Kinder-en jongerenparticipatie: verzadigingspunt ... - Steunpunt Jeugd
Kinder-en jongerenparticipatie: verzadigingspunt ... - Steunpunt Jeugd
Kinder-en jongerenparticipatie: verzadigingspunt ... - Steunpunt Jeugd
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
KRAX I 24<br />
KINDER- EN JONGEREN-<br />
PARTICIPATIE:<br />
VERZADIGINGSPUNT BEREIKT?<br />
Jan Van Gils <strong>en</strong> Wouter Vanderstede<br />
d o ssi e r
Je zal maar jong zijn vandaag.<br />
Je moet over alles e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>ing<br />
hebb<strong>en</strong>! Op school moet je je<br />
uitsprek<strong>en</strong> over spijbel<strong>en</strong>, druggebruik,<br />
recreatieruimt<strong>en</strong>…<br />
Thuis wordt je gevraagd hoe je je<br />
kamer gaat inricht<strong>en</strong> of bij welke<br />
ouder je wil won<strong>en</strong>. En de geme<strong>en</strong>te<br />
peilt naar je zegje over<br />
het op<strong>en</strong>baar vervoer, het jeugdbeleid,<br />
de prev<strong>en</strong>tie van criminaliteit…<br />
Dat heet dan volwass<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong>, je verantwoordelijkheid<br />
opnem<strong>en</strong>, ernstig g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong>, of nog: kinder- <strong>en</strong> jonger<strong>en</strong>participatie.<br />
Mog<strong>en</strong><br />
we alsjeblief ook nog jong zijn,<br />
onbekommerd g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong>?!<br />
Er vall<strong>en</strong> in dat verband zware<br />
woord<strong>en</strong> als overstimulatie <strong>en</strong><br />
participatiestress, <strong>en</strong> soms zijn<br />
daar echt wel red<strong>en</strong><strong>en</strong> voor.<br />
Heel wat participatie-initiatiev<strong>en</strong><br />
zijn te karakteriser<strong>en</strong> als het<br />
doorschuiv<strong>en</strong> van de hete patat,<br />
om daarna te kunn<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>:<br />
“Je hebt het toch zelf gewild.”<br />
Participatie lijkt zo zijn gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
te hebb<strong>en</strong>.<br />
Participatie is e<strong>en</strong> recht,<br />
ge<strong>en</strong> plicht<br />
Het artikel 12 van het Internationaal<br />
Verdrag inzake de Recht<strong>en</strong> van het<br />
Kind stelt dat elk kind het recht heeft<br />
op e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> m<strong>en</strong>ing <strong>en</strong> op het vrijelijk<br />
uit<strong>en</strong> van die m<strong>en</strong>ing. Het moet<br />
de mogelijkheid hebb<strong>en</strong> om gehoord<br />
te word<strong>en</strong> in elke materie die hem/<br />
haar betreft. Echter, dit artikel verplicht<br />
kinder<strong>en</strong> niet tot participatie.<br />
Het verplicht wel de overheid om de<br />
mogelijkheid tot participatie te<br />
gev<strong>en</strong>. <strong>Kinder</strong><strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> overig<strong>en</strong>s<br />
het volste recht om participatieinitiatiev<strong>en</strong><br />
van de overheid te<br />
neger<strong>en</strong>.<br />
Misbruik van participatie<br />
bij besluitvorming<br />
<strong>Kinder</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> jonger<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> vrij<br />
gemakkelijk onder druk gezet<br />
word<strong>en</strong> om hun m<strong>en</strong>ing te uit<strong>en</strong>.<br />
Binn<strong>en</strong> de opvoeding is het zelfs niet<br />
slecht h<strong>en</strong> te stimuler<strong>en</strong> tot het<br />
vorm<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> opinie <strong>en</strong><br />
daarvoor uit te kom<strong>en</strong>. Anders wordt<br />
het wanneer kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> jonger<strong>en</strong><br />
op die m<strong>en</strong>ing ‘gepakt’ word<strong>en</strong> in<br />
term<strong>en</strong> van: “Je hebt er zelf voor<br />
gekoz<strong>en</strong>, je moet er de consequ<strong>en</strong>ties<br />
maar van drag<strong>en</strong>.” En hoewel er<br />
achter zo’n uitspraak ook e<strong>en</strong> terechte<br />
pedagogische bekommernis<br />
kan schuil<strong>en</strong> (je kan immers niet om<br />
de haverklap van m<strong>en</strong>ing verander<strong>en</strong>),<br />
zijn daar toch gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> aan. E<strong>en</strong><br />
jongere mag, net als e<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong>e,<br />
ook van m<strong>en</strong>ing verander<strong>en</strong>,<br />
bijvoorbeeld wanneer zich nieuwe<br />
informatie aandi<strong>en</strong>t. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />
hangt dit sam<strong>en</strong> met het groeiproces,<br />
<strong>en</strong> dat di<strong>en</strong>t gerespecteerd te<br />
word<strong>en</strong>.<br />
Niet acceptabel is het wanneer de<br />
volwass<strong>en</strong>e, de jeugdwerker of de<br />
leerkracht, zijn verantwoordelijkheid<br />
doorschuift naar de jonger<strong>en</strong> (dan<br />
moet je het zelf maar wet<strong>en</strong>) in<br />
plaats van ze te del<strong>en</strong> met h<strong>en</strong>. Kind<strong>en</strong><br />
jonger<strong>en</strong>participatie leidt tot gedeelde<br />
verantwoordelijkheid.<br />
Participatie veronderstelt<br />
interactie<br />
Participatie is niet het blind kiez<strong>en</strong><br />
tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> paar alternatiev<strong>en</strong>,<br />
tuss<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele ontwerp<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />
speelplek, tuss<strong>en</strong> ja <strong>en</strong> ne<strong>en</strong>. Die<br />
alternatiev<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> toegelicht,<br />
bediscussieerd <strong>en</strong> geargum<strong>en</strong>teerd<br />
word<strong>en</strong>. Participatie veronderstelt<br />
informatie, veronderstelt verschill<strong>en</strong>de<br />
m<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>en</strong> het onderling<br />
afweg<strong>en</strong> van die m<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>. Dat alles<br />
vergt tijd <strong>en</strong> <strong>en</strong>ergie. Zoals alle<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zijn ook kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> jonger<strong>en</strong><br />
niet steeds bereid die inspanning<br />
op te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Prat<strong>en</strong>, vergader<strong>en</strong>, al<br />
dat gezaag, ze luister<strong>en</strong> toch niet<br />
naar je… Misschi<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> er wel<br />
andere methodes gevond<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
om de interactie minder verbaal te<br />
lat<strong>en</strong> verlop<strong>en</strong>. Participatiebegeleiders<br />
hebb<strong>en</strong> hierin de belangrijke rol<br />
om e<strong>en</strong> constructieve sfeer op te<br />
bouw<strong>en</strong>, om het ‘m<strong>en</strong>selijk verkeer’<br />
te regel<strong>en</strong>.<br />
Van de opvoedingsverantwoordelijk<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> beleidsm<strong>en</strong>s<strong>en</strong> wordt ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s<br />
tijd <strong>en</strong> <strong>en</strong>ergie gevergd. Ev<strong>en</strong> ‘je<br />
gezicht lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>’ volstaat niet; het<br />
gesprek moet aangegaan word<strong>en</strong>. De<br />
bereidheid moet bestaan om te luister<strong>en</strong>,<br />
om de eig<strong>en</strong> m<strong>en</strong>ing bij te<br />
stell<strong>en</strong>, om sam<strong>en</strong> te zoek<strong>en</strong> naar<br />
oplossing<strong>en</strong>. Dat is nog heel wat<br />
anders dan kinder<strong>en</strong> of jonger<strong>en</strong><br />
blindelings gelijk te gev<strong>en</strong>. Dat soort<br />
macht vrag<strong>en</strong> zij trouw<strong>en</strong>s niet.<br />
Participatie moet leid<strong>en</strong><br />
tot concrete realisaties<br />
Opvoedingsverantwoordelijk<strong>en</strong> zijn<br />
soms g<strong>en</strong>eigd om bij participatie<br />
vooral pedagogische doelstelling<strong>en</strong><br />
na te strev<strong>en</strong>: zich e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>ing ler<strong>en</strong><br />
vorm<strong>en</strong>, zich ler<strong>en</strong> uitdrukk<strong>en</strong>, constructief<br />
ler<strong>en</strong> overlegg<strong>en</strong>… Dat er<br />
met de uitkomst van het proces ook<br />
effectief iets gebeurt, is niet echt hun<br />
zorg. Maar het is wel de bekommernis<br />
van de jonger<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun voornaamste<br />
motivatie! Beleidsverantwoordelijk<strong>en</strong><br />
durv<strong>en</strong> dan weer de<br />
haalbaarheid, financiering <strong>en</strong> timing ><br />
<strong>Kinder</strong><strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> het volste<br />
recht om participatieinitiatiev<strong>en</strong><br />
van de<br />
overheid te neger<strong>en</strong>.<br />
25 I KRAX
Participatie<br />
is niet het<br />
blind kiez<strong>en</strong><br />
tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
paar alternatiev<strong>en</strong>,<br />
tuss<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>kele<br />
ontwerp<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong><br />
speelplek,<br />
tuss<strong>en</strong> ja <strong>en</strong><br />
ne<strong>en</strong>.<br />
van initiatiev<strong>en</strong> al te rooskleurig voor te<br />
stell<strong>en</strong>. Wat evid<strong>en</strong>t lijkt tijd<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />
vergadering, blijkt dat later toch niet te<br />
zijn. En dan volgt e<strong>en</strong> hele verantwoording:<br />
“Je moet dat verstaan, zo’n dossier<br />
moet e<strong>en</strong> hele weg gaan…” Hoe<br />
reëel ook, die argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> wekk<strong>en</strong><br />
nervositeit bij de participant<strong>en</strong>. Ze<br />
krijg<strong>en</strong> het gevoel niet ernstig g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
te word<strong>en</strong>. Hun motivatie om e<strong>en</strong><br />
volg<strong>en</strong>de keer betrokk<strong>en</strong> te word<strong>en</strong>,<br />
slinkt.<br />
Dergelijke participatieacties hebb<strong>en</strong> te<br />
lijd<strong>en</strong> onder het ‘niet del<strong>en</strong> van macht’.<br />
Opvoeders <strong>en</strong> beleidsverantwoordelijk<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verborg<strong>en</strong> ag<strong>en</strong>da.<br />
Ze will<strong>en</strong> opvoed<strong>en</strong>, ze will<strong>en</strong> contact<br />
met jonger<strong>en</strong> (<strong>en</strong> later hun stemm<strong>en</strong>),<br />
ze will<strong>en</strong> ze rustig houd<strong>en</strong>, ze will<strong>en</strong><br />
voel<strong>en</strong> wat er bij h<strong>en</strong> omgaat … maar<br />
ze will<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk niet echt macht<br />
del<strong>en</strong>, sam<strong>en</strong> verantwoordelijkheid<br />
opnem<strong>en</strong>, sam<strong>en</strong> problem<strong>en</strong> aanpakk<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> ding<strong>en</strong> verander<strong>en</strong>.<br />
Participatiestress of<br />
gewoon onmacht?<br />
Bov<strong>en</strong>staande beschouwing<strong>en</strong> ton<strong>en</strong><br />
hoe participatiefrustratie of participatiestress<br />
kan ontstaan. Helaas leidt dit<br />
soort frustratie veelal tot apathie rond<br />
verantwoordelijkheid opnem<strong>en</strong>. Maar<br />
het is wel deze apathie die zal blijv<strong>en</strong><br />
doorklink<strong>en</strong>, ook wanneer de jonger<strong>en</strong><br />
volwass<strong>en</strong> zijn. Dit kleurt hun participatiehouding<br />
voor de rest van hun<br />
lev<strong>en</strong>.<br />
Het gebruik van e<strong>en</strong> term als participatiestress<br />
schuift de volledige verantwoordelijkheid<br />
voor het fal<strong>en</strong> op de<br />
jonger<strong>en</strong> zelf, <strong>en</strong> dit vanuit de opvatting<br />
dat participer<strong>en</strong> hun plicht is. Jonger<strong>en</strong><br />
krijg<strong>en</strong> weer maar e<strong>en</strong>s allerlei verwijt<strong>en</strong><br />
op hun donder (ze hebb<strong>en</strong> ge<strong>en</strong><br />
karakter, ze will<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> maar profiter<strong>en</strong><br />
van het lev<strong>en</strong>…) <strong>en</strong> de organisator<strong>en</strong><br />
van de participatie <strong>en</strong>/of de reële<br />
machthebbers wass<strong>en</strong> hun hand<strong>en</strong> in<br />
onschuld. De participatiefrustratie<br />
heeft ev<strong>en</strong>wel aanwijsbare red<strong>en</strong><strong>en</strong> die<br />
complexer zijn dan stress, <strong>en</strong> die wortel<strong>en</strong><br />
in e<strong>en</strong> positie van onmacht.<br />
De juiste belangstellingspunt<strong>en</strong><br />
<strong>Kinder</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> jonger<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> niet<br />
dezelfde belangstelling voor gelijk<br />
welk onderwerp. Problem<strong>en</strong> van volwass<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
der<strong>en</strong> h<strong>en</strong> nauwelijks. Voor<br />
hun speelplek <strong>en</strong> fietspad, daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong>,<br />
klinkt de bekommernis anders.<br />
Enkele plass<strong>en</strong> op de speelplek hinder<strong>en</strong><br />
h<strong>en</strong> niet <strong>en</strong> ook van het al dan niet<br />
brand<strong>en</strong> van hun fietslicht ligg<strong>en</strong> ze<br />
niet wakker, maar de plek waar ze<br />
elkaar kunn<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> om sam<strong>en</strong> te<br />
spel<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> fietspad waar ze naast<br />
elkaar kunn<strong>en</strong> rijd<strong>en</strong> (lees: babbel<strong>en</strong>)<br />
KRAX I 26
Helaas leidt dit soort<br />
frustratie veelal tot apathie<br />
rond verantwoordelijkheid<br />
opnem<strong>en</strong>.<br />
roert h<strong>en</strong> wel.<br />
Moet<strong>en</strong> zij niet ler<strong>en</strong> verantwoordelijkheid<br />
te nem<strong>en</strong> voor de netheid<br />
van de kampplaats? Moet<strong>en</strong> zij ook<br />
e<strong>en</strong>s d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan de veiligheid van<br />
ander<strong>en</strong>? Ongetwijfeld moet<strong>en</strong> ze<br />
dat ler<strong>en</strong>. Dat komt niet vanzelf.<br />
Maar het komt ook niet door lange<br />
prek<strong>en</strong>. Dat komt wel door e<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong>heid<br />
bij de omgeving die de<br />
kans krijgt om te groei<strong>en</strong> <strong>en</strong> te verbred<strong>en</strong>.<br />
En zoals de actieradius van<br />
kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> jonger<strong>en</strong> zich uitbreidt<br />
met de leeftijd, kan ook hun betrokk<strong>en</strong>heid<br />
groter word<strong>en</strong>.<br />
Maar alvor<strong>en</strong>s na te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over het<br />
uitbreid<strong>en</strong> van de belangstellingswereld<br />
van jonger<strong>en</strong>, di<strong>en</strong><strong>en</strong> eerst<br />
hun eig<strong>en</strong> zorg<strong>en</strong> ernstig g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
te word<strong>en</strong>, omdat zij daardoor als<br />
person<strong>en</strong> erk<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>. Ze mete<strong>en</strong><br />
oproep<strong>en</strong> om de belangstellingspunt<strong>en</strong><br />
van grote m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> ernstig te<br />
nem<strong>en</strong>, is niet fair <strong>en</strong> getuigt bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> dubbele ag<strong>en</strong>da. In dat<br />
verband kan verwez<strong>en</strong> word<strong>en</strong> naar<br />
de grote betrokk<strong>en</strong>heid van kinder<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> jonger<strong>en</strong> bij de zorg voor moeder<br />
aarde <strong>en</strong> bij de vredesproblematiek.<br />
Dit zijn ge<strong>en</strong> kleinschalige, lokale<br />
akkefietjes. Jonge m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
wel degelijk aandacht voor e<strong>en</strong><br />
aantal bijzonder grootschalige problem<strong>en</strong>.<br />
Als volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> die bezorgdhed<strong>en</strong><br />
ernstiger zoud<strong>en</strong><br />
nem<strong>en</strong>, zoud<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal besluitvormingsprocess<strong>en</strong><br />
wel e<strong>en</strong>s andere<br />
richting<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> uitgaan.<br />
Participatieklimaat<br />
Zolang participatie e<strong>en</strong> kunstmatig<br />
gebeur<strong>en</strong> is dat niet evid<strong>en</strong>t deel uitmaakt<br />
van het dagelijks lev<strong>en</strong>, wordt<br />
het door jonger<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> als e<strong>en</strong><br />
‘vreemd lichaam’. Ze mog<strong>en</strong> e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />
keer inspraak hebb<strong>en</strong>, maar omdat het<br />
e<strong>en</strong> zeldzaamheid is, zijn ze op hun<br />
hoede.<br />
Harry Shier, die e<strong>en</strong> vergelijking maakt<br />
tuss<strong>en</strong> de jonger<strong>en</strong>participatie in het<br />
VK <strong>en</strong> in Nicaragua, komt tot fasciner<strong>en</strong>de<br />
besluit<strong>en</strong>*. Het participatiegebeur<strong>en</strong><br />
zou e<strong>en</strong> andere kleur <strong>en</strong> geur<br />
krijg<strong>en</strong> wanneer jonger<strong>en</strong> besliss<strong>en</strong><br />
waarover zij will<strong>en</strong> insprek<strong>en</strong>, als niet<br />
eerst e<strong>en</strong> principebeslissing is g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
door de overheid, waarna dan<br />
over die plek <strong>en</strong> binn<strong>en</strong> bepaalde krijtlijn<strong>en</strong><br />
mag meegepraat word<strong>en</strong>. Jonger<strong>en</strong><br />
voel<strong>en</strong> veel beter dan kinder<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> ook veel beter dan volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> aan<br />
dat vele vorm<strong>en</strong> van participatie in feite<br />
verdok<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> van controle zijn.<br />
Zolang de “locatie voor de bije<strong>en</strong>komst,<br />
de ag<strong>en</strong>da, de g<strong>en</strong>odigd<strong>en</strong>, de gebruikte<br />
taal, het budget, de overkoepel<strong>en</strong>de<br />
objectiev<strong>en</strong> onder controle blijv<strong>en</strong> van<br />
e<strong>en</strong> reeds machtige elite, gaat het hier<br />
in feite over handige strategie”. Te vaak<br />
zijn de gebruikte methodiek<strong>en</strong> op zich<br />
al selectief, onder meer wanneer ze<br />
slechts e<strong>en</strong> imitatie zijn van de methodes<br />
van volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>. Te vaak gaat het<br />
om in tijd beperkte project<strong>en</strong>, terwijl in<br />
Nicaragua de klemtoon veel meer ligt<br />
op langetermijnprocess<strong>en</strong>.<br />
* Shier H., Childr<strong>en</strong> and Young People as Active Citiz<strong>en</strong>s:<br />
a Practitioner’s Guide to Navigating the T<strong>en</strong>sions.<br />
Natuurlijk is de leefsituatie van de<br />
jeugd in beide gebied<strong>en</strong> niet te vergelijk<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> is ze zelfs medeverantwoordelijk<br />
voor de verschill<strong>en</strong> in participatie.<br />
Maar dat neemt niet weg dat we<br />
wat kunn<strong>en</strong> opstek<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong> vergelijking<br />
van beide. Voor ons Westerling<strong>en</strong><br />
valt het grote verschil in b<strong>en</strong>adering<br />
van kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> jonger<strong>en</strong> op. Onze<br />
betutteling gaat veel verder dan de<br />
Latijns-Amerikaanse. Wij k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> in<br />
Vlaander<strong>en</strong> wel één uitzondering, <strong>en</strong><br />
dan wel e<strong>en</strong> zeer grote: we hebb<strong>en</strong><br />
immers nog steeds het jeugdwerk<br />
waarbinn<strong>en</strong> jonge m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> verantwoordelijkheid<br />
nem<strong>en</strong> voor de ontspanning<br />
van andere kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> jonger<strong>en</strong>. Maar<br />
deze uitzondering is dan eerder e<strong>en</strong><br />
bevestiging van de algem<strong>en</strong>e regel van<br />
betutteling dan de ontk<strong>en</strong>ning ervan.<br />
En wie in het rijke noord<strong>en</strong> met kinder<strong>en</strong><br />
jonger<strong>en</strong>participatie begaan is,<br />
moet deze vaststelling voortdur<strong>en</strong>d<br />
me<strong>en</strong>em<strong>en</strong> bij het opzett<strong>en</strong> van acties.<br />
Hij of zij is ook tijd<strong>en</strong>s kortere project<strong>en</strong><br />
bezig met werk op lange termijn.<br />
En daarbij gaat het dan niet zozeer<br />
over de vaardighed<strong>en</strong> of de m<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />
van kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> jonger<strong>en</strong>, maar wel<br />
over de b<strong>en</strong>adering van kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
jonger<strong>en</strong> door onze globale (volwass<strong>en</strong>)<br />
sam<strong>en</strong>leving. Dit versterk<strong>en</strong> van<br />
de sociale positie van kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
jonger<strong>en</strong> blijft nog steeds e<strong>en</strong> <strong>en</strong>orme<br />
uitdaging, waaraan – gelukkig – door<br />
e<strong>en</strong> groei<strong>en</strong>d aantal belang<strong>en</strong>behartigers<br />
veel aandacht besteed wordt. ×<br />
27 I KRAX