Tijdschrift: Getuigen tussen geschiedenis en herinnering - Nr. 118 (september 2014): In naam van de slachtoffers – Dictatuur en staatsterreur in Argentinië, Chili en Uruguay
Tussen 1970 en 1990 kennen Argentinië, Chili en Uruguay een bijzonder gewelddadige periode van dictatuur en staatsterreur. Het proces van democratisch herstel in de jaren daarna gaat onvermijdelijk gepaard met de constructie van verhalen en herinneringen die het verleden vormgeven. De figuur van het slachtoffer staat centraal in dit proces, en wordt kritisch geanalyseerd in de teksten die Claudia Feld, Luciana Messina en Nadia Tahir hebben verzameld.
Tussen 1970 en 1990 kennen Argentinië, Chili en Uruguay een bijzonder gewelddadige periode van dictatuur en staatsterreur. Het proces van democratisch herstel in de jaren daarna gaat onvermijdelijk gepaard met de constructie van verhalen en herinneringen die het verleden vormgeven. De figuur van het slachtoffer staat centraal in dit proces, en wordt kritisch geanalyseerd in de teksten die Claudia Feld, Luciana Messina en Nadia Tahir hebben verzameld.
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Redactioneel<br />
Editorial<br />
OVERAL<br />
HAKENKRUIZEN<br />
E<strong>en</strong> viermaan<strong>de</strong>lijks tijdschrift als het<br />
onze kan onmogelijk <strong>de</strong> actualiteit op <strong>de</strong> voet volg<strong>en</strong>.<br />
Maar lat<strong>en</strong> we die vertrag<strong>in</strong>g b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> om afstand te<br />
nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> balans op te mak<strong>en</strong>. M<strong>in</strong><strong>de</strong>r dan e<strong>en</strong> jaar<br />
geled<strong>en</strong> haald<strong>en</strong> <strong>de</strong> Russische media het hak<strong>en</strong>kruis<br />
weer bov<strong>en</strong> to<strong>en</strong> ze <strong>de</strong> fascistische koers <strong>van</strong> Oekraïne<br />
hekeld<strong>en</strong>. We k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> dat soort uitsprak<strong>en</strong> natuurlijk,<br />
die holle fras<strong>en</strong>. Poet<strong>in</strong> wil<strong>de</strong> dui<strong>de</strong>lijk e<strong>en</strong> smet werp<strong>en</strong><br />
op <strong>de</strong> pro-Europese betogers die ijverd<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong><br />
onafhankelijk Oekraïne zon<strong>de</strong>r Viktor Janoekovitsj.<br />
Ongetwijfeld probeer<strong>de</strong> <strong>de</strong> nieuwe tsaar mete<strong>en</strong> ook<br />
zijn eig<strong>en</strong> oorlogszucht te rechtvaardig<strong>en</strong>.<br />
Tot zover zijn we het e<strong>en</strong>s, geloof ik. MAAR IS DAT<br />
SINISTERE SYMBOOL, DAT HAKENKRUIS, DAN<br />
SLECHTS DE INZET VAN EEN PROPAGANDA<strong>–</strong><br />
STRIJD? Is het één grote Russische leug<strong>en</strong>, zoals <strong>de</strong><br />
Europese pers suggereert? Volg<strong>en</strong>s mij k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> we<br />
Oekraïne op die manier al te makkelijk het statuut<br />
toe <strong>van</strong> <strong>–</strong> excuses voor <strong>de</strong> term <strong>–</strong> slachtoffer. Aha. U<br />
d<strong>en</strong>kt dat ik overdrijf, dat ik te licht ga over <strong>de</strong> bloedige<br />
repressie <strong>van</strong> <strong>de</strong> Maidanbeweg<strong>in</strong>g.<br />
Dat is uiteraard niet mijn bedoel<strong>in</strong>g. Maar we<br />
moet<strong>en</strong> voorzichtig zijn: <strong>de</strong> feit<strong>en</strong> zijn niet zo <strong>van</strong>zelfsprek<strong>en</strong>d<br />
als ze op het eerste gezicht lijk<strong>en</strong>. Ze word<strong>en</strong><br />
gefilterd, <strong>en</strong>erzijds, door e<strong>en</strong> paneuropees discours dat<br />
zich zelfg<strong>en</strong>oegzaam laat voorstaan op haar <strong>de</strong>mocratische<br />
verworv<strong>en</strong>hed<strong>en</strong>, <strong>en</strong> an<strong>de</strong>rzijds door het discours<br />
<strong>van</strong> Poet<strong>in</strong>s partij. De Russische tactiek is vrij<br />
doorzichtig, maar dat mag ons niet belett<strong>en</strong> om stil te<br />
staan bij <strong>de</strong> alomteg<strong>en</strong>woordigheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> swastika <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> realiteit die daarachter schuilt, <strong>en</strong> ons te verbaz<strong>en</strong><br />
over <strong>de</strong> bl<strong>in</strong>dheid <strong>in</strong> Europa voor het Oekraï<strong>en</strong>se extremisme.<br />
E<strong>en</strong> Europa, nota b<strong>en</strong>e, dat s<strong>in</strong>ds <strong>de</strong> laatste verkiez<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> ongezi<strong>en</strong> groot aantal extreemrechtse<br />
A Philippe Mesnard,<br />
hoofd <strong>van</strong> <strong>de</strong> redactie<br />
partij<strong>en</strong> moet tolerer<strong>en</strong> <strong>in</strong> haar parlem<strong>en</strong>t. Dat stemt<br />
tot nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, niet?<br />
Maar hebb<strong>en</strong> we het nu over Oekraïne, het mikpunt<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Russische propaganda? OF OVER DE POPU-<br />
LARITEIT VAN HET HAKENKRUIS? Eig<strong>en</strong>lijk over<br />
bei<strong>de</strong>. Het bijzon<strong>de</strong>re di<strong>en</strong>t hier als voorbeeld voor het<br />
algem<strong>en</strong>e, als illustratie <strong>en</strong> <strong>her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g</strong>. Het is pijnlijk<br />
wanneer dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die word<strong>en</strong> erk<strong>en</strong>d als <strong>de</strong> agressor<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> e<strong>en</strong> conflict (<strong>en</strong> die rol ook op<strong>en</strong>lijk opnem<strong>en</strong>), <strong>de</strong><br />
v<strong>in</strong>ger op <strong>de</strong> won<strong>de</strong> wet<strong>en</strong> te legg<strong>en</strong>. Ik verklaar me<br />
na<strong>de</strong>r. We hebb<strong>en</strong> <strong>de</strong> neig<strong>in</strong>g om groep<strong>en</strong> <strong>en</strong> partij<strong>en</strong><br />
waarteg<strong>en</strong> politiek geweld wordt gebruikt, collectief<br />
on<strong>de</strong>r te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>duidige slachtoffercategorie.<br />
Wat juist cruciaal is <strong>in</strong> dit soort situaties, is niet (of<br />
niet meer) dat er <strong>in</strong>formatie wordt verspreid <strong>–</strong> die is er<br />
<strong>van</strong>daag overal, <strong>en</strong> <strong>in</strong> overvloed <strong>–</strong> maar dat m<strong>en</strong> leert<br />
<strong>de</strong> complexiteit te vatt<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> realiteit waarnaar die<br />
<strong>in</strong>formatie verwijst. Soms wordt <strong>de</strong> <strong>in</strong>druk gewekt dat<br />
<strong>de</strong> realiteit ‘live’ <strong>en</strong> <strong>van</strong> dichtbij wordt gevolgd, terwijl <strong>de</strong><br />
afstand <strong>tuss<strong>en</strong></strong> bron <strong>en</strong> verslaggever erg groot kan zijn.<br />
‘De complexiteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> realiteit’: het is ev<strong>en</strong>goed<br />
e<strong>en</strong> nietszegg<strong>en</strong><strong>de</strong> formuler<strong>in</strong>g. Maar toch, uit respect<br />
voor die complexiteit mog<strong>en</strong> we niet te snel e<strong>en</strong><br />
moreel oor<strong>de</strong>el vell<strong>en</strong> op basis <strong>van</strong> e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> i<strong>de</strong>e<br />
<strong>van</strong> <strong>slachtoffers</strong>chap, <strong>en</strong> moet<strong>en</strong> we <strong>de</strong> beeld<strong>en</strong> die we<br />
te zi<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong>, beter ontled<strong>en</strong>. Zo kunn<strong>en</strong> we bijvoorbeeld<br />
niet ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> dat er <strong>in</strong> Oekraïne nog steeds<br />
e<strong>en</strong> ultranationalistische grondstroom aanwezig is. Tot<br />
op <strong>van</strong>daag verheerlijk<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> hun pronazistische<br />
held<strong>en</strong>, die zich schuldig hebb<strong>en</strong> gemaakt<br />
aan antisemitische misdad<strong>en</strong>. Die held<strong>en</strong> zijn Yaroslav<br />
Stetsko <strong>en</strong> Stepan Ban<strong>de</strong>ra, om er slechts twee te noem<strong>en</strong>.<br />
<strong>In</strong> 2010 werd zelfs e<strong>en</strong> standbeeld opgericht voor<br />
Ban<strong>de</strong>ra, kunt u zich dat voorstell<strong>en</strong>? Oekraïne heeft<br />
het autoritaire regime <strong>van</strong> Vladimir Poet<strong>in</strong> dan wel<br />
afgewez<strong>en</strong>, dat betek<strong>en</strong>t nog niet dat het land altijd<br />
ev<strong>en</strong> overtuig<strong>en</strong><strong>de</strong> stapp<strong>en</strong> zet richt<strong>in</strong>g <strong>de</strong> <strong>de</strong>mocratie<br />
zoals Europa die heeft ge<strong>de</strong>f<strong>in</strong>ieerd (of verbeeld).<br />
Neem nu <strong>de</strong> besliss<strong>in</strong>g <strong>van</strong> e<strong>in</strong>d februari <strong>2014</strong>. De <strong>in</strong>terimreger<strong>in</strong>g<br />
<strong>van</strong> Oleksandr Toertsjynov zat nog maar<br />
net <strong>in</strong> het za<strong>de</strong>l of ze vaardige e<strong>en</strong> verbod uit op het<br />
gebruik <strong>van</strong> <strong>de</strong> Russische taal. Niet mete<strong>en</strong> e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>mocratische goodwill. Kortom, <strong>en</strong> misschi<strong>en</strong> wat<br />
kort door <strong>de</strong> bocht, <strong>de</strong> vijand<strong>en</strong> <strong>van</strong> onze vijand<strong>en</strong> zijn<br />
niet noodzakelijk onze vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong>.<br />
DAT KLINKT EEN BEETJE HOOGDRAVEND,<br />
IK GEEF HET TOE. Toch is het ess<strong>en</strong>tieel dat we <strong>de</strong><br />
contradicties <strong>in</strong> het <strong>de</strong>bat ontwar<strong>en</strong>. De extremistische<br />
uitwass<strong>en</strong> <strong>in</strong> Oekraïne mog<strong>en</strong> <strong>in</strong> ge<strong>en</strong> geval aanleid<strong>in</strong>g<br />
gev<strong>en</strong> om <strong>de</strong> hele sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g af te schrijv<strong>en</strong>, om niet<br />
te gelov<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> kracht <strong>en</strong> <strong>de</strong> wil <strong>van</strong> <strong>de</strong> Oekraï<strong>en</strong>se<br />
burgers om e<strong>en</strong> <strong>de</strong>mocratisch bestel uit te bouw<strong>en</strong>.<br />
Vergeet niet dat het land e<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>r dramatische<br />
<strong>geschied<strong>en</strong>is</strong> heeft gek<strong>en</strong>d. Het werd eeuw<strong>en</strong>lang<br />
betwist, opgesplitst <strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>gevall<strong>en</strong> door haar bur<strong>en</strong><br />
(Pol<strong>en</strong>, Oost<strong>en</strong>rijk, Duitsland, tsaristisch Rusland, <strong>de</strong><br />
Sovjetunie). Vergeet ook niet <strong>de</strong> twee perio<strong>de</strong>s <strong>van</strong><br />
grote hongersnood, <strong>de</strong> repressie <strong>en</strong> <strong>de</strong>portatie <strong>van</strong><br />
communist<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> <strong>de</strong>rtig <strong>en</strong> na <strong>de</strong> oorlog. Wat er<br />
to<strong>en</strong> is gebeurd, heeft <strong>de</strong> relaties <strong>tuss<strong>en</strong></strong> Oekraïne <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
voormalige Sovjetunie zwaar on<strong>de</strong>r druk gezet. <strong>In</strong> het<br />
Bloodland dat Oekraïne was, duur<strong>de</strong> <strong>de</strong> burgeroorlog<br />
tot beg<strong>in</strong> jar<strong>en</strong> vijftig. En <strong>de</strong> barbaarsheid.<br />
JAZEKER, DE BARBAARSHEID. Niet meer<br />
teg<strong>en</strong>over <strong>de</strong> Jod<strong>en</strong>, want die war<strong>en</strong> er <strong>in</strong> die contrei<strong>en</strong><br />
niet meer. Al aan het e<strong>in</strong><strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw,<br />
met <strong>de</strong> pogroms, werd <strong>de</strong> Joodse bevolk<strong>in</strong>g geviseerd.<br />
Dat g<strong>in</strong>g zo door tijd<strong>en</strong>s <strong>de</strong> oorlog <strong>van</strong> 14-18 <strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
jar<strong>en</strong> tw<strong>in</strong>tig, tot <strong>de</strong> nazi’s het werk kwam<strong>en</strong> afmak<strong>en</strong>.<br />
<strong>In</strong> die z<strong>in</strong> legt <strong>de</strong> propaganda <strong>van</strong> Poet<strong>in</strong> e<strong>en</strong> belangrijk<br />
pijnpunt bloot. Net als <strong>de</strong> Baltische stat<strong>en</strong> is Oekraïne<br />
nooit <strong>in</strong> het re<strong>in</strong>e gekom<strong>en</strong> met haar verled<strong>en</strong>, met <strong>de</strong><br />
gewillige <strong>en</strong> systematische me<strong>de</strong>werk<strong>in</strong>g aan <strong>de</strong> Shoah.<br />
En zo kom<strong>en</strong> we terug bij <strong>de</strong> swastika.<br />
To<strong>en</strong> ik het hak<strong>en</strong>kruis zag opduik<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> televisiejournal<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> merkte hoezeer het <strong>de</strong> gemoe<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
verhitte, dacht ik: het is echt overal, dat kruis. Je komt<br />
het voortdur<strong>en</strong>d teg<strong>en</strong>, alle<strong>en</strong> of sam<strong>en</strong> met het portret<br />
<strong>van</strong> Hitler. Dat vraagt om e<strong>en</strong> <strong>de</strong>bat over <strong>de</strong> plaats <strong>van</strong><br />
Save the date<br />
De Franstalige versie <strong>van</strong> het<br />
tijdschrift <strong>Getuig<strong>en</strong></strong> <strong>tuss<strong>en</strong></strong> <strong>geschied<strong>en</strong>is</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g</strong> wordt voorgesteld door<br />
Luba Jurg<strong>en</strong>son<br />
<strong>in</strong> aanwezigheid <strong>van</strong> Philippe Mesnard,<br />
tijd<strong>en</strong>s <strong>de</strong> bije<strong>en</strong>komst <strong>van</strong> Palabres op<br />
7 oktober <strong>2014</strong> om 19u <strong>in</strong> het <strong>In</strong>stitut hongrois<br />
(rue Bonaparte 92, 75006 Parijs).<br />
<strong>In</strong>itiatief: CIRCE (C<strong>en</strong>tre <strong>In</strong>terdiscipl<strong>in</strong>aire <strong>de</strong><br />
Recherches C<strong>en</strong>tre-Europé<strong>en</strong>nes), Universiteit<br />
Paris-Sorbonne <strong>en</strong> Adice (Association pour le<br />
Développem<strong>en</strong>t <strong>de</strong>s <strong>In</strong>itiatives Citoy<strong>en</strong>nes et<br />
Europé<strong>en</strong>nes).<br />
Organisatie: Aurélie Rouget-Garma,<br />
Universiteit Paris-Sorbonne <strong>en</strong> CIRCE,<br />
Aurelie.Rouget-Garma@paris-sorbonne.fr<br />
Coörd<strong>in</strong>atie: Malgorzata Smorag-Goldberg,<br />
Université Paris-Sorbonne et CIRCE,<br />
maougocha@usa.net.<br />
www.facebook.com/Palabres<br />
Ook <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandstalige versie wordt <strong>in</strong> het<br />
najaar officieel gelanceerd. Hou vooral onze<br />
website <strong>in</strong> het oog: www.auschwitz.be.<br />
<strong>de</strong> Holocaust <strong>in</strong> onze cultuur, maar ook over <strong>de</strong> plaats<br />
<strong>van</strong> het nazisme. De nazisymboliek lijkt volledig <strong>in</strong>geburgerd,<br />
<strong>en</strong> dat is wat me <strong>de</strong> meeste zorg<strong>en</strong> baart. De<br />
swastika is makkelijk herk<strong>en</strong>baar, e<strong>en</strong>voudig, hij kan zo<br />
op e<strong>en</strong> badge of e<strong>en</strong> label. Als pedagogie dan toch het<br />
co<strong>de</strong>woord is <strong>van</strong> het huidige <strong>her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g</strong>sbeleid, zou<br />
het dan ge<strong>en</strong> goed i<strong>de</strong>e zijn om het <strong>de</strong>bat <strong>in</strong> het klaslokaal<br />
te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, <strong>en</strong> die paradoxale beeld<strong>en</strong>verer<strong>in</strong>g<br />
sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong> jonger<strong>en</strong> te ontcijfer<strong>en</strong>? ❚<br />
Wie meer wil wet<strong>en</strong> over <strong>de</strong> Oekraï<strong>en</strong>se ultranationalist<strong>en</strong>, hun<br />
nostalgie naar het nazitijdperk <strong>en</strong> hun positie b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> Oekraï<strong>en</strong>se<br />
staat, verwijs ik graag naar het volg<strong>en</strong><strong>de</strong> artikel <strong>van</strong> Delph<strong>in</strong>e Bechtel:<br />
‘Les pogroms <strong>en</strong> Galicie, 1941: <strong>de</strong>s pages blanches <strong>de</strong> l’histoire à une<br />
histoire <strong>en</strong> po<strong>in</strong>tillés?’, <strong>in</strong> Luba Jurg<strong>en</strong>son & Alexandre Prstojevic, Des<br />
Témo<strong>in</strong>s aux héritiers. L’écriture <strong>de</strong> la Shoah et la culture europé<strong>en</strong>ne, Parijs:<br />
Petra, 2012, 113-135.<br />
4 <strong>Getuig<strong>en</strong></strong> <strong>tuss<strong>en</strong></strong> <strong>geschied<strong>en</strong>is</strong> <strong>en</strong> <strong>her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g</strong> <strong>–</strong> nr. <strong>118</strong> / September <strong>2014</strong> Testimony betwe<strong>en</strong> history and memory <strong>–</strong> n°<strong>118</strong> / September <strong>2014</strong><br />
5