Verslag 2010 - Buitenlandse Zaken
Verslag 2010 - Buitenlandse Zaken
Verslag 2010 - Buitenlandse Zaken
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>Verslag</strong> over de mensenrechtensituatie in de 18 partnerlanden<br />
van de Belgische ontwikkelingssamenwerking in het jaar <strong>2010</strong><br />
Inleiding<br />
De wet van 7 februari 1994 vraagt de Regering om jaarlijks schriftelijk verslag uit te<br />
brengen aan de Kamer en de Senaat over de mensenrechtensituatie in de<br />
partnerlanden van de Belgische Ontwikkelingssamenwerking. Voorliggend rapport<br />
komt tegemoet aan deze vraag voor het jaar <strong>2010</strong>.<br />
Zoals vorige jaren bestaat het mensenrechtenverslag uit twee delen. Een eerste<br />
samenvattend deel schetst de grote tendensen, beschrijft aansluitende beleidsacties<br />
van de Belgische Ontwikkelingssamenwerking, en trekt lessen voor de toekomst. Een<br />
tweede analytisch deel detailleert de mensenrechtensituatie in de 18 partnerlanden:<br />
Algerije, Benin, Bolivia, Burundi, DR Congo, Ecuador, Mali, Marokko, Mozambique,<br />
Niger, Palestijnse Gebieden, Peru, Rwanda, Senegal, Tanzania, Uganda, Vietnam en<br />
Zuid-Afrika. Het eerste deel van het rapport wordt publiek gemaakt, het tweede deel<br />
niet.<br />
Het verslag bevat de door de wetgever opgelegde inhoud. Het vermeldt daarbij<br />
uitdrukkelijk nieuwe vaststellingen tegenover voorafgaande jaren. Wat onveranderd<br />
is gebleven ten opzichte van het verleden wordt herhaald om een zo volledig<br />
mogelijk zich op de mensenrechtensituatie in de partnerlanden te schetsen. Sinds<br />
vorig jaar wordt het verslag ook uitgebreid met cijfermatige gegevens over de<br />
mensenrechtensituatie in de partnerlanden, aan de hand internationaal aanvaarde<br />
indicatoren. Zo kan men gemakkelijker evalueren welke evoluties er wel of niet zijn<br />
over de jaren heen.<br />
Het mensenrechtenverslag is bedoeld als informatie- en als beleidsinspirerend<br />
instrument.<br />
1
Deel 1 – Tendensen, (re)acties en beleidsconclusies<br />
1. Algemene tendensen met betrekking tot de mensenrechtensituatie<br />
in de partnerlanden<br />
Net als in 2009 merken we dat de mensenrechtensituatie in de partnerlanden in<br />
<strong>2010</strong> gekenmerkt wordt door twee veelvoorkomende problemen: discriminaties en<br />
zwakke juridische systemen. We kiezen er voor om opnieuw in te zoomen op deze<br />
problemen, omdat ze actueel blijven, omdat we zo evoluties kunnen vaststellen in<br />
vergelijking met 2009, en ook omdat discriminaties en zwakke rechtssystemen<br />
belangrijke obstakels zijn voor veel mensenrechten.<br />
1.1. De strijd tegen discriminatie<br />
Hoewel discriminatie op verschillende gronden (etnische origine, geslacht, religie,<br />
handicap, enz.) in de meeste partnerlanden bij wet is verboden, blijft dit in de<br />
praktijk problematisch.<br />
1.1.1. Discriminatie van vrouwen<br />
Ondanks de inspanningen van de afgelopen jaren in de partnerlanden, zijn vrouwen<br />
nog steeds het slachtoffer van vele vormen van discriminatie. De situatie bleef in<br />
<strong>2010</strong> grotendeels onveranderd.<br />
We blijven vaststellen dat vrouwen in de partnerlanden over het algemeen dezelfde<br />
politieke rechten genieten als mannen, en dat een lichte vooruitgang merkbaar is<br />
wat betreft hun vertegenwoordiging in parlementen en regeringen. Zo is de regering<br />
van de Boliviaanse president Morales volledig paritair samengesteld en zijn er in<br />
Rwanda meer vrouwelijke dan mannelijke parlementsleden.<br />
In de partnerlanden hebben over het algemeen vrouwen de iure ook de zelfde<br />
economische en sociale rechten (recht op arbeid, op een gelijk loon, op<br />
gezondheid, enz.) als mannen. Er bestaan wel nog een aantal discriminaties in<br />
wetgeving. Zo zijn er in Uganda nog verschillende huwelijksstelsels in gang die de<br />
vrouw ondergeschikt maakt aan de man. Ook zijn er in Senegal, Marokko, Niger, de<br />
Palestijnse gebieden en Tanzania rechtsregels eigen aan de Moslimgemeenschap die<br />
vrouwen benadelen, bijvoorbeeld op het vlak van erfrecht.<br />
Maar gelijke kansen de iure garanderen geen gelijke kansen de facto.<br />
Tal van discriminaties vinden hun oorsprong in het feit dat vrouwen en meisjes<br />
minder geschoold en opgeleid zijn dan mannen en jongens. De ongelijkheid, ook<br />
op het vlak van alfabetisering, vermindert gestaag, maar blijft bestaan.<br />
Vermeldenswaardig is dat de Millennium Ontwikkelingsdoelstelling gericht op de<br />
verwezenlijking van universeel basisonderwijs waarschijnlijk behaald zal worden in<br />
Uganda aangezien de regering de inspanningen ten volle ondersteunt. De<br />
demografische groei van 1 miljoen kinderen extra per jaar samen met onvoldoende<br />
gevormde leerkrachten heeft echter geleid tot een achteruitgang van de<br />
onderwijskwaliteit.<br />
2
We blijven ons vooral zorg baren over het feit dat vrouwen het slachtoffer zijn van<br />
talrijke geweldplegingen. Of het nu gaat om huiselijk geweld, seksueel geweld of<br />
een andere vorm van geweld, dit is vaak een gevolg van de ongelijke situatie waarin<br />
vrouwen zich bevinden. We stellen nog altijd vast dat deze geweldplegingen zelden<br />
het voorwerp uitmaken van klachten, vervolgingen of veroordelingen, wat bijdraagt<br />
tot een klimaat van straffeloosheid en de instandhouding van het geweld.<br />
Een klimaat van straffeloosheid wordt gevoed door praktijken en regelgeving zoals in<br />
de Palestijnse Gebieden waar strafvermindering mogelijk is voor mannen die geweld<br />
of een moord plegen op een vrouw ter verdediging van de (familie-)eer; waar<br />
verkrachters die ermee instemmen om met hun slachtoffer te trouwen niet meer<br />
vervolgd worden, en waar enkel mannen een klacht kunnen indienen tegen seksueel<br />
misbruik.<br />
In de DRC wordt seksueel geweld nog steeds massaal gepleegd. Er is weinig<br />
vooruitgang merkbaar, ondanks de politiek van nultolerantie die president Kabila in<br />
2009 lanceerde. Pluspunten zijn wel de recente veroordelingen in begin 2011 van<br />
hoge militairen (bv. luitenant-kolonel Kibibi Mutware) wegens seksueel<br />
geweldplegingen. De VN-Veiligheidsraad keurde eind <strong>2010</strong> ook een nieuwe resolutie<br />
(n° 1960) goed waarbij een monitoring mechanisme werd ingesteld. Hopelijk laat de<br />
vergaarde informatie van dit mechanisme toe om gerichte sancties voor daders van<br />
seksueel geweld op te leggen.<br />
Huishoudelijk geweld is duidelijk een probleem in Vietnam (20-25% prevalentie met<br />
hogere percentages in landelijke gebieden). Van andere landen zijn echter amper<br />
cijfers bekend.<br />
Een aantal inspanningen verdienen zeker onze aandacht. In Burundi, bijvoorbeeld,<br />
werd in 2009 een nieuwe strafwet aangenomen die het juridisch arsenaal tegen<br />
seksueel geweld verbeterde. In Uganda werd in 2009 een nieuwe wet aangenomen<br />
om de strijd aan te binden met huiselijk geweld, en werden<br />
sensibiliseringsactiviteiten georganiseerd.<br />
Een bijzondere vorm van geweld tegen vrouwen is die van vrouwelijke genitale<br />
verminking (VGV). VGV wordt nog steeds toegepast in sommige partnerlanden, zoals<br />
Mali, Senegal, Uganda, Tanzania en Benin. In de meeste van deze landen bestrijden<br />
overheden dit fenomeen door wetten of actieplannen aan te nemen. VGV zou niet of<br />
niet meer toegepast worden in Burundi, Rwanda, Bolivia en Marokko en zou minder<br />
frequent voorkomen in Niger. We verheugen ons over het feit dat in Uganda in <strong>2010</strong><br />
een wet werd aangenomen om aan deze praktijk een einde te stellen. Momenteel<br />
wordt dit wettelijk verbod evenwel nog straffeloos overtreden door de stammen die<br />
dit cultureel belangrijk achten, net zoals in Benin, Mali en Tanzania.<br />
Een ander probleem is de gebrekkige realisatie van seksuele en reproductieve<br />
gezondheid en rechten in partnerlanden. In Mozambique zorgt dit voor een<br />
vervrouwelijking van de HIV-epidemie. Samen met Niger sterven in Mozambique<br />
procentueel gezien het meeste vrouwen aan zwangerschapscomplicaties of door<br />
problemen tijdens de bevalling.<br />
Een laatste vermeldenswaardige illustratie van de benadeelde positie van de vrouw<br />
zijn de Burundese echtgenotes die vaak zwak staan ten aanzien van hun overspelige<br />
partner; in bepaalde gevallen leven vele vrouwen in feitelijke polygamie omdat ze<br />
financieel afhankelijk zijn.<br />
3
1.1.2. Discriminatie van homoseksuele personen en transgenders<br />
Seksuele geaardheid kan eveneens de basis vormen voor discriminaties en is dat in<br />
de praktijk ook vaak, ook al wordt deze grond niet expliciet vermeld in de<br />
internationale mensenrechteninstrumenten. In <strong>2010</strong> ging de situatie in de<br />
partnerlanden er zeker niet op vooruit.<br />
In de meeste partnerlanden blijft homoseksualiteit taboe en blijven homoseksuele<br />
personen het slachtoffer van discriminatie. In bepaalde partnerlanden, zoals Senegal,<br />
Burundi, Uganda, de Palestijnse gebieden, Tanzania en Marokko, is homoseksualiteit<br />
zelfs strafbaar. 2009 werd jammer genoeg gekenmerkt door de strafbaarstelling van<br />
homoseksualiteit in Burundi en van het Ugandese wetsvoorstel om de straffen die<br />
staan op homoseksualiteit te verzwaren. De bekende homorechtenactivist, David<br />
Kato, werd in Uganda brutaal vermoord; de daders zijn nog steeds voortvluchtig.<br />
Positief is dat een rechter begin 2011 publicaties veroordeeld heeft waarbij<br />
homoseksuelen met naam en toenaam genoemd werden en opgeroepen werd om<br />
hen te vermoorden. Dit toont aan dat de Ugandese rechterlijke macht ook durft in te<br />
gaan tegen de maatschappelijke stroming. De Ugandese President heeft zich ook,<br />
onder internationale druk, verzet tegen een discriminerend parlementair initiatief.<br />
In andere landen, zoals Algerije en Marokko, werd homoseksualiteit strafbaar<br />
gesteld, maar zijn er in de praktijk weinig veroordelingen op deze grond. In sommige<br />
van onze partnerlanden (bv. Peru, Rwanda, Mali, DRC, Vietnam, Bolivia en Benin) is<br />
homoseksualiteit niet strafbaar. In één van onze partnerlanden, Zuid-Afrika, is het<br />
homohuwelijk toegestaan. In Mozambique voorziet de arbeidswet, zoals herzien in<br />
2007, in een verbod op discriminatie bij het aanwerven op grond van overwegingen<br />
die verband houden met de “seksuele geaardheid”. In het land werd ook een<br />
organisatie voor de rechten van seksuele minderheden opgericht, en dit zonder enige<br />
tegenstand van de overheid of van religieuze groeperingen.<br />
1.1.3. Discriminatie van seropositieve personen<br />
Seropositieve personen maken in verschillende partnerlanden het onderwerp uit van<br />
discriminatie op het vlak werk en gezondheid, zoals bijvoorbeeld in Bolivia, Peru en<br />
Benin. Gezien de omvang van deze ziekte in de partnerlanden, is een groot deel van<br />
de bevolking het slachtoffer van dergelijke discriminaties. Het probleem neemt enkel<br />
toe.<br />
Een sterke overheidsrespons blijft te vaak uit. In de meeste partnerlanden worden<br />
de seropositieve patiënten overigens door ngo’s en internationale organisaties<br />
behandeld, met uitzondering van Zuid-Afrika waar ook de overheid grote<br />
programma’s lopen heeft.<br />
Zowel in Zuid-Afrika als in Mozambique wordt de problematiek van de aidswezen<br />
stilaan een groot probleem (12% van de kinderen in Mozambique). In Marokko zijn<br />
de zogenaamde aidswezen doorgaans kinderen die verstoten werden door<br />
aidspatiënten, eerder dan echte weesjes.<br />
1.1.4. Discriminatie van personen met een handicap<br />
Sinds 2006 vinden personen met een handicap specifiek bescherming in het VN-<br />
Verdrag betreffende de rechten van personen met een handicap. Positief is dat bijna<br />
alle partnerlanden het VN-verdrag geratificeerd hebben. Ethiopië, Marokko en<br />
4
Vietnam hebben het verdrag al ondertekend maar nog niet geratificeerd. DRC heeft<br />
het verdrag ook nog niet ondertekend.<br />
In de partnerlanden blijft de situatie van personen met een handicap in de praktijk<br />
moeilijk. In Burundi, bijvoorbeeld, worden deze mensen verstoten en zijn de<br />
structuren niet aangepast aan hun behoeften. In Mozambique worden personen met<br />
een handicap gezien als vervloekt en zijn ze het slachtoffer van discriminatie op het<br />
vlak van toegang tot gezondheidszorg, onderwijs en de arbeidsmarkt. In Benin,<br />
anderzijds, zijn inspanningen geleverd om de publieke opinie te sensibiliseren over<br />
discriminatie van personen met een handicap, voorlopig met bescheiden resultaat.<br />
Men beschikt echter over onvoldoende middelen om hun integratie en toegang tot de<br />
infrastructuren te verzekeren. Vooral de situatie van personen met een mentale<br />
handicap is vaak schrijnend.<br />
1.1.5. Discriminatie op basis van etnische afkomst of religie<br />
Er bestaat geen algemeen fenomeen van racisme in de partnerlanden, maar in<br />
sommige van de landen wordt ook in <strong>2010</strong> melding gemaakt van discriminatie tegen<br />
bepaalde groepen.<br />
Zo is de inheemse bevolking in Peru, Bolivia, de DRC en Vietnam het slachtoffer van<br />
discriminatie (toegang tot natuurlijke rijkdommen, eigendom of overheidsdiensten,<br />
zoals gezondheidszorg en onderwijs). En in bepaalde Afrikaanse landen, zoals<br />
Burundi of Tanzania, zijn albino’s het slachtoffer van discriminatie en worden ze zelfs<br />
vermoord omdat hun organen volgens bepaalde overtuigingen magische krachten<br />
hebben en bijgevolg gebruikt worden door tovenaars. In Burundi in 2009 was er een<br />
veroordeling van een twaalftal personen die schuldig werden bevonden aan<br />
dergelijke daden maar in <strong>2010</strong> waren er opnieuw een tiental moorden op albino’s. In<br />
Tanzania is het aantal albinomoorden wel afgenomen na een intensieve mediacampagne,<br />
training van politie en een strenge strafmaat. In Uganda is het brengen<br />
van mensenoffers 1 , vooral van kinderen, een zorgwekkende trend.<br />
Ook wordt in <strong>2010</strong> melding gemaakt van discriminatie door Israëli’s van Palestijnen<br />
werkend in de joodse nederzettingen in de Palestijnse Gebieden, vooral op het vlak<br />
van salarissen en arbeidsomstandigheden.<br />
In Zuid-Afrika gaat het niet zo zeer over discriminatie op basis van etnische afkomst<br />
maar wel over de massale uitwijzing van vluchtelingen, voornamelijk uit Zimbabwe.<br />
De regularisatie van het statuut en een correcte uitwijzing, waar nodig, werd echter<br />
recent door de minister van Binnenlandse <strong>Zaken</strong> op punt gesteld.<br />
In Vietnam worden religieuze bewegingen dan weer geregeld hardhandig aangepakt.<br />
In augustus <strong>2010</strong> trad de politie op tegen aanhangers van het Hoa Hoa. Ten minste<br />
14 mensen zitten gevangenisstraffen uit van 5 jaar tot levenslang.<br />
1 http://www2.ohchr.org/english/bodies/cedaw/docs/co/CEDAW-C-UGA-CO-7.pdf<br />
5
1.2. De werking van het rechtssysteem, het gevangenisstelsel en de politie<br />
In de meeste partnerlanden wordt de rechtsstaat in de praktijk niet of nauwelijks<br />
gerespecteerd.<br />
1.2.1. Het rechtssysteem<br />
In de meeste partnerlanden kampt de rechterlijke macht met een gebrek aan<br />
middelen, capaciteit, personeel, en bijgevolg met de plaag van corruptie en<br />
nepotisme. De lonen van de magistraten zijn bijvoorbeeld vaak zeer laag, wat<br />
dergelijke praktijken aanmoedigt. Dit bevordert geenszins de goede werking van de<br />
instellingen en doet ook afbreuk aan de onpartijdigheid ervan. Bovendien stellen we<br />
vast dat magistraten, en in bepaalde gevallen ook advocaten, onvoldoende<br />
geschoold zijn en dat ze niet erg talrijk zijn, wat de effectieve toegang tot justitie<br />
beperkt.<br />
In bepaalde partnerlanden wordt de onafhankelijkheid van de rechterlijke<br />
macht onvoldoende gewaarborgd en oefent de uitvoerende macht druk uit (bv.<br />
in Marokko, Senegal, Burundi, Tanzania). Dat is in het bijzonder het geval in<br />
Vietnam, waar de scheiding der machten en de onafhankelijkheid van de rechterlijke<br />
macht niet verankerd werden in de Grondwet. De overheid neemt sinds een paar<br />
jaren wel initiatieven om het grote tekort aan advocaten in te perken. De orde van<br />
Advocaten heeft dit aangegrepen om te pleiten voor meer onafhankelijkheid. In<br />
verschillende andere partnerlanden komt de onafhankelijkheid van de rechterlijke<br />
macht ook in het gedrang door de politieke benoeming van magistraten.<br />
Mozambique kreeg in dit verband bezoek van de VN Speciale Rapporteur inzake de<br />
onafhankelijkheid van Rechters en Advocaten. Een verslag met aanbevelingen wordt<br />
begin 2011 verwacht.<br />
Waar de toegang tot justitie in de meeste landen gewaarborgd is bij wet, wordt<br />
deze in de praktijk in de meeste partnerlanden belemmerd door analfabetisme,<br />
onvoldoende kennis bij burgers van hun rechten, en door de hoge kostprijs van de<br />
procedures en van een advocaat. In sommige landen (bv. Uganda, Peru) wordt de<br />
toegang tot justitie ook bemoeilijkt in rurale gebieden, aangezien de rechtbanken<br />
zich over het algemeen in de steden bevinden. Vaak is het in de praktijk ook moeilijk<br />
om de uitvoering van een rechterlijke beslissing te bekomen, vooral met betrekking<br />
tot landrechten.<br />
In de meeste van de partnerlanden duren de gerechtelijke procedures lang en is<br />
er veel vertraging. In Peru is de situatie wat betreft het respecteren van<br />
procedures en termijnen sinds 2009 nog verslechterd. Anderzijds heeft Peru sinds<br />
2009 ook een stap vooruit gezet in het kader van de strijd tegen de straffeloosheid,<br />
ten gevolge van de veroordeling van oud-president Fujimori tot 25 jaar gevangenis<br />
voor misdaden tegen de mensheid. In veel landen duurt de voorlopige hechtenis te<br />
lang en ligt het aantal personen dat op die basis gevangen wordt gehouden zeer<br />
hoog. In verschillende landen werden ook gevallen van willekeurige gevangenneming<br />
gemeld.<br />
Een van de gevolgen van een slechte werking van het gerechtelijk apparaat is dat<br />
men in heel wat partnerlanden (bv. Mozambique, Benin, Burundi, Tanzania en<br />
Bolivia) toevlucht neemt tot privé-initiatieven en tot lynchpartijen. In andere<br />
landen maakt de bevolking ook gebruik van traditionele rechtspraak (bv. Mali),<br />
6
Sharia-wetgeving (bv. Niger, Tanzania) of rechtspraak voor de inheemse bevolking<br />
(bv. Bolivia).<br />
Het rechtssysteem kent bijgevolg in de meeste partnerlanden nog steeds heel wat<br />
zwakheden, terwijl het gerechtelijk apparaat precies garant zou moeten staan voor<br />
het respect voor de mensenrechten en de rechtsstaat. Een voorbeeld dat het tijd<br />
wordt om het tij te keren, vinden we in Rwanda waar de Nationale Ombudsman<br />
toekijkt op de functionering van het gerecht, het gevangeniswezen en de<br />
ordediensten. Een ander positief voorbeeld is Zuid-Afrika dat aantoont dat het ook,<br />
ondanks het probleem van het respecteren van de redelijke termijn, wel een<br />
transparante, onafhankelijke en efficiënte rechtsgang kan garanderen. De<br />
verschillende partnerlanden blijven ook inspanningen leveren om de strijd aan te<br />
gaan tegen corruptie en straffeloosheid.<br />
Wat betreft de straffen die worden toegepast, kunnen we ons verheugen over het<br />
feit dat acht van onze partnerlanden de doodstraf hebben afgeschaft en dat negen<br />
partnerlanden de facto een moratorium hebben ingevoerd op de toepassing ervan.<br />
Wettelijk bestaat de doodstraf nog in Niger, Tanzania en DRC maar deze wordt<br />
officieel niet meer toegepast. In de DRC is een parlementaire poging om de<br />
doodstraf af te schaffen mislukt in november <strong>2010</strong>. Uganda past de doodstraf toe op<br />
veroordeelde militairen. Vietnam past de doodstraf nog wel toe, maar het<br />
Vietnamees Parlement heeft in juni 2009 een wet goedgekeurd die het aantal<br />
misdrijven strafbaar met de doodstraf heeft herleid van 21 tot 8.<br />
1.2.2. De houding van de ordediensten<br />
In de meeste partnerlanden maken de ordediensten zich vaak schuldig aan corrupte<br />
praktijken, mishandelingen en buitensporig gebruik van geweld, zowel tijdens<br />
arrestaties, ondervragingen, als in de gevangenis. Dit houdt meestal verband met<br />
een gebrek aan capaciteit, bemanning en opleiding binnen deze diensten.<br />
De frequentie van dergelijk geweld verschilt sterk van land tot land. Frequent<br />
machtsmisbruik van de ordediensten komt voor in Burundi, Rwanda en in de DRC -<br />
waar vooral in het Oosten het leger met geïntegreerde voormalige rebellen voor<br />
gruwelijke mensenrechtentaferelen zorgt. Ook vanuit de Palestijnse Gebieden<br />
worden regelmatig arbitraire arrestaties en detenties gemeld. In Marokko ontwaart<br />
men een heropleving van politiegeweld: op een uit de hand gelopen ontruiming van<br />
een tentenkamp in november <strong>2010</strong> in Layoune volgden massale arrestaties met<br />
frequent gebruik van geweld. In Uganda werd meermaals geweld gebruikt tijdens de<br />
rellen in september 2009, toen een dertigtal burgers gedood werden door de politie.<br />
Sindsdien worden er workshops voor politie- en legerofficieren georganiseerd en in<br />
sommige gevangenissen hebben opzichters een basiscursus over mensenrechten<br />
gekregen. In Mozambique stelden ngo’s in 2009 dan weer een vermindering vast van<br />
machtsmisbruik en mishandelingen door de ordediensten. De steun van donoren<br />
voor de opleiding van veiligheidstroepen blijft dus zeer nuttig. Ook in Zuid-Afrika<br />
beginnen de overheidsinitiatieven voor investeringen en opleidingen ten voordele van<br />
de ordediensten vruchten af te werpen.<br />
Wat betreft het recht om niet blootgesteld te worden aan foltering, stellen we vast<br />
dat alle partnerlanden behalve twee, nl. Tanzania en Vietnam, het VN-Verdrag tegen<br />
Foltering geratificeerd hebben. Een aantal EU-landen biedt evenwel hulp bij de<br />
voorbereiding van Vietnam om op termijn toe te treden tot de Conventie. Zo wordt<br />
er, onder meer, gewerkt om de condities van voorlopige hechtenis aan te passen aan<br />
7
de standaarden van de Conventie (politietraining).We stellen eveneens vast dat de<br />
meeste partnerlanden het verbod op foltering ook grondwettelijk hebben verankerd.<br />
Maar zelfs al voorziet de wet in een strafbaarstelling van dergelijke praktijken, dan<br />
nog blijven vervolgingen op deze grond over het algemeen beperkt, met een klimaat<br />
van straffeloosheid tot gevolg. In Ecuador worden politieagenten wel regelmatig<br />
veroordeeld voor foltering.<br />
In de meeste partnerlanden is de berichtgeving over politieke afrekeningen of<br />
gedwongen verdwijningen de afgelopen jaren gedaald. Niettemin zijn voorbeelden<br />
van betreurenswaardige voorvallen het overlijden in verdachte omstandigheden van<br />
de Congolese mensenrechtenactivist Floribert Chebeya, en de arrestatie van de<br />
Burundese journalist Jean-Claude Kavumbago.<br />
1.2.3. Detentiecentra<br />
In de grote meerderheid van de partnerlanden zijn de leefomstandigheden in<br />
detentiecentra nog steeds moeilijk en zelfs catastrofaal. Dit is in de eerste plaats te<br />
wijten aan de overbevolking die niet alleen een gevolg is van een gebrek aan<br />
capaciteit, maar ook van het groot aantal gedetineerden die langdurig in voorlopige<br />
hechtenis geplaatst worden, vaak voor kleine misdrijven.<br />
Aan de primaire behoeften van gedetineerden wordt niet altijd voldaan. Ze leven<br />
vaak in erbarmelijke hygiënische omstandigheden met een gebrek aan eten en<br />
verzorging. Dergelijke leefomstandigheden bevorderen uiteraard het geweld onder<br />
gevangenen en ontsnappingen. De gebouwen bevinden zich ook vaak in slechte staat<br />
en dateren in bepaalde partnerlanden (Mali, Tanzania) nog van het koloniale<br />
tijdperk.<br />
Gevallen van geweld en mishandeling door gevangenisbewakers zijn talrijk en blijven<br />
jammer genoeg vaak ongestraft. In de DRC zijn gevallen van foltering en<br />
verkrachting in gevangenissen gemeld. In Rwanda heeft de regering een inspanning<br />
gedaan om de daders van dergelijke misdrijven te vervolgen.<br />
In DRC en Uganda wordt ook melding gemaakt van dwangarbeid van gedetineerden<br />
en kinderen die worden opgesloten bij volwassen.<br />
We verheugen ons over het feit dat het Rode Kruis, ngo’s of nationale<br />
mensenrechtencommissies in verschillende partnerlanden toelating krijgen om<br />
gevangenissen te bezoeken, bijstand te verlenen aan gevangenen en, in bepaalde<br />
gevallen, onderzoek te voeren naar gevallen van foltering en mishandeling.<br />
1.3. Balans<br />
Net als in voorgaande jaren stellen we vast dat de balans van de<br />
mensenrechtensituatie in <strong>2010</strong> in de 18 partnerlanden van de Belgische<br />
Ontwikkelingssamenwerking negatief uitvalt, zeker als we inzoomen op de<br />
problematiek discriminatie en op respect voor de rechtsstaat. Hier en daar wordt<br />
concrete vooruitgang genoteerd, vooral met betrekking tot wetgeving. Maar de lijst<br />
van schendingen en tekortkomingen blijft te lang. Op een aantal vlakken is er zelfs<br />
achteruitgang.<br />
De verzamelde kwantitatieve gegevens geven aan dat de partnerlanden in <strong>2010</strong><br />
stagneren ten opzichte van 2008-2009 inzake respect voor politieke en civiele<br />
8
echten. Enkel Benin, Mali, Peru en Zuid-Afrika krijgen van Freedom House het etiket<br />
“vrij”. In Mozambique werd er een significante verslechtering van de persvrijheid<br />
waargenomen, omwille van de problemen na de verkiezingen eind 2009. Ook in<br />
Benin was er op het gebied van vrije meningsuiting een kleine verslechtering.<br />
De gerapporteerde corruptie blijft hoog in alle partnerlanden, en in een aantal zelfs<br />
zeer hoog. Er is een kleine verbetering van de gepercipieerde corruptie in Rwanda en<br />
een achteruitgang in Senegal, Mozambique en Zuid-Afrika.<br />
De geselecteerde sociaaleconomische indices tonen voor alle landen wel bescheiden<br />
vooruitgang aan in de periode 2005 tot 2009, jaar van de meest recente cijfers.<br />
Volgens die indices ging de situatie van de vrouw in Vietnam en Tanzania echter licht<br />
achteruit in de periode 2005-2007. In Palestina kende de onderwijssituatie een<br />
terugval in 2007 en ook in Niger, Mali en Mozamique blijft het onderwijsniveau zeer<br />
laag. De armoede nam ten slotte ook toe in Niger mede door de nasleep van de<br />
financiële crisis.<br />
9
2. Beleidsacties en initiatieven van de Belgische Ontwikkelingssamenwerking<br />
De Belgische Ontwikkelingssamenwerking is op verschillende manieren actief rond de<br />
bevordering en bescherming van mensenrechten in de 18 partnerlanden. Ten eerste<br />
vormen mensenrechten regelmatig het onderwerp van politieke dialoog en<br />
demarches, zowel op Europees als op bilateraal niveau. Ten tweede ondersteunt de<br />
Belgische Ontwikkelingssamenwerking internationaal onderzoek, opleidingen,<br />
pleidooiwerk en normatief werk rond mensenrechten vooral via het Office of the High<br />
Commissioner on Human Rights (OHCHR) van de Verenigde Naties, UNICEF<br />
(kinderrechten), UNIFEM/UNWOMEN (gendergelijkheid en empowerment van<br />
vrouwen) en UNFPA (seksuele en reproductieve rechten) en ook via de universitaire<br />
samenwerking. Ten derde gaat steeds meer aandacht naar kinder- en<br />
vrouwenrechten in de programmeringcyclus van samenwerkingsactiviteiten. Ten<br />
vierde subsidieert de Belgische ontwikkelingssamenwerking jaarlijks voor ongeveer<br />
30 miljoen euro aan specifieke activiteiten rond mensenrechten in de strikte of in de<br />
bredere zin (ondersteuning democratische instellingen) in ontwikkelingslanden. Zo<br />
wordt bijvoorbeeld vaak gebruik gemaakt van de budgetlijn die DGD toelaat om in de<br />
partnerlanden rechtstreekse steun te geven aan lokale ngo’s en andere organisaties<br />
van de civiele maatschappij. Deze budgetlijn wordt vaak gebruikt om organisaties te<br />
ondersteunen die via hun werk rond mensenrechten niet alleen zelf bijdragen tot de<br />
realisatie van de mensenrechten, maar ook de cruciale rol van “waakhond” kunnen<br />
spelen ten aanzien van de overheden in de partnerlanden. Quasi alle DGDactiviteiten<br />
dragen rechtstreeks of onrechtstreeks bij tot de realisatie van<br />
sociaaleconomische rechten.<br />
De volgende paragrafen illustreren dit alles met een aantal representatieve<br />
voorbeelden van activiteiten van de Belgische Ontwikkelingssamenwerking in <strong>2010</strong>,<br />
die aansluiten bij de geïdentificeerde tendensen in de mensenrechtensituatie in de 18<br />
partnerlanden.<br />
Strijd tegen discriminatie van vrouwen<br />
- De Belgische Ontwikkelingssamenwerking heeft in <strong>2010</strong> nieuwe initiatieven<br />
ondernomen om in partnerlanden instellingen die werken rond<br />
gendergelijkheid te ondersteunen. Zo zal bijvoorbeeld in Niger de Belgische<br />
Technische Coöperatie de capaciteiten van het “Ministère de la Promotion de<br />
la femme et de la protection de l’enfant” versterken. Ook werd beslist om in<br />
Burundi een programma van UNIFEM/UNWOMEN te financieren om het<br />
“Ministère du genre et de la promotion des droits de l’homme” te<br />
ondersteunen bij haar taken.<br />
- In de aanloop naar en tijdens de Top van de Verenigde Naties over de<br />
Millenniumdoelstellingen in september <strong>2010</strong> pleitte België nadrukkelijk voor<br />
de strijd tegen ongelijkheid in ontwikkelingslanden, en voor verbeterde<br />
statistieken die schrijnende ongelijkheden, bv. tussen mannen en vrouwen,<br />
aan het licht brengen.<br />
Strijd tegen seksueel geweld<br />
- Specifiek wat seksueel geweld betreft, blijft de Belgische Ontwikkelingssamenwerking<br />
in de DRC in <strong>2010</strong> bijdragen aan het “Fonds voor Stabilisatie<br />
en Heropbouw in het Oosten” onder leiding van UNDP. De strategie in de<br />
10
strijd tegen seksueel geweld die de Congolese overheid en de VN opstelden<br />
bevat verschillende componenten, waaronder de strijd tegen de<br />
straffeloosheid en de preventie en bescherming tegen seksueel geweld.<br />
- In <strong>2010</strong> werd ook gestart met een aanzienlijke bijdrage aan het Monitoring<br />
en Reporting Mechanism van Unicef, dat erop gericht is grove schendingen<br />
van de rechten van kinderen in het kader van een gewapend conflict beter in<br />
kaart te brengen, om er zodoende ook beter op te kunnen reageren, en beter<br />
rond preventie te kunnen werken. Dit mechanisme heeft ook aandacht voor<br />
kinderen die in het kader van een gewapend conflict slachtoffer worden van<br />
seksueel geweld. Uiteraard wordt hierbij bijzondere aandacht besteed aan de<br />
kwetsbare positie van meisjes in gewapend conflict. De Belgische bijdrage<br />
gaat naar het verder uitwerken van het mechanisme in enkele geselecteerde<br />
landen, waaronder de partnerlanden DRC en Burundi.<br />
- Complementair aan deze initiatieven werd in <strong>2010</strong> beslist om ook via de<br />
universitaire samenwerking (VLIR) de Université Catholique de Bukavu (DRC)<br />
te ondersteunen bij interdisciplinair onderzoek naar seksueel geweld.<br />
Uiteindelijke bedoeling is dat dit bijdraagt tot een betere multisectorale zorg<br />
voor slachtoffers van seksueel geweld (zowel medisch, sociaalpsychologisch,<br />
juridisch, als op het vlak van economische herintegratie)<br />
- In Burundi wordt de strijd tegen seksueel geweld ondersteund via de lokale<br />
ngo ISV (Initiative Seruka pour les Victimes de Viol). De organisatie biedt<br />
slachtoffers van verkrachting medische, psychologische en ook juridische<br />
ondersteuning.<br />
- In Peru werd een nieuw project van een lokale ngo ondersteund dat erop<br />
gericht is in drie regio’s (Lima, Cusco en Junín) te zorgen dat de civiele<br />
maatschappij betrokken wordt en haar bijdrage levert aan de uitwerking van<br />
het “nationaal plan tegen geweld op vrouwen”, dat loopt in de periode 2009-<br />
2015.<br />
Strijd tegen discriminatie van homoseksuelen<br />
- In de contacten met regeringsleden van de partnerlanden vestigt de minister<br />
voor Ontwikkelingssamenwerking de aandacht op de strijd tegen alle vormen<br />
van discriminatie, en dus ook op die op grond van de seksuele geaardheid. In<br />
de meeste partnerlanden van de Belgische Ontwikkelingssamenwerking<br />
pleegt België overleg met andere donoren, teneinde een gemeenschappelijk<br />
standpunt te bepalen en zo een grotere invloed uit te oefenen. Een nieuw<br />
indicatief samenwerkingsprogramma met Uganda is momenteel in<br />
voorbereiding. Hierbij zal gepoogd worden om aandacht voor homorechten te<br />
integreren, weliswaar met aandacht voor de lokale gevoeligheden op politiek<br />
niveau en bij de lokale bevolking en in samenwerking met andere donoren.<br />
Zoniet dreigt dit contraproductief te werken.<br />
Strijd tegen discriminatie van gehandicapten<br />
- Via de indirecte samenwerking financiert de Belgische Ontwikkelingssamenwerking<br />
verschillende programma’s en projecten die gericht zijn op de<br />
sociale re-integratie van mensen met een handicap. Zo loopt bijvoorbeeld het<br />
programma van de ngo Caraes, dat erop gericht is in vier partnerlanden van<br />
de regio van de Grote Meren (DRC, Rwanda, Burundi, en Tanzania)<br />
kwalitatieve geïntegreerde en gedifferentieerde orthopedische zorg en<br />
geestelijke gezondheidszorg aanbiedt. Bijzondere aandacht gaat hierbij naar<br />
mensen met een mentale handicap.<br />
11
- Op de budgetlijn overgangsacties, transitie en maatschappijopbouw werd in<br />
<strong>2010</strong> een nieuwe financiering voorzien voor een project van Handicap<br />
International, dat erop gericht is in Noord-Kivu (DRC) gehandicapte personen<br />
die wonen in de conflictgebieden een duurzame toegang tot medische en<br />
paramedische zorgen te bieden.<br />
Strijd tegen discriminatie van etnische minderheden<br />
- Via de regionale samenwerking financiert de Belgische<br />
Ontwikkelingssamenwerking het "Fondo Indigena" in Latijns-Amerika. De<br />
volledige naam van het fonds luidt: “Fonds voor de ontwikkeling van<br />
autochtone bevolkingsgroepen in Latijns-Amerika en de Caraïben”. Twee van<br />
de 12 lidstaten (Bolivia en Ecuador) zijn partnerlanden van de bilaterale<br />
samenwerking. De belangrijkste doelstelling van het Fonds is de autonome<br />
ontwikkeling van de inheemse bevolking en de erkenning van hun rechten<br />
dankzij dialoog en overleg met de regeringen en donors. België maakt deel<br />
uit van de Raad van Bestuur van het Fondo Indigena en nam voor de periode<br />
2008-<strong>2010</strong> het vicevoorzitterschap waar voor de niet-regionale landen.<br />
- Door de indirecte samenwerking via de Belgische ngo’s, financiert de<br />
Belgische Ontwikkelingssamenwerking ook ngo’s die specifiek actief zijn op<br />
het terrein van de rechten van autochtone gemeenschappen, onder andere in<br />
de partnerlanden. De ngo Broederlijk delen, bijvoorbeeld, werkt in het kader<br />
van haar programma 2008-<strong>2010</strong> in Bolivia rond de rechten van de<br />
autochtone gemeenschappen en het principe van non-discriminatie, met<br />
betrekking op hun grondgebied. Nieuwe ngo-programma’s zullen pas vanaf<br />
2011 van start gaan.<br />
Ondersteuning van het juridisch systeem<br />
- In Rwanda gaf DGD in 2009 en <strong>2010</strong> sectorale begrotingssteun voor de<br />
sector justitie, om zodoende de werking van het juridisch systeem te<br />
ondersteunen.<br />
- Deze algemene begrotingssteun voor de sector wordt gecombineerd met<br />
steun aan specifieke projecten van de lokale civiele maatschappij. Zo werd in<br />
<strong>2010</strong> het “Forum d’Aide juridique au Rwanda” gefinancierd om justitie ook<br />
voor arme en kwetsbare personen toegankelijk te maken. De organisatie zal<br />
studie- en lobby activiteiten uitvoeren ten aanzien van de Rwandese<br />
overheid, en hierbij pleiten voor het installeren van een systeem van<br />
rechtsbijstand.<br />
- In DRC heeft de Belgische Ontwikkelingssamenwerking de afgelopen jaren<br />
bijgedragen tot het REJUSCO-programma (Restauration de la Justice à l’Est<br />
du Congo), waarvan het opvolgingsprogramma in principe gefinancierd wordt<br />
vanaf 2011.<br />
Strijd tegen misbruiken door ordehandhavers<br />
- In Burundi loopt momenteel een project van de bilaterale samenwerking (via<br />
BTC) om de Rwandese politie te professionaliseren. Er zijn vormingen<br />
voorzien voor alle politieafdelingen, en er zal ook werk worden gemaakt van<br />
een nieuwe communicatiestrategie voor de politiediensten.<br />
- In Zuid-Afrika begon de Belgische Ontwikkelingssamenwerking in <strong>2010</strong> met<br />
de financiering van een project via de universitaire samenwerking (een<br />
financiering van de VLIR). Samen met twee Zuid-Afrikaanse universiteiten<br />
12
zullen trainingspaketten worden ontworpen voor de Zuid-Afrikaanse politie.<br />
Deze zijn erop gericht de politie basisbeginselen van interculturele<br />
psychologie en communicatie aan te leren, wat hen in staat moet stellen<br />
beter te functioneren in de multiculturele context van Zuid-Afrika<br />
Strijd tegen inhumane behandeling in detentiecentra en betere begeleiding<br />
van gevangenen<br />
- In Marokko financierde de Belgische Ontwikkelingssamenwerking in het kader<br />
van het programma 2008-<strong>2010</strong> van APEFE een project om de<br />
leefomstandigheden in Marokkaanse detentiecentra te verbeteren. Het<br />
project beoogt vooral een vlotte integratie in de maatschappij van de<br />
gevangenen na hun vrijlating, via individuele begeleiding en opleiding tijdens<br />
en vlak na hun detentie.<br />
- Ook in Rwanda financierde de Belgische Ontwikkelingssamenwerking in <strong>2010</strong><br />
via de lokale ngo “Prison Fellowship Rwanda” een project dat voornamelijk<br />
gericht is op een betere herintegratie van ex-gevangenen in de maatschappij.<br />
Het project richt zich vooral op gevangenen die feiten hebben gepleegd<br />
tijdens de genocide. De bedoeling is om de gevangenen na hun vrijlating<br />
vreedzaam te laten samenleven met overlevenden van de genocide.<br />
3. Beleidsconclusies<br />
Welke beleidsconclusies kunnen we koppelen aan de vastgestelde situatie in de 18<br />
partnerlanden op het gebied van mensenrechten?<br />
In het mensenrechtenrapport over 2009 werd al geargumenteerd dat, hoe<br />
ontgoochelend de mensenrechtensituatie in een aantal partnerlanden ook moge zijn,<br />
een aanmoedigings- en ondersteuningsbeleid door een donorland te verkiezen is<br />
boven een sanctiebeleid. Er werd ook uitgelegd dat ambities bijgesteld moeten<br />
worden omdat evoluties inzake respect voor mensenrechten zeer afhankelijk zijn van<br />
- langzame - mentaliteitswijzigingen en politieke concessies, beiden hoofdzakelijk<br />
endogene processen. Tegelijk werd in de vorige editie van dit rapport het voornemen<br />
geuit om de inspanningen op te drijven om een verbetering van de<br />
mensenrechtensituatie in de partnerlanden te helpen bewerkstelligen, met bijzondere<br />
aandacht voor het lot van mensenrechtenactivisten, de strijd tegen straffeloosheid<br />
en corruptiebestrijding.<br />
De hierboven (onder punt 2) geciteerde beleidsacties en initiatieven van de Belgische<br />
Ontwikkelingssamenwerking tonen dat het engagement groot blijft. Maar men kan<br />
niet ontkennen dat de val van de regering de voorgenomen nieuwe dynamiek<br />
gestokt heeft, door het intern functioneren en ook de externe legitimiteit van de<br />
Belgische Ontwikkelingssamenwerking aan te tasten.<br />
De huidige regering heeft tijdens haar ambtstermijn bewust gestreefd naar een meer<br />
structurele integratie van aandacht voor mensenrechten in het ontwikkelingsbeleid.<br />
Speerpuntacties daarbij waren: interne kennisopbouw en sensibilisering door de<br />
organisatie van een vorming over een mensenrechtenbenadering van ontwikkeling<br />
voor de FOD <strong>Buitenlandse</strong> <strong>Zaken</strong>, <strong>Buitenlandse</strong> Handel en Ontwikkelingssamenwerking<br />
door het Hoog Commissariaat van de VN voor Mensenrechten<br />
(OHCHR); verbeterde monitoring van de mensenrechtensituatie in de partnerlanden;<br />
meer systematische aandacht voor mensenrechten in de politieke dialoog met<br />
13
partnerlanden, op bilateraal en Europees niveau (artikel 8/96-dialoog op basis van<br />
het Cotonou-akkoord); omvangrijke financiële bijdragen voor verkiezingsprocessen;<br />
de introductie van extra financieringsschrijven voor partnerlanden die bepaalde eisen<br />
inzake goed politiek bestuur vervullen.<br />
Ondanks deze verworvenheden blijft er nog een weg te gaan voor het Belgische<br />
mensenrechten- en het ontwikkelingsbeleid optimaal op elkaar inspelen.<br />
De hoop is dan ook groot dat de aandacht van de volgende regering en het<br />
parlement voor de mensenrechten in de 18 partnerlanden van de Belgische<br />
ontwikkelingssamenwerking hoog blijft. Het is ook nodig dat de aandachtsspanne<br />
breed is, en niet enkel oog heeft voor incidenten die de internationale laat staan de<br />
Belgische media halen.<br />
De revoluties die momenteel aan de gang zijn in Arabische wereld tonen ons dat<br />
ongenoegen over de sociaaleconomische situatie in een land als brandstof dient voor<br />
politieke omwentelingen. En tegelijk ook dat een bevolking een klimaat van politieke<br />
openheid en respect voor mensenrechten als beste garantie voor een<br />
sociaaleconomische lotsverbetering ziet. Dit sterkt ons in onze overtuiging dat het<br />
ontwikkelingsbeleid van een donorland als België moet blijven ijveren voor de<br />
bescherming en bevordering van politieke en sociaaleconomische mensenrechten.<br />
14