dichtbij - Sophia Revalidatie
dichtbij - Sophia Revalidatie
dichtbij - Sophia Revalidatie
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
VER<br />
beteren<br />
binden<br />
antwoorden<br />
van specialistische revalidatiezorg<br />
<strong>dichtbij</strong><br />
Strategisch Beleidsplan<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong><br />
2010 - 2013
I n h o u d s o p g a v e<br />
1 Inleiding 2<br />
2 Toenemende externe druk 3<br />
2.1 Marktwerking en toenemende concurrentie 3<br />
2.2 Toenemende eisen aan kwaliteit, doelmatigheid en transparantie 3<br />
2.3 Patiënt centraal in de keten 3<br />
2.4 Toename van vraag en technische mogelijkheden 4<br />
3 Huidige kenmerken en positie van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> 5<br />
3.1 <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> levert specialistische revalidatie 5<br />
3.2 Stabiele organisatie met interne oriëntatie en sterke positie in de regio 6<br />
3.3 Interne oriëntatie past niet meer bij de externe ontwikkelingen 6<br />
4 Kernstrategie van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> 8<br />
4.1 Missie en waardepropositie 8<br />
4.2 Visie 2013: versterkte en verankerde positie in de regio 8<br />
5 VERbeteren, VERbinden en VERantwoorden 9<br />
5.1 VERbeteren 9<br />
• Binnen het aanbod van specialistische revalidatie excelleren op de primaire doelgroepen 9<br />
• De keuze voor nieuwe doelgroepen wordt gebaseerd op duidelijke criteria en markt verkenning 9<br />
• De zorgpaden binnen <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> sluiten goed op elkaar aan tussen de diverse clusters 9<br />
• <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> werkt continu aan ontwikke ling van kwalitatief hoogwaardige revalidatiezorg 9<br />
5.2 VERbinden 11<br />
• <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> heeft een duidelijke en erkende plek in de keten 11<br />
• <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> heeft een actieve rol bij het zorgen dat ‘de juiste patiënt op de juiste plaats’ komt 11<br />
• De positie van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> in de ziekenhuizen is versterkt 11<br />
• <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> functioneert regionaal als kennis- en expertisecentrum 11<br />
• Het contact met de 1 e -lijn is verder ontwikkeld 12<br />
5.3 VERantwoorden 12<br />
• <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> levert goede kwaliteit voor een passende prijs 12<br />
• <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> is zowel qua inhoud als proces transparant in haar modulaire behandel aanbod 12<br />
6 Organisatie 13<br />
6.1 <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> investeert in haar medewerkers 13<br />
6.2 Externe gerichtheid en flexibiliteit als thema’s binnen het personeels beleid 13<br />
6.3 Duaal management en vakgroepen 14<br />
6.4 Bouw 14<br />
Verklarende woordenlijst 15
1 I n l e i d i n g<br />
Strategisch Beleidspl an <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> 2010 - 2013<br />
Voor u ligt het Strategisch Beleidsplan van <strong>Sophia</strong><br />
<strong>Revalidatie</strong> voor de periode 2010 - 2013. Het plan<br />
sluit aan op de ontwikkelingen en resultaten van het<br />
Strategisch Beleidsplan ‘<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> bouwt …’ dat<br />
de periode 2006 - 2009 omvat.<br />
Aan de discussies om te komen tot een nieuw Strategisch<br />
Beleidsplan is - in twee ronden en clustergewijs,<br />
gegroepeerd naar locatie - met veel enthousiasme<br />
deel genomen door alle revalidatieartsen, unit-, etageen<br />
clustermanagers. In de discussies kwamen, naast de<br />
voor heel <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> geldende strategische<br />
opties, vooral de voor de betreffende locaties geldende<br />
kansen en bedreigingen aan de orde. De resultaten zijn<br />
telkens gepresenteerd aan - en bediscussieerd met - de<br />
Raad van Bestuur. Daarnaast is op basis van beschikbaar<br />
(landelijk) onderzoek en interne stukken van <strong>Sophia</strong><br />
<strong>Revalidatie</strong> een interne en externe analyse uitgevoerd.<br />
Dit alles resulteert in het voorliggende Strategisch<br />
Beleidsplan.<br />
De titel van het plan geeft de ambitie van <strong>Sophia</strong><br />
<strong>Revalidatie</strong> weer. <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> levert specialistische<br />
revalidatiezorg. Door revalidatiezorg op specialistisch<br />
niveau aan te bieden op diverse locaties wordt<br />
revalidatie <strong>dichtbij</strong> de patiënt gebracht. Deze zorg<br />
blijven wij de komende jaren verbeteren. Verbeteren<br />
duidt op onze blijvende aandacht om te excelleren en<br />
regionaal het expertisecentrum te zijn op het terrein van<br />
specialistische revalidatie. Dit doen wij bijvoorbeeld<br />
door verdere ontwikkeling en gebruik van zorgstandaarden<br />
maar ook door bij te dragen aan ontwikkeling<br />
en innovatie binnen de revalidatie met opleiding en<br />
deelname aan (toegepast) wetenschappelijk onderzoek.<br />
Daarnaast wil <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> werken aan het<br />
verbinden van de zorg. Verbinden duidt op onze ambitie<br />
om door samenwerking met andere partijen de patiënt<br />
op de juiste plaats in de keten te hebben. Wij zien de<br />
verpleeghuizen, de ziekenhuizen, de 1 e -lijn en de GGZ<br />
niet als concurrenten maar als samenwerkingspartners<br />
die complementaire vormen van zorg leveren. Door<br />
samenwerking met ketenpartners willen wij tevens<br />
bereiken dat <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> een duidelijke en<br />
erkende positie in de keten heeft daar waar specialistische<br />
revalidatiezorg meerwaarde heeft. Verbinden<br />
leidt daarmee niet alleen tot betere patiëntenzorg maar<br />
draagt ook bij aan het verankeren van de positie van<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> in de keten. Tot slot wil <strong>Sophia</strong><br />
<strong>Revalidatie</strong> verantwoorden. <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> wil een<br />
goede kwaliteit tegen een passende prijs bieden. Om die<br />
reden wordt gewerkt aan verdere verbetering van de<br />
patiëntenlogistiek, taak delegatie en efficiency. Wij<br />
willen daarbij onze resultaten transparant en kenbaar<br />
maken naar verzekeraar en patiënt. De organisatie en<br />
daarbinnen de professionaliteit en gedrevenheid van het<br />
personeel vormen de randvoorwaarden om bovengenoemde<br />
ambities te bereiken.<br />
Vanuit de hoofddoelen en subdoelen zoals opgenomen<br />
in dit Strategisch Beleidsplan zullen jaarplannen per<br />
cluster en locatie worden gemaakt die een verdere<br />
operationalisering bevatten van dit plan.<br />
Op www.<strong>Sophia</strong><strong>Revalidatie</strong>.nl/SBP zijn de details in<br />
te zien en is de voortgang van het plan te volgen.<br />
Eric Boldingh en Hans Borgsteede<br />
Raad van Bestuur<br />
2
2 T o e n e m e n d e e x t e r n e d r u k<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> signaleert diverse externe ontwikkelingen<br />
die van invloed zijn op de positie van de organisatie<br />
en op de revalidatiezorg algemeen.<br />
2.1 Marktwerking en toenemende<br />
concurrentie<br />
Binnen de revalidatiezorg is sprake van nieuwe en<br />
toe nemende concurrentie. De functiegerichte omschrijving<br />
onder de ZvW laat meer ruimte voor nieuwe<br />
aanbieders en producten en daarmee meer concurrentie<br />
toe. Hierbij signaleert <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> tevens dat de<br />
concurrentie zich meer en meer gaat organiseren<br />
(samenwerking) en dat er schaalvergroting ontstaat.<br />
Meer verpleeghuizen richten een afdeling met revalidatie<br />
in. Potentiële fusies tussen het ziekenhuis en verpleeghuis<br />
kunnen daarbij een sterke concurrent gaan vormen<br />
voor een deel van de CVA-keten. Duidelijkheid geven<br />
over de specifieke expertise van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> is<br />
hierbij noodzakelijk. Een ander voorbeeld is de samenwerking<br />
in de 1 e -lijn voor de DCD-patiënten met minder<br />
complexe problematiek.<br />
De mate waarin hierbij sprake is van werkelijke concurrentie<br />
en de mate waarin het gaat om complementaire<br />
vormen van revalidatie wordt verder uitgewerkt in<br />
paragraaf 3.1.<br />
2.2 Toenemende eisen aan kwaliteit,<br />
doelmatigheid en transparantie<br />
De financiering van de revalidatiegeneeskunde gebeurt<br />
vanaf 2009 met de <strong>Revalidatie</strong> DBC. Voor de bekostiging<br />
blijven de verpleegdagen en revalidatiebehandeluren<br />
(RBU’s) voorlopig leidend. Verzekeraars zullen daarbij<br />
meer en meer gaan sturen op een goede prijs/kwaliteit<br />
verhouding. Verzekeraars maar ook patiëntenorganisaties<br />
verlangen transparantie over prijs, kwaliteit en<br />
resultaat van de geleverde zorg. De afgelopen jaren is<br />
gewerkt aan verbetering van registratie en meetinstrumenten<br />
om dit proces te kunnen sturen.<br />
2.3 Patiënt centraal in de keten<br />
In de gehele zorg is een ontwikkeling te signaleren van<br />
empowerment van de patiënt. Onder empowerment<br />
verstaan we het formuleren van wensen en zich sterk<br />
maken dat die wensen ook gerealiseerd worden. Wensen<br />
en behoeften van de patiënt komen sterker centraal te<br />
staan. De zorg wordt daarbij steeds vaker (regionaal)<br />
in ketens georganiseerd. Patiënten zijn mondiger<br />
geworden. Juist ook binnen <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> waar<br />
patiënten actief betrokken worden bij het bepalen en<br />
evalueren van de eigen behandeldoelen merken we deze<br />
ontwikkeling en geven we hier actief invulling aan. Dit<br />
doen we bijvoorbeeld door het houden van spiegel- en<br />
externe ontwikkelingen<br />
• Functiegerichte omschrijving ZvW laat meer ruimte<br />
voor nieuwe aanbieders en producten<br />
• Toenemende concurrentie 1 e -lijn, ziekenhuizen en<br />
verpleeghuizen<br />
• Concurrentie gaat zich organiseren (samenwerking/<br />
schaalvergroting)<br />
• Overheveling somatische reactivering AWBZ naar ZvW<br />
Marktwerking en nieuwe en toenemende concurrentie<br />
Patiënt centraal in keten<br />
• Patiënt als eigenaar van zorgproces<br />
• Meer eisen aan continuïteit van zorg<br />
• Grens tussen 1 e - en 2 e -lijn verandert<br />
• Zorg wordt steeds meer (regionaal) in ketens<br />
georganiseerd<br />
Toenemende externe druk tot samenwerking met<br />
verwijzers en andere aanbieders in de keten, klantgericht<br />
werken, afleggen van verantwoording over resultaten.<br />
1 Enkel demografisch en geen rekening houden met effect van nieuwe markten of producten.<br />
• Invoering bekostiging met DBC’s<br />
• Onderhandelen verzekeraar zonder contracteerplicht<br />
• Verzekeraars verlangen kwalitatief goede zorg en<br />
inzichtelijke kosten<br />
• Nieuwe mogelijkheden voor informatie over proces<br />
en resultaat<br />
Marktwerking en nieuwe en toenemende concurrentie<br />
Toenemende vraag en toenemende technologische<br />
mogelijkheden<br />
• Toename vraag tot 2015 met 5,5% daarna 1,8% 1<br />
• Patiënten eerder uit het ziekenhuis<br />
• Nieuwe technologische toepassingen voor behandeling<br />
en ondersteuning van de patiënt<br />
Bron: Oriëntatie op de markt. <strong>Revalidatie</strong> Nederland 2007<br />
Strategisch Beleidspl an <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> 2010 - 2013<br />
3
exitgesprekken, in aanvulling op de reguliere tevredenheidmetingen.<br />
Tijdens deze gesprekken wordt onder<br />
andere dieper doorgevraagd naar de onderwerpen waar<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> lager scoort zodat dit beter begrepen<br />
wordt en gerichte acties genomen kunnen worden.<br />
2.4 Toename van vraag en technische<br />
mogelijkheden<br />
In onderzoek van <strong>Revalidatie</strong> Nederland is berekend dat<br />
er over de periode 2006 tot 2015 een toename van<br />
het aantal revalidatiepatiënten te verwachten is van<br />
ongeveer 5,5%. Na 2015 wordt een groei verwacht die<br />
gelijke tred houdt met groei van de bevolking 1 . Deze<br />
berekening is gebaseerd op ontwikkelingen in de<br />
demografische opbouw van de bevolking en houdt geen<br />
rekening met het effect van nieuwe markten of<br />
producten. Op basis van de demografische ontwikkelingen<br />
is er geen noemenswaardige verschuiving te<br />
verwachten in de verdeling van de aandoeningen<br />
waarmee patiënten de revalidatiesector instromen.<br />
Bij ziekenhuizen is een trend te signaleren om patiënten<br />
eerder te ontslaan. Het gevolg is dat de klinische<br />
revalidatiepatiënten binnenkomen met ernstiger stoornissen<br />
en vaak meervoudige medische problemen. Deze<br />
ontwikkeling vraagt andere en extra kennis en vaardigheden<br />
van de medewerkers. Ontwikkelingen binnen de<br />
kindergeneeskunde (neonatologie en prematurenzorg)<br />
sorteren een vergelijkbaar effect binnen de kinderrevalidatie.<br />
Strategisch Beleidspl an <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> 2010 - 2013<br />
Binnen de gehele gezondheidszorg, waaronder de<br />
revalidatiesector, is een ontwikkeling waar te nemen<br />
van toenemende technische mogelijkheden voor behandeling<br />
en ondersteuning van de patiënt.<br />
Bovengenoemde landelijke ontwikkelingen leiden tot<br />
een toenemende externe druk tot blijvende verbetering<br />
van zorg, samenwerking met andere aanbieders in de<br />
keten en klantgericht werken en het afleggen van<br />
verantwoording over resultaten. Kwaliteit van leven is<br />
een begrip dat steeds meer gehanteerd wordt bij het<br />
stellen van revalidatiedoelen en de daarbij toe te passen<br />
middelen. <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> zet zich in om dit begrip<br />
tastbaar te maken voor patiënten en medewerkers.<br />
1 Bron: Oriëntatie op de markt. <strong>Revalidatie</strong> Nederland 2007<br />
4
3 H u i d i g e k e n m e r k e n e n p o s i t i e<br />
v a n S o p h i a R e v a l i d a t i e<br />
3.1 <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> levert<br />
specialistische revalidatie<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> levert poliklinische revalidatie aan<br />
kinderen, jongeren en volwassenen; voor volwassenen<br />
heeft <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> ook een klinisch aanbod.<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> heeft een breed aanbod van<br />
specialis tische revalidatie op diverse locaties. De<br />
beschikbare capaciteit betreft 82 klinische bedden en<br />
108 poli klinische behandelplaatsen (46,6 volwassenen<br />
en 61,7 kinderen). <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> is daarmee de<br />
grootste aanbieder van poliklinische revalidatie voor<br />
kinderen in Nederland.<br />
Bij het beoordelen van de positie van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong><br />
in de markt is het van belang onderscheid te maken<br />
tussen de diverse vormen van revalidatie die onder de<br />
ZvW vallen. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om algemene<br />
monodisciplinaire revalidatie zoals geleverd wordt in de<br />
1 e -lijn, algemene doelgroeprevalidatie voor CVApatiënten<br />
zoals vaak geleverd wordt in verpleeghuizen<br />
tot hooggespecialiseerde interdisciplinaire revalidatiezorg.<br />
In onderstaande figuur zijn de diverse revalidatievormen<br />
ingedeeld langs twee glijdende schalen ‘van<br />
algemeen naar specialistisch’ en ‘van enkelvoudig naar<br />
interdisciplinair’. <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> levert specialistische<br />
revalidatie op de hele as van enkelvoudige tot<br />
inter disciplinaire revalidatie.<br />
Een belangrijke constatering bij onderstaande figuur is<br />
dat de ontwikkeling van revalidatie in verpleeghuizen en<br />
1 e -lijn grotendeels een complementaire vorm van<br />
revalidatie betreft en het niet of nauwelijks overlapt met<br />
de specialistische revalidatie die de kern van het aanbod<br />
van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> vormt. Binnen doelgroepen als<br />
bijvoorbeeld DCD bij kinderen of CVA-patiënten zullen<br />
de minder complexe patiënten in aanmerking komen<br />
voor algemene revalidatiebehandeling in de 1 e -lijn dan<br />
wel verpleeghuis maar zal voor de complexe patiënten<br />
een beroep worden gedaan op gespecialiseerde interdisciplinaire<br />
revalidatie zoals <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> die<br />
biedt. De consequentie van toenemend aanbod bij<br />
verpleeghuizen en 1 e -lijn kan daarom zijn dat een deel<br />
van de patiënten met weinig complexe problematiek in<br />
de toekomst wegvalt bij <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong>. Wij zullen<br />
nog meer dan voorheen voor de meer complexe<br />
patiënten (hoog) gespecialiseerde revalidatie bieden. Dit<br />
heeft uiteraard zijn weerslag op de gewenste houding,<br />
kennis en vaardigheden van de medewerkers.<br />
Daar waar door samenwerking en schaalvergroting<br />
(bijvoorbeeld een samenwerkingsverband van verpleeghuis<br />
en ziekenhuis) meer gespecialiseerde vormen van<br />
revalidatie zouden worden geboden ontstaat wel directe<br />
concurrentie voor <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong>.<br />
<strong>Sophia</strong> revalidatie levert specialistische revalidatie<br />
specialistisch<br />
algemeen<br />
<strong>Revalidatie</strong>arts<br />
polikliniek en consultair in<br />
ziekenhuizen<br />
Algemene monodisciplinaire<br />
revalidatie zoals ook geleverd<br />
door 1 e -lijn (huisarts,<br />
fysiotherapeut, ergotherapeut)<br />
Gespecialiseerde doelgroeprevalidatie<br />
Doelgroeprevalidatie met revalidatiearts<br />
als consulent (zoals CVA in verpleeghuis,<br />
longrevalidatie door longarts en<br />
fysiotherapie in ziekenhuis)<br />
Algemene multidisciplinaire revalidatie<br />
(reactivering in verpleeghuis,<br />
multidisciplinaire 1 e -lijns behandeling)<br />
Topreferente zorg =<br />
hoog gespecialiseerde<br />
interdisciplinaire<br />
revalidatiezorg<br />
enkelvoudig multidisciplinair interdisciplinair<br />
Bron model: PP Zorg, 2009<br />
Strategisch Beleidspl an <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> 2010 - 2013<br />
5
3.2 Stabiele organisatie met interne<br />
oriëntatie en sterke positie in de<br />
regio<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> is een stabiele organisatie met een<br />
laag ziekteverzuim en een gezonde financiële basis.<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> heeft een cultuur die zich kenmerkt<br />
door een sterke patiëntgerichtheid, gemotiveerde<br />
medewerkers en een sterke saamhorigheid. Er is sprake<br />
van korte lijnen tussen werkvloer en management.<br />
Op dit moment heeft <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> een sterke<br />
positie in de regio, waarbij er relatief weinig echte<br />
concurrentie wordt ervaren. Deze sterke positie heeft<br />
ertoe geleid dat <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> een interne oriëntatie<br />
kent. Daarnaast ontbreekt het nog aan een gedegen<br />
marktoriëntatie en bewuste strategische stappen op de<br />
consequenties van marktwerking.<br />
3.3 Interne oriëntatie past niet meer<br />
bij de externe ontwikkelingen<br />
Wanneer we de interne en externe analyse naast elkaar<br />
bezien, komt <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> tot de conclusie dat<br />
- ondanks de sterke regionale positie - de interne<br />
oriëntatie van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> niet meer past bij de<br />
externe ontwikkelingen zoals geschetst in hoofdstuk 2 en<br />
een risico kan vormen voor onze positie in de toekomst.<br />
De buitenwereld verandert voortdurend en steeds<br />
sneller waardoor de plaats van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> in de<br />
zorgketen niet meer automatisch is gegarandeerd.<br />
De komende periode zal <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> zich richten<br />
op het verankeren en verstevigen van de positie in de<br />
regio. Onderstaande figuur vat samen welke invloeden<br />
er zijn op de positie van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong>.<br />
In de kern van onderstaande figuur gaat het om de<br />
onderlinge concurrentie met andere revalidatieinstellingen.<br />
Deze is beperkt. De 19 revalidatiecentra in<br />
Nederland kennen een regionale verdeling en vormen<br />
geen directe concurrenten van elkaar. Wel is er de<br />
afgelopen jaren in toenemende mate sprake van een<br />
(landelijke) vergelijking van kosten, kwaliteit, tevredenheid<br />
en logistiek. <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> gaat zich in de<br />
periode tot 2013 positief onderscheiden door het<br />
doorlopend verbeteren van de zorg die zij levert en te<br />
investeren in wetenschappelijk onderzoek.<br />
De invloed van substituten en toetreders neemt toe (zie<br />
ook hoofdstuk 2 en 3). De concurrentiedruk zal mede<br />
afhankelijk zijn van de samenwerkingsrelatie die<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> met deze partijen heeft. <strong>Sophia</strong><br />
<strong>Revalidatie</strong> streeft verbinding en samenwerking na met<br />
onderlinge duidelijkheid over (terug)verwijscriteria.<br />
Invloeden op de positie van sophia revalidatie<br />
Strategisch Beleidspl an <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> 2010 - 2013<br />
“Deel van de eenvoudige revalidatie<br />
verdwijnt naar verpleeghuis en 1 e -lijn<br />
leidt bij <strong>Sophia</strong> tot complexere zorg”<br />
Invloed zorgverzekeraars:<br />
eisen meer transparantie,<br />
prijs/kwaliteitverhouding<br />
Neemt toe: +<br />
Invloed van substituten en toetreders,<br />
verpleeghuizen na CVA, GGZ bij NAH<br />
in plaats van TPG de KDC en MKD<br />
Neemt toe: ++<br />
Onderlinge concurrentie<br />
revalidatie instellingen.<br />
Beperkt: +/-<br />
(wel toenemende vergelijking<br />
kosten, kwaliteit, tevredenheid,<br />
logistiek)<br />
Invloed van patiëntenorganisaties.<br />
Neemt toe: +<br />
“Concurrentie gaat zich organiseren<br />
(zowel samenwerking als schaalvergroting)<br />
1e-lijn, verpleeghuis,<br />
GGZ, PsyQ”<br />
Invloed van verwijzers:<br />
belangrijkste zijn medisch specialist en<br />
huisarts. Ziekenhuis kent een prikkel<br />
om patiëntenlogistiek te verbeteren.<br />
<strong>Sophia</strong> als uitstroom. Fusie tussen<br />
ziekenhuis en verpleeghuis kan<br />
bedreiging zijn.<br />
Neemt toe: ++<br />
“Fusie ziekenhuis en verpleeghuis<br />
beïnvloedt de markt”<br />
Model: Porter.<br />
Inhoud model: onder andere marktanalyse RN, interviews medewerkers en interne documenten <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong><br />
6
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> wil een duidelijke en erkende plek in<br />
de keten hebben daar waar specialistische revalidatie<br />
een meerwaarde heeft.<br />
De invloed van verwijzers is erg belangrijk voor <strong>Sophia</strong><br />
<strong>Revalidatie</strong>. Het ziekenhuis vormt daarbij de belangrijkste<br />
verwijzer en toeleverancier. Binnen het werkgebied van<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> zijn er geen ziekenhuizen met een<br />
revalidatieafdeling los van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong>. In die zin<br />
is geen sprake van directe concurrentie maar eerder van<br />
wederzijdse afhankelijkheid. De ziekenhuizen hebben<br />
belang bij tijdige uitstroom naar <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> en<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> heeft belang bij de juiste instroom. De<br />
komende periode wordt onder andere geïnvesteerd in<br />
verdere versterking van de positie in de ziekenhuizen.<br />
Naar verzekeraars en patiënten wil <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong><br />
transparant zijn, haar meerwaarde uitdragen en<br />
aantonen en zich verantwoorden.<br />
Om de positie van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> te verstevigen en<br />
verankeren zullen de komende beleidsperiode de<br />
volgende strategische stappen worden gezet:<br />
I Verbeteren<br />
II Verbinden<br />
III Verantwoorden<br />
Deze worden verder uitgewerkt in hoofdstuk 4 en 5.<br />
i verbeteren, ii verbinden en iii verantwoorden<br />
Invloed zorgverzekeraars:<br />
eisen meer transparantie,<br />
prijs/kwaliteitverhouding<br />
Neemt toe: +<br />
III<br />
Invloed van substituten en toetreders,<br />
verpleeghuizen na CVA, GGZ bij NAH<br />
in plaats van TPG de KDC en MKD<br />
Neemt toe: ++<br />
I<br />
Onderlinge concurrentie<br />
revalidatie instellingen.<br />
Beperkt: +/-<br />
(wel toenemende vergelijking<br />
kosten, kwaliteit, tevredenheid,<br />
logistiek)<br />
Invloed van patiëntenorganisaties.<br />
Neemt toe: +<br />
II<br />
Invloed van verwijzers:<br />
belangrijkste zijn medisch specialist en<br />
huisarts. Ziekenhuis kent een prikkel<br />
om patiëntenlogistiek te verbeteren.<br />
<strong>Sophia</strong> als uitstroom. Fusie tussen<br />
ziekenhuis en verpleeghuis kan<br />
bedreiging zijn.<br />
Neemt toe: ++<br />
Model: Porter.<br />
Inhoud model: onder andere marktanalyse RN, interviews medewerkers en interne documenten <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong><br />
Strategisch Beleidspl an <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> 2010 - 2013<br />
7
4 K e r n s t r a t e g i e v a n<br />
S o p h i a R e v a l i d a t i e<br />
Strategisch Beleidspl an <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> 2010 - 2013<br />
4.1 Missie en waardepropositie<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> beoogt door inzet van een brede<br />
professionele deskundigheid op het gebied van<br />
specialistische revalidatie mensen met een dreigend<br />
of bestaand participatieprobleem te ondersteunen<br />
bij het vinden, dan wel uitoefenen van de door hen<br />
gewenste rol in de samenleving.<br />
De waarde die <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> biedt bestaat uit twee<br />
kernelementen:<br />
1 <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> levert revalidatiezorg op<br />
specialistisch niveau <strong>dichtbij</strong><br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> biedt revalidatie op specialistisch<br />
niveau voor kinderen, jongeren en volwassenen. Het<br />
doel van revalidatiezorg is de patiënt te helpen de door<br />
haar/hem gewenste rol in de samenleving (weer) zo<br />
goed mogelijk te vervullen ondanks eventuele<br />
participatie problemen.<br />
Zorg wordt op maat verleend waarbij <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong><br />
uitgaat van de behoefte van de patiënt (binnen de<br />
professionele verantwoordelijkheid en de ethische<br />
normen van de medewerkers en de mogelijkheden van<br />
de ZvW). <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> hanteert als uitgangspunt<br />
dat de zorg zo dicht mogelijk bij de patiënten wordt<br />
verleend. Daarom heeft <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> vestigingen<br />
in meerdere plaatsen. Uitgangspunt is dat wat op één<br />
bepaalde locatie tot ontwikkeling komt ook op andere<br />
locaties wordt toegepast. Waar echter concentratie van<br />
des kundigheid op één locatie zinvol is (bijvoorbeeld door<br />
benodigde faciliteiten en schaalgrootte) ontstaat<br />
specialisatie en worden specifieke doelgroepen intern<br />
verwezen. <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> streeft er naar de juiste<br />
patiënt op de juiste plaats te hebben en heeft daartoe<br />
samenwerkingsafspraken met ketenpartners in de regio.<br />
2 <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> functioneert regionaal<br />
als kennis- en expertisecentrum voor<br />
specialis tische revalidatie<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> werkt continu aan verdere ontwikkeling<br />
van kwalitatief hoogwaardige revalidatiezorg. Zij<br />
doet dit door:<br />
• het opleiden van revalidatieartsen, gz-psychologen<br />
en het bieden van stagemogelijkheden voor alle<br />
disciplines;<br />
• het ondersteunen en ontwikkelen van revalidatiegeneeskunde<br />
in ziekenhuizen, verpleeghuizen en<br />
andere gezondheidszorginstellingen;<br />
• het ter beschikking stellen van de in <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong><br />
ontwikkelde expertise voor partners in de regio.<br />
4.2 Visie 2013: versterkte en<br />
verankerde positie in de regio<br />
In 2013 heeft <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> een versterkte en<br />
verankerde positie in de regio op het terrein van<br />
specialistische revalidatie.<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> levert daarbij regionaal een kwalitatief<br />
hoogwaardig en breed aanbod op diverse locaties<br />
waardoor patiënten in staat worden gesteld de zorg<br />
dicht bij huis te verkrijgen. Binnen dit brede aanbod<br />
excelleert <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> op de primaire doelgroepen.<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> functioneert regionaal als kennis- en<br />
expertisecentrum voor specialistische revalidatie. <strong>Sophia</strong><br />
<strong>Revalidatie</strong> heeft daarbij de ambitie op het terrein van<br />
toegepast wetenschappelijk onderzoek bij volwassenen<br />
en kinderen een belangrijkere speler (overeenkomstig<br />
met die van de andere grote revalidatiecentra) in de<br />
revalidatiesector te worden.<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> signaleert dat krachtenbundeling in<br />
de gezondheidszorg urgenter wordt om de toenemende<br />
eisen des tijds het hoofd te kunnen bieden. De steeds<br />
terugkerende kortingsrondes belemmeren steeds meer<br />
de mogelijkheid structureel tijd en geld vrij te maken<br />
voor kwaliteitsontwikkeling en -borging en de toepassing<br />
van wetenschappelijk onderzoek. De door de overheid<br />
geïnitieerde almaar toenemende vraag om verantwoording<br />
en daarmee samenhangende bureaucratie dragen<br />
bij tot een relatieve verschuiving van middelen ten<br />
behoeve van de directe patiëntenzorg naar ondersteunende<br />
functies en staffuncties.<br />
Om deze ontwikkelingen het hoofd te bieden is naast<br />
maatregelen om steeds efficiënter te werken nauwe<br />
samenwerking met andere organisaties in de gezondheidszorg<br />
gewenst.<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> oriënteert zich in de komende periode<br />
op nauwe samenwerking met andere revalidatiecentra,<br />
waarbij elke samenwerkingsvorm bespreekbaar is.<br />
Vanuit deze visie en de uitgevoerde interne en externe<br />
analyse, komt <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> tot de volgende drie<br />
hoofddoelstellingen:<br />
• VERbeteren: excelleren en blijvend verbeteren van de<br />
(geleverde) zorg.<br />
• VERbinden: een duidelijke en erkende plek in de keten<br />
op het gebied van specialistische revalidatie.<br />
• VERantwoorden: transparantie, verantwoording en<br />
een goede kwaliteit tegen een passende prijs.<br />
8
5 VERbeteren, VERbinden<br />
e n VERantwoorden<br />
5.1 VERbeteren<br />
VER<br />
van specialistische revalidatiezorg<br />
<strong>dichtbij</strong><br />
beteren<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> wil excelleren op kwaliteit. <strong>Sophia</strong><br />
<strong>Revalidatie</strong> levert een breed aanbod van revalidatiezorg<br />
op specialistisch niveau <strong>dichtbij</strong> en wil regionaal als<br />
kennis- en expertisecentrum functioneren voor specialistische<br />
revalidatie. Om die reden investeren wij blijvend<br />
in het verbeteren van de zorg. <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> heeft<br />
daartoe de volgende doelstellingen voor de periode tot<br />
2013:<br />
Binnen het aanbod van specialistische revalidatie<br />
excelleren op de primaire doelgroepen<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> levert een breed aanbod van<br />
specialis tische revalidatiezorg . Binnen dit brede aanbod<br />
excelleert <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> op de primaire doelgroepen.<br />
De keuze voor nieuwe doelgroepen wordt gebaseerd<br />
op duidelijke criteria en markt verkenning<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> benoemt en baseert haar keuze voor<br />
eventuele nieuwe doelgroepen op duidelijke criteria en<br />
een gedegen verkenning van de markt (zoals groei in de<br />
markt, verwachte winstgevendheid, concurrentie). Zo<br />
ontstaat een focus op beste product markt combinaties<br />
(pmc’s) en wordt voorkomen dat de aandacht teveel<br />
versnippert.<br />
De zorgpaden binnen <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> sluiten<br />
goed op elkaar aan tussen de diverse clusters<br />
De zorgpaden binnen <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> sluiten goed op<br />
elkaar aan tussen de diverse clusters:<br />
• De Poliklinische <strong>Revalidatie</strong> Jongeren (PRJ) zorgt voor<br />
een verbeterde transitie van kind naar volwassenen;<br />
• Vanuit patiëntoptiek is sprake van een naadloze<br />
aansluiting bij overgang kliniek naar polikliniek.<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> werkt continu aan<br />
ontwikke ling van kwalitatief hoogwaardige<br />
revalidatiezorg<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> werkt continu aan verdere ontwikkeling<br />
van kwalitatief hoogwaardige revalidatiezorg<br />
(waarbij gefocust wordt op de primaire doelgroepen van<br />
de clusters):<br />
• Verder verbeteren van het behandelproces:<br />
• de zorgtrajecten van de belangrijkste doelgroepen<br />
zijn beschreven dan wel geactualiseerd;<br />
• beschikbare richtlijnen zijn geïmplementeerd en<br />
worden nageleefd;<br />
• behandelmethoden zijn getoetst aan het principe<br />
dat ze doeltreffend en doelmatig moeten zijn<br />
(evidence based medicine);<br />
• iedere patiënt formuleert samen met zijn behandelaar<br />
de voor hem geldende revalidatiedoelen en<br />
ontvangt een overzicht op schrift van de voor hem<br />
geldende doelen, middelen en resultaten;<br />
• iedere patiënt heeft een door de organisatie<br />
aan gewezen contactpersoon;<br />
• de uitgangssituatie van de patiënt en het resultaat<br />
van de behandeling worden vastgelegd met<br />
gevalideerde meetinstrumenten. Het invoeren en<br />
gebruiken van meetinstrumenten wordt bevorderd<br />
door zogenoemde knowledge brokers: medewerkers<br />
die gedeeltelijk zijn vrijgesteld om het<br />
gebruik van meetinstrumenten in de zorg te<br />
bevorderen. De resultaten van deze metingen<br />
dienen mede als prestatie-indicator voor de<br />
organisatie. <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> loopt voorop bij het<br />
toepassen en uitdragen van prestatie-indicatoren.<br />
Prestatie- indicatoren bieden de mogelijkheid aan<br />
buitenstaanders om op relatief eenvoudige wijze de<br />
prestaties van het centrum te beoordelen en<br />
onderling te vergelijken;<br />
• het logistieke proces van instroom, doorstroom en<br />
uitstroom van patiënten wordt de komende jaren<br />
geoptimaliseerd door het toepassen van technieken<br />
afkomstig uit het project <strong>Revalidatie</strong> In Beweging,<br />
waar <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> in participeert. De patiënt<br />
wordt tijdig geïnformeerd over de voor hem<br />
geldende wachttijden en kan er van uitgaan dat die<br />
informatie klopt;<br />
• <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> verbetert de ‘niet aan behandeling<br />
gebonden kwaliteit’, onder andere door het<br />
waar gewenst bieden van de mogelijkheid tot<br />
consultatie en behandeling buiten de reguliere<br />
kantoortijden en het maken van afspraken via<br />
internet.<br />
• Werken met gekwalificeerd personeel<br />
De komende jaren zal extra aandacht worden besteed<br />
aan de kwalificaties die medewerkers moeten bezitten<br />
bij de behandeling van de verschillende doelgroepen.<br />
De vakgroepen spelen een belangrijke rol bij het<br />
adviseren van het management in deze.<br />
De kwaliteit van de revalidatieartsen krijgt extra<br />
aandacht door het verder invoeren van het systeem<br />
van intervisie en het toepassen van het instrument<br />
van IFMS, het Individueel Functioneren van Medisch<br />
Strategisch Beleidspl an <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> 2010 - 2013<br />
9
Strategisch Beleidspl an <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> 2010 - 2013<br />
Specialisten. Er is een reglement mogelijk disfunctioneren<br />
medisch specialisten. <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong><br />
is landelijk koploper bij het toepassen van deze<br />
kwaliteitsinstrumenten en wil die positie behouden.<br />
• Leren van de ervaringen van de patiënten<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> kent een uitgebreid systeem om<br />
te leren van de ervaringen van haar patiënten. De<br />
organisatie meet doorlopend de patiënttevredenheid.<br />
Half jaarlijks worden de uitkomsten hiervan gebruikt om<br />
de tevredenheid te monitoren en er verbeterplannen<br />
aan te koppelen. De afgelopen jaren is geïnvesteerd in<br />
het kwalitatief ondervragen van patiënten door evaluatie<br />
gesprekken (in groepen en individueel) en het<br />
voeren van spiegel- en exitgesprekken. Hierbij heeft<br />
de Cliëntenraad een actieve rol.<br />
In de kinderrevalidatie wordt extra aandacht besteed<br />
aan het mondeling en schriftelijk informeren van de<br />
ouders over de situatie van hun kind: de diagnose, de<br />
prognose en het te bereiken resultaat van de behandeling.<br />
Hiermee kunnen de ouders hun positie als partner<br />
in het revalidatieproces verder versterken.<br />
• Toepassen van externe beoordelingssystemen<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> streeft ernaar in 2010 HKZgecertificeerd<br />
te zijn. Eén van de onderdelen daarbij<br />
is het ‘sluiten’ van de kwaliteitscirkel door naast het<br />
plannen en uitvoeren het accent meer te verschuiven<br />
naar evalueren en op grond daarvan verbeteren en<br />
borgen (onder andere door het regelmatig inzetten<br />
van auditteams).<br />
• Efficiënt omgaan met middelen<br />
In de komende jaren zal het accent in de gezondheidszorg<br />
nog meer komen te liggen op efficiency: het<br />
doeltreffend en doelmatig inzetten van beschikbare<br />
middelen ten behoeve van de patiëntenzorg. <strong>Sophia</strong><br />
<strong>Revalidatie</strong> heeft een gezonde financiële huishouding<br />
en dat moet zo blijven. In de patiëntenzorg zal<br />
het systeem van doelmatigheidsbesprekingen verder<br />
worden geïntensiveerd.<br />
• Veiligheid in de zorg voor patiënten en medewerkers<br />
In de afgelopen periode is binnen <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong><br />
gewerkt aan verdere verbetering van de veiligheidscultuur<br />
en het melden van (bijna) incidenten. Binnen drie<br />
jaar wil <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> een goed inzicht hebben in<br />
de incidenten en bijna incidenten en zal het veilig<br />
melden van incidenten structureel een plek binnen de<br />
teams hebben. Dit betekent dat op de werkvloer wordt<br />
nagedacht over hoe een (bijna)-incident voorkomen<br />
kan worden, meteen actie wordt ingezet en verbeteracties<br />
maar ook ‘fouten’ worden gedeeld binnen de<br />
organisatie.<br />
Een systeem van risico-inventarisatie maakt onderdeel<br />
uit van dit proces.<br />
• Bieden van opleidingsplaatsen<br />
Het opleiden van medewerkers is naast een maatschappelijke<br />
opdracht ook een stevige kwaliteitsimpuls.<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> biedt van oudsher<br />
opleidings mogelijkheden voor artsen in opleiding tot<br />
revalidatiearts en GZ-psychologen. Dit beleid wordt<br />
voortgezet. <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> neemt daarnaast<br />
actief deel aan de trend taken van dure en schaarse<br />
medewerkers als revalidatieartsen te delegeren<br />
naar speciaal daarvoor opgeleide mede werkers als<br />
physician assistants en nurse practitioners. Behalve<br />
het feit dat hiermee de efficiency van het werk van<br />
onze revalidatieartsen kan worden verhoogd kan<br />
hiermee door verdere specialisatie de kwaliteit van de<br />
zorg verder worden verbeterd. Daarnaast biedt dit de<br />
mogelijkheid aan medewerkers tot het maken van een<br />
carrièrestap.<br />
• Toepassen van wetenschappelijk onderzoek<br />
Toepassing van patiëntgebonden wetenschappelijk<br />
onderzoek betekent een aanzienlijke kwaliteits impuls<br />
voor de patiëntenzorg. Een groot revalidatie centrum<br />
als <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> verdient een kwalitatief en<br />
kwantitatief hoogstaande afdeling Research en<br />
Development.<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> heeft een academiseringsovereenkomst<br />
met het LUMC die de uitvoering van<br />
toegepast wetenschappelijk onderzoek in de zorg<br />
mogelijk maakt en borgt. Deze faciliteit zal in de<br />
komende beleids periode verder worden ontwikkeld<br />
en benut, niet alleen met de vakgroep revalidatie<br />
van het LUMC, maar ook met andere relevante<br />
vakgroepen. De in 2009 geëffec tueerde aanstelling<br />
van een speciaal voor <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> en het RRC<br />
werkzame onderzoekscoördinator vormt hiervoor<br />
een stevige basis. Samen met relevante partijen zal<br />
de afdeling Research en Development verder worden<br />
uitgebouwd. De ontwikkeling van wetenschappelijk<br />
onderzoek in de kinderrevalidatie heeft hierbij, in<br />
vergelijking met voorheen, extra aandacht.<br />
De bestaande relatie met het Erasmus Medisch<br />
Centrum wordt geëvalueerd en gecontinueerd en<br />
de succesvolle samenwerking met betrekking tot<br />
projecten als het onderzoek naar de transitie van<br />
jongeren in de overgang van kind via adolescent naar<br />
volwassene en het onderzoek bij patiënten met NAH<br />
wordt voortgezet.<br />
• Meewerken aan technische innovaties en het toepassen<br />
daarvan<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> heeft als beleid dat waar mogelijk<br />
innovatieve hulpmiddelen mede worden ontwikkeld en<br />
in de praktijk toegepast. Samenwerking wordt daartoe<br />
gezocht met centra die werken aan de ontwikkeling<br />
van innovaties ten behoeve van de patiëntenzorg.<br />
10
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> voert de komende jaren het in de<br />
branche ontwikkelde Elektronisch Patiënten Dossier<br />
(EPD) in en behoudt daarmee haar leidende positie<br />
met betrekking tot de toepassing van geautomatiseerde<br />
registratie van patiëntgegevens.<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> functioneert regionaal<br />
als kennis- en expertisecentrum<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> functioneert regionaal als kennis- en<br />
expertisecentrum voor specialistische revalidatie en<br />
ondersteunt de verdere ontwikkeling van de revalidatie-<br />
5.2 VERbinden<br />
VER binden<br />
van specialistische revalidatiezorg<br />
<strong>dichtbij</strong><br />
Een duidelijke en erkende positie in de keten is essentieel<br />
om ervoor te zorgen dat de juiste patiënt op de<br />
juiste plek in de keten komt en te komen tot de<br />
juiste in- en uitstroom voor <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong>. <strong>Sophia</strong><br />
<strong>Revalidatie</strong> heeft daartoe de volgende doelstellingen<br />
voor de periode tot 2013:<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> heeft een duidelijke<br />
en erkende plek in de keten<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> heeft een duidelijke erkende plek in<br />
de keten bij de primaire doelgroepen zoals CVA, NAH,<br />
multitrauma, CP, DCD en het aanbod voor kinderen<br />
0 - 4 jaar.<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> heeft een actieve rol<br />
bij het zorgen dat ‘de juiste patiënt op<br />
de juiste plaats’ komt<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> vervult een actieve rol bij het zorgen<br />
dat de ‘juiste patiënt op de juiste plaats’ in de keten komt<br />
en heeft daartoe ketenprotocollen en samenwerkingsovereenkomsten<br />
waarin duidelijke afspraken over<br />
(terug)verwijscriteria (juiste in- en uitstroom) met<br />
ziekenhuizen, verpleeghuizen en GGZ (ketenpartners)<br />
zijn vastgelegd.<br />
• Samenwerking met LLZ op het gebied van hartrevalidatie<br />
en inhoudelijke afstemming met LLZ over<br />
handpatiënten.<br />
• Realisering van een mogelijkheid tot het interdisciplinair<br />
behandelen van kinderen in <strong>Sophia</strong><br />
<strong>Revalidatie</strong> Zoetermeer.<br />
• Contacten met universitaire verwijzers over ALS.<br />
• <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> Delft heeft verwijsafspraken voor<br />
de doelgroepen MS en M. Parkinson.<br />
• Pijnpatiënten worden modulair / protocollair behandeld<br />
op de verschillende locaties. Er worden structurele<br />
werk- en verwijsafspraken gemaakt met GGZ (onder<br />
andere PsyQ) en de pijnpoliklinieken in het<br />
verzorgingsgebied.<br />
• In 2013 zijn er vanuit het cluster PRK ketenafspraken<br />
voor CP/NMA (onder andere met De Piramide en<br />
DWV) en spasticiteit op het gebied van onderwijsondersteuning,<br />
samenwerking met MMS en het<br />
PRJ-team.<br />
• De uitstroom van de oudere MG/EMG is gerealiseerd<br />
en gewaarborgd.<br />
• Er is duidelijkheid over de verdeling van taken en<br />
verantwoordelijkheden tussen de revalidatiearts en de<br />
AVG (externe KDC’s). De taken, verantwoordelijkheden<br />
en bevoegdheden van de in de KDC’s<br />
gedetacheerde revalidatieartsen worden duidelijk<br />
vastgelegd. Voor deze activiteiten is een adequate<br />
financieringsstructuur gerealiseerd.<br />
• Voor NAH-kinderen zijn er duidelijke ketenafspraken<br />
met de Steinmetz | de Compaan, de Jutters, kinderneurologen<br />
en het regulier en speciaal onderwijs.<br />
• Er zijn samenwerkingsafspraken met verpleeghuizen.<br />
De taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden<br />
van de in de verpleeghuizen gedetacheerde revalidatie<br />
artsen worden duidelijk vastgelegd. Voor deze<br />
activiteiten is een adequate financieringsstructuur<br />
gerealiseerd.<br />
De positie van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> in de<br />
ziekenhuizen is versterkt<br />
In 2013 is de positie van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> in de ziekenhuizen<br />
versterkt.<br />
• Het ziekenhuis is de primaire schakel van de keten van<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong>.<br />
• De positie in MCH, Bronovo, LLZ en Haga is versterkt<br />
en het aantal detacheringsplaatsen in deze ziekenhuizen<br />
is uitgebreid. Er is een onderzoek gedaan naar<br />
de mogelijkheid om in MCH Antoniushove een afdeling<br />
voor interdisciplinaire revalidatiebehandeling te<br />
realiseren.<br />
• <strong>Revalidatie</strong>artsen in de ziekenhuizen vervullen een rol<br />
als ambassadeur van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> op basis van<br />
kennis van de werkwijze, visie, specifieke deskundigheid<br />
en ervaring van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> en door een<br />
goede sparringpartner te zijn van de specialisten.<br />
• Er zijn vanuit de KR intensieve contacten met de<br />
verwijzers waaronder heelkunde en traumatologie<br />
met als doel het aantal klinische patiënten met heelkundige<br />
/orthopedische aandoeningen te doen stijgen.<br />
Strategisch Beleidspl an <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> 2010 - 2013<br />
11
Strategisch Beleidspl an <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> 2010 - 2013<br />
geneeskunde in ziekenhuizen en verpleeghuizen.<br />
• De PRV is regionaal kennis- en expertisecentrum voor<br />
onder andere CVA, ALS, M. Parkinson, cognitieve<br />
revalidatie en handen.<br />
• De PRKDH wordt in 2012 gezien als regionaal expertisecentrum<br />
voor DCD.<br />
• De KR is regionaal kennis- en expertisecentrum voor<br />
NAH, CVA, dwarslaesie, amputatie en multitrauma. In<br />
2011 is er een zitadviesteam dat ook adviseert in de<br />
regio.<br />
Het contact met de 1 e -lijn is verder ontwikkeld<br />
Contact met de 1 e -lijn is verder ontwikkeld.<br />
• <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> heeft samenwerkingsafspraken<br />
met een deel van de 1 e -lijn over onderlinge verwijsafspraken<br />
zoals psycho-somatische fysiotherapie in<br />
verlengde van pijnbehandeling, voor DCD-kinderen en<br />
voor versnelling en kwaliteit van de uitstroom van<br />
klinische patiënten.<br />
5.3 VERantwoorden<br />
VER<br />
van specialistische revalidatiezorg<br />
<strong>dichtbij</strong><br />
antwoorden<br />
Om de positie van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> te verstevigen en<br />
te verankeren is het cruciaal dat <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> de<br />
meerwaarde van gespecialiseerde revalidatie goed<br />
uitdraagt en in de regio bekend is bij welke patiënt deze<br />
revalidatievorm wanneer ingezet moet worden. Het<br />
komt nog teveel voor dat CVA-patiënten direct naar het<br />
verpleeghuis gaan terwijl specialistische revalidatie nog<br />
een belangrijke meerwaarde zou kunnen hebben voor<br />
de zelfredzaamheid en kwaliteit van leven van patiënten.<br />
Een ander voorbeeld betreft premature kinderen die<br />
vanuit het ziekenhuis direct verwezen worden voor<br />
nabehandeling in de 1 e -lijn terwijl verwijzing naar de<br />
revalidatie allerlei klachten op langere termijn zou<br />
kunnen voorkomen. Marketing van het aanbod en<br />
bekendheid bij de verwijzers zal de komende periode<br />
verder opgepakt worden. Naar verzekeraars en patiënten<br />
wil <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> transparant zijn, haar meerwaarde<br />
uitdragen en aantonen en zich verantwoorden. De<br />
doelstellingen voor de periode tot 2013 zijn als volgt:<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> levert goede kwaliteit voor<br />
een passende prijs<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> levert goede kwaliteit voor een<br />
passende prijs:<br />
• <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> zet in iedere fase van het zorgproces<br />
het juiste deskundigheidsniveau in: niet minder<br />
maar ook niet meer.<br />
• <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> heeft de efficiency van haar<br />
zorgprocessen verbeterd (optimaliseren van patiëntenlogistiek,<br />
in-, door- en uitstroom):<br />
• In 2013 zijn de wachttijden inzichtelijk en wordt 90%<br />
van de patiënten zowel voor het eerste consult als<br />
voor behandeling binnen de Treeknormen gezien.<br />
De wachttijd voor de KR is maximaal zeven dagen.<br />
• Voor de doelgroepen MS en NMA kunnen patiënten<br />
sneller instromen, is sprake van een korte behandeling<br />
en een betere uitstroom.<br />
• Binnen de KR is sprake van een centrale intake.<br />
• Voor CVA is sprake van een verbeterde doorstroom.<br />
• Individuele medewerkers krijgen op een adequate<br />
manier feedback over de indicatoren van het<br />
primaire proces (zoals behalen van productiedoelstellingen,<br />
planning, wachtlijstbeheer).<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> is zowel qua inhoud als<br />
proces transparant in haar modulaire behandelaanbod<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> is zowel qua inhoud als proces<br />
transparant in haar modulaire behandelaanbod:<br />
• <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> heeft een goede (marketing)<br />
communicatiestrategie richting verwijzers en<br />
patiënten over de meerwaarde van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong>.<br />
Hierbij wordt adequaat gebruikgemaakt van alle ten<br />
dienste staande communicatiemiddelen: mondelinge<br />
voor lichting, schriftelijk informatiemateriaal, maar<br />
vooral intensief gebruik van de mogelijkheden die<br />
internet biedt.<br />
• <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> heeft een goede naamsbekendheid<br />
bij (potentiële) verwijzers.<br />
• Patiënt en verwijzer weten op welke locatie welk<br />
behandelaanbod voor welke doelgroep is.<br />
• <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> is transparant in haar resultaten<br />
naar verzekeraar en patiënten(organisaties) en<br />
realiseert dit onder andere door te investeren in<br />
verbetering en toepassing van meetinstrumenten.<br />
12
6 O r g a n i s a t i e<br />
Een goede organisatie vormt een randvoorwaarde om de<br />
genoemde ambities te kunnen realiseren.<br />
6.1 <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> investeert in<br />
haar medewerkers<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> ziet de professionaliteit en gedrevenheid<br />
van het personeel als belangrijkste kapitaal en<br />
kracht van de organisatie. <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> investeert<br />
in haar werknemers en biedt een stimulerende werkomgeving<br />
met goede faciliteiten en scholing (die relevant<br />
is voor <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> en passend bij interesse en<br />
capaciteiten van de medewerker). Mensen met ambitie<br />
en talent wordt de kans geboden door te groeien. Bij een<br />
goed personeelsbeleid hoort tevens aandacht voor de<br />
levensfasen en leeftijdsopbouw van het personeel en<br />
een passende beloning.<br />
De tevredenheid van de medewerkers van <strong>Sophia</strong><br />
<strong>Revalidatie</strong> is over het algemeen hoger dan bij vergelijkbare<br />
revalidatie-instellingen. Ook het ziekteverzuim is<br />
positief laag.<br />
In de aansturing van de diverse locaties gaat <strong>Sophia</strong><br />
<strong>Revalidatie</strong> uit van ‘centraal wat moet, decentraal wat<br />
kan’. De locaties hebben ruimte en verantwoordelijkheid<br />
bij de invulling van het beleid. <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> heeft<br />
vertrouwen in haar medewerkers en in de intrinsieke<br />
motivatie van medewerkers om de goede dingen te<br />
willen doen.<br />
Een belangrijk aandachtspunt is de verbondenheid van<br />
de medewerkers die gedetacheerd zijn. Wij streven<br />
ernaar dat deze medewerkers als ambassadeurs<br />
optreden van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong>. Dit geldt zeker voor de<br />
revalidatieartsen die in ziekenhuizen werken. <strong>Sophia</strong><br />
<strong>Revalidatie</strong> verwacht dat de (gedetacheerde) artsen zich<br />
verbonden voelen met <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> en een<br />
gedegen kennis hebben van de mogelijkheden van<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong>. De door <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> in de<br />
ziekenhuizen gedetacheerde medewerkers voldoen aan<br />
de kwaliteitsnormen van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong>. Ze worden<br />
in hun functioneren ondersteund door de (cluster-,<br />
etage- en unit) managers van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong>.<br />
6.2 Externe gerichtheid en flexibiliteit<br />
als thema’s binnen het personeelsbeleid<br />
Binnen het personeelsbeleid van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> is de<br />
komende beleidsperiode de ‘externe gerichtheid’ een<br />
centraal thema. <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> zet daarbij actief in<br />
om bewust te blijven van de omgeving en geprikkeld te<br />
blijven met nieuwe kennis en ontwikkelingen van buiten.<br />
Dit gebeurt onder andere door het binnenhalen van<br />
stagiaires en nieuwe medewerkers maar bijvoorbeeld<br />
ook door ons meer te richten op jongeren en zo op de<br />
hoogte te blijven van wat hen beweegt, hoe zij tegen<br />
gezondheidszorg en het werken in de gezondheidszorg<br />
aankijken. <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> verwacht op dit gebied<br />
veel van de groeiende samenwerking met De Haagse<br />
Hogeschool.<br />
Nieuwe medewerkers krijgen binnen <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong><br />
de eerste jaren een intensief opleidingsprogramma<br />
aangeboden en kunnen zich ontwikkelen tot revalidatietherapeut.<br />
Daarnaast bestaat er een intern opleidingsprogramma<br />
met verschillende modules. Deze modules<br />
(zoals timemanagement en seksuele problemen bij<br />
revalidatiepatiënten) zijn niet alleen interessant voor de<br />
eigen medewerkers maar zijn ook geschikt voor<br />
externen, zoals zorgverleners in de 1 e -lijn. <strong>Sophia</strong><br />
<strong>Revalidatie</strong> wil dit opleidingsprogramma de komende<br />
beleidsperiode ook extern aan gaan bieden. Deze<br />
ontwikkeling past goed bij het versterken van de externe<br />
gerichtheid en ook bij de ambitie van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong><br />
om regionaal het kennis- en expertisecentrum te zijn.<br />
Het aantal medewerkers met een parttime dienstverband<br />
is groot. Bij het werken in teamverband is het<br />
belangrijk aandacht te hebben voor de balans tussen<br />
fulltimers en parttimers. De komende beleidsperiode wil<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> de verhouding tussen deze twee weer<br />
beter in balans brengen en de parttime ratio verhogen.<br />
Naast externe gerichtheid is ook de ‘functiedifferentiatie‘<br />
van de medewerkers een aandachtspunt binnen<br />
het personeelsbeleid. Door bijvoorbeeld ervaren therapeuten<br />
op te leiden tot physician assistent kunnen artsen<br />
bepaalde taken delegeren en kunnen gemotiveerde<br />
medewerkers hun potentieel verder te ontwikkelen.<br />
Wat betreft het ’binden en boeien’ van het personeel<br />
ervaart <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> tot dusver weinig problemen.<br />
Het aantrekken van nieuwe medewerkers verloopt over<br />
het algemeen soepel en het personeel is vaak lange tijd<br />
werkzaam bij <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong>. Om deze goede positie<br />
te blijven behouden wil P&O blijven investeren in de<br />
Strategisch Beleidspl an <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> 2010 - 2013<br />
13
juiste methoden om (potentiële) medewerkers te<br />
werven en te behouden. Zo denken we aan het opzetten<br />
van een website of aan te sluiten bij internet community<br />
en het vergroten van de aandacht voor ‘talentmanagement’.<br />
Talentmanagement richt zich op de ontwikkeling<br />
van talent van medewerkers in de organisatie met als<br />
doel het optimaal inzetten en laten meegroeien van dit<br />
talent met de groei van de organisatie. Bij het aantrekken<br />
van nieuwe medewerkers wil <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> niet<br />
alleen uitgaan van de vraag, maar ook nadrukkelijker<br />
kijken naar de mogelijkheden van sollicitanten.<br />
6.3 Duaal management en vakgroepen<br />
Binnen <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> is sprake van duaal management.<br />
De clusters worden aangestuurd door een clustermanager<br />
en een EVRA. De zorgunits op de diverse<br />
locaties krijgen leiding van etagemanagers (kliniek)<br />
en unitmanagers (poliklinieken). Daarbij zijn de clustermanager<br />
en de etage- of unitmanager verantwoordelijk<br />
voor de volledige bedrijfsvoering en zijn de revalidatieartsen<br />
en de EVRA’s verantwoordelijk voor het medisch<br />
inhoudelijke deel. Op dit moment hebben de clustermanagers<br />
PRK en PRV met meerdere EVRA’s te maken<br />
(één per locatie). In 2013 wil <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> bij alle<br />
poli klinische clusters de functie van clusterEVRA hebben<br />
gerealiseerd, om de afstemming binnen de clusters<br />
verder te verbeteren. Binnen de KR is al een clusterEVRA<br />
actief.<br />
de Poliklinische <strong>Revalidatie</strong> Volwassenen en Kinderen<br />
en (V)SO De Piramide. Het streven is in 2011 te starten<br />
met de bouw. Op de locatie in Den Haag zal naar<br />
verwachting ook Tyltylcentrum De Witte Vogel gevestigd<br />
worden.<br />
Gouda<br />
De locatie in Gouda is relatief klein maar kent een sterke<br />
groei. Gouda heeft in juli 2009 een nieuwe locatie<br />
betrokken. In het gebouw is een polikliniek voor kinderen<br />
en volwassenen gevestigd. Er is voldoende ruimte voor<br />
verdere groei en de locatie voldoet aan alle eisen.<br />
Zoetermeer<br />
De bouw van een nieuwe locatie in Zoetermeer zal gelijktijdig<br />
plaatsvinden met de nieuwbouwplannen van het<br />
LLZ. Deze zal naar verwachting rond 2013 gerealiseerd<br />
worden. In afwachting van de nieuwbouw van het LLZ is<br />
een pand gehuurd waar de polikliniek voor volwassenen<br />
gevestigd is.<br />
Delft<br />
Het gebouw van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> Delft is gevestigd<br />
nabij de Reinier de Graaf Groep en in 2009 volledig<br />
gerenoveerd. Het gebouw verkeert in zowel technisch<br />
als functioneel opzicht in uitstekende staat. De sporthal<br />
wordt verbouwd en zal in 2010 heropenen.<br />
Strategisch Beleidspl an <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> 2010 - 2013<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> heeft per discipline een vakgroep. Op<br />
deze wijze is het mogelijk om naast de interdisciplinair<br />
werkende teams ook de kwaliteit van de disciplines hoog<br />
te houden. De vakgroepen volgen en introduceren onder<br />
andere de nieuwe ontwikkelingen binnen de eigen<br />
discipline en verzorgen onderlinge kennisoverdracht.<br />
6.4 Bouw<br />
Het uitgangspunt van <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> is de zorg<br />
zo dicht mogelijk bij de patiënt te brengen. <strong>Sophia</strong><br />
<strong>Revalidatie</strong> realiseert dit door werkzaam te zijn vanaf<br />
verschillende locaties in Den Haag, Delft, Gouda en<br />
Zoetermeer en werkt daarnaast vanuit de ziekenhuizen,<br />
verpleeghuizen en mytyl- en tyltylscholen.<br />
Den Haag<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> heeft vergevorderde plannen om<br />
een geheel nieuw revalidatiecentrum te bouwen op de<br />
huidige locatie in Den Haag. Het nieuwe gebouw zal<br />
faciliteiten bieden voor de Klinische <strong>Revalidatie</strong> en voor<br />
14
V e r k l a r e n d e w o o r d e n l i j s t<br />
ALS<br />
Amyotrofische Lateraal Sclerose<br />
AVG<br />
Arts Verstandelijk Gehandicapten<br />
AWBZ Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten<br />
CP<br />
Cerebrale Parese<br />
CVA<br />
Cerebro Vasculair Accident<br />
DBC<br />
Diagnose Behandeling Combinatie<br />
DCD<br />
Developmental Coordination Disorder<br />
DWV De Witte Vogel<br />
EMG<br />
Ernstig Meervoudig Gehandicapt<br />
EVRA Eerst Verantwoordelijk <strong>Revalidatie</strong>arts<br />
GHZ<br />
Groene Hart Ziekenhuis<br />
GGZ<br />
Geestelijke GezondheidsZorg<br />
GZ<br />
GezondheidsZorg<br />
Haga<br />
HagaZiekenhuis<br />
HKZ<br />
Harmonisatie Kwaliteitsbeoordeling Zorgsector<br />
KDC<br />
KinderDagCentrum<br />
KR<br />
Klinische <strong>Revalidatie</strong><br />
LLZ<br />
‘t Lange Land Ziekenhuis<br />
LUMC Leids Universitair Medisch Centrum<br />
M. Morbus (ziekte van …)<br />
MCH<br />
Medisch Centrum Haaglanden<br />
MG<br />
Meervoudig Gehandicapt<br />
MKD<br />
Medisch Kinder Dagverblijf<br />
MMS Maurice Maeterlinckschool<br />
MS<br />
Multiple Sclerose<br />
NAH<br />
Niet Aangeboren Hersenletsel<br />
NMA Neuro Musculaire Aandoeningen<br />
PRJ<br />
Poliklinische <strong>Revalidatie</strong> Jongeren<br />
PRK<br />
Poliklinische <strong>Revalidatie</strong> Kinderen<br />
PRKDH Poliklinische <strong>Revalidatie</strong> Kinderen Den Haag<br />
PRKG Poliklinische <strong>Revalidatie</strong> Kinderen Gouda<br />
PRV<br />
Poliklinische <strong>Revalidatie</strong> Volwassenen<br />
PsyQ<br />
PsyQ<br />
RA<br />
<strong>Revalidatie</strong>Arts<br />
RBU<br />
<strong>Revalidatie</strong> Behandel Uur<br />
RRC<br />
Rijnlands <strong>Revalidatie</strong> Centrum<br />
SRG<br />
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> Gouda<br />
TPG<br />
Therapeutische Peuter Groep<br />
ZvW<br />
ZorgverzekeringsWet<br />
Strategisch Beleidspl an <strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> 2010 - 2013<br />
15
Colofon<br />
Tekst: Nicole van Loy<br />
Eindredactie: Joyce Overgaag<br />
Vormgeving: www.2d-sign.nl, Rotterdam<br />
Drukwerk: Drukkerij van Tilburg BV, Waddinxveen<br />
Oplage: 1.000
<strong>Sophia</strong> <strong>Revalidatie</strong> Den Haag<br />
Vrederustlaan 180<br />
2543 SW Den Haag<br />
Telefoon 070 - 3593593<br />
Fax 070 - 3664510<br />
i n f o @ S o p h i a R e v a l i d a t i e . n l<br />
w w w . S o p h i a R e v a l i d a t i e . n l