Kluswijzer 'Solderen en lassen' - Praxis
Kluswijzer 'Solderen en lassen' - Praxis
Kluswijzer 'Solderen en lassen' - Praxis
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>Kluswijzer</strong><br />
Solder<strong>en</strong><br />
& lass<strong>en</strong><br />
Deze <strong>Kluswijzer</strong> geeft e<strong>en</strong> overzicht van de verschill<strong>en</strong>de<br />
techniek<strong>en</strong> <strong>en</strong> toepassing<strong>en</strong> van solder<strong>en</strong> <strong>en</strong> lass<strong>en</strong>.<br />
Ook wordt e<strong>en</strong> stap-voor-stap beschrijving van solder<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> elektrisch lass<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>.
Solder<strong>en</strong> & lass<strong>en</strong><br />
Solder<strong>en</strong> of lass<strong>en</strong>?<br />
Solder<strong>en</strong> <strong>en</strong> lass<strong>en</strong> wordt toegepast om metal<strong>en</strong> del<strong>en</strong> duurzaam met elkaar te verbind<strong>en</strong>. Het zijn twee verschill<strong>en</strong>de<br />
techniek<strong>en</strong>. In onderstaand schema zijn de verschill<strong>en</strong> aangegev<strong>en</strong>.<br />
Metaal verbind<strong>en</strong> Solder<strong>en</strong> Lass<strong>en</strong><br />
Verbinding door hechting<br />
Verbinding door smelt<strong>en</strong>: legering<br />
Zachtsolder<strong>en</strong> Hardsolder<strong>en</strong> Gas Elektrisch<br />
(MIG, TIG, autoge<strong>en</strong>)<br />
(vlamboog)<br />
Sterkte verbinding Sterk Sterk Heel sterk Heel sterk<br />
B<strong>en</strong>odigde vlam- Max. 1.700°C Max. 2.800°C Max. 4.500°C Max. 7.000°C<br />
temperatuur<br />
Verwijder<strong>en</strong>/voorkom<strong>en</strong> Schur<strong>en</strong> <strong>en</strong> vloei- Schur<strong>en</strong> <strong>en</strong> poeder- Staalborstel<strong>en</strong> <strong>en</strong> gas Staalborstel<strong>en</strong> <strong>en</strong> gas<br />
oxides (roest) middel vormig vloeimiddel<br />
of verwer<strong>en</strong><br />
Toevoeg<strong>en</strong> Tinsoldeer Zilver- of koper- Metaallegering Metaallegering<br />
soldeer<br />
Veiligheidsmiddel<strong>en</strong> Veiligheidsbril Lasbril, lashand- Lashelm, lashand- Lashelm, lashandscho<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
scho<strong>en</strong><strong>en</strong>, ler<strong>en</strong> schort, scho<strong>en</strong><strong>en</strong>, ler<strong>en</strong> schort,<br />
lasoverall, ler<strong>en</strong> werk- lasoverall, ler<strong>en</strong> werkscho<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
scho<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
Toepassing Elektrische bedrading, Fietsframes Dunwandige pro- Dikwandige product<strong>en</strong>,<br />
koper<strong>en</strong> leiding<strong>en</strong>, duct<strong>en</strong>, zoals auto’s, zoals aanhangwag<strong>en</strong>s,<br />
plaatmateriaal, got<strong>en</strong> huishoudelijke appa- metal<strong>en</strong> bootjes, fiets<strong>en</strong>rat<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> meubels rekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> balkonhekk<strong>en</strong><br />
Niveau Redelijk e<strong>en</strong>voudig Niet makkelijk Ervaring noodzakelijk Ervaring noodzakelijk<br />
Let op!<br />
<strong>Praxis</strong> verkoopt ge<strong>en</strong> artikel<strong>en</strong> voor MIG-, TIG<strong>en</strong><br />
autoge<strong>en</strong>lass<strong>en</strong>. De informatie hierover in deze<br />
<strong>Kluswijzer</strong> is bedoeld om e<strong>en</strong> volledig overzicht te gev<strong>en</strong><br />
van de techniek<strong>en</strong>.<br />
2
Solder<strong>en</strong> & lass<strong>en</strong><br />
Solder<strong>en</strong><br />
Solder<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> techniek om duurzaam metal<strong>en</strong> del<strong>en</strong><br />
met elkaar te verbind<strong>en</strong> door middel van e<strong>en</strong> toevoegmateriaal<br />
(soldeer) dat e<strong>en</strong> lagere smelttemperatuur<br />
heeft dan de te verbind<strong>en</strong> del<strong>en</strong>. Bij zachtsolder<strong>en</strong><br />
wordt gebruik gemaakt van soldeer van tin/zilver, tin/<br />
lood of tin/koper. Bij hardsolder<strong>en</strong> wordt soldeer op<br />
basis van zilver of koper gebruikt.<br />
a<br />
b<br />
c<br />
d<br />
1<br />
Verbinding<strong>en</strong><br />
Naast soldeer heeft de vorm van de verbinding grote<br />
invloed op de sterkte van de verbinding. Bij solder<strong>en</strong><br />
bestaan onder andere de vorm<strong>en</strong>: stompe verbinding<br />
(afbeelding 1a), overlapp<strong>en</strong>de verbinding (afbeelding 1b),<br />
hoekverbinding (afbeelding 1c) <strong>en</strong> geslot<strong>en</strong> verbinding<br />
(afbeelding 1d). Vaak gebruik je bij het solder<strong>en</strong> ook hulpstukk<strong>en</strong><br />
om verbinding<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong>, zoals fitting<strong>en</strong>.<br />
Verhitting<br />
Om het smeltpunt van het soldeer, circa 200°C bij<br />
zachtsolder<strong>en</strong> <strong>en</strong> 700°C bij hardsolder<strong>en</strong>, te bereik<strong>en</strong><br />
moet het werkstuk gelijkmatig word<strong>en</strong> verhit.<br />
Draadconstructies zoals elektrische bedrading<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
printplaatjes kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> verhit met e<strong>en</strong> soldeerbout<br />
of -pistool. Grotere werkstukk<strong>en</strong>, zoals koper<strong>en</strong><br />
leiding<strong>en</strong>, moet<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> gasbrander word<strong>en</strong> verhit.<br />
Vloeimiddel<br />
Voor e<strong>en</strong> goede hechting van het soldeer, moet het<br />
te solder<strong>en</strong> oppervlak schoon zijn. Dat wil zegg<strong>en</strong>: vrij<br />
van verf, vuil, vet, oxides <strong>en</strong> dergelijke. Schur<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
reinig<strong>en</strong> verwijdert e<strong>en</strong> groot deel van deze vervuiling<strong>en</strong>,<br />
maar oxides word<strong>en</strong> hierdoor niet verwijderd.<br />
Hiervoor is e<strong>en</strong> vloeimiddel nodig.<br />
Vloeimiddel voor zachtsolder<strong>en</strong> is verkrijgbaar in<br />
pasta’s <strong>en</strong> vloeistoff<strong>en</strong>. Soms is het in de vorm van<br />
hars in de soldeerdraad aanwezig (harskernsoldeer).<br />
Het vloeimiddel reinigt voor het solder<strong>en</strong> de soldeerplaats<br />
<strong>en</strong> zorgt ervoor dat het gesmolt<strong>en</strong> soldeer in de<br />
soldeernaad kan vloei<strong>en</strong>. Let op! Bij het solder<strong>en</strong> van<br />
drinkwaterleiding<strong>en</strong> in Nederland is het belangrijk dat<br />
je e<strong>en</strong> KIWA-gekeurd vloeimiddel gebruikt.<br />
Bij hardsolder<strong>en</strong> wordt, omdat met veel hogere<br />
temperatur<strong>en</strong> wordt gewerkt, gebruik gemaakt van<br />
e<strong>en</strong> poedervormig vloeimiddel. E<strong>en</strong> vloeistof als vloeimiddel<br />
zou te snel verbrand<strong>en</strong>. De keuze tuss<strong>en</strong> de<br />
verschill<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong> soldeer, verwarmingsbronn<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> vloeimiddel<strong>en</strong> wordt bepaald door de klus. Zo is<br />
bijvoorbeeld voor rvs e<strong>en</strong> relatief agressief vloeimiddel<br />
nodig om de oxidehuid te verwijder<strong>en</strong>, terwijl dit<br />
middel voor koper weer veel te sterk is. Gebruik dus<br />
nooit e<strong>en</strong> sterker vloeimiddel: dit zou het metaal aan<br />
kunn<strong>en</strong> tast<strong>en</strong> (corrosie). Lees altijd de gebruiksaanwijzing<strong>en</strong><br />
voor aanvang van de klus.<br />
Solder<strong>en</strong> stap-voor-stap<br />
Hierna wordt stap-voor-stap de te volg<strong>en</strong> werkwijze<br />
bij zachtsolder<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong>. Als voorbeeld nem<strong>en</strong><br />
we het solder<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> koper<strong>en</strong> leiding aan e<strong>en</strong><br />
koper<strong>en</strong> of messing fitting.<br />
n Zorg dat alle b<strong>en</strong>odigde material<strong>en</strong> <strong>en</strong> gereedschapp<strong>en</strong><br />
klaar ligg<strong>en</strong> <strong>en</strong> handel altijd volg<strong>en</strong>s de<br />
ev<strong>en</strong>tueel van toepassing zijnde, officiële voorschrift<strong>en</strong>.<br />
n Snijd de koper<strong>en</strong> leiding met e<strong>en</strong> pijp<strong>en</strong>snijder op<br />
maat.<br />
n Verwijder bram<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> ronde vijl.<br />
n Schuur het buiseinde <strong>en</strong> de fitting met schuurvezel<br />
goed metaalblank. Schuur de binn<strong>en</strong>kant<br />
van de fitting draai<strong>en</strong>d. Schuur het buisuiteinde<br />
in de l<strong>en</strong>gterichting. De krasjes, ontstaan door<br />
het schur<strong>en</strong>, geleid<strong>en</strong> het soldeer <strong>en</strong> vergrot<strong>en</strong><br />
het hechtoppervlak. Dit alles geeft e<strong>en</strong> goede<br />
verbinding. Ontvet vervolg<strong>en</strong>s de te verbind<strong>en</strong><br />
del<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> schone doek met thinner. Vermijd<br />
daarna dat je met je hand<strong>en</strong> opnieuw de oppervlakk<strong>en</strong><br />
weer vet maakt.<br />
n Monteer het buisuiteinde in de fitting tot aan de<br />
stootrand <strong>en</strong> controleer of de del<strong>en</strong> goed pass<strong>en</strong>.<br />
Er moet e<strong>en</strong> ruimte (soldeernaad) van 0,1<br />
- 0,3 mm tuss<strong>en</strong> de te verbind<strong>en</strong> del<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong>.<br />
Deze ruimte is standaard als de te verbind<strong>en</strong><br />
del<strong>en</strong> onbeschadigd zijn. Zet met e<strong>en</strong> stift bij de<br />
3
Solder<strong>en</strong> & lass<strong>en</strong><br />
In onderstaande tabel staat per type soldeerklus aangegev<strong>en</strong> welk vloeimiddel <strong>en</strong> welke soldeer gebruikt<br />
moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
Toepassing Vloeimiddel Soldeer<br />
Koper<strong>en</strong> (drinkwater-) leiding S-39 Koper KIWA Drinkwaterleidingsoldeer<br />
S-39 Koper KIWA Pasta Loodvrije snelsoldeerring<strong>en</strong><br />
Kleine, niet overlapp<strong>en</strong>de <strong>en</strong> punt- Ge<strong>en</strong> Electro 40/60 (tin/lood) met harskern<br />
verbinding<strong>en</strong> van schoon koper, messing<br />
of vertinde material<strong>en</strong> <strong>en</strong> elektrische<br />
bedrading<strong>en</strong><br />
Rvs <strong>en</strong> (oud) zink S-39 rvs Universeel 40/60 (tin/lood) massief<br />
Printplaatjes Ge<strong>en</strong> Print 60/40 (tin/lood) met harskern<br />
overgang buis-fitting e<strong>en</strong> streep op de buis. Dit<br />
is handig omdat je dan bij het solder<strong>en</strong> ziet of de<br />
buis goed zit. Haal de verbinding uit elkaar <strong>en</strong><br />
br<strong>en</strong>g op alle te verbind<strong>en</strong> del<strong>en</strong> vloeimiddel aan<br />
met e<strong>en</strong> kwastje.<br />
n Monteer de verbinding <strong>en</strong> verwarm deze gelijkmatig<br />
met e<strong>en</strong> gasbrander met e<strong>en</strong> matige vlam.<br />
E<strong>en</strong> gelijkmatige verhitting zorgt ervoor dat de<br />
gehele verbinding wordt voorzi<strong>en</strong> van soldeer.<br />
Door af <strong>en</strong> toe soldeer teg<strong>en</strong> de buis te houd<strong>en</strong>,<br />
kun je controler<strong>en</strong> of de buis warm g<strong>en</strong>oeg is. Als<br />
het soldeer smelt, stop dan met verwarm<strong>en</strong>. Door<br />
de capillaire werking zal het soldeer in één keer<br />
in de naad getrokk<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong> is de verbinding<br />
e<strong>en</strong> feit.<br />
n Laat de verbinding, zonder te beweg<strong>en</strong>, afkoel<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> veeg daarna het overtollige vloeimiddel weg<br />
met e<strong>en</strong> vochtige doek. Gebruik ge<strong>en</strong> water om<br />
het afkoelingsproces te versnell<strong>en</strong>. Water heeft<br />
namelijk e<strong>en</strong> negatieve uitwerking op de sterkte<br />
van de verbinding.<br />
Bov<strong>en</strong>staande klusbeschrijving is ook te volg<strong>en</strong> bij<br />
de techniek hardsolder<strong>en</strong>. Je moet alle<strong>en</strong> bij het<br />
smelt<strong>en</strong> van de soldeer doorgaan met het gelijkmatig<br />
verwarm<strong>en</strong>.<br />
Snelsoldeerring<strong>en</strong><br />
Je kunt voor het solder<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> koper<strong>en</strong> leiding<br />
aan e<strong>en</strong> koper<strong>en</strong> of messing fitting, in plaats van<br />
soldeer in de vorm van pasta of vloeistof, ook snelsoldeerring<strong>en</strong><br />
gebruik<strong>en</strong>. Bij de juiste temperatuur<br />
vloei<strong>en</strong> de ring<strong>en</strong> dan vanuit de fitting naar buit<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
is de verbinding gemaakt. Dit is overig<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> snelle<br />
<strong>en</strong> betrouwbare manier van solder<strong>en</strong>. Beweeg ook<br />
hier de leiding niet, zolang deze niet is afgekoeld,<br />
anders is de verbinding onbetrouwbaar. En soldeer<br />
elke verbinding in één keer af!<br />
Lass<strong>en</strong><br />
In teg<strong>en</strong>stelling tot solder<strong>en</strong>, smelt<strong>en</strong> bij lass<strong>en</strong> de<br />
del<strong>en</strong> echt sam<strong>en</strong>, zodat e<strong>en</strong> zeer sterke verbinding<br />
ontstaat. Er zijn verschill<strong>en</strong>de lastechniek<strong>en</strong>. Welke<br />
techniek je ook gebruikt, je zult het e<strong>en</strong> aantal ker<strong>en</strong><br />
gedaan moet<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, voordat je het onder de knie<br />
hebt.<br />
Hierna word<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de lastechniek<strong>en</strong> uite<strong>en</strong>gezet.<br />
Het vlambooglass<strong>en</strong> wordt uitgebreider besprok<strong>en</strong><br />
dan het MIG-, TIG- <strong>en</strong> autoge<strong>en</strong>lass<strong>en</strong>. Lees<br />
- voordat je gaat lass<strong>en</strong> - altijd goed de instructies<br />
bij de apparatuur <strong>en</strong> de informatie bij de b<strong>en</strong>odigde<br />
elektrod<strong>en</strong>.<br />
4
Solder<strong>en</strong> & lass<strong>en</strong><br />
Elektrisch lass<strong>en</strong><br />
Het elektrisch lass<strong>en</strong> gebruik je voor met name dikwandige<br />
staalconstructies, zoals aanhangwag<strong>en</strong>s,<br />
stal<strong>en</strong> bootjes, fiets<strong>en</strong>rekk<strong>en</strong> of balkonhekk<strong>en</strong>. Bij<br />
elektrisch lass<strong>en</strong> wordt met e<strong>en</strong> lastransformator op<br />
230 volt of op krachtstroom (380 volt) gewerkt. De<br />
lastransformator kun je alle<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> als je e<strong>en</strong><br />
zekering van t<strong>en</strong>minste 16 ampère in de meterkast<br />
hebt. De lastransformator heeft twee uitgaande<br />
kabels: één met e<strong>en</strong> houder voor de te gebruik<strong>en</strong><br />
beklede elektrode (lasstaaf)* <strong>en</strong> één met e<strong>en</strong> aansluitklem,<br />
die op het grootste deel van het te lass<strong>en</strong><br />
werkstuk wordt geplaatst.<br />
* <strong>Praxis</strong> verkoopt ge<strong>en</strong> elektrod<strong>en</strong> om aluminium of<br />
rvs te lass<strong>en</strong>.<br />
De extreem hoge temperatuur die nodig is om de<br />
metal<strong>en</strong> del<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> te smelt<strong>en</strong>, wordt bij elektrisch<br />
lass<strong>en</strong> veroorzaakt door e<strong>en</strong> vlamboog. E<strong>en</strong> vlamboog<br />
is e<strong>en</strong> ‘vonk<strong>en</strong>reg<strong>en</strong>’ over e<strong>en</strong> afstand van slechts<br />
<strong>en</strong>kele mm’s tuss<strong>en</strong> het te lass<strong>en</strong> materiaal <strong>en</strong> de<br />
elektrode. Door het werkstuk ev<strong>en</strong> met het uiteinde<br />
van de elektrode aan te tipp<strong>en</strong>, ontstaat er kortsluiting<br />
die direct weer wordt opgehev<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> vonk<br />
springt over <strong>en</strong> verhit de lucht tuss<strong>en</strong> de contact<strong>en</strong>.<br />
Maak het werkstuk vooraf schoon met e<strong>en</strong> staalborstel<br />
<strong>en</strong> slijp doorgeroest materiaal weg, bijvoorbeeld<br />
met e<strong>en</strong> haakse slijper.<br />
Lasnad<strong>en</strong><br />
Als je twee material<strong>en</strong> van maximaal 4 mm dik aan<br />
elkaar gaat lass<strong>en</strong>, leg je de twee del<strong>en</strong>, de helft van<br />
hun dikte uit elkaar (afbeelding 2a). Als je dikkere material<strong>en</strong><br />
aan elkaar wilt lass<strong>en</strong>, di<strong>en</strong> je de kant<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />
haakse slijper af te schuin<strong>en</strong>. Je kunt e<strong>en</strong> V- (afbeelding<br />
2b) of e<strong>en</strong> X-vormige (afbeelding 2c) las mak<strong>en</strong>. Als je het<br />
te lass<strong>en</strong> materiaal niet kunt omdraai<strong>en</strong>, laat je één<br />
deel haaks <strong>en</strong> schuin je de andere kant af (afbeelding<br />
2d). Als je e<strong>en</strong> hoek wilt mak<strong>en</strong>, hanteer je de hoeklas<br />
(afbeelding 2e).<br />
Veilig werk<strong>en</strong><br />
Tijd<strong>en</strong>s het lass<strong>en</strong> verspreidt de vlamboog e<strong>en</strong> fel<br />
licht dat bestaat uit zichtbare <strong>en</strong> onzichtbare stral<strong>en</strong>.<br />
De onzichtbare stral<strong>en</strong> (infrarood <strong>en</strong> ultraviolet) kunn<strong>en</strong><br />
‘lasog<strong>en</strong>’ veroorzak<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> tijdelijke maar zeer<br />
a<br />
b<br />
c<br />
d<br />
pijnlijke aando<strong>en</strong>ing. Draag daarom altijd e<strong>en</strong> laskap<br />
of -helm met donker gekleurd glas. Bescherm tev<strong>en</strong>s<br />
je hand<strong>en</strong> met lashandscho<strong>en</strong><strong>en</strong> teg<strong>en</strong> UV-straling<br />
<strong>en</strong> vonk<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> brandvertrag<strong>en</strong>de lasoverall kan ook<br />
ge<strong>en</strong> kwaad, ev<strong>en</strong>als ler<strong>en</strong> werkscho<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
ler<strong>en</strong> schort. Deze voorzorgsmaatregel<strong>en</strong> geld<strong>en</strong> niet<br />
alle<strong>en</strong> bij elektrisch lass<strong>en</strong>; ook bij gaslass<strong>en</strong> is het<br />
verstandig deze toe te pass<strong>en</strong>.<br />
Elektrisch lass<strong>en</strong> stap-voor-stap<br />
n Leg, indi<strong>en</strong> mogelijk, de te lass<strong>en</strong> del<strong>en</strong> op e<strong>en</strong><br />
vlak, onbrandbaar oppervlak <strong>en</strong> leg al het b<strong>en</strong>odigde<br />
gereedschap klaar.<br />
n Sluit de aansluitklem aan op het schoongemaakte<br />
werkstuk.<br />
n Stel de lasstroom in op de lastransformator<br />
<strong>en</strong> kies de juiste elektrode (zie tabel volg<strong>en</strong>de<br />
pagina).<br />
n Strijk de elektrode als e<strong>en</strong> lucifer e<strong>en</strong> paar keer<br />
over het werkstuk. Eindig op de plaats waar je<br />
wilt beginn<strong>en</strong> met lass<strong>en</strong>. Til de elektrode 4 à 5<br />
mm op zodat de vlamboog ontstaat. Br<strong>en</strong>g vervolg<strong>en</strong>s<br />
de elektrode terug tot 2 à 3 mm van het<br />
materiaal.<br />
Tip: als de elektrode niet aan te strijk<strong>en</strong> is, tik<br />
hem dan wat harder op het materiaal zodat de<br />
bekleding aan de tip afbreekt. Dan lukt het wel.<br />
n Aan het knetter<strong>en</strong>, hoor je of de afstand tuss<strong>en</strong><br />
de elektrode <strong>en</strong> het materiaal goed is. Knettert<br />
het regelmatig, dan is de afstand goed. Knettert<br />
het onregelmatig, dan is de elektrode te ver van<br />
het metaal af. Dooft de vlamboog, dan is de<br />
elektrode of te dicht bij het metaal of juist te ver<br />
ervan af.<br />
e<br />
2<br />
5
Solder<strong>en</strong> & lass<strong>en</strong><br />
Dikte materiaal Dikte elektrode B<strong>en</strong>odigde lasstroom<br />
2 - 4 mm 2 mm 45 - 65 A<br />
4 - 5 mm 2,5 mm 70 - 95 A<br />
5 - 7 mm 3,25 mm 90 - 130 A<br />
7 - 12 mm 4 mm 130 - 160 A<br />
beklede elektrode<br />
3<br />
smeltblad<br />
4<br />
5<br />
n Zodra de vlamboog is ontstaan, smelt deze de<br />
te lass<strong>en</strong> del<strong>en</strong> plaatselijk. De ontstane ‘krater’<br />
wordt opgevuld met het van de elektrode afsmelt<strong>en</strong>de<br />
metaal. Dit afsmelt<strong>en</strong>de metaal verm<strong>en</strong>gt<br />
zich met het tot smelt<strong>en</strong> gebrachte materiaal van<br />
het werkstuk (smeltbad) <strong>en</strong> sam<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> zij, na<br />
afkoeling, de las (afbeelding 3). Verdamp<strong>en</strong>de stoff<strong>en</strong>,<br />
afkomstig van de elektrodemantel, bescherm<strong>en</strong><br />
het metaal teg<strong>en</strong> de inwerking van zuurstof<br />
<strong>en</strong> stikstof uit de lucht, die de las nadelig kunn<strong>en</strong><br />
beïnvloed<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> ander deel van de mantel drijft,<br />
zo lang het materiaal heet is, op het smeltbad <strong>en</strong><br />
vormt na afkoeling de slak.<br />
n Hecht, alvor<strong>en</strong>s de naad dicht te lass<strong>en</strong>, de del<strong>en</strong><br />
eerst met kleine hechtlass<strong>en</strong> van circa 1 cm aan<br />
elkaar (afbeelding 4). Door de zeer grote warmteontwikkeling<br />
heeft de constructie de neiging krom te<br />
trekk<strong>en</strong>. De hechtlass<strong>en</strong> onderdrukk<strong>en</strong> dit, mits<br />
ze gelijkmatig over het werkstuk zijn verdeeld.<br />
n Las hierna de naad dicht door e<strong>en</strong> lasrups rond<br />
de naad te trekk<strong>en</strong>. Deze moet regelmatige<br />
‘broodjes’ verton<strong>en</strong> (afbeelding 5) <strong>en</strong> drie tot vier<br />
keer breder zijn dan dik. Als je rechtshandig<br />
b<strong>en</strong>t, las je van links naar rechts. Als je linkshandig<br />
b<strong>en</strong>t, doe je dit precies andersom. Houd bij<br />
het lass<strong>en</strong> de elektrode in e<strong>en</strong> hoek van 75° t<strong>en</strong><br />
opzichte van het werkstuk.<br />
n Laat het werkstuk goed afkoel<strong>en</strong>.<br />
6
Solder<strong>en</strong> & lass<strong>en</strong><br />
6 7<br />
n Bik de slak af met e<strong>en</strong> bikhamer (afbeelding 6) <strong>en</strong><br />
verwijder lasspetters met e<strong>en</strong> staalborstel. Als je<br />
goed last, komt de slak vanzelf los. Let op! Zet bij<br />
het afbikk<strong>en</strong> e<strong>en</strong> veiligheidsbril op.<br />
n Als de tuss<strong>en</strong>ruimte tuss<strong>en</strong> de twee te verbind<strong>en</strong><br />
del<strong>en</strong> te ruim is om in één keer te vull<strong>en</strong>, dan kun<br />
je in verschill<strong>en</strong>de lag<strong>en</strong> over elkaar he<strong>en</strong> lass<strong>en</strong>.<br />
Werk het werkstuk, na elke lasronde, wel steeds<br />
af door de lasrups er af te bikk<strong>en</strong> <strong>en</strong> het werkstuk<br />
met e<strong>en</strong> staalborstel schoon te mak<strong>en</strong>.<br />
Gaslass<strong>en</strong><br />
Gaslass<strong>en</strong> is gelijk aan elektrisch lass<strong>en</strong>, met dit<br />
verschil dat er elektrod<strong>en</strong> zonder bekleding word<strong>en</strong><br />
gebruikt. Er vormt zich bij het lass<strong>en</strong> dus ge<strong>en</strong> slak<br />
op het werkstuk; de las is me te<strong>en</strong> mooi <strong>en</strong> strak.<br />
De las wordt teg<strong>en</strong> oxider<strong>en</strong> beschermd door het<br />
uitblaz<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> gas door het gasmondstuk. Bij<br />
MIG-lass<strong>en</strong> (Metal Inert Gas) wordt als gas argon of<br />
helium gebruikt. Als er CO 2<br />
aan te pas komt, spreek<br />
je van MAG-lass<strong>en</strong> (Metal Active Gas). Bij TIG-lass<strong>en</strong><br />
(Tungst<strong>en</strong> Inert Gas) wordt gebruik gemaakt van<br />
argon, helium of waterstof <strong>en</strong> bij autoge<strong>en</strong>lass<strong>en</strong> acytele<strong>en</strong><br />
gem<strong>en</strong>gd met zuurstof. E<strong>en</strong> voordeel van MIG<strong>en</strong><br />
TIG-lass<strong>en</strong> t<strong>en</strong> op zichte van elektrisch lass<strong>en</strong>,<br />
is dat het (dunne) materiaal minder snel kromtrekt<br />
omdat slechts e<strong>en</strong> klein oppervlak wordt verhit.<br />
MIG-lass<strong>en</strong><br />
Bij MIG-lass<strong>en</strong> wordt er door e<strong>en</strong> draadaanvoerapparaat,<br />
als het handvat wordt ingeknep<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> onbeklede<br />
lasdraad naar het laspistool aangevoerd. Je hand<br />
blijft bij deze lasmethode op e<strong>en</strong> constante afstand<br />
van het werkstuk. Je hebt hierdoor e<strong>en</strong> goede controle<br />
over de vorming van de las (afbeelding 7).<br />
TIG-lass<strong>en</strong><br />
Bij TIG-lass<strong>en</strong> wordt er ge<strong>en</strong> lasdraad door het laspistool<br />
aangevoerd, maar br<strong>en</strong>g je e<strong>en</strong> toevoegmateriaal<br />
handmatig in de vorm van stav<strong>en</strong> in het smeltbad aan.<br />
Bij TIG-lass<strong>en</strong> wordt er namelijk e<strong>en</strong> elektrode van<br />
Wolfraam gebruikt. Wolfraam heeft het hoogste smeltpunt<br />
van alle metal<strong>en</strong>. De elek trode wordt dus uitsluit<strong>en</strong>d<br />
gebruikt voor het creër<strong>en</strong> van de vlamboog.<br />
Autoge<strong>en</strong>lass<strong>en</strong><br />
Bij autoge<strong>en</strong>lass<strong>en</strong> heb je, net zoals bij TIG-lass<strong>en</strong>,<br />
ook te mak<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> tweehandig proces. In de <strong>en</strong>e<br />
hand houd je de brander die e<strong>en</strong> hete vlam geeft,<br />
in de andere het toevoegmateriaal. Met de techniek<br />
autoge<strong>en</strong>lass<strong>en</strong> kun je, naast lass<strong>en</strong>, ook snijbrand<strong>en</strong><br />
of hardsolder<strong>en</strong>.<br />
7
Ontvlambaar<br />
Verzeker je ervan dat je op e<strong>en</strong> onbrandbare<br />
ondergrond werkt <strong>en</strong> dat er ge<strong>en</strong> ontvlambare<br />
product<strong>en</strong> in de buurt van de plek staan<br />
waar je gaat solder<strong>en</strong> of lass<strong>en</strong>. Houd altijd<br />
e<strong>en</strong> brandblusser bij de hand.<br />
Schone bout<br />
Maak e<strong>en</strong> soldeerbout na gebruik direct<br />
schoon door de warme bout teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> soldeerboutreiniger<br />
te houd<strong>en</strong>. De oxides zull<strong>en</strong><br />
door e<strong>en</strong> chemische reactie met ammoniak<br />
word<strong>en</strong> verwijderd.<br />
Beide kant<strong>en</strong> tegelijk<br />
Als je beide kant<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> fitting moet solder<strong>en</strong><br />
(of drie kant<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> T-stuk), moet je<br />
dit tegelijkertijd do<strong>en</strong>.<br />
Hitteschild<br />
Als del<strong>en</strong> van het werkstuk niet warm mog<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong>, moet je ze van tevor<strong>en</strong> verwijder<strong>en</strong><br />
of ze bescherm<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> hitteschild.<br />
© <strong>Praxis</strong> Doe-het-Zelf C<strong>en</strong>ter BV, Diem<strong>en</strong>. Uitgave 2012<br />
De inhoud van deze <strong>Kluswijzer</strong> is met zorg sam<strong>en</strong>gesteld <strong>en</strong> is bedoeld om de lezer te wijz<strong>en</strong> op aandachtspunt<strong>en</strong> bij het gebruik van product<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
techniek<strong>en</strong> bij het kluss<strong>en</strong>. Echter, er kunn<strong>en</strong> zich wijziging<strong>en</strong> voordo<strong>en</strong> in product<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong>. Gebruik deze <strong>Kluswijzer</strong> daarom als algem<strong>en</strong>e<br />
handleiding <strong>en</strong> lees altijd de instructie <strong>en</strong>/of handleiding bij product<strong>en</strong> voor je aan de slag gaat. Raadpleeg bij twijfel altijd e<strong>en</strong> professionele partij.<br />
Deze <strong>Kluswijzer</strong> is gedrukt op chloorvrij papier.<br />
Vormgeving: De Fabriek Communicatie Creatie Coaching BV Amsterdam. Illustraties: MokerOntwerp.<br />
Voor meer klusideeën <strong>en</strong> -tips, stap-voor-stap<br />
beschrijving<strong>en</strong> van kluss<strong>en</strong>, handige<br />
rek<strong>en</strong>modules <strong>en</strong> praktische doe-het-zelf<br />
informatie: www.praxis.nl<br />
8 711216 298977