme contractée, entière urban<br />
dwelling et la (re)décomposer, pour en redécouvrir et en requestionner le sens<br />
des éléments englobés house/city. C’est dans la même idée qu’il recommande de<br />
se ré-organiser dans les étapes de l’apprentissage, the only thing that has to be<br />
learnt now is unlearning, à cause des certitudes formalistes ambiantes. Comme<br />
Christo et Jeanne-Claude dont l’œuvre est de dés-emballer, après avoir emballé,<br />
pour régénérer, faire de nouveau frémir l’objet et le spectateur.<br />
What are the implication or possibilities of the confrontation between « home » and « city » ?<br />
Ces procédés d’écriture de dialectique et de dichotomie ne sont pas seulement le<br />
fait d’une réflexion logique, mais ils reposent aussi sur une analyse de la réalité et<br />
véhiculent une vision tacite du monde.
LA DEFINITION<br />
LA CONSISION<br />
Dans la série d’axiomes du texte De plaats en het gebouw (The place and the<br />
building) les propositions sont construites, selon la logique aristotélicienne,<br />
sous forme de syllogismes qui respectent des règles précises quant au nombre<br />
de termes utilisés ; ce qui leur donne une cohérence formelle, voire un idéal<br />
d’intelligibilité scientifique. Précédés de leur développement analytique, ces<br />
axiomes sont à l’image de l’architecture de CK, contenue dans la notion de<br />
présence absente : les axiomes peuvent sur-vivre de manière autonome, comme<br />
un « lay-out par surimpression » 7 .<br />
Leur forme synthétique reflète la simplicité de son architecture sur fond de<br />
complexité (le développement textuel). « Sa complexité relevait du contenu du<br />
projet mais n’affectait pas son apparence » 8 .<br />
Ces axiomes, pris individuellement, induisent presque une portée (musicale) dans<br />
leur saisie visuelle, et un rythme ternaire dans leur lecture. La partition complète<br />
retrace, à cause de la répétition, l’effet d’une grille.<br />
L’addition des troisièmes propositions de chaque axiome donne finalement le<br />
catalogue des traits spécifiques de l’Architecture, soit la définition de CK. Définir<br />
une notion, c’est analyser sa compréhension.<br />
Architecture means the building of a necessity and a protection.<br />
Without and explicit request for the protection of, there is no reason to.<br />
Architecture deals with acceptance and/or rejection.<br />
Architecture must deal with conditions in a proper manner :<br />
the place where, the material with which and the time at which.<br />
In contrast with other disciplines, it is its conditions that give architecture its form.<br />
Architecture is part of the collective heritage.<br />
Architecture does not concern itself with superfluity.<br />
Every stipulation is a limitation.<br />
Architecture condenses on the basis of de-finition.<br />
Architecture always gives cause for.<br />
A (re)location is a mental image.<br />
Architecture contains within it the transformation from necessity to cause.<br />
2_LES MOTS DU PROJET<br />
Le buildingness apparaît comme l’ultime étape ou la forme ultime de la contraction<br />
de l’idée. Néologisme qui révèle à la fois les capacités de créer avec le langage et<br />
ses limites. Pour transcrire en un mot la notion de « bâtir intemporel », het tijdloos<br />
gebouw, la seule issue de CK est le recours au matériau « langue anglaise ». Le<br />
mot est alors riche des deux aspects, matériel et immatériel, du terme « to build »,<br />
« bouwen », construire.<br />
Ce concept d’intemporalité, l’architecte le poursuit à travers différentes formes<br />
écrites. On le comprend dans la formule française dépasser le passage : le passage<br />
étant le signe de la temporalité incarnée par les matériaux qui ont une durée de vie<br />
limitée, et le « dépasser » qui devrait être l’attitude de l’architecte/architecture, le<br />
« ce à partir de quoi quelque chose commence à être » 9 .<br />
Dans le projet de bâtiment K pour la KUB 10 à Tilburg (1996-1998), CK enfreint la règle<br />
de clarté de son architecture en introduisant des éléments perturbateurs : deux<br />
grands carrés rouges qui débordent de leurs cages d’escalier et qui interviennent<br />
dans la dés-organisation du bâtiment, plagiant d’une certaine manière le joyeux<br />
désordre des étudiants et contrecarrant la rigidité institutionnelle. Dans ses<br />
textes, CK casse l’ordonnancement naturel des phrases et des mots : le recours<br />
fréquents à des langues différentes, l’usage du slash et du tiret dans des mots<br />
qui entraînent des lectures ambivalentes, les néologismes, la ponctuation, etc.<br />
Accents, dissonances mis en exergue parce qu’ils contrastent avec la rigueur<br />
initiale du texte et du propos.<br />
ZDB « Zoeken - Denken - Bouwen », c’est le nom d’une monographie qui lui<br />
est consacrée. CK place l’ensemble de son travail architectural sous le signe/<br />
sigle du langage, un premier condensé de sa pensée, un travelling verbal. Cette<br />
transformation de la langue en un système de signaux, en une forme d’abréviation<br />
incantatoire possède d’emblée une force argumentative très grande.<br />
Voici quelques portraits de mots, de concepts, de thèmes qui semblent éclairer à<br />
la fois l’espace et le temps de CK. Tous extraits du texte buildingness. Les deux<br />
premières séries de six thèmes sont elles-mêmes tirées des réflexions d’Italo<br />
Calvino et de Juhani Pallasmaa. Tableau dans le tableau et tableau du tableau.<br />
Vibrent en eux les harmoniques du sens premier et des sens latéraux.<br />
Architecture is about re-presentation.<br />
Without building there is no material dimension.<br />
Architecture is the essential being of building.<br />
La légèreté / La rapidité / La justesse<br />
La visibilité / L’universalité / La durabilité<br />
La lenteur / La plasticité / La raison<br />
L’authenticité / L’idéalisation / Le silence<br />
BUILDINGNESS<br />
TEMPORALITE<br />
ETERNITE<br />
LIBERATION et IDEALISATION de l’INTELLECTUEL<br />
PENSER et AGIR de la CONSTRUCTION
Ils trouvent tous résonance dans le credo de CK :<br />
To return to the essence : creating space to answer a need, with a simplicity of expression, the<br />
poetry of the material and the logic of the construction, in buildings which find their place in a<br />
collective reality.<br />
[Pour retourner à l’essence : concevoir l’espace pour répondre à un besoin, avec une simplicité<br />
d’expression, la poésie du matériau et la logique de construction, dans des bâtiments qui<br />
trouvent leur place au sein d’une réalité collective.]<br />
La pesanteur I La résistance I La dissimulation I La durabilité I Le retard I<br />
La stratification<br />
Des mots qui, dans les mains de l’architecte, sont devenus fondement et horizon<br />
de projets architecturaux :<br />
INSCRIPTION (as) history competition project Waterloo 1989<br />
FILLING (as) attitude renovation Fondation pour l’Architecture, Brussels 1991<br />
RECONSTRUCTION (as) identity conversion of a shipyard into a room, Tielrode 1992<br />
EXTENSION (as) building extension of a rustic terraced house, Geraardsbergen 1993<br />
IDENTIFICATION (as) memory police commissioner’s office, Aalst 1994<br />
HAVING A VIEW (as) working method Les Sitelles (82 houses), Woluwé-Saint-Pierre 1995<br />
DE-FINER (as) data extension to a home, Sint-Martens Latem 1995<br />
IMPRESSION/EXPRESSION (as) ideogram Sanderus, printers, Oudenaarde 1996<br />
SE FORMER (as) materialization Student Center at the University of Brabant, Tilburg 1996<br />
Des mots qui deviennent thèmes pour des « recherches appliquées » :<br />
TO BUILD : words and/or things (alterations)<br />
Brique de verts 1995<br />
DE-FINITION : internal logic and external resonance (developments)<br />
Coincidences (for Bruce Nauman) 1992<br />
IDENTITY : the point of view as a place for thought (dissociations)<br />
Onofre (brasserie table for one person) 1990<br />
MATERIALS : the voyage as history and geography (translations)<br />
Architetti (della fiandra), installation 1991<br />
METHOD : furniture dimensions/urban organization (expansions)<br />
Einraümen, installation 1993<br />
ATTITUDE : architecture within architecture (navigations)<br />
Stone-Wall-Room-House-Street-Town 1993<br />
MEMORY (intersections)<br />
L’art et le 7ème Art 1995<br />
HISTORY : métaphors and/or transpositions (interpretations)<br />
Framework 1993<br />
SIGNATURE : “<strong>Architects</strong> must once more build landscapes” (translations)<br />
Forêt desCartes 1995<br />
Bibliographie<br />
Jacob BAAL-TESHUVA, Christo and Jeanne-Claude, Editions Taschen, 2001<br />
Philippe BEAUSSANT, Vous avez dit baroque?, Babel, Editions Actes Sud, 1994<br />
Sous la direction de M-Th CHAMPESME, C. ROBBERECHTS, F. VANHAECKE,<br />
Peter Downsbrough. Position, Editions Argos, 2003<br />
Georges PEREC, Un cabinet d’amateur, Editions du Seuil, 1994<br />
Paul WILLEMS, Lire, écrire, Editions Fata Morgana, 2005<br />
Bibliographie spécialisée<br />
<strong>Christian</strong> <strong>Kieckens</strong>. De plaats en het gebouw. The place and the building, de Singel, 1997<br />
<strong>Christian</strong> <strong>Kieckens</strong>. Zoeken-Denken-Bouwen, Editions Ludion, Gent-Amsterdam, 2001<br />
Articles spécialisés<br />
R.&m’ BALAU, « <strong>Christian</strong> <strong>Kieckens</strong> : Einraümen », in A+, n°125 décembre-janvier 1993,<br />
pp.40-43<br />
Michel De Visscher, « Intérieur 94* : la part de <strong>Christian</strong> <strong>Kieckens</strong> », in A+, n°133 avril-mai<br />
1995, pp.48-49<br />
R.&m’ BALAU, « (*) Lay-out CK», in A+, n°133 avril-mai 1995, pp.50-53<br />
R.&m’ BALAU, « DENSITIES (Dowtown Aalst)», in A+, n°141 août-septembre 1996, pp.65-67<br />
[Footnotes]<br />
1<br />
« voilà un mot qui a fait couler beaucoup plus d’encre qu’il n’en faut pour l’écrire. (…) mot<br />
qui ne voulait que désigner une perle irrégulière : barrueco… » Philippe Beaussant, Vous<br />
avez dit baroque ?, Babel pour les éditions Acte Sud, 1994, p.93 et 102<br />
2<br />
Philippe Beaussant, Vous avez dit baroque?, p.101<br />
3<br />
« un nombre considérable de tableaux, sinon tous, ne prennent leur signification véritable<br />
qu’en fonction d’œuvres antérieures qui y sont reproduites d’une manière allusive,<br />
encryptées.(…) le principe initial des « cabinets d’amateur » fondait l’acte de peindre sur<br />
une « dynamique réflexive » puisant ses forces dans la peinture d’autrui. »<br />
Georges Perec, Un cabinet d’amateur, Editions du Seuil, 1994, pp.24-25<br />
4<br />
Expression magrittienne<br />
5<br />
Paul Willems, Lire, écrire, Editions Fata Morgana, 2005, p.26<br />
6<br />
<strong>Christian</strong> <strong>Kieckens</strong>. De plaats en het gebouw. The place and the building , Editions Ludion,<br />
Gent-Amsterdam, 2001, p.92<br />
7<br />
R.&m’ BALAU, (*) Lay-out CK, in A+ 133, avril-mai 1995, p.52<br />
8<br />
R.&m’ BALAU in A+ 133, p.50<br />
9<br />
R.&m’ BALAU, <strong>Christian</strong> <strong>Kieckens</strong> : Einraümen, in A+ 125, décembre-janvier 1993, p.43<br />
10<br />
Katholieke Universiteit Brabant<br />
Le réalisme de CK respecte à la fois l’originalité de la démarche intellectuelle de<br />
l’esprit et l’intelligibilité foncière du réel. La connaissance est un travail infini,<br />
toujours à re-commencer, Sisyphe roulant sa pierre. Par ces mots, CK libère en<br />
quelque sorte l’intelligibilité muette du réel et lui prête sa voix.<br />
“The more you see, the less you know” [U2]
SHORT TAKES:<br />
‘FRAMES’ FROM A TEXT IN PROGRESS ON THE<br />
WORK OF PETER DOWNSBROUGH, TITLED<br />
“LIFE. LETTERS. CONTEXT.”<br />
ON<br />
CKPETER DOWNSBROUGH<br />
The intention is not to decorate life but<br />
to organize it.<br />
El Lissitzky<br />
Since the mid-‘60s, Peter Downsbrough has created a multi-faceted body of work<br />
encompassing sculpture, books, films, architectural maquettes, photographs,<br />
collages, sound pieces and, since the early ‘80s, wall pieces and room pieces that<br />
engage viewers in an ambulatory reading of space. The restrained vocabulary used<br />
in the wall and room pieces is nearly the same as that employed in the books:<br />
straight black lines made from tape or tubular pipes, single words occasionally<br />
sliced down the middle vertically or horizontally or with the spacing of their letters<br />
opened up; volumes or surfaces left unmarked or used as supports for letters and<br />
lines. The lines can serve as the visual equivalents of the pipes, and vice-versa.<br />
There’s a porousness between the room pieces and the wall pieces, the books and<br />
the photographs—a filtering of ideas from one form into another. 1<br />
Downsbrough’s work questions the conditions of contemporary public and private<br />
space. His interventions employ written language and emphasize the complex<br />
operations involved in experiencing space—operations that entail both dividing and<br />
assembling the parts of the space perceived. Translating facts, at each time linking<br />
fragments in a new and different way, time and again. Words transmuted into objects<br />
acquire new meanings and function as signs in the space.<br />
Precise divisions of lines, letters and words – with obvious links to historic proportion<br />
systems such as the Golden Section or the Fibonacci-series – reveal new meanings:<br />
distances between words and/or objects or significance through the sign of the<br />
word. The work is carried by the simplicity of the words and lines and the complexity<br />
of the meanings they generate. Individual “readers” select their own intonation and<br />
absorb the work in their own way.<br />
Initially Downsbrough worked in a purely formal way in private and semi-private<br />
spaces, always extending his gallery and museum projects into the spaces of books,<br />
objects invented as carriers of language. Recently he has been involved increasingly<br />
in urban interventions, transposing his ongoing concern with the dialogue between<br />
public space and individual consciousness to the space of the city itself.<br />
Here as elsewhere over the past 30 years, Downsbrough wrests new meaning from<br />
the context of this public space, or rather, discloses content that has been ignored
ROLES / ARCHITECTONICS<br />
DENSITIES [DOWNTOWN AALST]<br />
or gone unnoticed. Objects such as words, whole or cut apart, and the frames,<br />
broken or not, displaced or not, are silhouetted within open square or rectangular<br />
frames that also frame views of the urban scene beyond. Thus the word is literally<br />
interpenetrated by the urban context. It is seen, read and interpreted within and<br />
against the background of a particular cityscape which inflects the word’s meaning<br />
as it, in its turn, addresses/annotates the environment in which it is immersed. This<br />
conceptual aggregate gives rise to new views that demand attention.<br />
Of the 50 books that Downsbrough has published in over 30 years, the one that<br />
most fascinates the architect is ROLES / ARCHITECTONICS (Internationaal Centrum<br />
voor Structuuranalyse en Constructivisme, Brussels, 1983). It contains a text by<br />
Downsbrough interspersed with quotes by the writers A. Choisy, Alois Hirt, Andrzej<br />
Turowski and Paul Scheerbarts, and with photographs and montages by the artist.<br />
This book is remarkable not only for being the first one that Downsbrough published<br />
in Belgium but also because the text was originally presented as a conference<br />
and especially as it concerns a series of reflections which go beyond the purely<br />
architectural. The interplay between word and image, between language and (in)sight<br />
plays the role of the architectonic, here.<br />
Like so many provincial towns which in recent times have transformed their historic<br />
hearts to satisfy current interests, Aalst tends to disregard its origins. A case in point:<br />
Amylum, an industrial glucose manufacturer that occupies a site between a filled-in<br />
bend in the Dender River and the river’s canalized segment. Over time, awareness of<br />
and opposition to the factory’s problematical presence in the town center has grown,<br />
and this against the dramatic and familiar leitmotif of demolishing built heritage that<br />
no longer serves or pleases.<br />
Architecture deals with accepting and/or rejecting (in the attitude and thoughts:<br />
a state of doing and making ) as well as with considering conditions – the place<br />
where, the material used and the time when. It densifies and is consequential.<br />
Thus, architecture is distinguished from mere building and transforms necessity to<br />
occasion.<br />
It follows that the authenticity of the industrial image—Amylum’s included—<br />
countermands esthetic purification. Along with the rest of the town’s industrial<br />
legacy, which dates back to the early days of printing, it is a part of the local<br />
collective memory.<br />
The significance of this contested place is questioned in Downsbrough’s work<br />
“Here.” Moreover, “here”—Aalst and its essence— is considered not only as abstract<br />
subject but also as concrete place. The gallery space in which the piece was shown<br />
belongs to the town’s industrial heritage and served as a veritable embodiment of<br />
the exhibition’s theme.<br />
Densifying as a principle of architecture was demonstrated in a dual way. Whereas<br />
the artist Downsbrough employs his hybrid language of text and image to examine<br />
and elucidate the city’s raison d’être, the architect questions the sense of the abrupt<br />
stop of each city fragment which is loaded with a certain collectivity and that is<br />
paired with a notion of personal acceptance and/or rejection of the present densities<br />
of the contemporary industrial heritage.<br />
Downsbrough’s room piece in Aalst’s Gallery S 65 (1996) presents a position that can<br />
AND / MAAR, OP<br />
AND / POUR, ET<br />
OCCUPIED<br />
be considered as a guide towards developing an actual meta-architectural project<br />
involving architecture, city planning and art. In the book Densities (Downtown Aalst),<br />
2<br />
Raymond Balau writes: The haphazardness of the urban policies of the second part<br />
of the twentieth century lead to the reflection that the opening toward other logics is<br />
desirable and maybe indispensable. This said, instigating an artist’s intervention a<br />
posteriori is one thing; the pre-requisition of a critical look, even before engaging in<br />
the logistics of the project, is another thing. Without concessions, Downsbrough’s<br />
work reveals that which happens from architecture as discipline, and that by which<br />
it is overlapped; he also shows to what extent the urban world is made of these<br />
peripheral, terribly peremptory proliferations, and hence reveals the restraints of<br />
architectural habits. The work on the urban theme is not uniquely an aspect of his<br />
preoccupations. On the contrary, it is a conduct that crisscrosses the essence of his<br />
production with an architectonic character, from the books to the projects for public<br />
spaces, by declaring context the essential question. …. The connections between<br />
levels of significances, as between reference regions, give a disenclosed resonance<br />
to the underlying themes of his numerous sketches to the projects he distills from<br />
them. The genius loci in this part of Aalst, is not understandable without a very open<br />
perception of its spatio-temporal densities: Aalst is both the historical city of the<br />
book as well a support city of modern industry. This composite memory invokes the<br />
capacity of deciphering these diverse inscriptions, before any position is taken, for<br />
instance within the limits of zoning regulations.<br />
“As a sound, the letter is a function of time, as a representation it is a function of<br />
space.“ (El Lissitzky).<br />
Commissioned by the City of Brussels and realized in 2003, Downsbrough’s twopart<br />
piece bracketing Boulevard Emile Jacqmain frames the artifacts along that<br />
urban span, most of which are recent buildings pretending to be architecture. This<br />
is a perspectival work in which seeing is linked with understanding and the second<br />
dimension is linked to the third.<br />
This is exactly what this work is about: uniting essential things. Urban sounds are<br />
reflected in the letters, in the frames and the words, whether split or not. Reading<br />
the words, we read the surroundings for clues to their meanings, scrutinizing the<br />
buildings, traffic, people—all of the urban fabric that comes within the visual scope of<br />
the piece. A liberating force in the context of a twisted urban context, Downsbrough’s<br />
work points to content where none was noticed or thought to exist.<br />
The title of Downsbrough’s film Occupied contains a key to understanding the work<br />
itself. The word “occupied” is defined as “engaged,” “a place that is taken” and<br />
“inhabited.” This three-pronged single word fits in numerically with the film’s trio of<br />
plan developments and levels of mental research. First, there is the direct meaning:<br />
the static formal character of the proximity of the image itself: the frame in which the<br />
subject appears : entre parenthèses / SET.<br />
Next, there is the second layer, comprising the photographic/filmic aspect versus the<br />
mobility of the image: going thuds from still to moving. This movement manifests<br />
itself through a series of unfolding split images which undo this inherently static<br />
character: in addition to the symmetric plan – designated as the classic lay out by<br />
architectural history -, and the vertical symmetry – translated by exposures and made<br />
visible in reflecting images – the unfolding mainly occurs in depth. And here lies the
HERE / AND, AND<br />
HERE / AND, AND<br />
(Two room pieces)<br />
AS] THEN<br />
FROM [TO]<br />
essence of Downsbrough’s work: the direct distance between the very subject and<br />
seeing this subject / HERE, AND.<br />
Yet it is especially the third meaning which moves as an underlying layer throughout<br />
the entire film: the reflective contextual character of the place of occurrence and the<br />
cognitive which can be observed and stored : TO CONTAIN / AS.<br />
And, no less than these three levels of readings, a role has been assigned to the<br />
texts, the three voices and the three visual rhythms which each coincide at specific<br />
moments, and which only then reveal the essential actual theme in this work, and<br />
that is that the meanings of the words haven’t been assigned.<br />
Considering all this, “OCCUPIED” deals with the ultimate of a neutral empty space,<br />
Brussels’ Administrative Center, an urban non-place occupied by a significant<br />
massive emptiness, in which modernist-inspired buildings form a reflective frame<br />
for a space which once formally occupied a part of the city, but which here has been<br />
transformed (by the film into the mind) into a thought pattern which each user leaves<br />
behind as s/he confronts her/his own consciousness.<br />
Even if they share the same title, these two room pieces in private settings generate<br />
a totally different use. The first piece (2001) encompasses the entire space of an<br />
apartment with a view to the horizon line of the sea. The interior contains a number of<br />
sliding walls and for this reason the space is variable and the piece itself participates<br />
in its changing character. Moving the walls causes lines to split, words to find their<br />
meanings in the adjacent space, and supplementary spaces in between to become<br />
available. This interior, designed by Claire Bataille and Paul Ibens, is, in fact, a<br />
piece of general architecture in which main spaces and pocket spaces are linked<br />
to one another. It is the old principle of a space that serves and is being served.<br />
Downsbrough takes advantage of this situation by using specific relationships to<br />
give the walls as planes and the space in its third dimension a different system than<br />
simply intervening on the surface. Because of the piece, all verbs relating to the<br />
interior, such as “to sit,” for instance, are assigned their own “place”: HERE.<br />
A second room piece (2001) is situated in the back room of an apartment on the<br />
eighth floor with an urban view. Here, the space -- an average room with a window<br />
and a door -- has been taken for the work in its totality. Splitting the word HERE<br />
between the glass door and window leads to a double relationship: looking outside<br />
from inside, the city is taken into the HERE as an event, while light and sun project<br />
its shadow towards the room’s interior. Here the room is important: the inhabitant<br />
is literally in the middle of the work and participates integrally. Lines with tape,<br />
letters and a metal pipe are, here, too, part of the work, thus questioning the basic<br />
dimensions and proportions of the room as a standard container for living.<br />
The works raise questions not only about form and meaning, but also about about<br />
the ownership of art. While the concept of these pieces remains the artist’s property,<br />
Here can’t actually be possessed or “collected,” only experienced and lived with.<br />
Unlike a painting one can take along or a book that goes in any library, it is a<br />
specifically conceived piece that can be adapted to another space.<br />
Recently, Downsbrough has been making videos in which he articulates the world<br />
of the movements between several cities. AS] THEN (2003) is about a site wedged<br />
between Brussels’ South Station and the future Arts Center Wielemans-Ceuppens.<br />
Moving trains alternate with views of the intersection below, with its busy vehicular<br />
traffic. Contrasting with the compactness of the trains are fleets of trucks shot in<br />
Las Vegas. The busy traffic positions itself against the meaninglessness and the<br />
emptiness of the landscape.<br />
In FROM [TO] (2003) there are rows and rows of trucks moving as a landscape-like<br />
wall on the right lane of a highway with the necessary slowness. In an interview with<br />
Sarah McFadden, 3 Downsbrough tells about this particular video:<br />
That film is very much about the passing of time, but it’s also the journey “From/To”,<br />
and the traffic and merchandise moving by truck. It all came about from driving on<br />
the highway between Lille and Ghent, and encountering those solid walls of trucks<br />
where the road narrows to two lanes. Of course it’s ultimately boring to film just that,<br />
so I shot part of it in a container park and located some other truck situations: Volvo<br />
cabs parked in neat rows for the weekend before going out again. Movement and the<br />
passage of time.<br />
… It’s about the economy -- its structure, organization and architectonics. I’m<br />
working on a trilogy based loosely around architecture, transportation, highways<br />
and the movement of goods. Railroads, the highway system, shopping areas,<br />
administration buildings ...<br />
It’s a necessary situation, that flow. Without it, what would we do? How to get those<br />
materials distributed without disrupting the planet that we’re trying to inhabit? Man<br />
is a peculiar animal. He can’t live off the land without building a house. Most types<br />
of animals group together, but man does so even more, in cities. The city to him is<br />
much more natural than the forest. There’s nothing unnatural about cities. I don’t live<br />
in agrarian nature, I live in 21st -century urban nature. I think we have to stop saying<br />
that it’s not natural. The nature of that nature has to be articulated -- we can’t refuse<br />
it out of hand.<br />
As to how cities are configured and governed, why and by whom -- we have to<br />
recognize it and talk about it openly.<br />
And thus the place of the event tells about a non-place. Therefore, Peter<br />
Downsbrough’s work can be called atopic: it can be placed but not seized in a<br />
determined fixed place, it always relates to a specific architectural context and is<br />
linked with the social circumstances of the “place,” always at a distance, as an act<br />
both away and dispersed as well as close and connected. Brussels, New York, Lille<br />
in one mutual contextual occurrence/ event, in which the satisfaction of possession<br />
is manifested in the very work through non-possession. Art as a sign of meaning.<br />
(ed. Sarah McFadden)<br />
The title is a reworking of the title of Sophie Lissitzky-Küppers “LIFE. LETTERS. TEXTS.”<br />
on the occasion of a discussion about the work of El Lissitzky.<br />
ENDNOTES<br />
1<br />
Sarah McFadden, from an interview with Peter Downsbrough commissioned by FRAC<br />
Bourgogne for the catalogue 1:1 x temps, quantités, proportions et fuites, Dijon, 2004,<br />
excerpts of which have been published in Espace de Libertés, nr 319, Brussels University<br />
(ULB) , 2004.<br />
2<br />
Raymond Balau, Densities, Imschoot, uitgevers, Ghent, 1996.<br />
3<br />
Peter Downsbrough in conversation with Sarah McFadden, loc. cit.
CKWILLY DE SAUTER<br />
EN<br />
De White-out Studio in Knokke liet zich recent nog opmerken met een uiterst<br />
geslaagd tweeluik van de Nederlander Niek Kemps. De kunstruimte viel weliswaar<br />
uit de Vlaamse subsidieboot maar blijft op kruissnelheid met puntgave projecten.<br />
Momenteel loopt een tentoonstelling van Willy De Sauter, die gevat reageerde<br />
op de ruimtemijke ingrepen van <strong>Christian</strong> <strong>Kieckens</strong>, een van onze rigoureuste<br />
architecten.<br />
<strong>Kieckens</strong> veranderde de problematische White-Out-vitrineruimte (DM 27/1/2005)<br />
grondig van uitzicht. Hij hertekende die, niet met maquettes of nauwelijks<br />
verstaanbare technische tekeningen, hij trok gewoon (amper) twee nieuwe muren<br />
op. De balie verdween achter zo’n wand. De andere muur maakt nu een verbinding<br />
in de ietwat verloren ruimte tussen twee betonnen zuilen. Op die manier wordt die<br />
intiemer. Artistiek leider Freddy Van Parijs kan zo voortaan gemakkelijker sterkere<br />
accrochages be<strong>denken</strong>.<br />
De Sauters oeuvre krijgt de laatste tijd heel veel aandacht. Subtiel en tactiel<br />
becommentarieert hij daarin de begrippen architectuur, ruimte en plaats. Deze<br />
kunstenaar is een purist. Met engelengeduld maakt hij geo-abstract werk waarin hij<br />
bijvoorbeeld krijtlaag na krijtlaag afschuurt tot er slechts grenzelose schoonheid<br />
rest. In Knokke schittert hij vooral met drie muur- en vloertekeningen, als het ware<br />
herinneringen van de stukken lege ruimte die <strong>Kieckens</strong> opvulde met muur. De kleur<br />
van de muurvlakken contrasteert lichtjes met de witte omgeving, hun textuur is een<br />
streling voor het oog, wisselend naargelang je standpunt en de lichtinval.<br />
Tegelijk maakt De Sauter arbeidsintensieve beeldvlakken te realiseren met een<br />
haast poëtische kracht. Tegen de centrale buitenmuur plaatste hij ook talrijke<br />
perfect afgewerkte volumes uit vederlicht isolatiemateriaal. De vormen zijn<br />
allemaal heel letterlijk uit het leven gegrepen: ze zijn de strakke afgeleide van<br />
kastjes, een cd-rekje of een ijskast. Die zien er echter eerder uit als modellen van<br />
een futuristische omgeving.<br />
En vanaf het trottoir is de expo eigenlijk altijd open. Zo is ze ook een loeiharde<br />
kritiek op de walgelijke architectuur van het mondaine, peperdure Knokke.<br />
Luk Lambrecht, ‘IJskast voor de toekomst’, De Morgen, 10 februari 2005
MET<br />
CKJAN MOT<br />
Toen ik je contacteerde met het verzoek de<br />
gevel van de nieuwe galerieruimte te ontwerpen,<br />
confronteerde ik je met het volgende probleem: in<br />
de nieuwe situatie moest er iets gevonden worden<br />
dat vergelijkbaar was met de gang tussen de<br />
straat en de oude galerie, een bufferzone, opdat<br />
je niet meteen met de deur in huis zou vallen.<br />
Tegelijkertijd wou ik zoveel mogelijk natuurlijk licht<br />
in de galerie. Kan je kort reconstrueren hoe we<br />
tewerk zijn gegaan?<br />
CK Voor zover ik me nog herinner zijn er een paar ideeën<br />
geformuleerd waarbij steeds een zone van ongeveer iets meer dan één<br />
meter afstand werd uitgewerkt, maar in het begin lag dat voornamelijk in<br />
het gebied, of in de ruimte van de galerie zelf. Voor mij was een directe<br />
toegang evenmin wenselijk. In alle geval, het lag voor de hand dat er een<br />
“zone” van enkele seconden diende te worden geschapen. Die zone wou<br />
ik uitwerken samen met een asymmetrische blik, zowel van binnen als<br />
van buiten. Maar het is me nooit te doen is geweest om een esthetische<br />
gevel te maken. De schetsen die ik tijdens onze eerste gesprekken<br />
maakte, toonden één of twee muurtjes in de galerieruimte, en een<br />
inkomdeur die geen directe toegang gaf en waardoor de galeriebezoeker<br />
een soort “bocht” moest maken... Om met architecturale termen te<br />
zeggen: een “approach”, een tussengebied, een “in-between space” ...<br />
Maar zoals je zelf ook al zei, die muurtjes waren langs de ene kant goed<br />
omdat ze de ruimte afsloten, maar hadden het nadeel dat ze vrij veel licht<br />
zouden weggenomen hebben. Dus werd er weer een probleem gecreëerd<br />
door een oplossing te geven ... Dus was het duidelijk: zoveel mogelijk<br />
licht, zoveel mogelijk mogelijkheden en zo weinig mogelijk iets doen...<br />
Vandaar die grote “vitrine” en die verplaatsing van die vitrine naar binnen<br />
toe. Hoewel we eerst ook gesproken hebben over het opofferen van die<br />
anderhalve meter als tentoonstellingsruimte, maar daar kwamen we toch<br />
sowieso al op uit.
Het klopt dat het resultaat van al onze<br />
discussies is dat de gevel een enorme vitrine is<br />
geworden en de galerie een kijkdoos, weliswaar<br />
met die ene ruime meter bufferzone ertussen, maar<br />
toch precies dat wat ik aanvankelijk niet wilde.<br />
Het was simpelweg de meest logische oplossing<br />
als je niet op natuurlijk licht wilt besparen. Ik<br />
was in het begin zeer begaan met de condities<br />
waaronder een bezoeker de galerie bezoekt, ik<br />
wou graag zijn intimiteit garanderen, kijken zonder<br />
gezien te worden, en ik wou dat zijn concentratie<br />
niet te veel gestoord zou worden door dingen<br />
die op straat gebeuren. Ondertussen heb ik me<br />
meer dan verzoend met die open gevel: ik heb<br />
niet het gevoel dat de concentratie erg onder die<br />
gevel te lijden heeft, en het gevoel van intimiteit is<br />
vervangen door een nieuw element van ‘staging’,<br />
iets wat in de tentoonstelling van Tino Sehgal,<br />
maar ook van Dora Garcia, sterk naar boven kwam.<br />
Ik zie de tentoonstellingen nu meer in relatie tot<br />
wat er zich buiten afspeelt en omgekeerd wordt er<br />
ook, en voor het eerst, gereageerd van buitenaf.<br />
Je grandioze idee om in de gevel een horizont te<br />
laten lopen had als voordeel dat ik de helft ervan<br />
op een logische manier met filters kan afdekken<br />
en zo belichting en doorzichtigheid aangepast<br />
konden worden. Maar tot nu toe heeft geen enkele<br />
kunstenaar dat nodig geacht.<br />
CK Nee, da’s juist, ik sta daar ook van versteld. Maar goed, je<br />
bedenkt iets en je levert het af en vanaf dan wordt het “ingenomen” door<br />
de gebruiker, of bezoeker, of toeschouwer. Los daarvan, die horizontale<br />
lijn kwam er dan misschien ook weer om net een scheiding, een<br />
onderbreking te geven. Je ziet een gans beeld van binnen naar buiten en<br />
omgekeerd, en toch is er één lijn die je enigszins belemmert maar waar<br />
je niet door gestoord wordt. Maar boeiender voor mij was het verhaal van<br />
de kleur van het raamwerk aan de binnenkant: wit of grijs! Wit betekende<br />
dat de galerieruimte als één geheel afgesloten werd, grijs leidde ertoe dat<br />
het raam ten opzichte van het buitenbeeld meer verdween. Ik denk dat<br />
ook hierin dus opnieuw verschillende opties mogelijk zijn. En da’s nu het<br />
boeiendste aan die ganse ruimte, inclusief die 1,20 meter afstand en dat<br />
raam: het gaat over “over-leven”, mogelijks telkens anders. Het wordt<br />
een soort herkenningsbeeld, hoe simpel het ook is. Trouwens, wat in de<br />
ruimte, of jouw ruimte, te zien is, is belangrijk, niet dat frame en zeker<br />
niet ik als architect. Daarom ook die betrachting om een afstandelijk<br />
beeld te creëren, iets dat zo lang mogelijk overeind blijft, steeds herinterpreteerbaar.<br />
Ik heb je destijds niet verzocht om de<br />
gevel zo te ontwerpen dat de ruimte meteen als<br />
een galerieruimte herkend kon worden. Maar ik ben<br />
wel benieuwd in hoeverre je zelf ontwerpt vanuit<br />
typologieën. Is dat belangrijk voor je?<br />
Om budgettaire redenen is de gevel<br />
in glas en hout opgetrokken en niet in glas en<br />
metaal. Het resultaat is een gevel die er mogelijk<br />
minder modern uit ziet maar het voordeel is dat<br />
hij in ieder geval veel flexibeler is wat betreft de<br />
kleurtoepassing. In het kader van ‘The gallery<br />
show’ heb ik aan Joe Scanlan gevraagd om een<br />
nieuwe kleur te be<strong>denken</strong>, ter vervanging van het<br />
neutrale grijs waarin het nu is geschilderd.<br />
CK In principe wel, maar hier wou ik duidelijk af van de gekende<br />
stereotypische beelden van een galeriegevel zoals het grote glas, de<br />
ondoorzichtbare deur of de garagepoort. Wat me meer interesseerde<br />
was hoe de ruimte via dit verticale, open vlak een interactie kon geven<br />
met de stad, met het stedelijk gebeuren zoals je dat ook hebt met cafés<br />
en bars. Om die reden vond ik het noodzakelijk om een “afstandelijk”,<br />
“neutraal” beeld te geven, iets waar je dus alle kanten mee op kan en dat<br />
geen direct stigma geeft naar een zogenaamde “moderne” oplossing,<br />
maar eerder iets dat er is alsof het er altijd al is geweest. Zo kon voor mij<br />
de ruimte op zich interessant worden, door wat er zich in die ruimte zou<br />
gaan afspelen en doordat iedereen op zijn eigen manier met die ruimte<br />
zou omgaan, zonder dat die gevel enige aandacht zou gaan opeisen. De<br />
verdeling in gelijke stukken is louter van pragmatische aard, een maat die<br />
net voldoende is om ook als deur te functioneren en een horizontale lijn<br />
om een soort van afbakening te geven tegenover tussen stad en interieur<br />
... in feite een soort “spel”, belangeloos, fragiel maar wel betekenisvol.<br />
CK Het probleem met een niet-natuurkleurig aluminiumprofiel is dat<br />
het op voorhand gemoffeld wordt en dat bijgevolg de kleur vastgelegd<br />
is voor lange tijd. Hout heeft inderdaad het voordeel dat er verschillende<br />
opties mogelijk zijn en blijven. Het neutrale grijs heeft meer te maken met<br />
onopzichtigheid om de ruimte meer te laten spreken. Een kleurtoepassing<br />
gaat een eigen autonomie opeisen, het bezit een eigen “laag”, het laat de<br />
dingen op een andere manier werken of functioneren, iets waar ik voor<br />
mezelf ook vanuit een andere invalshoek zou over redeneren. In feite gaat<br />
het hier ook over een verschillende houding om met architectuur of om<br />
met kunst om te gaan. Elke supplementaire inbreng aan de architectuur<br />
moet ook een bijkomende inhoud geven, anders zou er sprake kunnen<br />
zijn van overbodigheid, of zelfs van een zekere gratuitheid ... Tot nu<br />
toe heb ik hier steeds als architect geredeneerd maar voor mij is het<br />
nu duidelijk dat die rol “voorbij” is, in die zin dat het gebouw aan de<br />
gebruiker is overgedragen, anderen hebben het in bezit genomen. Ik heb<br />
geen probleem met een supplementaire laag, als die er enige betekenis<br />
aan toevoegt, iets in vraag stelt, of een eigen verhaal geeft. Op die wijze is<br />
het werk van de architect een soort sokkel, zij het hier een verticale wand,<br />
een dorpel en een afstand van 1,20 meter.
(5.25 x 6.00)<br />
(11.25 x 6.00)<br />
(4.13 x 6.00)<br />
(4.13 x 6.00)<br />
(9.00 x 7.50)<br />
ECRAN<br />
(C) #7<br />
(C) #6<br />
(C) #4<br />
(C) #3<br />
(C) #2<br />
(C) #8<br />
RIDEAU<br />
(C) #9<br />
(C) #5<br />
(C) #10<br />
RIDEAU<br />
(4.50 x 6.00)<br />
(4.50 x 12.00)<br />
CABINE TECHNIQUE<br />
(17.25 x 9.00)<br />
ENTREE DE L'EXPOSITION<br />
H.S.L. 3.00<br />
PORTE<br />
(C) #12<br />
LE FRESNOY, RUE DU FRESNOY 22, FR-57002 TOURCOING<br />
(24.75 x 4.50)<br />
CABINE TECHNIQUE<br />
MARCHES<br />
PORTE<br />
<br />
ECRAN<br />
(C) #13<br />
(C) #14<br />
<br />
<br />
<br />
CKLE FRESNOY<br />
IN<br />
PROJECTIONS, LES TRANSPORTS DE L’IMAGE<br />
LUMIERES DU TEMPS / THIERRY KUNTZEL<br />
<br />
<br />
#7<br />
VENISES<br />
<br />
#8<br />
RETOUR<br />
BANC<br />
#9<br />
DESSERTE<br />
<br />
<br />
1998 Dominique Païni, commissaire<br />
Atom Egoyan, Alain Fleischer, Michael Snow,<br />
Bill Seamen, Anne-Marie Jugnet, Jean-Pierre Bertrand,<br />
Patrick Bokanowski, Jozef Robakowski, Henri Foucault<br />
2006 Raymond Bellour, commissaire<br />
PANORAMA 7<br />
2006 Philippe Dagen, commissaire<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
#1<br />
UNE LETTRE<br />
<br />
<br />
#6<br />
TIME SMOKING<br />
#4<br />
NOSTOS 3<br />
#3<br />
NOSTOS 2<br />
#2<br />
NOSTOS 1<br />
BANC BANC<br />
BANC BANC BANC<br />
#10<br />
TOMBEAUX<br />
#5<br />
TU<br />
<br />
<br />
<br />
#11<br />
EDGAR POE<br />
THIERRY KUNTZEL / EXPOSITION<br />
<br />
#12<br />
THE WAVES<br />
<br />
<br />
<br />
#13<br />
W<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
PROJET<br />
<br />
PLAN D'AMENAGEMENT RDC: PN / GN 01 01 <br />
EXPOSITION “LUMIERES DU TEMPS / THIERRY KUNTZEL”, 2006<br />
VOICES / LA VOIX<br />
2000 Pascale Pronnier, commissaire<br />
Gary Hill, Jochen Gerz, Vito Acconci, Yugi Oshima,<br />
Pierre Huyghe, Judith Barry, Moniek Toebosch,<br />
Janet Cardiff, Georges Bures Miller, Sarkis,<br />
Kristin Oppenheim<br />
FABLES DU LIEU<br />
2001 Georges Didi-Huberman, commissaire<br />
James Turell, Claudio Parmiggiani, Pascal Convert,<br />
Giuseppe Pennone, Hantaï<br />
SANS COMMUNE MESURE<br />
2002 Régis Durand, commissaire<br />
Gary Hill, Robert Filliou, Pierre Giner, William Klein,<br />
Patrick Corrillon, Chris Marker, Valérie Merjen,<br />
Peter Rose<br />
LONDRES/BOMBAY / PATRICK KEILLER<br />
2006 Pascale Pronnier, commissaire<br />
HISTOIRES ANIMEES<br />
2007 Antonio Juan Alvarez, Laurence Dreyfus,<br />
Marta Gili, Neus Miro, commissaires<br />
Carlos Amorales, Lars Arrhenius, Benoit Broisat, Shelly Eshkar<br />
& Paul Kaesar, Kota Ezawa, William Kentridge, Cristina Lucas,<br />
Cecilia Lundqvist, Hans Op de Beeck, Sven Pahlsson,<br />
Arthur De Pins, Miguel Soares, Magnus Wallin, e.a.<br />
PANORAMA 8<br />
2007 Dominique Païni, commissaire
SUITE EXPOSITION<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
SORTIE DE SECOURS<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
3<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
SORTIE DE SECOURS<br />
<br />
<br />
MARCHES SUPPLEMENTAIRES<br />
AF<br />
TOILES ARENA<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
LE FRESNOY, RUE DU FRESNOY 22, FR-57002 TOURCOING<br />
<br />
0 1 2<br />
5<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
KH<br />
<br />
10<br />
LB<br />
GS<br />
OP<br />
9<br />
12<br />
EV 8<br />
LB<br />
6<br />
<br />
11<br />
AG<br />
7 TB<br />
<br />
AM<br />
13<br />
<br />
BG<br />
14<br />
<br />
INSTALLATIONS PANORAMA 7<br />
COMMISSAIRE PHILIPPE DAGEN <br />
<br />
NR I I NOM<br />
REZ<br />
1 BE BRUNO ELISABETH<br />
2 KH KURT HENTSCHLEGER<br />
3 CP CYPRIEN DEDEURWAERDER<br />
4 BR BERTRAND RIGAUX <br />
5 EM ERIC MUTEL <br />
6 LB LOIC BONTEMS <br />
7 TB TORSTEN BRUCH <br />
8 EV EMMANUEL VA NTILLARD<br />
9 GS GUILLAUME SEGUR <br />
10 LB LESLIE BLOQUERT <br />
11 OP OLIVIER PERRIQUET <br />
12 AG AURELIE GARON<br />
13 AM ALEJANDRO MONCADA <br />
14 BG BENJAMIN GOULON <br />
15 CH CELINE HUYGHEBAERT <br />
16 TN TAMI NOTSANI <br />
17 CI CATHERINE IKAM <br />
18 JT JULIEN TARRIDE <br />
19 AF ANTONIA FRITCHE <br />
20 HB HAKEEM B <br />
21 ZI ZOE INCH <br />
<br />
N1<br />
22 FR FRANCOIS ROUAN <br />
23 AP ALTINA Ï PETROVICH<br />
24 JB JOHAN BERARD <br />
25 EA EMILIE AUSSEL <br />
26 CC CLEA COUDSI <br />
27 PP PAOLO PACHINI <br />
<br />
EXT<br />
28 FG FABIEN GIRAUD<br />
2<br />
17<br />
<br />
EM<br />
5<br />
BR<br />
4<br />
CI<br />
15<br />
CH<br />
ZI<br />
21<br />
BE<br />
1<br />
CD<br />
3<br />
18<br />
JT<br />
16<br />
TN<br />
<br />
19<br />
<br />
<br />
20<br />
HB<br />
<br />
PANORAMA #7 / EXPOSITION<br />
<br />
PLAN DEFINITIF<br />
PLAN D'AMENAGEMENT RDC: PN / GN 01 02<br />
<br />
<br />
EXPOSITION “PANORAMA 7”, 2006 EXPOSITION “LONDRES/BOMBAY / PATRICK KEILLER”, 2006
WC<br />
WC<br />
COURSIVE OUEST GRANDE NEF<br />
COURSIVE OUEST GRANDE NEF<br />
ISSUE DE SECOURS<br />
DD<br />
ISSUE DE SECOURS<br />
CB<br />
CH<br />
MH<br />
LB<br />
KE<br />
ATELIER DE DECOR<br />
ATELIER DE DECOR<br />
CA<br />
BB<br />
MW<br />
AG<br />
YL<br />
AMG<br />
LA CL SJ CHL<br />
HODB<br />
RI<br />
ES<br />
DS<br />
COURSIVE<br />
PETITE NEF<br />
PETITE NEF<br />
COURSIVE<br />
SUD<br />
GRANDE NEF<br />
MS<br />
GRANDE NEF<br />
FM<br />
COURSIVE<br />
NORD<br />
GRANDE NEF<br />
SP<br />
COURSIVE<br />
PETITE NEF<br />
PETITE NEF<br />
COURSIVE<br />
SUD<br />
GRANDE NEF<br />
BG<br />
GRANDE NEF<br />
COURSIVE<br />
NORD<br />
GRANDE NEF<br />
TB<br />
DB<br />
SE/PK<br />
SDS<br />
ADP<br />
WK<br />
SS<br />
BR<br />
SC<br />
DD<br />
ACCEUIL<br />
ACCEUIL<br />
HALL D'ENTREE<br />
ACCES PUBLIC<br />
GRANDE GALERIE<br />
BAR<br />
HALL D'ENTREE<br />
ACCES PUBLIC<br />
GRANDE GALERIE<br />
BAR<br />
ACCES CAFETARIA<br />
0 1 2<br />
5<br />
ACCES CAFETARIA<br />
0 1 2<br />
5<br />
EXPOSITION “HISTOIRES ANIMEES”, 2007 EXPOSITION “PANORAMA 8 / PRESUMES COUPABLES”, 2007
ALTINA Ï PETROVICH<br />
JOHAN BERARD<br />
EMILIE AUSSEL<br />
CINEMA<br />
BANYA SIM<br />
ZDB<br />
[6]<br />
_<br />
foto’s Reiner Lautwein<br />
FLORENT TROCHEL<br />
LESLIE BLOQUERT<br />
DAAN SPRUYT<br />
DELPHINE DE BLIC<br />
OLIVIER PERRIQUET<br />
HELENE IRATCHET<br />
PANORAMA<br />
NOTRE MEILLEUR MONDE<br />
GUILLAUME SEGUR<br />
AURELIE GARON<br />
DMITRI MAKHOMET<br />
BENOIT BOURREAU<br />
JULIEN ROBY<br />
TORSTEN BRUCH<br />
CLEA COUDSI<br />
ANA MARIA GOMES<br />
FRANÇOIS ROUAN<br />
EMMANUEL VANTILLARD<br />
LOIC BONTEMS<br />
ALEJANDRO<br />
MONCADA<br />
BENJAMIN<br />
GOULON<br />
MARIE HENDRIKS<br />
DANIEL BROWNE<br />
SHALIMAR PREUSS<br />
KURT<br />
HENTSCHLEGER<br />
ERIC MUTEL<br />
CATHERINE IKAM<br />
CELINE<br />
HUYGHEBAERT<br />
TEBOHO EDKINS<br />
OLEG TCHERNY<br />
LAURA GOZLAN<br />
ZOE INCH<br />
BERTRAND RIGAUX<br />
MICKAEL KUMMER<br />
PROJECTIONS<br />
NICOLAS GIRAUD<br />
FANNY DOUARCHE<br />
CYPRIEN DEDEURWAERDER<br />
JULIEN TARRIDE<br />
TAMI NOTSANI<br />
PAOLO PACHINI<br />
ALAIN PUEL<br />
SEBASTIEN CAILLAT<br />
FABIEN GIRAUD<br />
N1<br />
BRUNO ELISABETH<br />
HAKEEM B<br />
ANTONIA FRITCHE<br />
ZHENCHEN LIU<br />
MICHELA FRANZOSCO<br />
DAVID BURROWS<br />
REZ<br />
CINEMA<br />
“PLAN METRO”, EXPOSITION “PANORAMA 7”, 2006
- Zoeken Denken Bouwen, tentoonstellingsconcept Stedelijk Museum, Aalst, 2001
- Mutations, tentoonstellingsconcept La Raffinerie, Brussel, 2001
- Besloten Wereld Open Boeken, tentoonstellingsconcept Groot-Seminarie, Brugge, 2002
# VII<br />
D7-16<br />
DOSSIER 7<br />
KANTOORGEBOUW CARACTERE<br />
DOSSIER 13<br />
APPARTEMENTEN<br />
DOSSIER 8<br />
APOTHEEK EN APPARTEMENTEN<br />
DOSSIER 14<br />
WOONCOMPLEX<br />
DOSSIER 9<br />
ESCADA HUIS<br />
DOSSIER 15<br />
WOONCOMPLEX<br />
DOSSIER 10<br />
HERENHUIS<br />
DOSSIER 16<br />
WOONCOMPLEX<br />
DOSSIER 11<br />
KANTOORGEBOUW<br />
DOSSIER 12<br />
PARKEERPLATEAUS<br />
- Zoeken Denken Bouwen, tentoonstellingsconcept Stedelijk Museum, Aalst, 2001